১. ৰঙ্গীসত্থেরগাথাৰণ্ণনা
সত্ততিনিপাতে নিক্খন্তং ৰত মং সন্তন্তিআদিকা আযস্মতো ৰঙ্গীসত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযং কির পদুমুত্তরবুদ্ধকালে হংসৰতীনগরে মহাভোগকুলে নিব্বত্তো, পুরিমনযেনেৰ ৰিহারং গন্ত্ৰা ধম্মং সুণন্তো সত্থারং একং ভিক্খুং পটিভানৰন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেন্তং দিস্ৰা সত্থু অধিকারকম্মং কত্ৰা – ‘‘অহম্পি অনাগতে পটিভানৰন্তানং অগ্গো ভৰেয্য’’ন্তি পত্থনং কত্ৰা, সত্থারা ব্যাকতো যাৰজীৰং কুসলং কত্ৰা দেৰমনুস্সেসু সংসরন্তো ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে সাৰত্থিযং ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰঙ্গীসোতি লদ্ধনামো তযো বেদে উগ্গণ্হন্তো আচরিযং আরাধেত্ৰা, ছৰসীসমন্তং নাম সিক্খিত্ৰা ছৰসীসং নখেন আকোটেত্ৰা ‘‘অযং সত্তো অসুকযোনিযং নিব্বত্তো’’তি জানাতি.
ব্রাহ্মণা ‘‘অযং অম্হাকং জীৰিতমগ্গো’’তি ঞত্ৰা ৰঙ্গীসং গহেত্ৰা পটিচ্ছন্নযানে নিসীদাপেত্ৰা গামনিগমরাজধানিযো ৰিচরন্তি. ৰঙ্গীসোপি তিৰস্সমত্থকে মতানম্পি সীসং আহরাপেত্ৰা নখেন আকোটেত্ৰা ‘‘অযং সত্তো অসুকযোনিযং নিব্বত্তো’’তি ৰত্ৰা মহাজনস্স কঙ্খচ্ছেদনত্থং তে তে জনে আৰাহেত্ৰা অত্তনো অত্তনো গতিং কথাপেতি. তেন তস্মিং মহাজনো অভিপ্পসীদতি. সো তং নিস্সায মহাজনস্স হত্থতো সতম্পি সহস্সম্পি লভতীতি. ব্রাহ্মণা ৰঙ্গীসমাদায যথারুচিং ৰিচরিত্ৰা পুন সাৰত্থিং অগমংসু. ৰঙ্গীসো সত্থু গুণে সুত্ৰা সত্থারং উপসঙ্কমিতুকামো অহোসি. ব্রাহ্মণা ‘‘সমণো গোতমো মাযায তং আৰট্টেস্সতী’’তি পটিক্খিপিংসু. ৰঙ্গীসো তেসং ৰচনং অনাদিযিত্ৰা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা মধুরপটিসন্থারং কত্ৰা একমন্তং নিসীদি.
তং সত্থা পুচ্ছি – ‘‘ৰঙ্গীস, কিঞ্চি সিপ্পং জানাসী’’তি? ‘‘আম, ভো গোতম, ছৰসীসমন্তং নাম জানামি. তেন তিৰস্সমত্থকে মতানম্পি সীসং নখেন আকোটেত্ৰা নিব্বত্তট্ঠানং জানামী’’তি. সত্থা তস্স একং নিরযে নিব্বত্তস্স সীসং দস্সেসি, একং মনুস্সেসু, একং দেৰেসু, একং পরিনিব্বুতস্স সীসং দস্সেসি. সো পঠমং সীসং আকোটেত্ৰা, ‘‘ভো গোতম, অযং সত্তো নিরযে নিব্বত্তো’’তি আহ. ‘‘সাধু, ৰঙ্গীস, সুট্ঠু তযা দিট্ঠং. অযং সত্তো কুহিং নিব্বত্তো’’তি পুচ্ছি. ‘‘মনুস্সলোকে’’তি. ‘‘অযং কুহি’’ন্তি? ‘‘দেৰলোকে’’তি তিণ্ণন্নম্পি নিব্বত্তট্ঠানং কথেসি. পরিনিব্বুতস্স পন সীসং নখেন আকোটেন্তো নেৰ অন্তং ন কোটিং পস্সি. অথ নং সত্থা ‘‘ন সক্কোসি ৰঙ্গীসা’’তি পুচ্ছি. ‘‘উপপরিক্খামি তাৰা’’তি পুনপ্পুনং পরিৰত্তেত্ৰা আকোটেন্তোপি বাহিরকমন্তেন খীণাসৰস্স গতিং কথং জানিস্সতি, অথস্স মত্থকতো সেদো মুচ্চি. সো লজ্জিত্ৰা তুণ্হীভূতো অট্ঠাসি. অথ নং সত্থা – ‘‘কিলমসি, ৰঙ্গীসা’’তি আহ. ‘‘আম, ভো গোতম, ইমস্স উপ্পন্নট্ঠানং জানিতুং ন সক্কোমি, সচে তুম্হে জানাথ, কথেথা’’তি. ‘‘ৰঙ্গীস, অহং এতম্পি জানামি, ইতো উত্তরিতরম্পি জানামী’’তি ৰত্ৰা –
‘‘চুতিং যো ৰেদি সত্তানং, উপপত্তিঞ্চ সব্বসো;
অসত্তং সুগতং বুদ্ধং, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণং.
‘‘যস্স গতিং ন জানন্তি, দেৰা গন্ধব্বমানুসা;
খীণাসৰং অরহন্তং, তমহং ব্রূমি ব্রাহ্মণ’’ন্তি. (ধ. প. ৪১৯-৪২০; সু. নি. ৬৪৮-৬৪৯) –
ইমা দ্ৰে গাথা অভাসি. ৰঙ্গীসো ‘‘তেন হি, ভো গোতম, তং ৰিজ্জং মে দেথা’’তি অপচিতিং দস্সেত্ৰা সত্থু সন্তিকে নিসীদি. সত্থা ‘‘অম্হেহি সমানলিঙ্গস্স দেমা’’তি আহ. ৰঙ্গীসো ‘‘যংকিঞ্চি কত্ৰা মযা ইমং মন্তং গহেতুং ৰট্টতী’’তি ব্রাহ্মণে আহ – ‘‘তুম্হে মযি পব্বজন্তে মা চিন্তযিত্থ, অহং মন্তং উগ্গণ্হিত্ৰা সকলজম্বুদীপে জেট্ঠকো ভৰিস্সামি, তুম্হাকম্পি তেন ভদ্দকমেৰ ভৰিস্সতী’’তি মন্তত্থায সত্থুসন্তিকং উপসঙ্কমিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. তদা চ থেরো নিগ্রোধকপ্পো ভগৰতো সন্তিকে ঠিতো হোতি, তং ভগৰা আণাপেসি – ‘‘নিগ্রোধকপ্প, ইমং পব্বাজেহী’’তি. সো সত্থু আণায তং পব্বাজেসি. অথস্স সত্থা ‘‘মন্তপরিৰারং তাৰ উগ্গণ্হাহী’’তি দ্ৰত্তিংসাকারকম্মট্ঠানং ৰিপস্সনাকম্মট্ঠানঞ্চ আচিক্খি. সো দ্ৰত্তিংসাকারং সজ্ঝাযন্তোৰ ৰিপস্সনং পট্ঠপেসি. ব্রাহ্মণা ৰঙ্গীসং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘কিং, ভো ৰঙ্গীস, সমণস্ম গোতমস্স সন্তিকে সিপ্পং সিক্খিত’’ন্তি পুচ্ছিংসু. ‘‘কিং সিপ্পসিক্খনেন, গচ্ছথ তুম্হে, ন ময্হং তুম্হেহি কত্তব্বকিচ্চ’’ন্তি. ব্রাহ্মণা ‘‘ত্ৰম্পি দানি সমণস্স গোতমস্স ৰসং আপন্নো, মাযায আৰট্টিতো, কিং মযং তৰ সন্তিকে করিস্সামা’’তি আগতমগ্গেনেৰ পক্কমিংসু. ৰঙ্গীসত্থেরো ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং সচ্ছাকাসি. তেন ৰুত্তং অপদানে (অপ. থের ২.৫৫.৯৬-১৪২) –
‘‘পদুমুত্তরো নাম জিনো, সব্বধম্মেসু চক্খুমা;
ইতো সতসহস্সম্হি, কপ্পে উপ্পজ্জি নাযকো.
‘‘যথাপি সাগরে ঊমি, গগনে ৰিয তারকা;
এৰং পাৰচনং তস্স, অরহন্তেহি চিত্তিতং.
‘‘সদেৰাসুরনাগেহি, মনুজেহি পুরক্খতো;
সমণব্রাহ্মণাকিণ্ণে, জনমজ্ঝে জিনুত্তমো.
‘‘পভাহি অনুরঞ্জন্তো, লোকে লোকন্তগূ জিনো;
ৰচনেন ৰিবোধেন্তো, ৰেনেয্যপদুমানি সো.
‘‘ৰেসারজ্জেহি সম্পন্নো, চতূহি পুরিসুত্তমো;
পহীনভযসারজ্জো, খেমপ্পত্তো ৰিসারদো.
‘‘আসভং পৰরং ঠানং, বুদ্ধভূমিঞ্চ কেৰলং;
পটিজানাতি লোকগ্গো, নত্থি সঞ্চোদকো ক্ৰচি.
‘‘সীহনাদমসম্ভীতং, নদতো তস্স তাদিনো;
দেৰা নরো ৰা ব্রহ্মা ৰা, পটিৰত্তা ন ৰিজ্জতি.
‘‘দেসেন্তো পৰরং ধম্মং, সন্তারেন্তো সদেৰকং;
ধম্মচক্কং পৰত্তেতি, পরিসাসু ৰিসারদো.
‘‘পটিভানৰতং অগ্গং, সাৰকং সাধুসম্মতং;
গুণং বহুং পকিত্তেত্ৰা, এতদগ্গে ঠপেসি তং.
‘‘তদাহং হংসৰতিযং, ব্রাহ্মণো সাধুসম্মতো;
সব্বৰেদৰিদূ জাতো, ৰাগীসো ৰাদিসূদনো.
‘‘উপেচ্চ তং মহাৰীরং, সুত্ৰাহং ধম্মদেসনং;
পীতিৰরং পটিলভিং, সাৰকস্স গুণে রতো.
‘‘নিমন্তেত্ৰাৰ সুগতং, সসঙ্ঘং লোকনন্দনং;
সত্তাহং ভোজযিত্ৰাহং, দুস্সেহচ্ছাদযিং তদা.
‘‘নিপচ্চ সিরসা পাদে, কতোকাসো কতঞ্জলী;
একমন্তং ঠিতো হট্ঠো, সন্থৰিং জিনমুত্তমং.
‘‘নমো তে ৰাদিমদ্দন, নমো তে ইসিসত্তম;
নমো তে সব্বলোকগ্গ, নমো তে অভযং কর.
‘‘নমো তে মারমথন, নমো তে দিট্ঠিসূদন;
নমো তে সন্তিসুখদ, নমো তে সরণং কর.
‘‘অনাথানং ভৰং নাথো, ভীতানং অভযপ্পদো;
ৰিস্সামভূমি সন্তানং, সরণং সরণেসিনং.
‘‘এৰমাদীহি সম্বুদ্ধং, সন্থৰিত্ৰা মহাগুণং;
অৰোচং ৰাদিসূদস্স, গতিং পপ্পোমি ভিক্খুনো.
‘‘তদা অৰোচ ভগৰা, অনন্তপটিভানৰা;
যো সো বুদ্ধং অভোজেসি, সত্তাহং সহসাৰকং.
‘‘গুণঞ্চ মে পকিত্তেসি, পসন্নো সেহি পাণিভি;
এসো পত্থযতে ঠানং, ৰাদিসূদস্স ভিক্খুনো.
‘‘অনাগতম্হি অদ্ধানে, লচ্ছসে তং মনোরথং;
দেৰমানুসসম্পত্তিং, অনুভোত্ৰা অনপ্পকং.
‘‘সতসহস্সিতো কপ্পে, ওক্কাককুলসম্ভৰো;
গোতমো নাম গোত্তেন, সত্থা লোকে ভৰিস্সতি.
‘‘তস্স ধম্মেসু দাযাদো, ওরসো ধম্মনিম্মিতো;
ৰঙ্গীসো নাম নামেন, হেস্সতি সত্থু সাৰকো.
‘‘তং সুত্ৰা মুদিতো হুত্ৰা, যাৰজীৰং তদা জিনং;
পচ্চযেহি উপট্ঠাসিং, মেত্তচিত্তো তথাগতং.
‘‘তেন কম্মেন সুকতেন, চেতনাপণিধীহি চ;
জহিত্ৰা মানুসং দেহং, তুসিতং অগমাসহং.
‘‘পচ্ছিমে চ ভৰে দানি, জাতো ৰিপ্পকুলে অহং;
পচ্চাজাতো যদা আসিং, জাতিযা সত্তৰস্সিকো.
‘‘সব্বৰেদৰিদূ জাতো, ৰাদসত্থৰিসারদো;
ৰাদিস্সরো চিত্তকথী, পরৰাদপ্পমদ্দনো.
‘‘ৰঙ্গে জাতোতি ৰঙ্গীসো, ৰচনে ইস্সরোতি ৰা;
ৰঙ্গীসো ইতি মে নামং, অভৰী লোকসম্মতং.
‘‘যদাহং ৰিঞ্ঞুতং পত্তো, ঠিতো পঠমযোব্বনে;
তদা রাজগহে রম্মে, সারিপুত্তমহদ্দসং.
‘‘পিণ্ডায ৰিচরন্তং তং, পত্তপাণিং সুসংৰুতং;
অলোলক্খিং মিতভাণিং, যুগমত্তং নিদক্খিতং.
‘‘তং দিস্ৰা ৰিম্হিতো হুত্ৰা, অৰোচং মমনুচ্ছৰং;
কণিকারংৰ নিচিতং, চিত্তং গাথাপদং অহং.
‘‘আচিক্খি সো মে সত্থারং, সম্বুদ্ধং লোকনাযকং;
তদা সো পণ্ডিতো ৰীরো, উত্তরিং সমৰোচ মে.
‘‘ৰিরাগসংহিতং ৰাক্যং, কত্ৰা দুদ্দসমুত্তমং;
ৰিচিত্তপটিভানেহি, তোসিতো তেন তাদিনা.
‘‘নিপচ্চ সিরসা পাদে, পব্বাজেহীতি মং ব্রৰি;
ততো মং স মহাপঞ্ঞো, বুদ্ধসেট্ঠমুপানযি.
‘‘নিপচ্চ সিরসা পাদে, নিসীদিং সত্থু সন্তিকে;
মমাহ ৰদতং সেট্ঠো, কচ্চি ৰঙ্গীস জানাসি.
‘‘কিঞ্চি সিপ্পন্তি তস্সাহং, জানামীতি চ অব্রৰিং;
মতসীসং ৰনচ্ছুদ্ধং, অপি বারসৰস্সিকং;
তৰ ৰিজ্জাৰিসেসেন, সচে সক্কোসি ৰাচয.
‘‘আমোতি মে পটিঞ্ঞাতে, তীণি সীসানি দস্সযি;
নিরযনরদেৰেসু, উপপন্নে অৰাচযিং.
‘‘তদা খীণাসৰস্সেৰ, সীসং দস্সেসি নাযকো;
ততোহং ৰিহতারব্ভো, পব্বজ্জং সমযাচিসং.
‘‘পব্বজিত্ৰান সুগতং, সন্থৰামি তহিং তহিং;
ততো মং কব্বৰিত্তোসি, উজ্ঝাযন্তিহ ভিক্খৰো.
‘‘ততো ৰীমংসনত্থং মে, আহ বুদ্ধো ৰিনাযকো;
তক্কিকা পনিমা গাথা, ঠানসো পটিভন্তি তং.
‘‘ন কব্বৰিত্তোহং ৰীর, ঠানসো পটিভন্তি মং;
তেন হি দানি ৰঙ্গীস, ঠানসো সন্থৰাহি মং.
‘‘তদাহং সন্থৰিং ৰীরং, গাথাহি ইসিসত্তমং;
ঠানসো মে তদা তুট্ঠো, জিনো অগ্গে ঠপেসি মং.
‘‘পটিভানেন চিত্তেন, অঞ্ঞেসমতিমঞ্ঞহং;
পেসলে তেন সংৰিগ্গো, অরহত্তমপাপুণিং.
‘‘পটিভানৰতং অগ্গো, অঞ্ঞো কোচি ন ৰিজ্জতি;
যথাযং ভিক্খু ৰঙ্গীসো, এৰং ধারেথ ভিক্খৰো.
‘‘সতসহস্সে কতং কম্মং, ফলং দস্সেসি মে ইধ;
সুমুত্তো সরৰেগোৰ, কিলেসে ঝাপযিং মম.
‘‘কিলেসা ঝাপিতা ময্হং, ভৰা সব্বে সমূহতা;
নাগোৰ বন্ধনং ছেত্ৰা, ৰিহরামি অনাসৰো.
‘‘স্ৰাগতং ৰত মে আসি, বুদ্ধসেট্ঠস্স সন্তিকে;
তিস্সো ৰিজ্জা অনুপ্পত্তা, কতং বুদ্ধস্স সাসনং.
‘‘পটিসম্ভিদা চতস্সো, ৰিমোক্খাপি চ অট্ঠিমে;
ছল়ভিঞ্ঞা সচ্ছিকতা, কতং বুদ্ধস্স সাসন’’ন্তি.
অরহা পন হুত্ৰা থেরো সত্থু সন্তিকং গচ্ছন্তো চক্খুপথতো পট্ঠায চন্দেন, সূরিযেন, আকাসেন, মহাসমুদ্দেন, সিনেরুনা পব্বতরাজেন, সীহেন মিগরঞ্ঞা, হত্থিনাগেনাতি তেন তেন সদ্ধিং উপমেন্তো অনেকেহি পদসতেহি সত্থারং ৰণ্ণেন্তোৰ উপগচ্ছতি. তেন তং সত্থা সঙ্ঘমজ্ঝে নিসিন্নো পটিভানৰন্তানং অগ্গট্ঠানে ঠপেসি. অথ থেরেন অরহত্তপ্পত্তিতো পুব্বে চ পচ্ছা চ তং তং চিত্তং আগম্ম ভাসিতা. থেরং উদ্দিস্স আনন্দত্থেরাদীহি ভাসিতা চ –
১২১৮. ‘‘নিক্খন্তং ৰত মং সন্তং, অগারস্মানগারিযং;
ৰিতক্কা উপধাৰন্তি, পগব্ভা কণ্হতো ইমে.
১২১৯. ‘‘উগ্গপুত্তা মহিস্সাসা, সিক্খিতা দল়্হধম্মিনো;
সমন্তা পরিকিরেয্যুং, সহস্সং অপলাযিনং.
১২২০. ‘‘সচেপি এত্তকা ভিয্যো, আগমিস্সন্তি ইত্থিযো;
নেৰ মং ব্যাধযিস্সন্তি, ধম্মে সম্হি পতিট্ঠিতো.
১২২১. ‘‘সক্খী হি মে সুতং এতং, বুদ্ধস্সাদিচ্চবন্ধুনো;
নিব্বানগমনং মগ্গং, তত্থ মে নিরতো মনো.
১২২২. ‘‘এৰঞ্চে মং ৰিহরন্তং, পাপিম উপগচ্ছসি;
তথা মচ্চু করিস্সামি, ন মে মগ্গম্পি দক্খসি.
১২২৩. ‘‘অরতিঞ্চ রতিঞ্চ পহায, সব্বসো গেহসিতঞ্চ ৰিতক্কং;
ৰনথং ন করেয্য কুহিঞ্চি, নিব্বনথো অৰনথো স ভিক্খু.
১২২৪. ‘‘যমিধ পথৰিঞ্চ ৰেহাসং, রূপগতং জগতোগধং কিঞ্চি;
পরিজীযতি সব্বমনিচ্চং, এৰং সমেচ্চ চরন্তি মুতত্তা.
১২২৫. ‘‘উপধীসু জনা গধিতাসে, দিট্ঠসুতে পটিঘে চ মুতে চ;
এত্থ ৰিনোদয ছন্দমনেজো, যো হেত্থ ন লিম্পতি মুনি তমাহু.
১২২৬. ‘‘অথ সট্ঠিসিতা সৰিতক্কা, পুথুজ্জনতায অধম্মা নিৰিট্ঠা;
ন চ ৰগ্গগতস্স কুহিঞ্চি, নো পন দুট্ঠুল্লগাহী স ভিক্খু.
১২২৭. ‘‘দব্বো চিররত্তসমাহিতো, অকুহকো নিপকো অপিহালু;
সন্তং পদং অজ্ঝগমা মুনি, পটিচ্চ পরিনিব্বুতো কঙ্খতি কালং.
১২২৮. ‘‘মানং পজহস্সু গোতম, মানপথঞ্চ জহস্সু অসেসং;
মানপথম্হি স মুচ্ছিতো, ৰিপ্পটিসারীহুৰা চিররত্তং.
১২২৯. ‘‘মক্খেন মক্খিতা পজা, মানহতা নিরযং পপতন্তি;
সোচন্তি জনা চিররত্তং, মানহতা নিরযং উপপন্না.
১২৩০. ‘‘ন হি সোচতি ভিক্খু কদাচি, মগ্গজিনো সম্মা পটিপন্নো;
কিত্তিঞ্চ সুখঞ্চানুভোতি, ধম্মদসোতি তমাহু তথত্তং.
১২৩১. ‘‘তস্মা অখিলো ইধ পধানৰা, নীৰরণানি পহায ৰিসুদ্ধো;
মানঞ্চ পহায অসেসং, ৰিজ্জাযন্তকরো সমিতাৰী.
১২৩২. ‘‘কামরাগেন ডয্হামি, চিত্তং মে পরিডয্হতি;
সাধু নিব্বাপনং ব্রূহি, অনুকম্পায গোতম.
১২৩৩. ‘‘সঞ্ঞায ৰিপরিযেসা, চিত্তং তে পরিডয্হতি;
নিমিত্তং পরিৰজ্জেহি, সুভং রাগূপসংহিতং.
১২৩৪. ‘‘অসুভায চিত্তং ভাৰেহি, একগ্গং সুসমাহিতং;
সতি কাযগতা ত্যত্থু, নিব্বিদাবহুলো ভৰ.
১২৩৫. ‘‘অনিমিত্তঞ্চ ভাৰেহি, মানানুসযমুজ্জহ;
ততো মানাভিসমযা, উপসন্তো চরিস্সসি.
১২৩৬. ‘‘তমেৰ ৰাচং ভাসেয্য, যাযত্তানং ন তাপযে;
পরে চ ন ৰিহিংসেয্য, সা ৰে ৰাচা সুভাসিতা.
১২৩৭. ‘‘পিযৰাচমেৰ ভাসেয্য, যা ৰাচা পটিনন্দিতা;
যং অনাদায পাপানি, পরেসং ভাসতে পিযং.
১২৩৮. ‘‘সচ্চং ৰে অমতা ৰাচা, এস ধম্মো সনন্তনো;
সচ্চে অত্থে চ ধম্মে চ, আহু সন্তো পতিট্ঠিতা.
১২৩৯. ‘‘যং বুদ্ধো ভাসতি ৰাচং, খেমং নিব্বানপত্তিযা;
দুক্খস্সন্তকিরিযায, সা ৰে ৰাচানমুত্তমা.
১২৪০. ‘‘গম্ভীরপঞ্ঞো মেধাৰী, মগ্গামগ্গস্স কোৰিদো;