১৯. পঞ্ঞাসনিপাতো

১. তালপুটত্থেরগাথাৰণ্ণনা

পঞ্ঞাসনিপাতে কদা নুহন্তিআদিকা আযস্মতো তালপুটত্থেরস্স গাথা. কা উপ্পত্তি? অযম্পি পুরিমবুদ্ধেসু কতাধিকারো তত্থ তত্থ ভৰে ৰিৰট্টূপনিস্সযং কুসলং উপচিনিত্ৰা ইমস্মিং বুদ্ধুপ্পাদে রাজগহে অঞ্ঞতরস্মিং নটকুলে নিব্বত্তিত্ৰা ৰিঞ্ঞুতং পত্তো কুলানুরূপেসু নচ্চট্ঠানেসু নিপ্ফত্তিং গন্ত্ৰা সকলজম্বুদীপে পাকটো নটগামণি অহোসি. সো পঞ্চসতমাতুগামপরিৰারো মহতা নটৰিভৰেন গামনিগমরাজধানীসু সমজ্জং দস্সেত্ৰা, মহন্তং পূজাসক্কারং লভিত্ৰা, ৰিচরন্তো রাজগহং আগন্ত্ৰা, নগরৰাসীনং সমজ্জং দস্সেত্ৰা, লদ্ধসম্মানসক্কারো ঞাণস্স পরিপাকং গতত্তা সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা, ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসিন্নো ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘সুতমেতং, ভন্তে, পুব্বকানং আচরিযপাচরিযানং নটানং ভাসমানানং ‘যো সো নটো রঙ্গমজ্ঝে সমজ্জমজ্ঝে সচ্চালিকেন জনং হাসেতি রমেতি, সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা পহাসানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতী’তি, ইধ ভগৰা কিমাহা’’তি. অথ নং ভগৰা তিক্খত্তুং পটিক্খিপি ‘‘মা মং এতং পুচ্ছী’’তি. চতুত্থৰারং পুট্ঠো আহ – ‘‘গামণি, ইমে সত্তা পকতিযাপি রাগবন্ধনবদ্ধা দোসবন্ধনবদ্ধা মোহবন্ধনবদ্ধা তেসং ভিয্যোপি রজনীযে দোসনীযে মোহনীযে ধম্মে উপসংহরন্তো পমাদেত্ৰা কাযস্স ভেদা পরং মরণা নিরযে উপপজ্জতি. সচে পনস্স এৰংদিট্ঠি হোতি ‘যো সো নটো রঙ্গমজ্ঝে সমজ্জমজ্ঝে সচ্চালিকেন জনং হাসেতি রমেতি, সো কাযস্স ভেদা পরং মরণা পহাসানং দেৰানং সহব্যতং উপপজ্জতী’’’তি সাস্স হোতি মিচ্ছাদিট্ঠি. মিচ্ছাদিট্ঠিস্স চ দ্ৰিন্নং গতীনং অঞ্ঞতরা গতি ইচ্ছিতব্বা, নিরযস্স ৰা তিরচ্ছানযোনিযা ৰাতি. তং সুত্ৰা তালপুটো গামণি পরোদি. ননু গামণি পগেৰ মযা পটিক্খিত্তো ‘‘মা মং এতং পুচ্ছী’’তি (সং. নি. ৪.৩৫৪)? ‘‘নাহং, ভন্তে, এতং রোদামি, যং মং ভগৰা নটানং অভিসম্পরাযং এৰমাহা’’তি. অপি চাহং, ভন্তে, পুব্বকেহি আচরিযপাচরিযেহি নটেহি ৰঞ্চিতো ‘‘নটো মহাজনস্স নটসমজ্জং দস্সেত্ৰা সুগতিং উপপজ্জতী’’তি. সো সত্থু সন্তিকে ধম্মং সুত্ৰা পটিলদ্ধসদ্ধো পব্বজিত্ৰা লদ্ধূপসম্পন্নো ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তো নচিরস্সেৰ অরহত্তং পাপুণি, অধিগতারহত্তো পন অরহত্তপ্পত্তিতো পুব্বে যেনাকারেন অত্তনো চিত্তং নিগ্গণ্হনৰসেন যোনিসোমনসিকারো উদপাদি, তং অনেকধা ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং –

১০৯৪. ‘‘কদা নুহং পব্বতকন্দরাসু, একাকিযো অদ্দুতিযো ৰিহস্সং;

অনিচ্চতো সব্বভৰং ৰিপস্সং, তং মে ইদং তং নু কদা ভৰিস্সতি.

১০৯৫. ‘‘কদা নুহং ভিন্নপটন্ধরো মুনি, কাসাৰৰত্থো অমমো নিরাসো;

রাগঞ্চ দোসঞ্চ তথেৰ মোহং, হন্ত্ৰা সুখী পৰনগতো ৰিহস্সং.

১০৯৬. ‘‘কদা অনিচ্চং ৰধরোগনীল়ং, কাযং ইমং মচ্চুজরাযুপদ্দুতং;

ৰিপস্সমানো ৰীতভযো ৰিহস্সং, একো ৰনে তং নু কদা ভৰিস্সতি.

১০৯৭. ‘‘কদা নুহং ভযজননিং দুখাৰহং, তণ্হালতং বহুৰিধানুৰত্তনিং;

পঞ্ঞামযং তিখিণমসিং গহেত্ৰা, ছেত্ৰা ৰসে তম্পি কদা ভৰিস্সতি.

১০৯৮. ‘‘কদা নু পঞ্ঞামযমুগ্গতেজং, সত্থং ইসীনং সহসাদিযিত্ৰা;

মারং সসেনং সহসা ভঞ্জিস্সং, সীহাসনে তং নু কদা ভৰিস্সতি.

১০৯৯. ‘‘কদা নুহং সব্ভি সমাগমেসু, দিট্ঠো ভৰে ধম্মগরূহি তাদিভি;

যাথাৰদস্সীহি জিতিন্দ্রিযেহি, পধানিযো তং নু কদা ভৰিস্সতি.

১১০০. ‘‘কদা নু মং তন্দি খুদা পিপাসা, ৰাতাতপা কীটসরীসপা ৰা;

ন বাধযিস্সন্তি ন তং গিরিব্বজে, অত্থত্থিযং তং নু কদা ভৰিস্সতি.

১১০১. ‘‘কদা নু খো যং ৰিদিতং মহেসিনা, চত্তারি সচ্চানি সুদুদ্দসানি;

সমাহিতত্তো সতিমা অগচ্ছং, পঞ্ঞায তং তং নু কদা ভৰিস্সতি.

১১০২. ‘‘কদা নু রূপে অমিতে চ সদ্দে, গন্ধে রসে ফুসিতব্বে চ ধম্মে;

আদিত্ততোহং সমথেহি যুত্তো, পঞ্ঞায দচ্ছং তদিদং কদা মে.

১১০৩. ‘‘কদা নুহং দুব্বচনেন ৰুত্তো, ততো নিমিত্তং ৰিমনো ন হেস্সং;

অথো পসত্থোপি ততো নিমিত্তং, তুট্ঠো ন হেস্সং তদিদং কদা মে.

১১০৪. ‘‘কদা নু কট্ঠে চ তিণে লতা চ, খন্ধে ইমেহং অমিতে চ ধম্মে;

অজ্ঝত্তিকানেৰ চ বাহিরানি চ, সমং তুলেয্যং তদিদং কদা মে.

১১০৫. ‘‘কদা নু মং পাৰুসকালমেঘো, নৰেন তোযেন সচীৰরং ৰনে;

ইসিপ্পযাতম্হি পথে ৰজন্তং, ওৰস্সতে তং নু কদা ভৰিস্সতি.

১১০৬. ‘‘কদা মযূরস্স সিখণ্ডিনো ৰনে, দিজস্স সুত্ৰা গিরিগব্ভরে রুতং;

পচ্চুট্ঠহিত্ৰা অমতস্স পত্তিযা, সংচিন্তযে তং নু কদা ভৰিস্সতি.

১১০৭. ‘‘কদা নু গঙ্গং যমুনং সরস্সতিং, পাতালখিত্তং ৰল়ৰামুখঞ্চ;

অসজ্জমানো পতরেয্যমিদ্ধিযা, ৰিভিংসনং তং নু কদা ভৰিস্সতি.

১১০৮. ‘‘কদা নু নাগোৰ অসঙ্গচারী, পদালযে কামগুণেসু ছন্দং;

নিব্বজ্জযং সব্বসুভং নিমিত্তং, ঝানে যুতো তং নু কদা ভৰিস্সতি.

১১০৯. ‘‘কদা ইণট্টোৰ দলিদ্দকো নিধিং, আরাধযিত্ৰা ধনিকেহি পীল়িতো;

তুট্ঠো ভৰিস্সং অধিগম্ম সাসনং, মহেসিনো তং নু কদা ভৰিস্সতি.

১১১০. ‘‘বহূনি ৰস্সানি তযাম্হি যাচিতো, অগারৰাসেন অলং নু তে ইদং;

তং দানি মং পব্বজিতং সমানং, কিংকারণা চিত্ত তুৰং ন যুঞ্জসি.

১১১১. ‘‘ননু অহং চিত্ত তযাম্হি যাচিতো, গিরিব্বজে চিত্রছদা ৰিহঙ্গমা;

মহিন্দঘোসত্থনিতাভিগজ্জিনো, তে তং রমেস্সন্তি ৰনম্হি ঝাযিনং.

১১১২. ‘‘কুলম্হি মিত্তে চ পিযে চ ঞাতকে, খিড্ডারতিং কামগুণঞ্চ লোকে;

সব্বং পহায ইমমজ্ঝুপাগতো, অথোপি ত্ৰং চিত্ত ন ময্হ তুস্সসি.

১১১৩. ‘‘মমেৰ এতং ন হি ত্ৰং পরেসং, সন্নাহকালে পরিদেৰিতেন কিং;

সব্বং ইদং চলমিতি পেক্খমানো, অভিনিক্খমিং অমতপদং জিগীসং.

১১১৪. ‘‘সুযুত্তৰাদী দ্ৰিপদানমুত্তমো, মহাভিসক্কো নরদম্মসারথি;

চিত্তং চলং মক্কটসন্নিভং ইতি, অৰীতরাগেন সুদুন্নিৰারযং.

১১১৫. ‘‘কামা হি চিত্রা মধুরা মনোরমা, অৰিদ্দসূ যত্থ সিতা পুথুজ্জনা;

তে দুক্খমিচ্ছন্তি পুনব্ভৰেসিনো, চিত্তেন নীতা নিরযে নিরাকতা.

১১১৬. ‘‘মযূরকোঞ্চাভিরুতম্হি কাননে, দীপীহি ব্যগ্ঘেহি পুরক্খতো ৰসং;

কাযে অপেক্খং জহ মা ৰিরাধয, ইতিস্সু মং চিত্ত পুরে নিযুঞ্জসি.

১১১৭. ‘‘ভাৰেহি ঝানানি চ ইন্দ্রিযানি চ, বলানি বোজ্ঝঙ্গসমাধিভাৰনা;

তিস্সো চ ৰিজ্জা ফুস বুদ্ধসাসনে, ইতিস্সু মং চিত্ত পুরে নিযুঞ্জসি.

১১১৮. ‘‘ভাৰেহি মগ্গং অমতস্স পত্তিযা, নিয্যানিকং সব্বদুখক্খযোগধং;

অট্ঠঙ্গিকং সব্বকিলেসসোধনং, ইতিস্সু মং চিত্ত পুরে নিযুঞ্জসি.

১১১৯. ‘‘দুক্খন্তি খন্ধে পটিপস্স যোনিসো, যতো চ দুক্খং সমুদেতি তং জহ;

ইধেৰ দুক্খস্স করোহি অন্তং, ইতিস্সু মং চিত্ত পুরে নিযুঞ্জসি.

১১২০. ‘‘অনিচ্চং দুক্খন্তি ৰিপস্স যোনিসো, সুঞ্ঞং অনত্তাতি অঘং ৰধন্তি চ;

মনোৰিচারে উপরুন্ধ চেতসো, ইতিস্সু মং চিত্ত পুরে নিযুঞ্জসি.

১১২১. ‘‘মুণ্ডো ৰিরূপো অভিসাপমাগতো, কপালহত্থোৰ কুলেসু ভিক্খসু;

যুঞ্জস্সু সত্থুৰচনে মহেসিনো, ইতিস্সু মং চিত্ত পুরে নিযুঞ্জসি.

১১২২. ‘‘সুসংৰুতত্তো ৰিসিখন্তরে চরং, কুলেসু কামেসু অসঙ্গমানসো;

চন্দো যথা দোসিনপুণ্ণমাসিযা, ইতিস্সু মং চিত্ত পুরে নিযুঞ্জসি.

১১২৩. ‘‘আরঞ্ঞিকো হোহি চ পিণ্ডপাতিকো, সোসানিকো হোহি চ পংসুকূলিকো;

নেসজ্জিকো হোহি সদা ধুতে রতো, ইতিস্সু মং চিত্ত পুরে নিযুঞ্জসি.

১১২৪. ‘‘রোপেত্ৰ রুক্খানি যথা ফলেসী, মূলে তরুং ছেত্তু তমেৰ ইচ্ছসি;

তথূপমং চিত্তমিদং করোসি, যং মং অনিচ্চম্হি চলে নিযুঞ্জসি.

১১২৫. ‘‘অরূপ দূরঙ্গম একচারি, ন তে করিস্সং ৰচনং ইদানিহং;

দুক্খা হি কামা কটুকা মহব্ভযা, নিব্বানমেৰাভিমনো চরিস্সং.

১১২৬. ‘‘নাহং অলক্খ্যা অহিরিক্কতায ৰা,

ন চিত্তহেতূ ন চ দূরকন্তনা;

আজীৰহেতূ চ অহং ন নিক্খমিং,

কতো চ তে চিত্ত পটিস্সৰো মযা.

১১২৭. ‘‘অপ্পিচ্ছতা সপ্পুরিসেহি ৰণ্ণিতা, মক্খপ্পহানং ৰূপসমো দুখস্স;

ইতিস্সু মং চিত্ত তদা নিযুঞ্জসি, ইদানি ত্ৰং গচ্ছসি পুব্বচিণ্ণং.

১১২৮. ‘‘তণ্হা অৰিজ্জা চ পিযাপিযঞ্চ, সুভানি রূপানি সুখা চ ৰেদনা;

মনাপিযা কামগুণা চ ৰন্তা, ৰন্তে অহং আৰমিতুং ন উস্সহে.

১১২৯. ‘‘সব্বত্থ তে চিত্ত ৰচো কতং মযা, বহূসু জাতীসু নমেসি কোপিতো;

অজ্ঝত্তসম্ভৰো কতঞ্ঞুতায তে, দুক্খে চিরং সংসরিতং তযা কতে.

১১৩০. ‘‘ত্ৰঞ্ঞেৰ নো চিত্ত করোসি ব্রাহ্মণো, ত্ৰং খত্তিযো রাজদসী করোসি;

ৰেস্সা চ সুদ্দা চ ভৰাম একদা, দেৰত্তনং ৰাপি তৰেৰ ৰাহসা.

১১৩১. ‘‘তৰেৰ হেতূ অসুরা ভৰামসে, ত্ৰংমূলকং নেরযিকা ভৰামসে;

অথো তিরচ্ছানগতাপি একদা, পেতত্তনং ৰাপি তৰেৰ ৰাহসা.

১১৩২. ‘‘ননু দুব্ভিস্সসি মং পুনপ্পুনং, মুহুং মুহুং চারণিকংৰ দস্সযং;

উম্মত্তকেনেৰ মযা পলোভসি, কিঞ্চাপি তে চিত্ত ৰিরাধিতং মযা.

১১৩৩. ‘‘ইদং পুরে চিত্তমচারি চারিকং, যেনিচ্ছকং যত্থকামং যথাসুখং;

তদজ্জহং নিগ্গহেস্সামি যোনিসো, হত্থিপ্পভিন্নং ৰিয অঙ্গুসগ্গহো.

১১৩৪. ‘‘সত্থা চ মে লোকমিমং অধিট্ঠহি, অনিচ্চতো অদ্ধুৰতো অসারতো;

পক্খন্দ মং চিত্ত জিনস্স সাসনে, তারেহি ওঘা মহতা সুদুত্তরা.

১১৩৫. ‘‘ন তে ইদং চিত্ত যথা পুরাণকং, নাহং অলং তুয্হ ৰসে নিৰত্তিতুং;

মহেসিনো পব্বজিতোম্হি সাসনে, ন মাদিসা হোন্তি ৰিনাসধারিনো.

১১৩৬. ‘‘নগা সমুদ্দা সরিতা ৰসুন্ধরা, দিসা চতস্সো ৰিদিসা অধো দিৰা;

সব্বে অনিচ্চা তিভৰা উপদ্দুতা, কুহিং গতো চিত্ত সুখং রমিস্সসি.

১১৩৭. ‘‘ধিতিপ্পরং কিং মম চিত্ত কাহিসি, ন তে অলং চিত্ত ৰসানুৰত্তকো;

ন জাতু ভস্তং উভতোমুখং ছুপে, ধিরত্থু পূরং নৰসোতসন্দনিং.

১১৩৮. ‘‘ৰরাহএণেয্যৰিগাল়্হসেৰিতে, পব্ভারকুট্টে পকতেৰ সুন্দরে;

নৰম্বুনা পাৰুসসিত্তকাননে, তহিং গুহাগেহগতো রমিস্সসি.

১১৩৯. ‘‘সুনীলগীৰা সুসিখা সুপেখুনা, সুচিত্তপত্তচ্ছদনা ৰিহঙ্গমা;

সুমঞ্জুঘোসত্থনিতাভিগজ্জিনো, তে তং রমেস্সন্তি ৰনম্হি ঝাযিনং.

১১৪০. ‘‘ৰুট্ঠম্হি দেৰে চতুরঙ্গুলে তিণে, সংপুপ্ফিতে মেঘনিভম্হি কাননে;

নগন্তরে ৰিটপিসমো সযিস্সং, তং মে মুদূ হেহিতি তূলসন্নিভং.

১১৪১. ‘‘তথা তু কস্সামি যথাপি ইস্সরো, যং লব্ভতি তেনপি হোতু মে অলং;

ন তাহং কস্সামি যথা অতন্দিতো, বিল়ারভস্তংৰ যথা সুমদ্দিতং.

১১৪২. ‘‘তথা তু কস্সামি যথাপি ইস্সরো, যং লব্ভতি তেনপি হোতু মে অলং;

ৰিরিযেন তং ময্হ ৰসানযিস্সং, গজংৰ মত্তং কুসলঙ্কুসগ্গহো.

১১৪৩. ‘‘তযা সুদন্তেন অৰট্ঠিতেন হি, হযেন যোগ্গাচরিযোৰ উজ্জুনা;

পহোমি মগ্গং পটিপজ্জিতুং সিৰং, চিত্তানুরক্খীহি সদা নিসেৰিতং.

১১৪৪. ‘‘আরম্মণে তং বলসা নিবন্ধিসং, নাগংৰ থম্ভম্হি দল়্হায রজ্জুযা;

তং মে সুগুত্তং সতিযা সুভাৰিতং, অনিস্সিতং সব্বভৰেসু হেহিসি.

১১৪৫. ‘‘পঞ্ঞায ছেত্ৰা ৰিপথানুসারিনং, যোগেন নিগ্গয্হ পথে নিৰেসিয;

দিস্ৰা সমুদযং ৰিভৰঞ্চ সম্ভৰং, দাযাদকো হেহিসি অগ্গৰাদিনো.

১১৪৬. ‘‘চতুব্বিপল্লাসৰসং অধিট্ঠিতং, গামণ্ডলংৰ পরিনেসি চিত্ত মং;

ননু সংযোজনবন্ধনচ্ছিদং, সংসেৰসে কারুণিকং মহামুনিং.

১১৪৭. ‘‘মিগো যথা সেরি সুচিত্তকাননে, রম্মং গিরিং পাৰুসঅব্ভমালিনিং;

অনাকুলে তত্থ নগে রমিস্সং, অসংসযং চিত্ত পরা ভৰিস্সসি.

১১৪৮. ‘‘যে তুয্হ ছন্দেন ৰসেন ৰত্তিনো,

নরা চ নারী চ অনুভোন্তি যং সুখং;

অৰিদ্দসূ মারৰসানুৰত্তিনো,

ভৰাভিনন্দী তৰ চিত্ত সাৰকা’’তি.

তত্থ কদা নুহন্তি কদা নু অহং. পব্বতকন্দরাসূতি পব্বতেসু চ কন্দরেসু চ, পব্বতস্স ৰা কন্দরাসু. একাকিযোতি এককো. অদ্দুতিযোতি নিত্তণ্হো. তণ্হা হি পুরিসস্স দুতিযা নাম. ৰিহস্সন্তি ৰিহরিস্সামি. অনিচ্চতো সব্বভৰং ৰিপস্সন্তি কামভৰাদিভেদং সব্বম্পি ভৰং ‘‘হুত্ৰা অভাৰট্ঠেন অনিচ্চ’’ন্তি ৰিপস্সন্তো কদা নু ৰিহরিস্সন্তি যোজনা. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং, ‘‘যদনিচ্চং তং দুক্খং, যং দুক্খং তদনত্তা’’তি ৰচনতো (সং. নি. ৩.১৫) ইতরম্পি লক্খণদ্ৰযং ৰুত্তমেৰাতি দট্ঠব্বং. তং মে ইদং তং নু কদা ভৰিস্সতীতি তং ইদং মে পরিৰিতক্কিতং কদা নু ভৰিস্সতি, কদা নু খো মত্থকং পাপুণিস্সতীতি অত্থো. তং নূতি চেত্থ তন্তি নিপাতমত্তং. অযঞ্হেত্থ সঙ্খেপত্থো – কদা নু খো অহং মহাগজো ৰিয সঙ্খলিকবন্ধনং, গিহিবন্ধনং ছিন্দিত্ৰা পব্বজিত্ৰা কাযৰিৰেকং পরিব্রূহযন্তো একাকী পব্বতকন্দরাসু অদুতিযো সব্বত্থ নিরপেক্খো সব্বসঙ্খারগতং অনিচ্চাদিতো ৰিপস্সন্তো ৰিহরিস্সামীতি.

ভিন্নপটন্ধরোতি ভিন্নৰত্থধরো, গাথাসুখত্থং নকারাগমং কত্ৰা ৰুত্তং. সত্থকচ্ছিন্নঅগ্ঘফস্সৰণ্ণভিন্নং পটচীৰরং ধারেন্তোতি অত্থো. মুনীতি পব্বজিতো. অমমোতি কুলে ৰা গণে ৰা মমত্তাভাৰেন অমমো. কত্থচিপি আরম্মণে আসীসনায অভাৰেন নিরাসো. হন্ত্ৰা সুখী পৰনগতো ৰিহস্সন্তি রাগাদিকে কিলেসে অরিযমগ্গেন সমুচ্ছিন্দিত্ৰা মগ্গসুখেন ফলসুখেন সুখী মহাৰনগতো কদা নু খো অহং ৰিহরিস্সামি.

ৰধরোগনীল়ন্তি মরণস্স চ রোগস্স চ কুলাৰকভূতং. কাযং ইমন্তি ইমং খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতং কাযং. খন্ধপঞ্চকোপি হি ‘‘অৰিজ্জাগতস্স, ভিক্খৰে, পুরিসপুগ্গলস্স তণ্হানুগতস্স অযমেৰ কাযো বহিদ্ধা নামরূপ’’ন্তিআদীসু কাযো ৰুচ্চতি. মচ্চুজরাযুপদ্দুতন্তি মরণেন চেৰ জরায চ পীল়িতং, ৰিপস্সমানো অহং ভযহেতুপহানেন ৰীতভযো, তং নু কদা ভৰিস্সতীতি অত্থো.

ভযজননিন্তি পঞ্চৰীসতিযা মহাভযানং উপ্পাদকারণভূতং কাযিকস্স চ চেতসিকস্স চ সকলস্সপি ৰট্টদুক্খস্স আৰহনতো দুখাৰহং. তণ্হালতং বহুৰিধানুৰত্তনিন্তি বহুৰিধঞ্চ আরম্মণং ভৰমেৰ ৰা অনুৰত্ততি সন্তনোতীতি বহুৰিধানুৰত্তনিং, তণ্হাসঙ্খাতলতং. পঞ্ঞামযন্তি মগ্গপঞ্ঞামযং সুনিসিতং অসিখগ্গং ৰীরিযপগ্গহিতেন সদ্ধাহত্থেন গহেত্ৰা সমুচ্ছিন্দিত্ৰা ‘‘কদা নুহং ৰসে’’তি যং পরিৰিতক্কিতং, তম্পি কদা ভৰিস্সতীতি যোজনা.

উগ্গতেজন্তি সমথৰিপস্সনাৰসেন নিসিততায তিক্খতেজং. সত্থং ইসীনন্তি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধঅরিযসাৰকইসীনং সত্থভূতং. মারং সসেনং সহসা ভঞ্জিস্সন্তি কিলেসসেনায সসেনং অভিসঙ্খারাদিমারং সহসা সীঘমেৰ ভঞ্জিস্সামি. সীহাসনেতি থিরাসনে, অপরাজিতপল্লঙ্কেতি অত্থো.

সব্ভি সমাগমেসু দিট্ঠো ভৰেতি ধম্মগারৰযুত্ততায ধম্মগরূহি তাদিলক্খণপ্পত্তিযা তাদীহি অৰিপরীতদস্সিতায যাথাৰদস্সীহি অরিযমগ্গেনেৰ পাপজিতিন্দ্রিযতায জিতিন্দ্রিযেহি বুদ্ধাদীহি সাধূহি সমাগমেসু ‘‘কদা নু অহং পধানিযোতি দিট্ঠো ভৰেয্য’’ন্তি যং মে পরিৰিতক্কিতং, তং নু কদা ভৰিস্সতীতি যোজনা. ইমিনা নযেন সব্বত্থ পদযোজনা ৰেদিতব্বা, পদত্থমত্তমেৰ ৰণ্ণযিস্সাম.

তন্দীতি আলসিযং. খুদাতি জিঘচ্ছা. কীটসরীসপাতি কীটঞ্চেৰ সরীসপা চ. ন বাধযিস্সন্তীতি মং ন ব্যাধযিস্সন্তি সুখদুক্খসোমনস্সদোমনস্সানং ঝানেহি পটিবাহিতত্তাতি অধিপ্পাযো. গিরিব্বজেতি পব্বতকন্দরায. অত্থত্থিযন্তি সদত্থসঙ্খাতেন অত্থেন অত্থিকং.

যং ৰিদিতং মহেসিনাতি যং চতুসচ্চং মহেসিনা সম্মাসম্বুদ্ধেন সযম্ভূঞাণেন ঞাতং পটিৰিদ্ধং, তানি চত্তারি সচ্চানি অনুপচিতকুসলসম্ভারেহি সুট্ঠু দুদ্দসানি মগ্গসমাধিনা সমাহিতত্তো, সম্মাসতিযা সতিমা, অরিযমগ্গপঞ্ঞায অহং অগচ্ছং পটিৰিজ্ঝিস্সং অধিগমিস্সন্তি অত্থো.

রূপেতি চক্খুৰিঞ্ঞেয্যরূপে. অমিতেতি ঞাণেন অমিতে, অপরিচ্ছিন্নে অপরিঞ্ঞাতেতি অত্থো. ফুসিতব্বেতি, ফোট্ঠব্বে. ধম্মেতি মনোৰিঞ্ঞেয্যধম্মে. অমিতেতি ৰা অপরিমাণে নীলাদিৰসেন অনেকভেদভিন্নে রূপে ভেরিসদ্দাদিৰসেন, মূলরসাদিৰসেন, কক্খল়মুদুতাদিৰসেন, সুখদুক্খাদিৰসেন চ, অনেকভেদসদ্দাদিকে চাতি অত্থো. আদিত্ততোতি একাদসহি অগ্গীহি আদিত্তভাৰতো. সমথেহি যুত্তোতি ঝানৰিপস্সনামগ্গসমাধীহি সমন্নাগতো. পঞ্ঞায দচ্ছন্তি ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসহিতায মগ্গপঞ্ঞায দক্খিস্সং.

দুব্বচনেন ৰুত্তোতি দুরুত্তৰচনেন ঘট্টিতো. ততো নিমিত্তন্তি ফরুসৰাচাহেতু. ৰিমনো ন হেস্সন্তি দোমনস্সিতো ন ভৰেয্যং. অথোতি অথ. পসত্থোতি কেনচি পসংসিতো.

কট্ঠেতি দারুক্খন্ধে. তিণেতি তিণানং খন্ধে. ইমেতি ইমে মম সন্ততিপরিযাপন্নে পঞ্চ খন্ধে. অমিতে চ ধম্মেতি ততো অঞ্ঞেন ইন্দ্রিযক্খন্ধেন অমিতে রূপধম্মে. তেনাহ – ‘‘অজ্ঝত্তিকানেৰ চ বাহিরানি চা’’তি. সমং তুলেয্যন্তি অনিচ্চাদিৰসেন চেৰ অসারাদিউপমাৰসেন চ সব্বং সমমেৰ কত্ৰা তীরেয্যং.

ইসিপ্পযাতম্হি পথে ৰজন্তন্তি বুদ্ধাদীহি মহেসীহি সম্মদেৰ পযাতে সমথৰিপস্সনামগ্গে ৰজন্তং পটিপজ্জন্তং. পাৰুসসমযে কালমেঘো নৰেন তোযেন ৰস্সোদকেন সচীৰরং পৰনে কদা নু ওৰস্সতি, তেমেতীতি অত্তনো অব্ভোকাসিকভাৰপরিৰিতক্কিতং দস্সেতি.

মযূরস্স সিখণ্ডিনো ৰনে দিজস্সাতি মাতুকুচ্ছিতো অণ্ডকোসতো চাতি দ্ৰিক্খত্তুং জাযনৰসেন দিজস্স, সিখাসম্ভৰেন সিখণ্ডিনো চ মযূরস্স ৰনে কদা পন গিরিগব্ভরে রুতং কেকারৰং সুত্ৰা ৰেলং সল্লক্খিত্ৰা সযনতো ৰুট্ঠহিত্ৰা অমতস্স পত্তিযা নিব্বানাধিগমায. সংচিন্তযেতি ৰুচ্চমানে ভৰে অনিচ্চাদিতো মনসি করেয্যং ৰিপস্সেয্যন্তি অত্থো.

গঙ্গং যমুনং সরস্সতিন্তি এতা মহানদিযো অসজ্জমানো ভাৰনামযায ইদ্ধিযা কদা নু পতরেয্যন্তি যোজনা. পাতালখিত্তং বল়ৰামুখঞ্চাতি পাতায অলং পরিযত্তন্তি পাতালং, তদেৰ খিত্তং, পথৰিযা সণ্ঠহনকালে তথা ঠিতন্তি পাতালখিত্তং. যোজনসতিকাদিভেদানি সমুদ্দস্স অন্তোপথৰিযা তীরট্ঠানানি, যেসু কানিচি নাগাদীনং ৰসনট্ঠানানি হোন্তি, কানিচি সুঞ্ঞানিযেৰ হুত্ৰা তিট্ঠন্তি. বল়ৰামুখন্তি মহাসমুদ্দে মহন্তং আৰট্টমুখং. মহানিরযদ্ৰারস্স হি ৰিৰটকালে মহাঅগ্গিক্খন্ধো ততো নিক্খন্তো তদভিমুখং অনেকযোজনসতাযামৰিত্থারং হেট্ঠা সমুদ্দপদেসং ডহতি, তস্মিং দড্ঢে উপরি উদকং আৰট্টাকারেন পরিব্ভমন্তং মহতা সদ্দেন হেট্ঠা নিপততি. তত্থ বল়ৰামুখসমঞ্ঞা, ইতি তঞ্চ পাতালখিত্তং বল়ৰামুখঞ্চ ৰিভিংসনং ভযানকং অসজ্জমানো ইদ্ধিযা কদা নু পতরেয্যন্তি যং পরিৰিতক্কিতং, তং কদা নু ভৰিস্সতি, ভাৰনামযং ইদ্ধিং নিব্বত্তেত্ৰা কদা নু এৰং ইদ্ধিং ৰল়ঞ্জিস্সামীতি অত্থো.

নাগোৰ অসঙ্গচারী পদালযেতি যথা মত্তৰারণো দল়্হথম্ভং ভিন্দিত্ৰা অযসঙ্খলিকং ৰিদ্ধংসেত্ৰা অসঙ্গচারী ৰনং পৰিসিত্ৰা একো অদুতিযো হুত্ৰা অত্তনো রুচিৰসেন চরতি, এৰমহং কদা নু সব্বসুভং নিমিত্তং নিব্বজ্জযং নিরৰসেসতো ৰজ্জযন্তো কামচ্ছন্দৰসো অহুত্ৰা ঝানে যুতো পযুত্তো কামগুণেসু ছন্দং সম্মদেৰ পদালেয্যং ছিন্দেয্যং পজহেয্যন্তি যং পরিৰিতক্কিতং, তং নু কদা ভৰিস্সতি.

ইণট্টোৰ দলিদ্দকো নিধিং আরাধযিত্ৰাতি যথা কোচি দলিদ্দো জীৰিকপকতো ইণং গহেত্ৰা তং সোধেতুং অসক্কোন্তো ইণট্টো ইণেন অট্টিতো ধনিকেহি পীল়িতো নিধিং আরাধযিত্ৰা অধিগন্ত্ৰা ইণঞ্চ সোধেত্ৰা সুখেন চ জীৰন্তো তুট্ঠো ভৰেয্য, এৰং অহম্পি কদা নু ইণসদিসং কামচ্ছন্দং পহায মহেসিনো অরিযধনসম্পুণ্ণতায মণিকনকাদিরতনসম্পুণ্ণনিধিসদিসং বুদ্ধস্স সাসনং অধিগন্ত্ৰা তুট্ঠো ভৰেয্যন্তি যং পরিৰিতক্কিতং, তং কদা নু ভৰিস্সতীতি.

এৰং পব্বজ্জতো পুব্বে নেক্খম্মৰিতক্কৰসেন পৰত্তং অত্তনো ৰিতক্কপৰত্তিং দস্সেত্ৰা ইদানি পব্বজিত্ৰা যেহাকারেহি অত্তানং ওৰদিত্ৰা অধিগচ্ছি, তে দস্সেন্তো ‘‘বহূনি ৰস্সানী’’তিআদিকা গাথা অভাসি. তত্থ বহূনি ৰস্সানি তযাম্হি যাচিতো, অগারৰাসেন অলং নু তে ইদন্তি অনেকসংৰচ্ছরানি ৰিৰিধদুক্খানুবন্ধেন অগারমজ্ঝে ৰাসেন অলং পরিযত্তমেৰ তেতি, অম্ভো চিত্ত, ইদং তযা অনেকানি সংৰচ্ছরানি অহং অম্হি ননু যাচিতো. তং দানি মং পব্বজিতং সমানন্তি তং মং তযা তথা উস্সাহনেন পব্বজিতং সমানং কেন কারণেন চিত্ত তুৰং ন যুঞ্জসি, সমথৰিপস্সনং ছড্ডেত্ৰা নিহীনে আলসিযে নিযোজেসীতি অত্থো.

ননু অহং, চিত্ত, তযাম্হি যাচিতোতি, অম্ভো চিত্ত, অহং তযা ননু যাচিতো অম্হি আযাচিতো মঞ্ঞে. যদি যাচিতো, কস্মা ইদানি তদনুরূপং ন পটিপজ্জসীতি অধিপ্পাযো. ‘‘গিরিব্বজে’’তিআদিনা যাচিতাকারং দস্সেতি. চিত্রছদা ৰিহঙ্গমা ৰিচিত্রপেখুণপক্খিনো, মযূরাতি অত্থো. মহিন্দঘোসত্থনিতাভিগজ্জিনোতি জলঘোসত্থনিতেন হেতুনা সুট্ঠু গজ্জনসীলা. তে তং রমেস্সন্তি ৰনম্হি ঝাযিনন্তি তে মযূরা তং ৰনে ঝানপসুতং রমেস্সন্তীতি ননু তযা যাচিতোতি দস্সেতি.

কুলম্হীতি কুলপরিৰট্টে. ইমমজ্ঝুপাগতোতি ইমং অরঞ্ঞট্ঠানং পব্বজ্জং ৰা অজ্ঝুপাগতো. অথোপি ত্ৰং, চিত্ত, ন ময্হ তুস্সসীতি ত্ৰং অনুৰত্তিত্ৰা ঠিতম্পি মং নারাধেস্সসীতি অত্থো.

মমেৰ এতং ন হি ত্ৰং পরেসন্তি এতং, চিত্ত, মমেৰ তস্মা ত্ৰং পরেসং ন হোসি. ত্ৰং পন অঞ্ঞেসং ৰিয কত্ৰা সন্নাহকালে কিলেসমারে যুজ্ঝিতুং ভাৰনাসন্নাহকালে নতি ৰত্ৰা পরিদেৰিতেন কিং পযোজনং, ইদানি তং অঞ্ঞথা ৰত্তিতুং ন দস্সামীতি অধিপ্পাযো. সব্বং ইদং চলমিতি পেক্খমানোতি যস্মা ‘‘ইদং চিত্তং অঞ্ঞঞ্চ সব্বং তেভূমকসঙ্খারং চলং অনৰট্ঠিত’’ন্তি পঞ্ঞাচক্খুনা ওলোকেন্তো গেহতো কামেহি চ অভিনিক্খমিং অমতপদং নিব্বানং জিগীসং পরিযেসন্তো, তস্মা, চিত্ত, অননুৰত্তন্তো নিব্বানং পরিযেসনমেৰ করোমীতি অধিপ্পাযো.

অৰীতরাগেন সুদুন্নিৰারযং চিত্তং চলং মক্কটসন্নিভং ৰনমক্কটসদিসং ইতি সুযুত্তৰাদী সুভাসিতৰাদী দ্ৰিপদানমুত্তমো মহাভিসক্কো নরদম্মসারথীতি যোজনা.

অৰিদ্দসূ যত্থ সিতা পুথুজ্জনাতি যত্থ যেসু ৰত্থুকামেসু কিলেসকামেসু চ সিতা পটিবদ্ধা তে অন্ধপুথুজ্জনা তেন কামরাগেন পুনব্ভৰেসিনো একন্তেনেৰ দুক্খমিচ্ছন্তি. ইচ্ছন্তা চ চিত্তেন নীতা নিরযে নিরাকতাতি চিত্তৰসিকা নিরযসংৰত্তনিকং কম্মং করোন্তা হিতসুখতো নিরাকতা হুত্ৰা অত্তনো চিত্তেনেৰ নিরযে নীতা ন অঞ্ঞথাতি চিত্তস্সেৰ নিগ্গহেতব্বতং দস্সেতি.

পুনপি চিত্তংযেৰ নিগ্গহেতুং মন্তেন্তো ‘‘মযূরকোঞ্চাভিরুতম্হী’’তিআদিমাহ. তত্থ মযূরকোঞ্চাভিরুতম্হীতি সিখীহি সারসেহি চ অভিকূজিতে. দীপীহি ব্যগ্ঘেহি পুরক্খতো ৰসন্তি মেত্তাৰিহারিতায এৰরূপেহি তিরচ্ছানগতেহি পুরক্খতো পরিৰারিতো হুত্ৰা ৰনে ৰসন্তো, এতেন সুঞ্ঞভাৰপরিব্রূহনমাহ. কাযে অপেক্খং জহাতি সব্বসো কাযে নিরপেক্খো জহ, এতেন পহিতত্ততং ৰদতি. মা ৰিরাধযাতি ইমং সুদুল্লভং নৰমং খণং মা ৰিরাধেহি. ইতিস্সু মং, চিত্ত, পুরে নিযুঞ্জসীতি এৰঞ্হি ত্ৰং, চিত্ত, মং পব্বজ্জতো পুব্বে সম্মাপটিপত্তিযং উয্যোজেসীতি অত্থো.

ভাৰেহীতি উপ্পাদেহি ৰড্ঢেহি চ. ঝানানীতি পঠমাদীনি চত্তারি ঝানানি. ইন্দ্রিযানীতি সদ্ধাদীনি পঞ্চিন্দ্রিযানি. বলানীতি তানিযেৰ পঞ্চ বলানি. বোজ্ঝঙ্গসমাধিভাৰনাতি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে চতস্সো সমাধিভাৰনা চ. তিস্সো চ ৰিজ্জাতি পুব্বেনিৰাসঞাণাদিকা তিস্সো ৰিজ্জা চ. ফুস পাপুণাহি বুদ্ধসাসনে সম্মাসম্বুদ্ধওৰাদে ঠিতো.

নিয্যানিকন্তি ৰট্টদুক্খতো নিয্হানৰহং. সব্বদুক্খক্খযোগধন্তি অমতোগধং নিব্বানপতিট্ঠং নিব্বানারম্মণং. সব্বকিলেসসোধনন্তি অনৰসেসকিলেসমলৰিসোধনং.

খন্ধেতি উপাদানক্খন্ধে. পটিপস্স যোনিসোতি রোগতো গণ্ডতো সল্লতো অঘতো আবাধতোতি এৰমাদীহি ৰিৰিধেহি পকারেহি ৰিপস্সনাঞাণেন সম্মা উপাযেন নযেন পস্স. তং জহাতি তং দুক্খস্স সমুদযং তণ্হং পজহ, সমুচ্ছিন্দ. ইধেৰাতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে.

অনিচ্চন্তিআদি অন্তৰন্ততো অনিচ্চন্তিকতো তাৰকালিকতো নিচ্চপটিক্খেপতো চ অনিচ্চন্তি ৰা পস্স. দুক্খন্তি তে উদযব্বযপটিপীল়নতো সপ্পটিভযতো দুক্খমতো সুখপটিক্খেপতো দুক্খন্তি ৰা পস্স. সুঞ্ঞন্তি অৰসৰত্তনতো অসামিকতো অসারতো অত্তপটিক্খেপতো চ সুঞ্ঞং, ততো এৰ অনত্তাতি. ৰিগরহিতব্বতো অৰড্ঢিআবাধনতো চ অঘন্তি চ ৰধন্তি চ ৰিপস্স যোনিসোতি যোজনা. মনোৰিচারে উপরুন্ধ চেতসোতি মনোৰিচারসঞ্ঞিনো গেহসিতসোমনস্সুপৰিচারাদিকে অট্ঠারস চেতসো উপরুন্ধ ৰারেহি নিরোধেহি.

মুণ্ডোতি মুণ্ডভাৰং উপগতো, ওহারিতকেসমস্সুকো. ৰিরূপোতি তেন মুণ্ডভাৰেন পরূল়্হলোমতায ছিন্নভিন্নকাসায ৰত্থতায ৰিরূপো ৰেৰণ্ণিযং উপগতো. অভিসাপমাগতোতি ‘‘পিণ্ডোলো ৰিচরতি পত্তপাণী’’তি অরিযেহি কাতব্বং অভিসাপং উপগতো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘অভিসাপোযং, ভিক্খৰে, লোকস্মিং পিণ্ডোলো ৰিচরসি পত্তপাণী’’তি (সং. নি. ৩.৮০). তেনাহ ‘‘কপালহত্থোৰ কুলেসু ভিক্খসূ’’তি. যুঞ্জস্সু সত্থুৰচনেতি সম্মাসম্বুদ্ধস্স ওৰাদে যোগং করোহি অনুযুঞ্জস্সু.

সুসংৰুতত্তোতি সুট্ঠু কাযৰাচাচিত্তেহি সম্মদেৰ সংৰুতো. ৰিসিখন্তরে চরন্তি ভিক্খাচরিযায ইচ্ছাৰিসেসেসু চরন্তো. চন্দো যথা দোসিনপুণ্ণমাসিযাতি ৰিগতদোসায পুণ্ণমায কুলেসু নিচ্চনৰসায পাসাদিকতায চন্দিমা ৰিয চরাতি যোজনা.

সদা ধুতে রতোতি সব্বকালঞ্চ ধুতগুণে অভিরতো. তথূপমং চিত্তমিদং করোসীতি যথা কোচি পুরিসো ফলানি ইচ্ছন্তো ফলরুক্খে রোপেত্ৰা ততো অলদ্ধফলোৰ তে মূলতো ছিন্দিতুং ইচ্ছতি, চিত্ত, ত্ৰং তথূপমং তপ্পটিভাগং ইদং করোসি. যং মং অনিচ্চম্হি চলে নিযুঞ্জসীতি যং মং পব্বজ্জায নিযোজেত্ৰা পব্বজিত্ৰা অদ্ধাগতং পব্বজ্জাফলং অনিচ্চম্হি চলে সংসারমুখে নিযুঞ্জসি নিযোজনৰসেন পৰত্তেসি.

রূপাভাৰতো অরূপা. চিত্তস্স হি তাদিসং সণ্ঠানং নীলাদিৰণ্ণভেদো ৰা নত্থি, তস্মা ৰুত্তং অরূপাতি. দূরট্ঠানপ্পৰত্তিযা দূরঙ্গম. যদিপি চিত্তস্স মক্কটসুত্তমত্তম্পি পুরত্থিমাদিদিসাভাগেন গমনং নাম নত্থি, দূরে সন্তং পন আরম্মণং সম্পটিচ্ছতীতি দূরঙ্গম. একোযেৰ হুত্ৰা চরণৰসেন পৰত্তনতো একচারি, অন্তমসো দ্ৰে তীণিপি চিত্তানি একতো উপ্পজ্জিতুং সমত্থানি নাম নত্থি, একমেৰ পন চিত্তং একস্মিং সন্তানে উপ্পজ্জতি. তস্মিং নিরুদ্ধে অপরম্পি একমেৰ উপ্পজ্জতি, তস্মা একচারি. ন তে করিস্সং ৰচনং ইদানিহন্তি যদিপি পুব্বে তৰ ৰসে অনুৰত্তিং, ইদানি পন সত্থু ওৰাদং লদ্ধকালতো পট্ঠায চিত্তৰসিকো ন ভৰিস্সামি. কস্মাতি চে? দুক্খা হি কামা কটুকা মহব্ভযা কামা নামেতে অতীতেপি দুক্খা, আযতিম্পি কটুকফলা, অত্তানুৰাদাদিভেদেন মহতা ভযেন অনুবন্ধন্তা মহব্ভযা. নিব্বানমেৰাভিমনো চরিস্সং তস্মা নিব্বানমেৰ উদ্দিস্স অভিমুখচিত্তো ৰিহরিস্সং.

তমেৰ নিব্বানাভিমুখভাৰং দস্সেন্তো ‘‘নাহং অলক্খ্যা’’তিআদিমাহ. তত্থ নাহং অলক্খ্যাতি অলক্খিকতায নিস্সিরীকতায নাহং গেহতো নিক্খমিন্তি যোজনা.

অহিরিক্কতাযাতি যথাৰজ্জং কেল়িং করোন্তো ৰিয নিল্লজ্জতায. চিত্তহেতূতি একদা নিগণ্ঠো, একদা পরিব্বাজকাদিকো হোন্তো অনৰট্ঠিতচিত্তো পুরিসো ৰিয চিত্তৰসিকো হুত্ৰা. দূরকন্তনাতি রাজাদীহি মেত্তং কত্ৰা তেসু দুব্ভিত্ৰা দুব্ভিভাৰেন. আজীৰহেতূতি আজীৰকারণা জীৰিকাপকতো হুত্ৰা আজীৰিকাভযেন অহং ন নিক্খমিং ন পব্বজিং. কতো চ তে, চিত্ত, পটিস্সৰো মযাতি, ‘‘পব্বজিতকালতো পট্ঠায ন তৰ ৰসে ৰত্তামি, মমেৰ পন ৰসে ৰত্তামী’’তি, চিত্ত, মযা ননু পটিঞ্ঞা কতাতি দস্সেতি.