২. চূল়ৰগ্গো
১. রতনসুত্তৰণ্ণনা
যানীধ ভূতানীতি রতনসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অতীতে কির ৰেসালিযং দুব্ভিক্খাদযো উপদ্দৰা উপ্পজ্জিংসু. তেসং ৰূপসমনত্থায লিচ্ছৰযো রাজগহং গন্ত্ৰা, যাচিত্ৰা, ভগৰন্তং ৰেসালিমানযিংসু. এৰং আনীতো ভগৰা তেসং উপদ্দৰানং ৰূপসমনত্থায ইদং সুত্তমভাসি. অযমেত্থ সঙ্খেপো. পোরাণা পনস্স ৰেসালিৰত্থুতো পভুতি উপ্পত্তিং ৰণ্ণযন্তি. সা এৰং ৰেদিতব্বা – বারাণসিরঞ্ঞো কির অগ্গমহেসিযা কুচ্ছিম্হি গব্ভো সণ্ঠাসি. সা তং ঞত্ৰা রঞ্ঞো নিৰেদেসি. রাজা গব্ভপরিহারং অদাসি. সা সম্মা পরিহরিযমানগব্ভা গব্ভপরিপাককালে ৰিজাযনঘরং পাৰিসি. পুঞ্ঞৰতীনং পচ্চূসসমযে গব্ভৰুট্ঠানং হোতি, সা চ তাসং অঞ্ঞতরা, তেন পচ্চূসসমযে অলত্তকপটলবন্ধুজীৰকপুপ্ফসদিসং মংসপেসিং ৰিজাযি. ততো ‘‘অঞ্ঞা দেৰিযো সুৰণ্ণবিম্বসদিসে পুত্তে ৰিজাযন্তি, অগ্গমহেসী মংসপেসিন্তি রঞ্ঞো পুরতো মম অৰণ্ণো উপ্পজ্জেয্যা’’তি চিন্তেত্ৰা তেন অৰণ্ণভযেন তং মংসপেসিং একস্মিং ভাজনে পক্খিপিত্ৰা অঞ্ঞেন পটিকুজ্জিত্ৰা রাজমুদ্দিকায লঞ্ছেত্ৰা গঙ্গায সোতে পক্খিপাপেসি. মনুস্সেহি ছড্ডিতমত্তে দেৰতা আরক্খং সংৰিদহিংসু. সুৰণ্ণপট্টিকঞ্চেত্থ জাতিহিঙ্গুলকেন ‘‘বারাণসিরঞ্ঞো অগ্গমহেসিযা পজা’’তি লিখিত্ৰা বন্ধিংসু. ততো তং ভাজনং ঊমিভযাদীহি অনুপদ্দুতং গঙ্গায সোতেন পাযাসি.
তেন চ সমযেন অঞ্ঞতরো তাপসো গোপালকুলং নিস্সায গঙ্গায তীরে ৰসতি. সো পাতোৰগঙ্গং ওতিণ্ণো তং ভাজনং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা পংসুকূলসঞ্ঞায অগ্গহেসি. ততো তত্থ তং অক্খরপট্টিকং রাজমুদ্দিকালঞ্ছনঞ্চ দিস্ৰা মুঞ্চিত্ৰা তং মংসপেসিং অদ্দস. দিস্ৰানস্স এতদহোসি – ‘‘সিযা গব্ভো, তথা হিস্স দুগ্গন্ধপূতিভাৰো নত্থী’’তি তং অস্সমং নেত্ৰা সুদ্ধে ওকাসে ঠপেসি. অথ অড্ঢমাসচ্চযেন দ্ৰে মংসপেসিযো অহেসুং. তাপসো দিস্ৰা সাধুকতরং ঠপেসি. ততো পুন অদ্ধমাসচ্চযেন একমেকিস্সা পেসিযা হত্থপাদসীসানমত্থায পঞ্চ পঞ্চ পিল়কা উট্ঠহিংসু. অথ ততো অদ্ধমাসচ্চযেন একা মংসপেসি সুৰণ্ণবিম্বসদিসো দারকো; একা দারিকা অহোসি. তেসু তাপসস্স পুত্তসিনেহো উপ্পজ্জি, অঙ্গুট্ঠতো চস্স খীরং নিব্বত্তি, ততো পভুতি চ খীরভত্তং লভতি. সো ভত্তং ভুঞ্জিত্ৰা খীরং দারকানং মুখে আসিঞ্চতি. তেসং যং যং উদরং পৰিসতি, তং সব্বং মণিভাজনগতং ৰিয দিস্সতি. এৰং নিচ্ছৰী অহেসুং. অপরে পন আহু – ‘‘সিব্বিত্ৰা ঠপিতা ৰিয নেসং অঞ্ঞমঞ্ঞং লীনা ছৰি অহোসী’’তি. এৰং তে নিচ্ছৰিতায ৰা লীনচ্ছৰিতায ৰা লিচ্ছৰীতি পঞ্ঞাযিংসু.
তাপসো দারকে পোসেন্তো উস্সূরে গামং পিণ্ডায পৰিসতি, অতিদিৰা পটিক্কমতি. তস্স তং ব্যাপারং ঞত্ৰা গোপালকা আহংসু – ‘‘ভন্তে, পব্বজিতানং দারকপোসনং পলিবোধো, অম্হাকং দারকে দেথ, মযং পোসেস্সাম, তুম্হে অত্তনো কম্মং করোথা’’তি. তাপসো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণি. গোপালকা দুতিযদিৰসে মগ্গং সমং কত্ৰা, পুপ্ফেহি ওকিরিত্ৰা; ধজপটাকা উস্সাপেত্ৰা তূরিযেহি ৰজ্জমানেহি অস্সমং আগতা. তাপসো ‘‘মহাপুঞ্ঞা দারকা, অপ্পমাদেন ৰড্ঢেথ, ৰড্ঢেত্ৰা চ অঞ্ঞমঞ্ঞং আৰাহৰিৰাহং করোথ, পঞ্চগোরসেন রাজানং তোসেত্ৰা ভূমিভাগং গহেত্ৰা নগরং মাপেথ, তত্র কুমারং অভিসিঞ্চথা’’তি ৰত্ৰা দারকে অদাসি. তে ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা দারকে নেত্ৰা পোসেসুং.
দারকা ৰড্ঢিমন্ৰায কীল়ন্তা ৰিৰাদট্ঠানেসু অঞ্ঞে গোপালদারকে হত্থেনপি পাদেনপি পহরন্তি, তে রোদন্তি. ‘‘কিস্স রোদথা’’তি চ মাতাপিতূহি ৰুত্তা ‘‘ইমে নিম্মাতাপিতিকা তাপসপোসিতা অম্হে অতীৰ পহরন্তী’’তি ৰদন্তি. ততো তেসং মাতাপিতরো ‘‘ইমে দারকা অঞ্ঞে দারকে ৰিহেঠেন্তি দুক্খাপেন্তি, ন ইমে সঙ্গহেতব্বা, ৰজ্জেতব্বা ইমে’’তি আহংসু. ততো পভুতি কির সো পদেসো ‘‘ৰজ্জী’’তি ৰুচ্চতি যোজনসতং পরিমাণেন. অথ তং পদেসং গোপালকা রাজানং তোসেত্ৰা অগ্গহেসুং. তত্থেৰ নগরং মাপেত্ৰা সোল়সৰস্সুদ্দেসিকং কুমারং অভিসিঞ্চিত্ৰা রাজানং অকংসু. তায চস্স দারিকায সদ্ধিং ৰারেয্যং কত্ৰা কতিকং অকংসু – ‘‘ন বাহিরতো দারিকা আনেতব্বা, ইতো দারিকা ন কস্সচি দাতব্বা’’তি. তেসং পঠমসংৰাসেন দ্ৰে দারকা জাতা ধীতা চ পুত্তো চ, এৰং সোল়সক্খত্তুং দ্ৰে দ্ৰে জাতা. ততো তেসং দারকানং যথাক্কমং ৰড্ঢন্তানং আরামুয্যাননিৰাসনট্ঠানপরিৰারসম্পত্তিং গহেতুং অপ্পহোন্তং তং নগরং তিক্খত্তুং গাৰুতন্তরেন গাৰুতন্তরেন পাকারেন পরিক্খিপিংসু. তস্স পুনপ্পুনং ৰিসালীকতত্তা ৰেসালীত্ৰেৰ নামং জাতং. ইদং ৰেসালীৰত্থু.
অযং পন ৰেসালী ভগৰতো উপ্পন্নকালে ইদ্ধা ৰেপুল্লপ্পত্তা অহোসি. তত্থ হি রাজূনংযেৰ সত্ত সহস্সানি সত্ত চ সতানি সত্ত চ রাজানো অহেসুং, তথা যুৰরাজসেনাপতিভণ্ডাগারিকপ্পভুতীনং. যথাহ –
‘‘তেন খো পন সমযেন ৰেসালী ইদ্ধা চেৰ হোতি ফীতা চ বহুজনা আকিণ্ণমনুস্সা সুভিক্খা চ, সত্ত চ পাসাদসহস্সানি, সত্ত চ পাসাদসতানি, সত্ত চ পাসাদা, সত্ত চ কূটাগারসহস্সানি, সত্ত চ কূটাগারসতানি, সত্ত চ কূটাগারানি, সত্ত চ আরামসহস্সানি, সত্ত চ আরামসতানি, সত্ত চ আরামা, সত্ত চ পোক্খরণিসহস্সানি, সত্ত চ পোক্খরণিসতানি, সত্ত চ পোক্খরণিযো’’তি (মহাৰ. ৩২৬).
সা অপরেন সমযেন দুব্ভিক্খা অহোসি দুব্বুট্ঠিকা দুস্সস্সা. পঠমং দুগ্গতমনুস্সা মরন্তি, তে বহিদ্ধা ছড্ডেন্তি. মতমনুস্সানং কুণপগন্ধেন অমনুস্সা নগরং পৰিসিংসু. ততো বহুতরা মীযন্তি, তায পটিকূলতায চ সত্তানং অহিৰাতকরোগো উপ্পজ্জি. ইতি তীহি দুব্ভিক্খঅমনুস্সরোগভযেহি উপদ্দুতায ৰেসালিযা নগরৰাসিনো উপসঙ্কমিত্ৰা রাজানমাহংসু – ‘‘মহারাজ, ইমস্মিং নগরে তিৰিধং ভযমুপ্পন্নং, ইতো পুব্বে যাৰ সত্তমা রাজকুলপরিৰট্টা এৰরূপং অনুপ্পন্নপুব্বং, তুম্হাকং মঞ্ঞে অধম্মিকত্তেন এতরহি উপ্পন্ন’’ন্তি. রাজা সব্বে সন্থাগারে সন্নিপাতাপেত্ৰা, ‘‘ময্হং অধম্মিকভাৰং ৰিচিনথা’’তি আহ. তে সব্বং পৰেণিং ৰিচিনন্তা ন কিঞ্চি অদ্দসংসু.
ততো রঞ্ঞো দোসং অদিস্ৰা ‘‘ইদং ভযং অম্হাকং কথং ৰূপসমেয্যা’’তি চিন্তেসুং. তত্থ একচ্চে ছ সত্থারো অপদিসিংসু – ‘‘এতেহি ওক্কন্তমত্তে ৰূপসমিস্সতী’’তি. একচ্চে আহংসু – ‘‘বুদ্ধো কির লোকে উপ্পন্নো, সো ভগৰা সব্বসত্তহিতায ধম্মং দেসেতি মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো, তেন ওক্কন্তমত্তে সব্বভযানি ৰূপসমেয্যু’’ন্তি. তেন তে অত্তমনা হুত্ৰা ‘‘কহং পন সো ভগৰা এতরহি ৰিহরতি, অম্হেহি ৰা পেসিতে আগচ্ছেয্যা’’তি আহংসু. অথাপরে আহংসু – ‘‘বুদ্ধা নাম অনুকম্পকা, কিস্স নাগচ্ছেয্যুং, সো পন ভগৰা এতরহি রাজগহে ৰিহরতি, রাজা চ বিম্বিসারো তং উপট্ঠহতি, কদাচি সো আগন্তুং ন দদেয্যা’’তি. ‘‘তেন হি রাজানং সঞ্ঞাপেত্ৰা আনেস্সামা’’তি দ্ৰে লিচ্ছৰিরাজানো মহতা বলকাযেন পহূতং পণ্ণাকারং দত্ৰা রঞ্ঞো সন্তিকং পেসেসুং – ‘‘বিম্বিসারং সঞ্ঞাপেত্ৰা ভগৰন্তং আনেথা’’তি. তে গন্ত্ৰা রঞ্ঞো পণ্ণাকারং দত্ৰা তং পৰত্তিং নিৰেদেত্ৰা ‘‘মহারাজ, ভগৰন্তং অম্হাকং নগরং পেসেহী’’তি আহংসু. রাজা ন সম্পটিচ্ছি – ‘‘তুম্হে এৰ জানাথা’’তি আহ. তে ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা এৰমাহংসু – ‘‘ভন্তে, অম্হাকং নগরে তীণি ভযানি উপ্পন্নানি. সচে ভগৰা আগচ্ছেয্য, সোত্থি নো ভৰেয্যা’’তি. ভগৰা আৰজ্জেত্ৰা ‘‘ৰেসালিযং রতনসুত্তে ৰুত্তে সা রক্খা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়ানি ফরিস্সতি, সুত্তপরিযোসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো ভৰিস্সতী’’তি অধিৰাসেসি. অথ রাজা বিম্বিসারো ভগৰতো অধিৰাসনং সুত্ৰা ‘‘ভগৰতা ৰেসালিগমনং অধিৰাসিত’’ন্তি নগরে ঘোসনং কারাপেত্ৰা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা আহ – ‘‘কিং, ভন্তে, সম্পটিচ্ছিত্থ ৰেসালিগমন’’ন্তি? ‘‘আম, মহারাজা’’তি. ‘‘তেন হি, ভন্তে, আগমেথ, যাৰ মগ্গং পটিযাদেমী’’তি.
অথ খো রাজা বিম্বিসারো রাজগহস্স চ গঙ্গায চ অন্তরা পঞ্চযোজনং ভূমিং সমং কত্ৰা, যোজনে যোজনে ৰিহারং মাপেত্ৰা, ভগৰতো গমনকালং পটিৰেদেসি. ভগৰা পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি পরিৰুতো পাযাসি. রাজা পঞ্চযোজনং মগ্গং পঞ্চৰণ্ণেহি পুপ্ফেহি জাণুমত্তং ওকিরাপেত্ৰা ধজপটাকাপুণ্ণঘটকদলিআদীনি উস্সাপেত্ৰা ভগৰতো দ্ৰে সেতচ্ছত্তানি, একেকস্স চ ভিক্খুস্স একমেকং উক্খিপাপেত্ৰা সদ্ধিং অত্তনো পরিৰারেন পুপ্ফগন্ধাদীহি পূজং করোন্তো একেকস্মিং ৰিহারে ভগৰন্তং ৰসাপেত্ৰা মহাদানানি দত্ৰা পঞ্চহি দিৰসেহি গঙ্গাতীরং নেসি. তত্থ সব্বালঙ্কারেহি নাৰং অলঙ্করোন্তো ৰেসালিকানং সাসনং পেসেসি – ‘‘আগতো ভগৰা, মগ্গং পটিযাদেত্ৰা সব্বে ভগৰতো পচ্চুগ্গমনং করোথা’’তি. তে ‘‘দিগুণং পূজং করিস্সামা’’তি ৰেসালিযা চ গঙ্গায চ অন্তরা তিযোজনং ভূমিং সমং কত্ৰা ভগৰতো চত্তারি, একেকস্স চ ভিক্খুনো দ্ৰে দ্ৰে সেতচ্ছত্তানি সজ্জেত্ৰা পূজং কুরুমানা গঙ্গাতীরে আগন্ত্ৰা অট্ঠংসু.
বিম্বিসারো দ্ৰে নাৰাযো সঙ্ঘাটেত্ৰা, মণ্ডপং কত্ৰা, পুপ্ফদামাদীহি অলঙ্করিত্ৰা তত্থ সব্বরতনমযং বুদ্ধাসনং পঞ্ঞাপেসি. ভগৰা তস্মিং নিসীদি. পঞ্চসতা ভিক্খূপি নাৰং অভিরুহিত্ৰা যথানুরূপং নিসীদিংসু. রাজা ভগৰন্তং অনুগচ্ছন্তো গলপ্পমাণং উদকং ওরোহিত্ৰা ‘‘যাৰ, ভন্তে, ভগৰা আগচ্ছতি, তাৰাহং ইধেৰ গঙ্গাতীরে ৰসিস্সামী’’তি ৰত্ৰা নিৰত্তো. উপরি দেৰতা যাৰ অকনিট্ঠভৰনা পূজমকংসু, হেট্ঠা গঙ্গানিৰাসিনো কম্বলস্সতরাদযো নাগা পূজমকংসু. এৰং মহতিযা পূজায ভগৰা যোজনমত্তং অদ্ধানং গঙ্গায গন্ত্ৰা ৰেসালিকানং সীমন্তরং পৰিট্ঠো.
ততো লিচ্ছৰিরাজানো তেন বিম্বিসারেন কতপূজায দিগুণং করোন্তা গলপ্পমাণে উদকে ভগৰন্তং পচ্চুগ্গচ্ছিংসু. তেনেৰ খণেন তেন মুহুত্তেন ৰিজ্জুপ্পভাৰিনদ্ধন্ধকারৰিসটকূটো গল়গল়াযন্তো চতূসু দিসাসু মহামেঘো ৰুট্ঠাসি. অথ ভগৰতা পঠমপাদে গঙ্গাতীরে নিক্খিত্তমত্তে পোক্খরৰস্সং ৰস্সি. যে তেমেতুকামা, তে এৰ তেমেন্তি, অতেমেতুকামা ন তেমেন্তি. সব্বত্থ জাণুমত্তং ঊরুমত্তং কটিমত্তং গলপ্পমাণং উদকং ৰহতি, সব্বকুণপানি উদকেন গঙ্গং পৰেসিতানি পরিসুদ্ধো ভূমিভাগো অহোসি.
লিচ্ছৰিরাজানো ভগৰন্তং অন্তরা যোজনে যোজনে ৰাসাপেত্ৰা মহাদানানি দত্ৰা তীহি দিৰসেহি দিগুণং পূজং করোন্তা ৰেসালিং নযিংসু. ৰেসালিং সম্পত্তে ভগৰতি সক্কো দেৰানমিন্দো দেৰসঙ্ঘপুরক্খতো আগচ্ছি, মহেসক্খানং দেৰানং সন্নিপাতেন অমনুস্সা যেভুয্যেন পলাযিংসু. ভগৰা নগরদ্ৰারে ঠত্ৰা আনন্দত্থেরং আমন্তেসি – ‘‘ইমং আনন্দ, রতনসুত্তং উগ্গহেত্ৰা বলিকম্মূপকরণানি গহেত্ৰা লিচ্ছৰিকুমারেহি সদ্ধিং ৰেসালিযা তীসু পাকারন্তরেসু ৰিচরন্তো পরিত্তং করোহী’’তি রতনসুত্তং অভাসি. এৰং ‘‘কেন পনেতং সুত্তং, কদা, কত্থ, কস্মা চ ৰুত্ত’’ন্তি এতেসং পঞ্হানং ৰিস্সজ্জনা ৰিত্থারেন ৰেসালিৰত্থুতো পভুতি পোরাণেহি ৰণ্ণিযতি.
এৰং ভগৰতো ৰেসালিং অনুপ্পত্তদিৰসেযেৰ ৰেসালিনগরদ্ৰারে তেসং উপদ্দৰানং পটিঘাতত্থায ৰুত্তমিদং রতনসুত্তং উগ্গহেত্ৰা আযস্মা আনন্দো পরিত্তত্থায ভাসমানো ভগৰতো পত্তেন উদকং আদায সব্বনগরং অব্ভুক্কিরন্তো অনুৰিচরি. ‘‘যং কিঞ্চী’’তি ৰুত্তমত্তেযেৰ চ থেরেন যে পুব্বে অপলাতা সঙ্কারকূটভিত্তিপ্পদেসাদিনিস্সিতা অমনুস্সা, তে চতূহি দ্ৰারেহি পলাযিংসু, দ্ৰারানি অনোকাসানি অহেসুং. ততো একচ্চে দ্ৰারেসু ওকাসং অলভমানা পাকারং ভিন্দিত্ৰা পলাতা. অমনুস্সেসু গতমত্তেসু মনুস্সানং গত্তেসু রোগো ৰূপসন্তো, তে নিক্খমিত্ৰা সব্বগন্ধপুপ্ফাদীহি থেরং পূজেসুং. মহাজনো নগরমজ্ঝে সন্থাগারং সব্বগন্ধেহি লিম্পিত্ৰা ৰিতানং কত্ৰা সব্বালঙ্কারেহি অলঙ্করিত্ৰা তত্থ বুদ্ধাসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা ভগৰন্তং আনেসি.
ভগৰা সন্থাগারং পৰিসিত্ৰা পঞ্ঞত্তে আসনে নিসীদি. ভিক্খুসঙ্ঘোপি খো রাজানো মনুস্সা চ পতিরূপে ওকাসে নিসীদিংসু. সক্কোপি দেৰানমিন্দো দ্ৰীসু দেৰলোকেসু দেৰপরিসায সদ্ধিং উপনিসীদি অঞ্ঞে চ দেৰা. আনন্দত্থেরোপি সব্বং ৰেসালিং অনুৰিচরন্তো আরক্খং কত্ৰা ৰেসালিনগরৰাসীহি সদ্ধিং আগন্ত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তত্থ ভগৰা সব্বেসং তদেৰ রতনসুত্তং অভাসীতি.
২২৪. তত্থ যানীধ ভূতানীতি পঠমগাথাযং যানীতি যাদিসানি অপ্পেসক্খানি ৰা মহেসক্খানি ৰা. ইধাতি ইমস্মিং পদেসে, তস্মিং খণে সন্নিপতিতট্ঠানং সন্ধাযাহ. ভূতানীতি কিঞ্চাপি ভূতসদ্দো ‘‘ভূতস্মিং পাচিত্তিয’’ন্তি এৰমাদীসু (পাচি. ৬৯) ৰিজ্জমানে, ‘‘ভূতমিদন্তি, ভিক্খৰে, সমনুপস্সথা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.৪০১) খন্ধপঞ্চকে, ‘‘চত্তারো খো, ভিক্খু, মহাভূতা হেতূ’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ৩.৮৬) চতুব্বিধে পথৰীধাত্ৰাদিরূপে, ‘‘যো চ কালঘসো ভূতো’’তি এৰমাদীসু (জা. ১.২.১৯০) খীণাসৰে, ‘‘সব্বেৰ নিক্খিপিস্সন্তি, ভূতা লোকে সমুস্সয’’ন্তি এৰমাদীসু (দী. নি. ২.২২০) সব্বসত্তে, ‘‘ভূতগামপাতব্যতাযা’’তি এৰমাদীসু (পাচি. ৯০) রুক্খাদিকে, ‘‘ভূতং ভূততো সঞ্জানাতী’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.৩) চাতুমহারাজিকানং হেট্ঠা সত্তনিকাযং উপাদায ৰত্ততি. ইধ পন অৰিসেসতো অমনুস্সেসু দট্ঠব্বো.
সমাগতানীতি সন্নিপতিতানি. ভুম্মানীতি ভূমিযং নিব্বত্তানি. ৰাতি ৰিকপ্পনে. তেন যানীধ ভুম্মানি ৰা ভূতানি সমাগতানীতি ইমমেকং ৰিকপ্পং কত্ৰা পুন দুতিযং ৰিকপ্পং কাতুং ‘‘যানি ৰা অন্তলিক্খে’’তি আহ. অন্তলিক্খে ৰা যানি ভূতানি নিব্বত্তানি, তানি সব্বানি ইধ সমাগতানীতি অত্থো. এত্থ চ যামতো যাৰ অকনিট্ঠং, তাৰ নিব্বত্তানি ভূতানি আকাসে পাতুভূতৰিমানেসু নিব্বত্তত্তা ‘‘অন্তলিক্খে ভূতানী’’তি ৰেদিতব্বানি. ততো হেট্ঠা সিনেরুতো পভুতি যাৰ ভূমিযং রুক্খলতাদীসু অধিৰত্থানি পথৰিযঞ্চ নিব্বত্তানি ভূতানি, তানি সব্বানি ভূমিযং ভূমিপটিবদ্ধেসু চ রুক্খলতাপব্বতাদীসু নিব্বত্তত্তা ‘‘ভুম্মানি ভূতানী’’তি ৰেদিতব্বানি.
এৰং ভগৰা সব্বানেৰ অমনুস্সভূতানি ‘‘ভুম্মানি ৰা যানি ৰ অন্তলিক্খে’’তি দ্ৰীহি পদেহি ৰিকপ্পেত্ৰা পুন একেন পদেন পরিগ্গহেত্ৰা ‘‘সব্বেৰ ভূতা সুমনা ভৰন্তূ’’তি আহ. সব্বেতি অনৰসেসা. এৰাতি অৰধারণে, একম্পি অনপনেত্ৰাতি অধিপ্পাযো. ভূতাতি অমনুস্সা. সুমনা ভৰন্তূতি সুখিতমনা, পীতিসোমনস্সজাতা ভৰন্তূতি অত্থো. অথোপীতি কিচ্চন্তরসন্নিযোজনত্থং ৰাক্যোপাদানে নিপাতদ্ৰযং. সক্কচ্চ সুণন্তু ভাসিতন্তি অট্ঠিং কত্ৰা, মনসি কত্ৰা, সব্বচেতসো সমন্নাহরিত্ৰা দিব্বসম্পত্তিলোকুত্তরসুখাৰহং মম দেসনং সুণন্তু.
এৰমেত্থ ভগৰা ‘‘যানীধ ভূতানি সমাগতানী’’তি অনিযমিতৰচনেন ভূতানি পরিগ্গহেত্ৰা পুন ‘‘ভুম্মানি ৰা যানি ৰ অন্তলিক্খে’’তি দ্ৰিধা ৰিকপ্পেত্ৰা ততো ‘‘সব্বেৰ ভূতা’’তি পুন একজ্ঝং কত্ৰা ‘‘সুমনা ভৰন্তূ’’তি ইমিনা ৰচনেন আসযসম্পত্তিযং নিযোজেন্তো ‘‘সক্কচ্চ সুণন্তু ভাসিত’’ন্তি পযোগসম্পত্তিযং, তথা যোনিসোমনসিকারসম্পত্তিযং পরতোঘোসসম্পত্তিযঞ্চ, তথা অত্তসম্মাপণিধিসপ্পুরিসূপনিস্সযসম্পত্তীসু সমাধিপঞ্ঞাহেতুসম্পত্তীসু চ নিযোজেন্তো গাথং সমাপেসি.
২২৫. তস্মা হি ভূতাতি দুতিযগাথা. তত্থ তস্মাতি কারণৰচনং. ভূতাতি আমন্তনৰচনং. নিসামেথাতি সুণাথ. সব্বেতি অনৰসেসা. কিং ৰুত্তং হোতি? যস্মা তুম্হে দিব্বট্ঠানানি তত্থ উপভোগসম্পদঞ্চ পহায ধম্মস্সৰনত্থং ইধ সমাগতা, ন নটনচ্চনাদিদস্সনত্থং, তস্মা হি ভূতা নিসামেথ সব্বেতি. অথ ৰা ‘‘সুমনা ভৰন্তু সক্কচ্চ সুণন্তূ’’তি ৰচনেন তেসং সুমনভাৰং সক্কচ্চং সোতুকম্যতঞ্চ দিস্ৰা আহ – যস্মা তুম্হে সুমনভাৰেন অত্তসম্মাপণিধিযোনিসোমনসিকারাসযসুদ্ধীহি সক্কচ্চং সোতুকম্যতায সপ্পুরিসূপনিস্সযপরতোঘোসপদট্ঠানতো পযোগসুদ্ধীহি চ যুত্তা, তস্মা হি ভূতা নিসামেথ সব্বেতি. অথ ৰা যং পুরিমগাথায অন্তে ‘‘ভাসিত’’ন্তি ৰুত্তং, তং কারণভাৰেন অপদিসন্তো আহ – ‘‘যস্মা মম ভাসিতং নাম অতিদুল্লভং অট্ঠক্খণপরিৰজ্জিতস্স খণস্স দুল্লভত্তা, অনেকানিসংসঞ্চ পঞ্ঞাকরুণাগুণেন পৰত্তত্তা, তঞ্চাহং ৰত্তুকামো ‘সুণন্তু ভাসিত’ন্তি অৰোচং. তস্মা হি ভূতা নিসামেথ সব্বে’’তি ইদং ইমিনা গাথাপদেন ৰুত্তং হোতি.
এৰমেতং কারণং নিরোপেন্তো অত্তনো ভাসিতনিসামনে নিযোজেত্ৰা নিসামেতব্বং ৰত্তুমারদ্ধো ‘‘মেত্তং করোথ মানুসিযা পজাযা’’তি. তস্সত্থো – যাযং তীহি উপদ্দৰেহি উপদ্দুতা মানুসী পজা, তস্সা মানুসিযা পজায মিত্তভাৰং হিতজ্ঝাসযতং পচ্চুপট্ঠাপেথাতি. কেচি পন ‘‘মানুসিযং পজ’’ন্তি পঠন্তি, তং ভুম্মত্থাসম্ভৰা ন যুজ্জতি. যম্পি চঞ্ঞে অত্থং ৰণ্ণযন্তি, সোপি ন যুজ্জতি. অধিপ্পাযো পনেত্থ – নাহং বুদ্ধোতি ইস্সরিযবলেন ৰদামি, অপিচ পন তুম্হাকঞ্চ ইমিস্সা চ মানুসিযা পজায হিতত্থং ৰদামি – ‘‘মেত্তং করোথ মানুসিযা পজাযা’’তি. এত্থ চ –
‘‘যে সত্তসণ্ডং পথৰিং ৰিজেত্ৰা, রাজিসযো যজমানা অনুপরিযগা;
অস্সমেধং পুরিসমেধং, সম্মাপাসং ৰাজপেয্যং নিরগ্গল়ং.
‘‘মেত্তস্স চিত্তস্স সুভাৰিতস্স, কলম্পি তে নানুভৰন্তি সোল়সিং.
‘‘একম্পি চে পাণমদুট্ঠচিত্তো, মেত্তাযতি কুসলী তেন হোতি;
সব্বে চ পাণে মনসানুকম্পী, পহূতমরিযো পকরোতি পুঞ্ঞ’’ন্তি. (অ. নি. ৮.১) –
এৰমাদীনং সুত্তানং একাদসানিসংসানঞ্চ ৰসেন যে মেত্তং করোন্তি, তেসং মেত্তা হিতাতি ৰেদিতব্বা.
‘‘দেৰতানুকম্পিতো পোসো, সদা ভদ্রানি পস্সতী’’তি. (দী. নি. ২.১৫৩; উদা. ৭৬; মহাৰ. ২৮৬) –
এৰমাদীনং ৰসেন যেসু করীযতি, তেসম্পি হিতাতি ৰেদিতব্বা.
এৰং উভযেসম্পি হিতভাৰং দস্সেন্তো ‘‘মেত্তং করোথ মানুসিযা পজাযা’’তি ৰত্ৰা ইদানি উপকারম্পি দস্সেন্তো আহ ‘‘দিৰা চ রত্তো চ হরন্তি যে বলিং, তস্মা হি নে রক্খথ অপ্পমত্তা’’তি. তস্সত্থো – যে মনুস্সা চিত্তকম্মকট্ঠকম্মাদীহিপি দেৰতা কত্ৰা চেতিযরুক্খাদীনি চ উপসঙ্কমিত্ৰা দেৰতা উদ্দিস্স দিৰা বলিং করোন্তি, কাল়পক্খাদীসু চ রত্তিং বলিং করোন্তি. সলাকভত্তাদীনি ৰা দত্ৰা আরক্খদেৰতা উপাদায যাৰ ব্রহ্মদেৰতানং পত্তিদাননিয্যাতনেন দিৰা বলিং করোন্তি, ছত্তারোপনদীপমালা সব্বরত্তিকধম্মস্সৰনাদীনি কারাপেত্ৰা পত্তিদাননিয্যাতনেন চ রত্তিং বলিং করোন্তি, তে কথং ন রক্খিতব্বা. যতো এৰং দিৰা চ রত্তো চ তুম্হে উদ্দিস্স করোন্তি যে বলিং, তস্মা হি নে রক্খথ. তস্মা বলিকম্মকারণাপি তে মনুস্সে রক্খথ গোপযথ, অহিতং তেসং অপনেথ, হিতং উপনেথ অপ্পমত্তা হুত্ৰা তং কতঞ্ঞুভাৰং হদযে কত্ৰা নিচ্চমনুস্সরন্তাতি.
২২৬. এৰং দেৰতাসু মনুস্সানং উপকারকভাৰং দস্সেত্ৰা তেসং উপদ্দৰৰূপসমনত্থং বুদ্ধাদিগুণপ্পকাসনেন চ দেৰমনুস্সানং ধম্মস্সৰনত্থং ‘‘যংকিঞ্চি ৰিত্ত’’ন্তিআদিনা নযেন সচ্চৰচনং পযুজ্জিতুমারদ্ধো. তত্থ যংকিঞ্চীতি অনিযমিতৰসেন অনৰসেসং পরিযাদিযতি যংকিঞ্চি তত্থ তত্থ ৰোহারূপগং. ৰিত্তন্তি ধনং. তঞ্হি ৰিত্তিং জনেতীতি ৰিত্তং. ইধ ৰাতি মনুস্সলোকং নিদ্দিসতি, হুরং ৰাতি ততো পরং অৰসেসলোকং. তেন চ ঠপেত্ৰা মনুস্সে সব্বলোকগ্গহণে পত্তে ‘‘সগ্গেসু ৰা’’তি পরতো ৰুত্তত্তা ঠপেত্ৰা মনুস্সে চ সগ্গে চ অৰসেসানং নাগসুপণ্ণাদীনং গহণং ৰেদিতব্বং. এৰং ইমেহি দ্ৰীহি পদেহি যং মনুস্সানং ৰোহারূপগং অলঙ্কারপরিভোগূপগঞ্চ জাতরূপরজতমুত্তামণিৰেল়ুরিযপৰাল়লোহিতঙ্কমসারগল্লাদিকং, যঞ্চ মুত্তামণিৰালুকত্থতায ভূমিযা রতনমযৰিমানেসু অনেকযোজনসতৰিত্থতেসু ভৰনেসু উপ্পন্নানং নাগসুপণ্ণাদীনং ৰিত্তং, তং নিদ্দিট্ঠং হোতি.
সগ্গেসু ৰাতি কামাৰচররূপাৰচরদেৰলোকেসু. তে হি সোভনেন কম্মেন অজীযন্তি গম্মন্তীতি সগ্গা, সুট্ঠু ৰা অগ্গাতিপি সগ্গা. যন্তি যং সস্সামিকং ৰা অস্সামিকং ৰা. রতনন্তি রতিং নযতি, ৰহতি, জনযতি, ৰড্ঢেতীতি রতনং, যংকিঞ্চি চিত্তীকতং মহগ্ঘং অতুলং দুল্লভদস্সনং অনোমসত্তপরিভোগঞ্চ, তস্সেতং অধিৰচনং. যথাহ –
‘‘চিত্তীকতং মহগ্ঘঞ্চ, অতুলং দুল্লভদস্সনং;
অনোমসত্তপরিভোগং, রতনং তেন ৰুচ্চতী’’তি.
পণীতন্তি উত্তমং, সেট্ঠং, অতপ্পকং. এৰং ইমিনা গাথাপদেন যং সগ্গেসু অনেকযোজনসতপ্পমাণসব্বরতনমযৰিমানেসু সুধম্মৰেজযন্তপ্পভুতীসু সস্সামিকং, যঞ্চ বুদ্ধুপ্পাদৰিরহেন অপাযমেৰ পরিপূরেন্তেসু সত্তেসু সুঞ্ঞৰিমানপটিবদ্ধং অস্সামিকং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি পথৰীমহাসমুদ্দহিমৰন্তাদিনিস্সিতং অস্সামিকং রতনং, তং নিদ্দিট্ঠং হোতি.
ন নো সমং অত্থি তথাগতেনাতি ন-ইতি পটিসেধে, নো-ইতি অৰধারণে. সমন্তি তুল্যং. অত্থীতি ৰিজ্জতি. তথাগতেনাতি বুদ্ধেন. কিং ৰুত্তং হোতি? যং এতং ৰিত্তঞ্চ রতনঞ্চ পকাসিতং, এত্থ একম্পি বুদ্ধরতনেন সদিসং রতনং নেৰত্থি. যম্পি হি তং চিত্তীকতট্ঠেন রতনং, সেয্যথিদং – রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স চক্করতনং মণিরতনঞ্চ, যম্হি উপ্পন্নে মহাজনো ন অঞ্ঞত্থ চিত্তীকারং করোতি, ন কোচি পুপ্ফগন্ধাদীনি গহেত্ৰা যক্খট্ঠানং ৰা ভূতট্ঠানং ৰা গচ্ছতি, সব্বোপি জনো চক্করতনমণিরতনমেৰ চিত্তিং করোতি পূজেতি, তং তং ৰরং পত্থেতি, পত্থিতপত্থিতঞ্চস্স একচ্চং সমিজ্ঝতি, তম্পি রতনং বুদ্ধরতনেন সমং নত্থি. যদি হি চিত্তীকতট্ঠেন রতনং, তথাগতোৰ রতনং. তথাগতে হি উপ্পন্নে যে কেচি মহেসক্খা দেৰমনুস্সা, ন তে অঞ্ঞত্র চিত্তীকারং করোন্তি, ন কঞ্চি অঞ্ঞং পূজেন্তি. তথা হি ব্রহ্মা সহম্পতি সিনেরুমত্তেন রতনদামেন তথাগতং পূজেসি, যথাবলঞ্চ অঞ্ঞে দেৰা মনুস্সা চ বিম্বিসারকোসলরাজঅনাথপিণ্ডিকাদযো. পরিনিব্বুতম্পি চ ভগৰন্তং উদ্দিস্স ছন্নৰুতিকোটিধনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা অসোকমহারাজা সকলজম্বুদীপে চতুরাসীতি ৰিহারসহস্সানি পতিট্ঠাপেসি, কো পন ৰাদো অঞ্ঞেসং চিত্তীকারানং. অপিচ কস্সঞ্ঞস্স পরিনিব্বুতস্সাপি জাতিবোধিধম্মচক্কপ্পৰত্তনপরিনিব্বানট্ঠানানি পটিমাচেতিযাদীনি ৰা উদ্দিস্স এৰং চিত্তীকারগরুকারো ৰত্ততি যথা ভগৰতো. এৰং চিত্তীকতট্ঠেনাপি তথাগতসমং রতনং নত্থি.
তথা যম্পি তং মহগ্ঘট্ঠেন রতনং, সেয্যথিদং – কাসিকং ৰত্থং. যথাহ – ‘‘জিণ্ণম্পি, ভিক্খৰে, কাসিকং ৰত্থং ৰণ্ণৰন্তঞ্চেৰ হোতি সুখসম্ফস্সঞ্চ মহগ্ঘঞ্চা’’তি, তম্পি বুদ্ধরতনেন সমং নত্থি. যদি হি মহগ্ঘট্ঠেন রতনং, তথাগতোৰ রতনং. তথাগতো হি যেসং পংসুকম্পি পটিগ্গণ্হাতি, তেসং তং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং, সেয্যথাপি অসোকস্স রঞ্ঞো. ইদমস্স মহগ্ঘতায. এৰং মহগ্ঘতাৰচনে চেত্থ দোসাভাৰসাধকং ইদং তাৰ সুত্তপদং ৰেদিতব্বং –
‘‘যেসং খো পন সো পটিগ্গণ্হাতি চীৰরপিণ্ডপাতসেনাসনগিলানপ্পচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং, তেসং তং মহপ্ফলং হোতি মহানিসংসং. ইদমস্স মহগ্ঘতায ৰদামি. সেয্যথাপি তং, ভিক্খৰে, কাসিকং ৰত্থং মহগ্ঘং, তথূপমাহং, ভিক্খৰে, ইমং পুগ্গলং ৰদামী’’তি (অ. নি. ৩.১০০).
এৰং মহগ্ঘট্ঠেনাপি তথাগতসমং রতনং নত্থি.
তথা যম্পি তং অতুলট্ঠেন রতনং. সেয্যথিদং – রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স চক্করতনং উপ্পজ্জতি ইন্দনীলমণিমযনাভি সত্তরতনমযসহস্সারং পৰাল়মযনেমি, রত্তসুৰণ্ণমযসন্ধি, যস্স দসন্নং দসন্নং অরানং উপরি একং মুণ্ডারং হোতি ৰাতং গহেত্ৰা সদ্দকরণত্থং, যেন কতো সদ্দো সুকুসলপ্পতাল়িতপঞ্চঙ্গিকতূরিযসদ্দো ৰিয হোতি. যস্স নাভিযা উভোসু পস্সেসু দ্ৰে সীহমুখানি হোন্তি, অব্ভন্তরং সকটচক্কস্সেৰ সুসিরং, তস্স কত্তা ৰা কারেতা ৰা নত্থি, কম্মপচ্চযেন উতুতো সমুট্ঠাতি. যং রাজা দসৰিধং চক্কৰত্তিৰত্তং পূরেত্ৰা তদহুপোসথে পন্নরসে পুণ্ণমদিৰসে সীসংন্হাতো উপোসথিকো উপরিপাসাদৰরগতো সীলানি সোধেন্তো নিসিন্নো পুণ্ণচন্দং ৰিয সূরিযং ৰিয চ উট্ঠেন্তং পস্সতি, যস্স দ্ৰাদসযোজনতো সদ্দো সুয্যতি, যোজনতো ৰণ্ণো দিস্সতি, যং মহাজনেন ‘‘দুতিযো মঞ্ঞে চন্দো সূরিযো ৰা উট্ঠিতো’’তি অতিৰিয কোতূহলজাতেন দিস্সমানং নগরস্স উপরি আগন্ত্ৰা রঞ্ঞো অন্তেপুরস্স পাচীনপস্সে নাতিউচ্চং নাতিনীচং হুত্ৰা মহাজনস্স গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজেতুং যুত্তট্ঠানে অক্খাহতং ৰিয তিট্ঠতি.
তদেৰ অনুবন্ধমানং হত্থিরতনং উপ্পজ্জতি, সব্বসেতো রত্তপাদো সত্তপ্পতিট্ঠো ইদ্ধিমা ৰেহাসঙ্গমো উপোসথকুলা ৰা ছদ্দন্তকুলা ৰা আগচ্ছতি. উপোসথকুলা আগচ্ছন্তো হি সব্বজেট্ঠো আগচ্ছতি, ছদ্দন্তকুলা সব্বকনিট্ঠো সিক্খিতসিক্খো দমথূপেতো. সো দ্ৰাদসযোজনং পরিসং গহেত্ৰা সকলজম্বুদীপং অনুসংযাযিত্ৰা পুরেপাতরাসমেৰ সকং রাজধানিং আগচ্ছতি.
তম্পি অনুবন্ধমানং অস্সরতনং উপ্পজ্জতি, সব্বসেতো রত্তপাদো কাকসীসো মুঞ্জকেসো ৰলাহকস্স রাজকুলা আগচ্ছতি. সেসমেত্থ হত্থিরতনসদিসমেৰ.
তম্পি অনুবন্ধমানং মণিরতনং উপ্পজ্জতি. সো হোতি মণি ৰেল়ুরিযো সুভো জাতিমা অট্ঠংসো সুপরিকম্মকতো আযামতো চক্কনাভিসদিসো, ৰেপুল্লপব্বতা আগচ্ছতি, সো চতুরঙ্গসমন্নাগতেপি অন্ধকারে রঞ্ঞো ধজগ্গতো যোজনং ওভাসেতি, যস্সোভাসেন মনুস্সা ‘‘দিৰা’’তি মঞ্ঞমানা কম্মন্তে পযোজেন্তি, অন্তমসো কুন্থকিপিল্লিকং উপাদায পস্সন্তি.
তম্পি অনুবন্ধমানং ইত্থিরতনং উপ্পজ্জতি. পকতিঅগ্গমহেসী ৰা হোতি, উত্তরকুরুতো ৰা আগচ্ছতি মদ্দরাজকুলতো ৰা, অতিদীঘাদিছদোসৰিৰজ্জিতা অতিক্কন্তা মানুসং ৰণ্ণং অপ্পত্তা দিব্বং ৰণ্ণং, যস্সা রঞ্ঞো সীতকালে উণ্হানি গত্তানি হোন্তি, উণ্হকালে সীতানি, সতধা ফোটিততূলপিচুনো ৰিয সম্ফস্সো হোতি, কাযতো চন্দনগন্ধো ৰাযতি, মুখতো উপ্পলগন্ধো, পুব্বুট্ঠাযিতাদিঅনেকগুণসমন্নাগতা চ হোতি.
তম্পি অনুবন্ধমানং গহপতিরতনং উপ্পজ্জতি রঞ্ঞো পকতিকম্মকরো সেট্ঠি, যস্স চক্করতনে উপ্পন্নমত্তে দিব্বং চক্খু পাতুভৰতি, যেন সমন্ততো যোজনমত্তে নিধিং পস্সতি সস্সামিকম্পি অস্সামিকম্পি. সো রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা পৰারেতি ‘‘অপ্পোস্সুক্কো ত্ৰং, দেৰ, হোহি, অহং তে ধনেন ধনকরণীযং করিস্সামী’’তি.
তম্পি অনুবন্ধমানং পরিণাযকরতনং উপ্পজ্জতি রঞ্ঞো পকতিজেট্ঠপুত্তো, চক্করতনে উপ্পন্নমত্তে অতিরেকপঞ্ঞাৰেয্যত্তিযেন সমন্নাগতো হোতি, দ্ৰাদসযোজনায পরিসায চেতসা চিত্তং পরিজানিত্ৰা নিগ্গহপগ্গহসমত্থো হোতি. সো রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা পৰারেতি – ‘‘অপ্পোস্সুক্কো ত্ৰং, দেৰ, হোহি, অহং তে রজ্জং অনুসাসিস্সামী’’তি. যং ৰা পনঞ্ঞম্পি এৰরূপং অতুলট্ঠেন রতনং, যস্স ন সক্কা তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা অগ্ঘো কাতুং ‘‘সতং ৰা সহস্সং ৰা অগ্ঘতি কোটিং ৰা’’তি. তত্থ একরতনম্পি বুদ্ধরতনেন সমং নত্থি. যদি হি অতুলট্ঠেন রতনং, তথাগতোৰ রতনং. তথাগতো হি ন সক্কা সীলতো ৰা সমাধিতো ৰা পঞ্ঞাদীনং ৰা অঞ্ঞতরতো কেনচি তুলযিত্ৰা তীরযিত্ৰা ‘‘এত্তকগুণো ৰা ইমিনা সমো ৰা সপ্পটিভাগো ৰা’’তি পরিচ্ছিন্দিতুং. এৰং অতুলট্ঠেনাপি তথাগতসমং রতনং নত্থি.
তথা যম্পি তং দুল্লভদস্সনট্ঠেন রতনং. সেয্যথিদং – দুল্লভপাতুভাৰো রাজা চক্কৰত্তি চক্কাদীনি চ তস্স রতনানি, তম্পি বুদ্ধরতনেন সমং নত্থি. যদি হি দুল্লভদস্সনট্ঠেন রতনং, তথাগতোৰ রতনং, কুতো চক্কৰত্তিআদীনং রতনত্তং, যানি একস্মিংযেৰ কপ্পে অনেকানি উপ্পজ্জন্তি. যস্মা পন অসঙ্খ্যেয্যেপি কপ্পে তথাগতসুঞ্ঞো লোকো হোতি, তস্মা তথাগতো এৰ কদাচি করহচি উপ্পজ্জনতো দুল্লভদস্সনো. ৰুত্তং চেতং ভগৰতা পরিনিব্বানসমযে –
‘‘দেৰতা, আনন্দ, উজ্ঝাযন্তি – ‘দূরা চ ৰতম্হ আগতা তথাগতং দস্সনায, কদাচি করহচি তথাগতা লোকে উপ্পজ্জন্তি অরহন্তো সম্মাসম্বুদ্ধা, অজ্জেৰ রত্তিযা পচ্ছিমে যামে তথাগতস্স পরিনিব্বানং ভৰিস্সতি, অযঞ্চ মহেসক্খো ভিক্খু ভগৰতো পুরতো ঠিতো ওৰারেন্তো, ন মযং লভাম পচ্ছিমে কালে তথাগতং দস্সনাযা’’’তি (দী. নি. ২.২০০).
এৰং দুল্লভদস্সনট্ঠেনপি তথাগতসমং রতনং নত্থি.
তথা যম্পি তং অনোমসত্তপরিভোগট্ঠেন রতনং. সেয্যথিদং – রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স চক্করতনাদি. তঞ্হি কোটিসতসহস্সধনানম্পি সত্তভূমিকপাসাদৰরতলে ৰসন্তানম্পি চণ্ডালৰেননেসাদরথকারপুক্কুসাদীনং নীচকুলিকানং ওমকপুরিসানং সুপিনন্তেপি পরিভোগত্থায ন নিব্বত্ততি. উভতো সুজাতস্স পন রঞ্ঞো খত্তিযস্সেৰ পরিপূরিতদসৰিধচক্কৰত্তিৰত্তস্স পরিভোগত্থায নিব্বত্তনতো অনোমসত্তপরিভোগংযেৰ হোতি, তম্পি বুদ্ধরতনেন সমং নত্থি. যদি হি অনোমসত্তপরিভোগট্ঠেন রতনং, তথাগতোৰ রতনং. তথাগতো হি লোকে অনোমসত্তসম্মতানম্পি অনুপনিস্সযসম্পন্নানং ৰিপরীতদস্সনানং পূরণকস্সপাদীনং ছন্নং সত্থারানং অঞ্ঞেসঞ্চ এৰরূপানং সুপিনন্তেপি অপরিভোগো, উপনিস্সযসম্পন্নানং পন চতুপ্পদাযপি গাথায পরিযোসানে অরহত্তমধিগন্তুং সমত্থানং নিব্বেধিকঞাণদস্সনানং বাহিযদারুচীরিযপ্পভুতীনং অঞ্ঞেসঞ্চ মহাকুলপ্পসুতানং মহাসাৰকানং পরিভোগো. তে হি তং দস্সনানুত্তরিযসৰনানুত্তরিযপারিচরিযানুত্তরিযাদীনি সাধেন্তা তথা তথা পরিভুঞ্জন্তি. এৰং অনোমসত্তপরিভোগট্ঠেনাপি তথাগতসমং রতনং নত্থি.
যম্পি তং অৰিসেসতো রতিজননট্ঠেন রতনং. সেয্যথিদং – রঞ্ঞো চক্কৰত্তিস্স চক্করতনং. তঞ্হি দিস্ৰা রাজা চক্কৰত্তি অত্তমনো হোতি, এৰম্পি তং রঞ্ঞো রতিং জনেতি. পুন চপরং রাজা চক্কৰত্তি ৰামেন হত্থেন সুৰণ্ণভিঙ্কারং গহেত্ৰা দক্খিণেন হত্থেন চক্করতনং অব্ভুক্কিরতি ‘‘পৰত্ততু ভৰং চক্করতনং, অভিৰিজিনাতু ভৰং চক্করতন’’ন্তি. ততো চক্করতনং পঞ্চঙ্গিকং ৰিয তূরিযং মধুরস্সরং নিচ্ছরন্তং আকাসেন পুরত্থিমং দিসং গচ্ছতি, অন্ৰদেৰ রাজা চক্কৰত্তি চক্কানুভাৰেন দ্ৰাদসযোজনৰিত্থিণ্ণায চতুরঙ্গিনিযা সেনায নাতিউচ্চং নাতিনীচং উচ্চরুক্খানং হেট্ঠাভাগেন, নীচরুক্খানং উপরিভাগেন, রুক্খেসু পুপ্ফফলপল্লৰাদিপণ্ণাকারং গহেত্ৰা আগতানং হত্থতো পণ্ণাকারঞ্চ গণ্হন্তো ‘‘এহি খো মহারাজা’’তিএৰমাদিনা পরমনিপচ্চকারেন আগতে পটিরাজানো ‘‘পাণো ন হন্তব্বো’’তিআদিনা নযেন অনুসাসন্তো গচ্ছতি. যত্থ পন রাজা ভুঞ্জিতুকামো ৰা দিৰাসেয্যং ৰা কপ্পেতুকামো হোতি, তত্থ চক্করতনং আকাসা ওতরিত্ৰা উদকাদিসব্বকিচ্চক্খমে সমে ভূমিভাগে অক্খাহতং ৰিয তিট্ঠতি. পুন রঞ্ঞো গমনচিত্তে উপ্পন্নে পুরিমনযেনেৰ সদ্দং করোন্তং গচ্ছতি, যং সুত্ৰা দ্ৰাদসযোজনিকাপি পরিসা আকাসেন গচ্ছতি. চক্করতনং অনুপুব্বেন পুরত্থিমং সমুদ্দং অজ্ঝোগাহতি, তস্মিং অজ্ঝোগাহন্তে উদকং যোজনপ্পমাণং অপগন্ত্ৰা ভিত্তীকতং ৰিয তিট্ঠতি. মহাজনো যথাকামং সত্ত রতনানি গণ্হাতি. পুন রাজা সুৰণ্ণভিঙ্কারং গহেত্ৰা ‘‘ইতো পট্ঠায মম রজ্জ’’ন্তি উদকেন অব্ভুক্কিরিত্ৰা নিৰত্ততি. সেনা পুরতো হোতি, চক্করতনং পচ্ছতো, রাজা মজ্ঝে. চক্করতনস্স ওসক্কিতোসক্কিতট্ঠানং উদকং পরিপূরতি. এতেনেৰ উপাযেন দক্খিণপচ্ছিমউত্তরেপি সমুদ্দে গচ্ছতি.
এৰং চতুদ্দিসং অনুসংযাযিত্ৰা চক্করতনং তিযোজনপ্পমাণং আকাসং আরোহতি. তত্থ ঠিতো রাজা চক্করতনানুভাৰেন ৰিজিতং পঞ্চসতপরিত্তদীপপটিমণ্ডিতং সত্তযোজনসহস্সপরিমণ্ডলং পুব্বৰিদেহং, তথা অট্ঠযোজনসহস্সপরিমণ্ডলং উত্তরকুরুং, সত্তযোজনসহস্সপরিমণ্ডলংযেৰ অপরগোযানং, দসযোজনসহস্সপরিমণ্ডলং জম্বুদীপঞ্চাতি এৰং চতুমহাদীপদ্ৰিসহস্সপরিত্তদীপপটিমণ্ডিতং একং চক্কৰাল়ং সুফুল্লপুণ্ডরীকৰনং ৰিয ওলোকেতি. এৰং ওলোকযতো চস্স অনপ্পিকা রতি উপ্পজ্জতি. এৰম্পি তং চক্করতনং রঞ্ঞো রতিং জনেতি, তম্পি বুদ্ধরতনসমং নত্থি. যদি হি রতিজননট্ঠেন রতনং, তথাগতোৰ রতনং. কিং করিস্সতি এতং চক্করতনং? তথাগতো হি যস্সা দিব্বায রতিযা চক্করতনাদীহি সব্বেহিপি জনিতা চক্কৰত্তিরতি সঙ্খম্পি কলম্পি কলভাগম্পি ন উপেতি, ততোপি রতিতো উত্তরিতরঞ্চ পণীততরঞ্চ অত্তনো ওৰাদপ্পতিকরানং অসঙ্খ্যেয্যানম্পি দেৰমনুস্সানং পঠমজ্ঝানরতিং, দুতিযততিযচতুত্থপঞ্চমজ্ঝানরতিং, আকাসানঞ্চাযতনরতিং, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনআকিঞ্চঞ্ঞাযতননেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনরতিং, সোতাপত্তিমগ্গরতিং, সোতাপত্তিফলরতিং, সকদাগামিঅনাগামিঅরহত্তমগ্গফলরতিঞ্চ জনেতি. এৰং রতিজননট্ঠেনাপি তথাগতসমং রতনং নত্থীতি.
অপিচ রতনং নামেতং দুৰিধং হোতি সৰিঞ্ঞাণকং অৰিঞ্ঞাণকঞ্চ. তত্থ অৰিঞ্ঞাণকং চক্করতনং মণিরতনং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অনিন্দ্রিযবদ্ধং সুৰণ্ণরজতাদি, সৰিঞ্ঞাণকং হত্থিরতনাদি পরিণাযকরতনপরিযোসানং, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি এৰরূপং ইন্দ্রিযবদ্ধং. এৰং দুৰিধে চেত্থ সৰিঞ্ঞাণকরতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? যস্মা অৰিঞ্ঞাণকং সুৰণ্ণরজতমণিমুত্তাদিরতনং, সৰিঞ্ঞাণকানং হত্থিরতনাদীনং অলঙ্কারত্থায উপনীযতি.
সৰিঞ্ঞাণকরতনম্পি দুৰিধং তিরচ্ছানগতরতনং, মনুস্সরতনঞ্চ. তত্থ মনুস্সরতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? যস্মা তিরচ্ছানগতরতনং মনুস্সরতনস্স ওপৰয্হং হোতি. মনুস্সরতনম্পি দুৰিধং ইত্থিরতনং, পুরিসরতনঞ্চ. তত্থ পুরিসরতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? যস্মা ইত্থিরতনং পুরিসরতনস্স পরিচারিকত্তং আপজ্জতি. পুরিসরতনম্পি দুৰিধং অগারিকরতনং, অনগারিকরতনঞ্চ. তত্থ অনগারিকরতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? যস্মা অগারিকরতনেসু অগ্গো চক্কৰত্তীপি সীলাদিগুণযুত্তং অনগারিকরতনং পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা উপট্ঠহিত্ৰা পযিরুপাসিত্ৰা চ দিব্বমানুসিকা সম্পত্তিযো পাপুণিত্ৰা অন্তে নিব্বানসম্পত্তিং পাপুণাতি.
এৰং অনগারিকরতনম্পি দুৰিধং – অরিযপুথুজ্জনৰসেন. অরিযরতনম্পি দুৰিধং সেক্খাসেক্খৰসেন. অসেক্খরতনম্পি দুৰিধং সুক্খৰিপস্সকসমথযানিকৰসেন, সমথযানিকরতনম্পি দুৰিধং সাৰকপারমিপ্পত্তং, অপ্পত্তঞ্চ. তত্থ সাৰকপারমিপ্পত্তং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? গুণমহন্ততায. সাৰকপারমিপ্পত্তরতনতোপি পচ্চেকবুদ্ধরতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? গুণমহন্ততায. সারিপুত্তমোগ্গল্লানসদিসাপি হি অনেকসতা সাৰকা একস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স গুণানং সতভাগম্পি ন উপেন্তি. পচ্চেকবুদ্ধরতনতোপি সম্মাসম্বুদ্ধরতনং অগ্গমক্খাযতি. কস্মা? গুণমহন্ততায. সকলম্পি হি জম্বুদীপং পূরেত্ৰা পল্লঙ্কেন পল্লঙ্কং ঘট্টেন্তা নিসিন্না পচ্চেকবুদ্ধা একস্স সম্মাসম্বুদ্ধস্স গুণানং নেৰ সঙ্খং ন কলং ন কলভাগং উপেন্তি. ৰুত্তম্পি চেতং ভগৰতা – ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, সত্তা অপদা ৰা…পে… তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদি (সং. নি. ৫.১৩৯; অ. নি. ৪.৩৪; ৫.৩২; ইতিৰু. ৯০). এৰং কেনচিপি পরিযাযেন তথাগতসমং রতনং নত্থি. তেনাহ ভগৰা ‘‘ন নো সমং অত্থি তথাগতেনা’’তি.
এৰং ভগৰা বুদ্ধরতনস্স অঞ্ঞেহি রতনেহি অসমতং ৰত্ৰা ইদানি তেসং সত্তানং উপ্পন্নউপদ্দৰৰূপসমনত্থং নেৰ জাতিং ন গোত্তং ন কোলপুত্তিযং ন ৰণ্ণপোক্খরতাদিং নিস্সায, অপিচ খো অৰীচিমুপাদায ভৰগ্গপরিযন্তে লোকে সীলসমাধিক্খন্ধাদীহি গুণেহি বুদ্ধরতনস্স অসদিসভাৰং নিস্সায সচ্চৰচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি বুদ্ধে রতনং পণীতং, এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতূ’’তি.
তস্সত্থো – ইদম্পি ইধ ৰা হুরং ৰা সগ্গেসু ৰা যংকিঞ্চি অত্থি ৰিত্তং ৰা রতনং ৰা, তেন সদ্ধিং তেহি তেহি গুণেহি অসমত্তা বুদ্ধরতনং পণীতং. যদি এতং সচ্চং, এতেন সচ্চেন ইমেসং পাণীনং সোত্থি হোতু, সোভনানং অত্থিতা হোতু, অরোগতা নিরুপদ্দৰতাতি. এত্থ চ যথা ‘‘চক্খুং খো, আনন্দ, সুঞ্ঞং অত্তেন ৰা অত্তনিযেন ৰা’’তিএৰমাদীসু (সং. নি. ৪.৮৫) অত্তভাৰেন ৰা অত্তনিযভাৰেন ৰাতি অত্থো. ইতরথা হি চক্খু অত্তা ৰা অত্তনিযং ৰাতি অপ্পটিসিদ্ধমেৰ সিযা. এৰং রতনং পণীতন্তি রতনত্তং পণীতং, রতনভাৰো পণীতোতি অযমত্থো ৰেদিতব্বো. ইতরথা হি বুদ্ধো নেৰ রতনন্তি সিজ্ঝেয্য. ন হি যত্থ রতনং অত্থি, তং রতনন্তি সিজ্ঝতি. যত্থ পন চিত্তীকতাদিঅত্থসঙ্খাতং যেন ৰা তেন ৰা ৰিধিনা সম্বন্ধগতং রতনত্তং অত্থি, যস্মা তং রতনত্তমুপাদায রতনন্তি পঞ্ঞাপীযতি, তস্মা তস্স রতনত্তস্স অত্থিতায রতনন্তি সিজ্ঝতি. অথ ৰা ইদম্পি বুদ্ধে রতনন্তি ইমিনাপি কারণেন বুদ্ধোৰ রতনন্তি এৰম্পেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. ৰুত্তমত্তায চ ভগৰতা ইমায গাথায রাজকুলস্স সোত্থি জাতা, ভযং ৰূপসন্তং. ইমিস্সা গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২২৭. এৰং বুদ্ধগুণেন সচ্চং ৰত্ৰা ইদানি নিব্বানধম্মগুণেন ৰত্তুমারদ্ধো ‘‘খযং ৰিরাগ’’ন্তি. তত্থ যস্মা নিব্বানসচ্ছিকিরিযায রাগাদযো খীণা হোন্তি পরিক্খীণা, যস্মা ৰা তং তেসং অনুপ্পাদনিরোধক্খযমত্তং, যস্মা চ তং রাগাদিৰিযুত্তং সম্পযোগতো চ আরম্মণতো চ, যস্মা ৰা তম্হি সচ্ছিকতে রাগাদযো অচ্চন্তং ৰিরত্তা হোন্তি ৰিগতা ৰিদ্ধস্তা, তস্মা ‘‘খয’’ন্তি চ ‘‘ৰিরাগ’’ন্তি চ ৰুচ্চতি. যস্মা পনস্স ন উপ্পাদো পঞ্ঞাযতি, ন ৰযো ন ঠিতস্স অঞ্ঞথত্তং, তস্মা তং ন জাযতি ন জীযতি ন মীযতীতি কত্ৰা ‘‘অমত’’ন্তি ৰুচ্চতি, উত্তমট্ঠেন পন অতপ্পকট্ঠেন চ পণীতন্তি. যদজ্ঝগাতি যং অজ্ঝগা ৰিন্দি, পটিলভি, অত্তনো ঞাণবলেন সচ্ছাকাসি. সক্যমুনীতি সক্যকুলপ্পসুতত্তা সক্যো, মোনেয্যধম্মসমন্নাগতত্তা মুনি, সক্যো এৰ মুনি সক্যমুনি. সমাহিতোতি অরিযমগ্গসমাধিনা সমাহিতচিত্তো. ন তেন ধম্মেন সমত্থি কিঞ্চীতি তেন খযাদিনামকেন সক্যমুনিনা অধিগতেন ধম্মেন সমং কিঞ্চি ধম্মজাতং নত্থি. তস্মা সুত্তন্তরেপি ৰুত্তং ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা ৰা অসঙ্খতা ৰা, ৰিরাগো তেসং ধম্মানং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০).
এৰং ভগৰা নিব্বানধম্মস্স অঞ্ঞেহি ধম্মেহি অসমতং ৰত্ৰা ইদানি তেসং সত্তানং উপ্পন্নউপদ্দৰৰূপসমনত্থং খযৰিরাগামতপণীততাগুণেহি নিব্বানধম্মরতনস্স অসদিসভাৰং নিস্সায সচ্চৰচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি ধম্মে রতনং পণীতং এতেন সচ্চেন সুৰত্থি হোতূ’’তি. তস্সত্থো পুরিমগাথায ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২২৮. এৰং নিব্বানধম্মগুণেন সচ্চং ৰত্ৰা ইদানি মগ্গধম্মগুণেন ৰত্তুমারদ্ধো ‘‘যং বুদ্ধসেট্ঠো’’তি. তত্থ ‘‘বুজ্ঝিতা সচ্চানী’’তিআদিনা (মহানি. ১৯২; চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ৯৭; পটি. ম. ১.১৬২) নযেন বুদ্ধো, উত্তমো পসংসনীযো চাতি সেট্ঠো, বুদ্ধো চ সো সেট্ঠো চাতি বুদ্ধসেট্ঠো. অনুবুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসঙ্খাতেসু ৰা বুদ্ধেসু সেট্ঠোতি বুদ্ধসেট্ঠো. সো বুদ্ধসেট্ঠো যং পরিৰণ্ণযী, ‘‘অট্ঠঙ্গিকো চ মগ্গানং, খেমং নিব্বানপ্পত্তিযা’’তি (ম. নি. ২.২১৫) চ ‘‘অরিযং ৰো, ভিক্খৰে, সম্মাসমাধিং দেসেস্সামি সউপনিসং সপরিক্খার’’ন্তি (ম. নি. ৩.১৩৬) চ এৰমাদিনা নযেন তত্থ তত্থ পসংসি পকাসযি. সুচিন্তি কিলেসমলসমুচ্ছেদকরণতো অচ্চন্তৰোদানং. সমাধিমানন্তরিকঞ্ঞমাহূতি যঞ্চ অত্তনো পৰত্তিসমনন্তরং নিযমেনেৰ ফলদানতো ‘‘আনন্তরিকসমাধী’’তি আহু. ন হি মগ্গসমাধিঞ্হি উপ্পন্নে তস্স ফলুপ্পত্তিনিসেধকো কোচি অন্তরাযো অত্থি. যথাহ –
‘‘অযঞ্চ পুগ্গলো সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নো অস্স, কপ্পস্স চ উড্ডয্হনৰেলা অস্স, নেৰ তাৰ কপ্পো উড্ডয্হেয্য, যাৰাযং পুগ্গলো ন সোতাপত্তিফলং সচ্ছিকরোতি, অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো ঠিতকপ্পী. সব্বেপি মগ্গসমঙ্গিনো পুগ্গলা ঠিতকপ্পিনো’’তি (পু. প. ১৭).
সমাধিনা তেন সমো ন ৰিজ্জতীতি তেন বুদ্ধসেট্ঠপরিৰণ্ণিতেন সুচিনা আনন্তরিকসমাধিনা সমো রূপাৰচরসমাধি ৰা অরূপাৰচরসমাধি ৰা কোচি ন ৰিজ্জতি. কস্মা? তেসং ভাৰিতত্তা তত্থ তত্থ ব্রহ্মলোকে উপ্পন্নস্সাপি পুন নিরযাদীসু উপ্পত্তিসম্ভৰতো, ইমস্স চ অরহত্তসমাধিস্স ভাৰিতত্তা অরিযপুগ্গলস্স সব্বুপ্পত্তিসমুগ্ঘাতসম্ভৰতো. তস্মা সুত্তন্তরেপি ৰুত্তং ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০).
এৰং ভগৰা আনন্তরিকসমাধিস্স অঞ্ঞেহি সমাধীহি অসমতং ৰত্ৰা ইদানি পুরিমনযেনেৰ মগ্গধম্মরতনস্স অসদিসভাৰং নিস্সায সচ্চৰচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি ধম্মে…পে… হোতূ’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২২৯. এৰং মগ্গধম্মগুণেনাপি সচ্চং ৰত্ৰা ইদানি সঙ্ঘগুণেনাপি ৰত্তুমারদ্ধো ‘‘যে পুগ্গলা’’তি. তত্থ যেতি অনিযমেত্ৰা উদ্দেসো. পুগ্গলাতি সত্তা. অট্ঠাতি তেসং গণনপরিচ্ছেদো. তে হি চত্তারো চ পটিপন্না চত্তারো চ ফলে ঠিতাতি অট্ঠ হোন্তি. সতং পসত্থাতি সপ্পুরিসেহি বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধসাৰকেহি অঞ্ঞেহি চ দেৰমনুস্সেহি পসত্থা. কস্মা? সহজাতসীলাদিগুণযোগা. তেসঞ্হি চম্পকৰকুলকুসুমাদীনং সহজাতৰণ্ণগন্ধাদযো ৰিয সহজাতসীলসমাধিআদযো গুণা. তেন তে ৰণ্ণগন্ধাদিসম্পন্নানি ৰিয পুপ্ফানি দেৰমনুস্সানং সতং পিযা মনাপা পসংসনীযা চ হোন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘যে পুগ্গলা অট্ঠসতং পসত্থা’’তি.
অথ ৰা যেতি অনিযমেত্ৰা উদ্দেসো. পুগ্গলাতি সত্তা. অট্ঠসতন্তি তেসং গণনপরিচ্ছেদো. তে হি একবীজী কোলংকোলো সত্তক্খত্তুপরমোতি তযো সোতাপন্না, কামরূপারূপভৰেসু অধিগতপ্ফলা তযো সকদাগামিনো, তে সব্বেপি চতুন্নং পটিপদানং ৰসেন চতুৰীসতি, অন্তরাপরিনিব্বাযী, উপহচ্চপরিনিব্বাযী, সসঙ্খারপরিনিব্বাযী, অসঙ্খারপরিনিব্বাযী, উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীতি, অৰিহেসু পঞ্চ, তথা অতপ্পসুদস্সসুদস্সীসু. অকনিট্ঠেসু পন উদ্ধংসোতৰজ্জা চত্তারোতি চতুৰীসতি অনাগামিনো, সুক্খৰিপস্সকো সমথযানিকোতি দ্ৰে অরহন্তো, চত্তারো মগ্গট্ঠাতি চতুপঞ্ঞাস. তে সব্বেপি সদ্ধাধুরপঞ্ঞাধুরানং ৰসেন দিগুণা হুত্ৰা অট্ঠসতং হোন্তি. সেসং ৰুত্তনযমেৰ.
চত্তারি এতানি যুগানি হোন্তীতি তে সব্বেপি অট্ঠ ৰা অট্ঠসতং ৰাতি ৰিত্থারৰসেন উদ্দিট্ঠপুগ্গলা, সঙ্খেপৰসেন সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একং যুগং, এৰং যাৰ অরহত্তমগ্গট্ঠো ফলট্ঠোতি একং যুগন্তি চত্তারি যুগানি হোন্তি. তে দক্খিণেয্যাতি এত্থ তেতি পুব্বে অনিযমেত্ৰা উদ্দিট্ঠানং নিযমেত্ৰা নিদ্দেসো. যে পুগ্গলা ৰিত্থারৰসেন অট্ঠ ৰা অট্ঠসতং ৰা, সঙ্খেপৰসেন চত্তারি যুগানি হোন্তীতি ৰুত্তা, সব্বেপি তে দক্খিণং অরহন্তীতি দক্খিণেয্যা. দক্খিণা নাম কম্মঞ্চ কম্মৰিপাকঞ্চ সদ্দহিত্ৰা ‘‘এস মে ইদং ৰেজ্জকম্মং ৰা জঙ্ঘপেসনিকং ৰা করিস্সতী’’তি এৰমাদীনি অনপেক্খিত্ৰা দীযমানো দেয্যধম্মো, তং অরহন্তি নাম সীলাদিগুণযুত্তা পুগ্গলা. ইমে চ তাদিসা, তেন ৰুচ্চন্তি তে ‘‘দক্খিণেয্যা’’তি.
সুগতস্স সাৰকাতি ভগৰা সোভনেন গমনেন যুত্তত্তা, সোভনঞ্চ ঠানং গতত্তা, সুট্ঠু চ গতত্তা সুট্ঠু এৰ চ গদত্তা সুগতো, তস্স সুগতস্স. সব্বেপি তে ৰচনং সুণন্তীতি সাৰকা. কামঞ্চ অঞ্ঞেপি সুণন্তি, ন পন সুত্ৰা কত্তব্বকিচ্চং করোন্তি. ইমে পন সুত্ৰা কত্তব্বং ধম্মানুধম্মপটিপত্তিং কত্ৰা মগ্গফলানি পত্তা, তস্মা ‘‘সাৰকা’’তি ৰুচ্চন্তি. এতেসু দিন্নানি মহপ্ফলানীতি এতেসু সুগতসাৰকেসু অপ্পকানিপি দানানি দিন্নানি পটিগ্গাহকতো দক্খিণাৰিসুদ্ধিভাৰং উপগতত্তা মহপ্ফলানি হোন্তি. তস্মা সুত্তন্তরেপি ৰুত্তং –
‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, সঙ্ঘা ৰা গণা ৰা, তথাগতসাৰকসঙ্ঘো তেসং অগ্গমক্খাযতি, যদিদং চত্তারি পুরিসযুগানি অট্ঠ পুরিসপুগ্গলা, এস ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো…পে… অগ্গো ৰিপাকো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ৫.৩২; ইতিৰু. ৯০).
এৰং ভগৰা সব্বেসম্পি মগ্গট্ঠফলট্ঠানং ৰসেন সঙ্ঘরতনস্স গুণং ৰত্ৰা ইদানি তমেৰ গুণং নিস্সায সচ্চৰচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩০. এৰং মগ্গট্ঠফলট্ঠানং ৰসেন সঙ্ঘগুণেন সচ্চং ৰত্ৰা ইদানি ততো একচ্চিযানং ফলসমাপত্তিসুখমনুভৰন্তানং খীণাসৰপুগ্গলানংযেৰ গুণেন ৰত্তুমারদ্ধো ‘‘যে সুপ্পযুত্তা’’তি. তত্থ যেতি অনিযমিতুদ্দেসৰচনং. সুপ্পযুত্তাতি সুট্ঠু পযুত্তা, অনেকৰিহিতং অনেসনং পহায সুদ্ধাজীৰিতং নিস্সায ৰিপস্সনায অত্তানং পযুঞ্জিতুমারদ্ধাতি অত্থো. অথ ৰা সুপ্পযুত্তাতি পরিসুদ্ধকাযৰচীপযোগসমন্নাগতা. তেন তেসং সীলক্খন্ধং দস্সেতি. মনসা দল়্হেনাতি দল়্হেন মনসা, থিরসমাধিযুত্তেন চেতসাতি অত্থো. তেন তেসং সমাধিক্খন্ধং দস্সেতি. নিক্কামিনোতি কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খা হুত্ৰা পঞ্ঞাধুরেন ৰীরিযেন সব্বকিলেসেহি কতনিক্কমনা. তেন তেসং ৰীরিযসম্পন্নং পঞ্ঞাক্খন্ধং দস্সেতি.
গোতমসাসনম্হীতি গোত্ততো গোতমস্স তথাগতস্সেৰ সাসনম্হি. তেন ইতো বহিদ্ধা নানপ্পকারম্পি অমরতপং করোন্তানং সুপ্পযোগাদিগুণাভাৰতো কিলেসেহি নিক্কমনাভাৰং দীপেতি. তেতি পুব্বে উদ্দিট্ঠানং নিদ্দেসৰচনং. পত্তিপত্তাতি এত্থ পত্তব্বাতি পত্তি, পত্তব্বা নাম পত্তুং অরহা, যং পত্ৰা অচ্চন্তযোগক্খেমিনো হোন্তি, অরহত্তফলস্সেতং অধিৰচনং, তং পত্তিং পত্তাতি পত্তিপত্তা. অমতন্তি নিব্বানং. ৰিগয্হাতি আরম্মণৰসেন ৰিগাহিত্ৰা. লদ্ধাতি লভিত্ৰা. মুধাতি অব্যযেন কাকণিকমত্তম্পি ব্যযং অকত্ৰা. নিব্বুতিন্তি পটিপ্পস্সদ্ধকিলেসদরথং ফলসমাপত্তিং. ভুঞ্জমানাতি অনুভৰমানা. কিং ৰুত্তং হোতি? যে ইমস্মিং গোতমসাসনম্হি সীলসম্পন্নত্তা সুপ্পযুত্তা, সমাধিসম্পন্নত্তা মনসা দল়্হেন, পঞ্ঞাসম্পন্নত্তা নিক্কামিনো, তে ইমায সম্মাপটিপদায অমতং ৰিগয্হ মুধা লদ্ধা ফলসমাপত্তিসঞ্ঞিতং নিব্বুতিং ভুঞ্জমানা পত্তিপত্তা নাম হোন্তীতি.
এৰং ভগৰা ফলসমাপত্তিসুখমনুভৰন্তানং খীণাসৰপুগ্গলানংযেৰ ৰসেন সঙ্ঘরতনস্স গুণং ৰত্ৰা ইদানি তমেৰ গুণং নিস্সায সচ্চৰচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩১. এৰং খীণাসৰপুগ্গলানং গুণেন সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চং ৰত্ৰা ইদানি বহুজনপচ্চক্খেন সোতাপন্নস্সেৰ গুণেন ৰত্তুমারদ্ধো ‘‘যথিন্দখীলো’’তি. তত্থ যথাতি উপমাৰচনং. ইন্দখীলোতি নগরদ্ৰারনিৰারণত্থং উম্মারব্ভন্তরে অট্ঠ ৰা দস ৰা হত্থে পথৰিং খণিত্ৰা আকোটিতস্স সারদারুমযথম্ভস্সেতং অধিৰচনং. পথৰিন্তি ভূমিং. সিতোতি অন্তো পৰিসিত্ৰা নিস্সিতো. সিযাতি ভৰেয্য. চতুব্ভি ৰাতেহীতি চতূহি দিসাহি আগতৰাতেহি. অসম্পকম্পিযোতি কম্পেতুং ৰা চালেতুং ৰা অসক্কুণেয্যো. তথূপমন্তি তথাৰিধং. সপ্পুরিসন্তি উত্তমপুরিসং. ৰদামীতি ভণামি. যো অরিযসচ্চানি অৰেচ্চ পস্সতীতি যো চত্তারি অরিযসচ্চানি পঞ্ঞায অজ্ঝোগাহেত্ৰা পস্সতি. তত্থ অরিযসচ্চানি ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি.
অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – যথা হি ইন্দখীলো গম্ভীরনেমতায পথৰিস্সিতো চতুব্ভি ৰাতেহি অসম্পকম্পিযো সিযা, ইমম্পি সপ্পুরিসং তথূপমমেৰ ৰদামি, যো অরিযসচ্চানি অৰেচ্চ পস্সতি. কস্মা? যস্মা সোপি ইন্দখীলো ৰিয চতূহি ৰাতেহি সব্বতিত্থিযৰাদৰাতেহি অসম্পকম্পিযো হোতি, তম্হা দস্সনা কেনচি কম্পেতুং ৰা চালেতুং ৰা অসক্কুণেয্যো. তস্মা সুত্তন্তরেপি ৰুত্তং –
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অযোখীলো ৰা ইন্দখীলো ৰা গম্ভীরনেমো সুনিখাতো অচলো অসম্পকম্পী, পুরত্থিমায চেপি দিসায আগচ্ছেয্য ভুসা ৰাতৰুট্ঠি, নেৰ নং সঙ্কম্পেয্য ন সম্পকম্পেয্য ন সম্পচালেয্য. পচ্ছিমায…পে… দক্খিণায… উত্তরায চেপি…পে… ন সম্পচালেয্য. তং কিস্স হেতু? গম্ভীরত্তা, ভিক্খৰে, নেমস্স সুনিখাতত্তা ইন্দখীলস্স. এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, যে চ খো কেচি সমণা ৰা ব্রাহ্মণা ৰা ‘ইদং দুক্খন্তি…পে… পটিপদা’তি যথাভূতং পজানন্তি, তে ন অঞ্ঞস্স সমণস্স ৰা ব্রাহ্মণস্স ৰা মুখং ওলোকেন্তি ‘অযং নূন ভৰং জানং জানাতি পস্সং পস্সতী’তি. তং কিস্স হেতু? সুদিট্ঠত্তা, ভিক্খৰে, চতুন্নং অরিযসচ্চান’’ন্তি (সং. নি. ৫.১১০৯).
এৰং ভগৰা বহুজনপচ্চক্খস্স সোতাপন্নস্সেৰ ৰসেন সঙ্ঘরতনস্স গুণং ৰত্ৰা ইদানি তমেৰ গুণং নিস্সায সচ্চৰচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩২. এৰং অৰিসেসতো সোতাপন্নস্স গুণেন সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চং ৰত্ৰা ইদানি যে তে তযো সোতাপন্না একবীজী কোলংকোলো সত্তক্খত্তুপরমোতি. যথাহ –
‘‘ইধেকচ্চো পুগ্গলো তিণ্ণং সংযোজনানং পরিক্খযা সোতাপন্নো হোতি…পে… সো একংযেৰ ভৰং নিব্বত্তিত্ৰা দুক্খস্সন্তং করোতি, অযং একবীজী. তথা দ্ৰে ৰা তীণি ৰা কুলানি সন্ধাৰিত্ৰা সংসরিত্ৰা দুক্খস্সন্তং করোতি, অযং কোলংকোলো. তথা সত্তক্খত্তুং দেৰেসু চ মনুস্সেসু চ সন্ধাৰিত্ৰা সংসরিত্ৰা দুক্খস্সন্তং করোতি, অযং সত্তক্খত্তুপরমো’’তি (পু. প. ৩১-৩৩).
তেসং সব্বকনিট্ঠস্স সত্তক্খত্তুপরমস্স গুণেন ৰত্তুমারদ্ধো ‘‘যে অরিযসচ্চানী’’তি. তত্থ যে অরিযসচ্চানীতি এতং ৰুত্তনযমেৰ. ৰিভাৰযন্তীতি পঞ্ঞাওভাসেন সচ্চপটিচ্ছাদকং কিলেসন্ধকারং ৰিধমিত্ৰা অত্তনো পকাসানি পাকটানি করোন্তি. গম্ভীরপঞ্ঞেনাতি অপ্পমেয্যপঞ্ঞতায সদেৰকস্সপি লোকস্স ঞাণেন অলব্ভনেয্যপতিট্ঠপঞ্ঞেন, সব্বঞ্ঞুনাতি ৰুত্তং হোতি. সুদেসিতানীতি সমাসব্যাসসাকল্যৰেকল্যাদীহি তেহি তেহি নযেহি সুট্ঠু দেসিতানি. কিঞ্চাপি তে হোন্তি ভুসং পমত্তাতি তে ৰিভাৰিতঅরিযসচ্চা পুগ্গলা কিঞ্চাপি দেৰরজ্জচক্কৰত্তিরজ্জাদিপ্পমাদট্ঠানং আগম্ম ভুসং পমত্তা হোন্তি, তথাপি সোতাপত্তিমগ্গঞাণেন অভিসঙ্খারৰিঞ্ঞাণস্স নিরোধা ঠপেত্ৰা সত্ত ভৰে অনমতগ্গে সংসারে যে উপ্পজ্জেয্যুং নামঞ্চ রূপঞ্চ, তেসং নিরুদ্ধত্তা অত্থঙ্গতত্তা ন অট্ঠমং ভৰং আদিযন্তি, সত্তমভৰে এৰ পন ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অরহত্তং পাপুণন্তীতি.
এৰং ভগৰা সত্তক্খত্তুপরমৰসেন সঙ্ঘরতনস্স গুণং ৰত্ৰা ইদানি তমেৰ গুণং নিস্সায সচ্চৰচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩৩. এৰং সত্তক্খত্তুপরমস্স অট্ঠমং ভৰং অনাদিযনগুণেন সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চং ৰত্ৰা ইদানি তস্সেৰ সত্ত ভৰে আদিযতোপি অঞ্ঞেহি অপ্পহীনভৰাদানেহি পুগ্গলেহি ৰিসিট্ঠেন গুণেন ৰত্তুমারদ্ধো ‘‘সহাৰস্সা’’তি. তত্থ সহাৰাতি সদ্ধিংযেৰ. অস্সাতি ‘‘ন তে ভৰং অট্ঠমমাদিযন্তী’’তি ৰুত্তেসু অঞ্ঞতরস্স. দস্সনসম্পদাযাতি সোতাপত্তিমগ্গসম্পত্তিযা. সোতাপত্তিমগ্গো হি নিব্বানং দিস্ৰা কত্তব্বকিচ্চসম্পদায সব্বপঠমং নিব্বানদস্সনতো ‘‘দস্সন’’ন্তি ৰুচ্চতি. তস্স অত্তনি পাতুভাৰো দস্সনসম্পদা, তায দস্সনসম্পদায সহ এৰ. তযস্সু ধম্মা জহিতা ভৰন্তীতি এত্থ সুইতি পদপূরণমত্তে নিপাতো. ‘‘ইদংসু মে, সারিপুত্ত, মহাৰিকটভোজনস্মিং হোতী’’তিএৰমাদীসু (ম. নি. ১.১৫৬) ৰিয. যতো সহাৰস্স দস্সনসম্পদায তযো ধম্মা জহিতা ভৰন্তি পহীনা ভৰন্তীতি অযমেৰেত্থ অত্থো.
ইদানি জহিতধম্মদস্সনত্থং আহ ‘‘সক্কাযদিট্ঠী ৰিচিকিচ্ছিতঞ্চ, সীলব্বতং ৰাপি যদত্থি কিঞ্চী’’তি. তত্থ সতি কাযে ৰিজ্জমানে উপাদানক্খন্ধপঞ্চকসঙ্খাতে কাযে ৰীসতিৰত্থুকা দিট্ঠি সক্কাযদিট্ঠি, সতী ৰা তত্থ কাযে দিট্ঠীতিপি সক্কাযদিট্ঠি, যথাৰুত্তপ্পকারে কাযে ৰিজ্জমানা দিট্ঠীতি অত্থো. সতিযেৰ ৰা কাযে দিট্ঠীতিপি সক্কাযদিট্ঠি, যথাৰুত্তপ্পকারে কাযে ৰিজ্জমানে রূপাদিসঙ্খাতো অত্তাতি এৰং পৰত্তা দিট্ঠীতি অত্থো. তস্সা চ পহীনত্তা সব্বদিট্ঠিগতানি পহীনানিযেৰ হোন্তি. সা হি নেসং মূলং. সব্বকিলেসব্যাধিৰূপসমনতো পঞ্ঞা ‘‘চিকিচ্ছিত’’ন্তি ৰুচ্চতি, তং পঞ্ঞাচিকিচ্ছিতং ইতো ৰিগতং, ততো ৰা পঞ্ঞাচিকিচ্ছিতা ইদং ৰিগতন্তি ৰিচিকিচ্ছিতং, ‘‘সত্থরি কঙ্খতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১০০৮; ৰিভ. ৯১৫) নযেন ৰুত্তায অট্ঠৰত্থুকায ৰিমতিযা এতং অধিৰচনং. তস্সা পহীনত্তা সব্বৰিচিকিচ্ছিতানি পহীনানি হোন্তি. তঞ্হি নেসং মূলং. ‘‘ইতো বহিদ্ধা সমণব্রাহ্মণানং সীলেন সুদ্ধি ৰতেন সুদ্ধী’’তিএৰমাদীসু (ধ. স. ১২২২; ৰিভ. ৯৩৮) আগতং গোসীলকুক্কুরসীলাদিকং সীলং গোৰতকুক্কুরৰতাদিকঞ্চ ৰতং ‘‘সীলব্বত’’ন্তি ৰুচ্চতি. তস্স পহীনত্তা সব্বম্পি নগ্গিযমুণ্ডিকাদি অমরতপং পহীনং হোতি. তঞ্হি তস্স মূলং. তেন সব্বাৰসানে ৰুত্তং ‘‘যদত্থি কিঞ্চী’’তি. দুক্খদস্সনসম্পদায চেত্থ সক্কাযদিট্ঠি, সমুদযদস্সনসম্পদায ৰিচিকিচ্ছিতং, মগ্গদস্সননিব্বানদস্সনসম্পদায সীলব্বতং পহীযতীতি ৰিঞ্ঞাতব্বং.
২৩৪. এৰমস্স কিলেসৰট্টপ্পহানং দস্সেত্ৰা ইদানি তস্মিং কিলেসৰট্টে সতি যেন ৰিপাকৰট্টেন ভৰিতব্বং, তপ্পহানা তস্সাপি পহানং দীপেন্তো আহ ‘‘চতূহপাযেহি চ ৰিপ্পমুত্তো’’তি. তত্থ চত্তারো অপাযা নাম নিরযতিরচ্ছানপেত্তিৰিসযঅসুরকাযা, তেহি এস সত্ত ভৰে উপাদিযন্তোপি ৰিপ্পমুত্তোতি অত্থো.
এৰমস্স ৰিপাকৰট্টপ্পহানং দস্সেত্ৰা ইদানি যং ইমস্স ৰিপাকৰট্টস্স মূলভূতং কম্মৰট্টং, তস্সাপি পহানং দস্সেন্তো আহ ‘‘ছচ্চাভিঠানানি অভব্ব কাতু’’ন্তি. তত্থ অভিঠানানীতি ওল়ারিকট্ঠানানি, তানি এস ছ অভব্বো কাতুং. তানি চ ‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো মাতরং জীৰিতা ৰোরোপেয্যা’’তিআদিনা (অ. নি. ১.২৭১; ম. নি. ৩.১২৮; ৰিভ. ৮০৯) নযেন এককনিপাতে ৰুত্তানি মাতুঘাতপিতুঘাতঅরহন্তঘাতলোহিতুপ্পাদসঙ্ঘভেদঅঞ্ঞসত্থারুদ্দেসকম্মানি ৰেদিতব্বানি. তানি হি কিঞ্চাপি দিট্ঠিসম্পন্নো অরিযসাৰকো কুন্থকিপিল্লিকম্পি জীৰিতা ন ৰোরোপেতি, অপিচ খো পন পুথুজ্জনভাৰস্স ৰিগরহণত্থং ৰুত্তানি. পুথুজ্জনো হি অদিট্ঠিসম্পন্নত্তা এৰংমহাসাৰজ্জানি অভিঠানানিপি করোতি, দস্সনসম্পন্নো পন অভব্বো তানি কাতুন্তি. অভব্বগ্গহণঞ্চেত্থ ভৰন্তরেপি অকরণদস্সনত্থং. ভৰন্তরেপি হি এস অত্তনো অরিযসাৰকভাৰং অজানন্তোপি ধম্মতায এৰ এতানি ৰা ছ, পকতিপাণাতিপাতাদীনি ৰা পঞ্চ ৰেরানি অঞ্ঞসত্থারুদ্দেসেন সহ ছ ঠানানি ন করোতি, যানি সন্ধায একচ্চে ‘‘ছছাভিঠানানী’’তি পঠন্তি. মতমচ্ছগ্গাহাদযো চেত্থ অরিযসাৰকগামদারকানং নিদস্সনং.
এৰং ভগৰা সত্ত ভৰে আদিযতোপি অরিযসাৰকস্স অঞ্ঞেহি অপ্পহীনভৰাদানেহি পুগ্গলেহি ৰিসিট্ঠগুণৰসেন সঙ্ঘরতনস্স গুণং ৰত্ৰা ইদানি তমেৰ গুণং নিস্সায সচ্চৰচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩৫. এৰং সত্ত ভৰে আদিযতোপি অঞ্ঞেহি অপ্পহীনভৰাদানেহি পুগ্গলেহি ৰিসিট্ঠগুণৰসেন সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চং ৰত্ৰা ইদানি ‘‘ন কেৰলং দস্সনসম্পন্নো ছ অভিঠানানি অভব্বো কাতুং, কিং পন অপ্পমত্তকম্পি পাপং কম্মং কত্ৰা তস্স পটিচ্ছাদনাযপি অভব্বো’’তি পমাদৰিহারিনোপি দস্সনসম্পন্নস্স কতপটিচ্ছাদনাভাৰগুণেন ৰত্তুমারদ্ধো ‘‘কিঞ্চাপি সো কম্মং করোতি পাপক’’ন্তি.
তস্সত্থো – সো দস্সনসম্পন্নো কিঞ্চাপি সতিসম্মোসেন পমাদৰিহারং আগম্ম যং তং ভগৰতা লোকৰজ্জসঞ্চিচ্চানতিক্কমনং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘যং মযা সাৰকানং সিক্খাপদং পঞ্ঞত্তং, তং মম সাৰকা জীৰিতহেতুপি নাতিক্কমন্তী’’তি (চূল়ৰ. ৩৮৫; অ. নি. ৮.১৯; উদা. ৪৫), তং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞং কুটিকারসহসেয্যাদিং ৰা পণ্ণত্তিৰজ্জৰীতিক্কমসঙ্খাতং বুদ্ধপটিকুট্ঠং কাযেন পাপকম্মং করোতি, পদসোধম্মউত্তরিছপ্পঞ্চৰাচাধম্মদেসনাসম্ফপ্পলাপফরুসৰচনাদিং ৰা ৰাচায, উদ চেতসা ৰা কত্থচি লোভদোসুপ্পাদনজাতরূপাদিসাদিযনং চীৰরাদিপরিভোগেসু অপচ্চৰেক্খণাদিং ৰা পাপকম্মং করোতি. অভব্বো সো তস্স পটিচ্ছদায, ন সো তং ‘‘ইদং অকপ্পিযমকরণীয’’ন্তি জানিত্ৰা মুহুত্তম্পি পটিচ্ছাদেতি, তঙ্খণঞ্ঞেৰ পন সত্থরি ৰা ৰিঞ্ঞূসু ৰা সব্রহ্মচারীসু আৰি কত্ৰা যথাধম্মং পটিকরোতি, ‘‘ন পুন করিস্সামী’’তি এৰং সংৰরিতব্বং ৰা সংৰরতি. কস্মা? যস্মা অভব্বতা দিট্ঠপদস্স ৰুত্তা, এৰরূপং পাপকম্মং কত্ৰা তস্স পটিচ্ছাদায দিট্ঠনিব্বানপদস্স দস্সনসম্পন্নস্স পুগ্গলস্স অভব্বতা ৰুত্তাতি অত্থো.
কথং –
‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দহরো কুমারো মন্দো উত্তানসেয্যকো হত্থেন ৰা পাদেন ৰা অঙ্গারং অক্কমিত্ৰা খিপ্পমেৰ পটিসংহরতি, এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ঘম্মতা এসা দিট্ঠিসম্পন্নস্স পুগ্গলস্স, কিঞ্চাপি তথারূপিং আপত্তিং আপজ্জতি, যথারূপায আপত্তিযা ৰুট্ঠানং পঞ্ঞাযতি, অথ খো নং খিপ্পমেৰ সত্থরি ৰা ৰিঞ্ঞূসু ৰা সব্রহ্মচারীসু দেসেতি ৰিৰরতি উত্তানীকরোতি, দেসেত্ৰা ৰিৰরিত্ৰা উত্তানীকত্ৰা আযতিং সংৰরং আপজ্জতী’’তি (ম. নি. ১.৪৯৬).
এৰং ভগৰা পমাদৰিহারিনোপি দস্সনসম্পন্নস্স কতপটিচ্ছাদনাভাৰগুণেন সঙ্ঘরতনস্স গুণং ৰত্ৰা ইদানি তমেৰ গুণং নিস্সায সচ্চৰচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩৬. এৰং সঙ্ঘপরিযাপন্নানং পুগ্গলানং তেন তেন গুণপ্পকারেন সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চং ৰত্ৰা ইদানি য্ৰাযং ভগৰতা রতনত্তযগুণং দীপেন্তেন ইধ সঙ্খেপেন অঞ্ঞত্র চ ৰিত্থারেন পরিযত্তিধম্মো দেসিতো, তম্পি নিস্সায পুন বুদ্ধাধিট্ঠানং সচ্চং ৰত্তুমারদ্ধো ‘‘ৰনপ্পগুম্বে যথ ফুস্সিতগ্গে’’তি. তত্থ আসন্নসন্নিৰেসৰৰত্থিতানং রুক্খানং সমূহো ৰনং, মূলসারফেগ্গুতচসাখাপলাসেহি পৰুড্ঢো গুম্বো পগুম্বো, ৰনে পগুম্বো ৰনপ্পগুম্বো, স্ৰাযং ‘‘ৰনপ্পগুম্বে’’তি ৰুত্তো. এৰম্পি হি ৰত্তুং লব্ভতি ‘‘অত্থি সৰিতক্কসৰিচারে, অত্থি অৰিতক্কৰিচারমত্তে, সুখে দুক্খে জীৰে’’তিআদীসু ৰিয. যথাতি ওপম্মৰচনং. ফুস্সিতানি অগ্গানি অস্সাতি ফুস্সিতগ্গো, সব্বসাখাপসাখাসু সঞ্জাতপুপ্ফোতি অত্থো. সো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ‘‘ফুস্সিতগ্গে’’তি ৰুত্তো. গিম্হান মাসে পঠমস্মিং গিম্হেতি যে চত্তারো গিম্হমাসা, তেসং চতুন্নং গিম্হানং একস্মিং মাসে. কতমস্মিং মাসে ইতি চে? পঠমস্মিং গিম্হে, চিত্রমাসেতি অত্থো. সো হি ‘‘পঠমগিম্হো’’তি চ ‘‘বালৰসন্তো’’তি চ ৰুচ্চতি. ততো পরং পদত্থতো পাকটমেৰ.
অযং পনেত্থ পিণ্ডত্থো – যথা পঠমগিম্হনামকে বালৰসন্তে নানাৰিধরুক্খগহনে ৰনে সুপুপ্ফিতগ্গসাখো তরুণরুক্খগচ্ছপরিযাযনামো পগুম্বো অতিৰিয সস্সিরিকো হোতি, এৰমেৰং খন্ধাযতনাদীহি সতিপট্ঠানসম্মপ্পধানাদীহি সীলসমাধিক্খন্ধাদীহি ৰা নানপ্পকারেহি অত্থপ্পভেদপুপ্ফেহি অতিৰিয সস্সিরিকত্তা তথূপমং নিব্বানগামিমগ্গদীপনতো নিব্বানগামিং পরিযত্তিধম্মৰরং নেৰ লাভহেতু ন সক্কারাদিহেতু, কেৰলঞ্হি মহাকরুণায অব্ভুস্সাহিতহদযো সত্তানং পরমংহিতায অদেসযীতি. পরমংহিতাযাতি এত্থ চ গাথাবন্ধসুখত্থং অনুনাসিকো, অযং পনত্থো ‘‘পরমহিতায নিব্বানায অদেসযী’’তি.
এৰং ভগৰা ইমং সুপুপ্ফিতগ্গৰনপ্পগুম্বসদিসং পরিযত্তিধম্মং ৰত্ৰা ইদানি তমেৰ নিস্সায বুদ্ধাধিট্ঠানং সচ্চৰচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি বুদ্ধে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো, কেৰলং পন ইদম্পি যথাৰুত্তপ্পকারপরিযত্তিধম্মসঙ্খাতং বুদ্ধে রতনং পণীতন্তি যোজেতব্বং. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩৭. এৰং ভগৰা পরিযত্তিধম্মেন বুদ্ধাধিট্ঠানং সচ্চং ৰত্ৰা ইদানি লোকুত্তরধম্মেন ৰত্তুমারদ্ধো ‘‘ৰরো ৰরঞ্ঞূ’’তি. তত্থ ৰরোতি পণীতাধিমুত্তিকেহি ইচ্ছিতো ‘‘অহো ৰত মযম্পি এৰরূপা অস্সামা’’তি, ৰরগুণযোগতো ৰা ৰরো, উত্তমো সেট্ঠোতি অত্থো. ৰরঞ্ঞূতি নিব্বানঞ্ঞূ. নিব্বানঞ্হি সব্বধম্মানং উত্তমট্ঠেন ৰরং, তঞ্চেস বোধিমূলে সযং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা অঞ্ঞাসি. ৰরদোতি পঞ্চৰগ্গিযভদ্দৰগ্গিযজটিলাদীনং অঞ্ঞেসঞ্চ দেৰমনুস্সানং নিব্বেধভাগিযৰাসনাভাগিযৰরধম্মদাযীতি অত্থো. ৰরাহরোতি ৰরস্স মগ্গস্স আহটত্তা ৰরাহরোতি ৰুচ্চতি. সো হি ভগৰা দীপঙ্করতো পভুতি সমতিংস পারমিযো পূরেন্তো পুব্বকেহি সম্মাসম্বুদ্ধেহি অনুযাতং পুরাণং মগ্গৰরং আহরি, তেন ৰরাহরোতি ৰুচ্চতি. অপিচ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণপটিলাভেন ৰরো, নিব্বানসচ্ছিকিরিযায ৰরঞ্ঞূ, সত্তানং ৰিমুত্তিসুখদানেন ৰরদো, উত্তমপটিপদাহরণেন ৰরাহরো, এতেহি লোকুত্তরগুণেহি অধিকস্স কস্সচি অভাৰতো অনুত্তরো.
অপরো নযো – ৰরো উপসমাধিট্ঠানপরিপূরণেন, ৰরঞ্ঞূ পঞ্ঞাধিট্ঠানপরিপূরণেন, ৰরদো চাগাধিট্ঠানপরিপূরণেন, ৰরাহরো সচ্চাধিট্ঠানপরিপূরণেন, ৰরং মগ্গসচ্চমাহরীতি. তথা ৰরো পুঞ্ঞুস্সযেন, ৰরঞ্ঞূ পঞ্ঞুস্সযেন, ৰরদো বুদ্ধভাৰত্থিকানং তদুপাযসম্পদানেন, ৰরাহরো পচ্চেকবুদ্ধভাৰত্থিকানং তদুপাযাহরণেন, অনুত্তরো তত্থ তত্থ অসদিসতায, অত্তনা ৰা অনাচরিযকো হুত্ৰা পরেসং আচরিযভাৰেন, ধম্মৰরং অদেসযি সাৰকভাৰত্থিকানং তদত্থায স্ৰাখাততাদিগুণযুত্তস্স ৰরধম্মস্স দেসনতো. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি.
এৰং ভগৰা নৰৰিধেন লোকুত্তরধম্মেন অত্তনো গুণং ৰত্ৰা ইদানি তমেৰ গুণং নিস্সায বুদ্ধাধিট্ঠানং সচ্চৰচনং পযুঞ্জতি ‘‘ইদম্পি বুদ্ধে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. কেৰলং পন যং ৰরং নৰলোকুত্তরধম্মং এস অঞ্ঞাসি, যঞ্চ অদাসি, যঞ্চ আহরি, যঞ্চ অদেসযি, ইদম্পি বুদ্ধে রতনং পণীতন্তি এৰং যোজেতব্বং. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
২৩৮. এৰং ভগৰা পরিযত্তিধম্মং লোকুত্তরধম্মঞ্চ নিস্সায দ্ৰীহি গাথাহি বুদ্ধাধিট্ঠানং সচ্চং ৰত্ৰা ইদানি যে তং পরিযত্তিধম্মং অস্সোসুং সুতানুসারেন চ পটিপজ্জিত্ৰা নৰপ্পকারম্পি লোকুত্তরধম্মং অধিগমিংসু, তেসং অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিগুণং নিস্সায পুন সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চং ৰত্তুমারদ্ধো ‘‘খীণং পুরাণ’’ন্তি. তত্থ খীণন্তি সমুচ্ছিন্নং. পুরাণন্তি পুরাতনং. নৰন্তি সম্পতি ৰত্তমানং. নত্থিসম্ভৰন্তি অৰিজ্জমানপাতুভাৰং. ৰিরত্তচিত্তাতি ৰিগতরাগচিত্তা. আযতিকে ভৰস্মিন্তি অনাগতমদ্ধানং পুনব্ভৰে. তেতি যেসং খীণং পুরাণং নৰং নত্থিসম্ভৰং, যে চ আযতিকে ভৰস্মিং ৰিরত্তচিত্তা, তে খীণাসৰা ভিক্খূ. খীণবীজাতি উচ্ছিন্নবীজা. অৰিরূল়্হিছন্দাতি ৰিরূল়্হিছন্দৰিরহিতা. নিব্বন্তীতি ৰিজ্ঝাযন্তি. ধীরাতি ধিতিসম্পন্না. যথাযং পদীপোতি অযং পদীপো ৰিয.
কিং ৰুত্তং হোতি? যং তং সত্তানং উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুদ্ধম্পি পুরাণং অতীতকালিকং কম্মং তণ্হাসিনেহস্স অপ্পহীনত্তা পটিসন্ধিআহরণসমত্থতায অখীণংযেৰ হোতি, তং পুরাণং কম্মং যেসং অরহত্তমগ্গেন তণ্হাসিনেহস্স সোসিতত্তা অগ্গিনা দড্ঢবীজমিৰ আযতিং ৰিপাকদানাসমত্থতায খীণং. যঞ্চ নেসং বুদ্ধপূজাদিৰসেন ইদানি পৰত্তমানং কম্মং নৰন্তি ৰুচ্চতি, তঞ্চ তণ্হাপহানেনেৰ ছিন্নমূলপাদপপুপ্ফমিৰ আযতিং ফলদানাসমত্থতায যেসং নত্থিসম্ভৰং, যে চ তণ্হাপহানেনেৰ আযতিকে ভৰস্মিং ৰিরত্তচিত্তা, তে খীণাসৰা ভিক্খূ ‘‘কম্মং খেত্তং ৰিঞ্ঞাণং বীজ’’ন্তি (অ. নি. ৩.৭৭) এত্থ ৰুত্তস্স পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণস্স কম্মক্খযেনেৰ খীণত্তা খীণবীজা. যোপি পুব্বে পুনব্ভৰসঙ্খাতায ৰিরূল়্হিযা ছন্দো অহোসি, তস্সাপি সমুদযপ্পহানেনেৰ পহীনত্তা পুব্বে ৰিয চুতিকালে অসম্ভৰেন অৰিরূল়্হিছন্দা ধিতিসম্পন্নত্তা ধীরা চরিমৰিঞ্ঞাণনিরোধেন যথাযং পদীপো নিব্বুতো, এৰং নিব্বন্তি, পুন ‘‘রূপিনো ৰা অরূপিনো ৰা’’তি এৰমাদিং পঞ্ঞত্তিপথং অচ্চেন্তীতি. তস্মিং কির সমযে নগরদেৰতানং পূজনত্থায জালিতেসু পদীপেসু একো পদীপো ৰিজ্ঝাযি, তং দস্সেন্তো আহ – ‘‘যথাযং পদীপো’’তি.
এৰং ভগৰা যে তং পুরিমাহি দ্ৰীহি গাথাহি ৰুত্তং পরিযত্তিধম্মং অস্সোসুং, সুতানুসারেনেৰ পটিপজ্জিত্ৰা নৰপ্পকারম্পি লোকুত্তরধম্মং অধিগমিংসু, তেসং অনুপাদিসেসনিব্বানপ্পত্তিগুণং ৰত্ৰা ইদানি তমেৰ গুণং নিস্সায সঙ্ঘাধিট্ঠানং সচ্চৰচনং পযুঞ্জন্তো দেসনং সমাপেসি ‘‘ইদম্পি সঙ্ঘে’’তি. তস্সত্থো পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো, কেৰলং পন ইদম্পি যথাৰুত্তেন পকারেন খীণাসৰভিক্খূনং নিব্বানসঙ্খাতং সঙ্ঘে রতনং পণীতন্তি এৰং যোজেতব্বং. ইমিস্সাপি গাথায আণা কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়েসু অমনুস্সেহি পটিগ্গহিতাতি.
দেসনাপরিযোসানে রাজকুলস্স সোত্থি অহোসি, সব্বূপদ্দৰা ৰূপসমিংসু চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি.
২৩৯-২৪১. অথ সক্কো দেৰানমিন্দো ‘‘ভগৰতা রতনত্তযগুণং নিস্সায সচ্চৰচনং পযুঞ্জমানেন নাগরস্স সোত্থি কতা, মযাপি নাগরস্স সোত্থিত্থং রতনত্তযগুণং নিস্সায কিঞ্চি ৰত্তব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৰা অৰসানে গাথাত্তযং অভাসি ‘‘যানীধ ভূতানী’’তি. তত্থ যস্মা বুদ্ধো যথা লোকহিতত্থায উস্সুক্কং আপন্নেহি আগন্তব্বং, তথা আগততো, যথা চ এতেহি গন্তব্বং, তথা গততো, যথা ৰা এতেহি আজানিতব্বং, তথা আজাননতো, যথা চ জানিতব্বং, তথা জাননতো, যঞ্চ তথেৰ হোতি, তস্স গদনতো চ ‘‘তথাগতো’’তি ৰুচ্চতি. যস্মা চ সো দেৰমনুস্সেহি পুপ্ফগন্ধাদিনা বহিনিব্বত্তেন উপকরণেন, ধম্মানুধম্মপ্পটিপত্তাদিনা চ অত্তনি নিব্বত্তেন অতিৰিয পূজিতো, তস্মা সক্কো দেৰানমিন্দো সব্বদেৰপরিসং অত্তনা সদ্ধিং সম্পিণ্ডেত্ৰা আহ ‘‘তথাগতং দেৰমনুস্সপূজিতং, বুদ্ধং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূ’’তি.
যস্মা পন ধম্মে মগ্গধম্মো যথা যুগনন্ধ সমথৰিপস্সনাবলেন গন্তব্বং কিলেসপক্খং সমুচ্ছিন্দন্তেন, তথা গতোতি তথাগতো. নিব্বানধম্মোপি যথা গতো পঞ্ঞায পটিৰিদ্ধো সব্বদুক্খৰিঘাতায সম্পজ্জতি, বুদ্ধাদীহি তথা অৰগতো, তস্মা ‘‘তথাগতো’’তি ৰুচ্চতি. যস্মা চ সঙ্ঘোপি যথা অত্তহিতায পটিপন্নেহি গন্তব্বং তেন তেন মগ্গেন, তথা গতো, তস্মা ‘‘তথাগতো’’ ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. তস্মা অৰসেসগাথাদ্ৰযেপি তথাগতং ধম্মং নমস্সাম সুৰত্থি হোতু, তথাগতং সঙ্ঘং নমস্সাম সুৰত্থি হোতূতি ৰুত্তং. সেসং ৰুত্তনযমেৰাতি.
এৰং সক্কো দেৰানমিন্দো ইমং গাথাত্তযং ভাসিত্ৰা ভগৰন্তং পদক্খিণং কত্ৰা দেৰপুরমেৰ গতো সদ্ধিং দেৰপরিসায. ভগৰা পন তদেৰ রতনসুত্তং দুতিযদিৰসেপি দেসেসি, পুন চতুরাসীতিযা পাণসহস্সানং ধম্মাভিসমযো অহোসি. এৰং ভগৰা যাৰ সত্তমং দিৰসং দেসেসি, দিৰসে দিৰসে তথেৰ ধম্মাভিসমযো অহোসি. ভগৰা অড্ঢমাসমেৰ ৰেসালিযং ৰিহরিত্ৰা রাজূনং ‘‘গচ্ছামা’’তি পটিৰেদেসি. ততো রাজানো দিগুণেন সক্কারেন পুন তীহি দিৰসেহি ভগৰন্তং গঙ্গাতীরং নযিংসু. গঙ্গাযং নিব্বত্তা নাগরাজানো চিন্তেসুং – ‘‘মনুস্সা তথাগতস্স সক্কারং করোন্তি, মযং কিং ন করিস্সামা’’তি সুৰণ্ণরজতমণিমযা নাৰাযো মাপেত্ৰা সুৰণ্ণরজতমণিমযে এৰ পল্লঙ্কে পঞ্ঞাপেত্ৰা পঞ্চৰণ্ণপদুমসঞ্ছন্নং উদকং করিত্ৰা ‘‘অম্হাকং অনুগ্গহং করোথা’’তি ভগৰন্তং উপগতা. ভগৰা অধিৰাসেত্ৰা রতননাৰমারূল়্হো পঞ্চ চ ভিক্খুসতানি সকং সকং নাৰং. নাগরাজানো ভগৰন্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন নাগভৰনং পৰেসেসুং. তত্র সুদং ভগৰা সব্বরত্তিং নাগপরিসায ধম্মং দেসেসি. দুতিযদিৰসে দিব্বেহি খাদনীযভোজনীযেহি মহাদানং অদংসু. ভগৰা অনুমোদিত্ৰা নাগভৰনা নিক্খমি.
ভূমট্ঠা দেৰা ‘‘মনুস্সা চ নাগা চ তথাগতস্স সক্কারং করোন্তি, মযং কিং ন করিস্সামা’’তি চিন্তেত্ৰা ৰনগুম্বরুক্খপব্বতাদীসু ছত্তাতিছত্তানি উক্খিপিংসু. এতেনেৰ উপাযেন যাৰ অকনিট্ঠব্রহ্মভৰনং, তাৰ মহাসক্কারৰিসেসো নিব্বত্তি. বিম্বিসারোপি লিচ্ছৰীহি আগতকালে কতসক্কারতো দিগুণমকাসি, পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ পঞ্চহি দিৰসেহি ভগৰন্তং রাজগহং আনেসি.
রাজগহমনুপ্পত্তে ভগৰতি পচ্ছাভত্তং মণ্ডলমাল়ে সন্নিপতিতানং ভিক্খূনং অযমন্তরকথা উদপাদি – ‘‘অহো বুদ্ধস্স ভগৰতো আনুভাৰো, যং উদ্দিস্স গঙ্গায ওরতো চ পারতো চ অট্ঠযোজনো ভূমিভাগো নিন্নঞ্চ থলঞ্চ সমং কত্ৰা ৰালুকায ওকিরিত্ৰা পুপ্ফেহি সঞ্ছন্নো, যোজনপ্পমাণং গঙ্গায উদকং নানাৰণ্ণেহি পদুমেহি সঞ্ছন্নং, যাৰ অকনিট্ঠভৰনা ছত্তাতিছত্তানি উস্সিতানী’’তি. ভগৰা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা গন্ধকুটিতো নিক্খমিত্ৰা তঙ্খণানুরূপেন পাটিহারিযেন গন্ত্ৰা মণ্ডলমাল়ে পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসীদি. নিসজ্জ খো ভগৰা ভিক্খূ আমন্তেসি – ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি? ভিক্খূ সব্বং আরোচেসুং. ভগৰা এতদৰোচ – ‘‘ন, ভিক্খৰে, অযং পূজাৰিসেসো ময্হং বুদ্ধানুভাৰেন নিব্বত্তো, ন নাগদেৰব্রহ্মানুভাৰেন, অপিচ খো পুব্বে অপ্পমত্তকপরিচ্চাগানুভাৰেন নিব্বত্তো’’তি. ভিক্খূ আহংসু – ‘‘ন মযং, ভন্তে, তং অপ্পমত্তকং পরিচ্চাগং জানাম, সাধু নো ভগৰা তথা কথেতু, যথা মযং তং জানেয্যামা’’তি.
ভগৰা আহ – ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, তক্কসিলাযং সঙ্খো নাম ব্রাহ্মণো অহোসি. তস্স পুত্তো সুসীমো নাম মাণৰো সোল়সৰস্সুদ্দেসিকো ৰযেন, সো একদিৰসং পিতরং উপসঙ্কমিত্ৰা অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. তং পিতা আহ – ‘‘কিং, তাত সুসীমা’’তি? সো আহ – ‘‘ইচ্ছামহং, তাত, বারাণসিং গন্ত্ৰা সিপ্পং উগ্গহেতু’’ন্তি. ‘‘তেন হি, তাত সুসীম, অসুকো নাম ব্রাহ্মণো মম সহাযকো, তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা উগ্গণ্হাহী’’তি কহাপণসহস্সং অদাসি. সো তং গহেত্ৰা মাতাপিতরো অভিৰাদেত্ৰা অনুপুব্বেন বারাণসিং গন্ত্ৰা উপচারযুত্তেন ৰিধিনা আচরিযং উপসঙ্কমিত্ৰা অভিৰাদেত্ৰা অত্তানং নিৰেদেসি. আচরিযো ‘‘মম সহাযকস্স পুত্তো’’তি মাণৰং সম্পটিচ্ছিত্ৰা সব্বং পাহুনেয্যমকাসি. সো অদ্ধানকিলমথং পটিৰিনোদেত্ৰা তং কহাপণসহস্সং আচরিযস্স পাদমূলে ঠপেত্ৰা সিপ্পং উগ্গহেতুং ওকাসং যাচি. আচরিযো ওকাসং কত্ৰা উগ্গণ্হাপেসি.
সো লহুঞ্চ গণ্হন্তো বহুঞ্চ গণ্হন্তো গহিতগহিতঞ্চ সুৰণ্ণভাজনে পক্খিত্তমিৰ সীহতেলং অৰিনস্সমানং ধারেন্তো দ্ৰাদসৰস্সিকং সিপ্পং কতিপযমাসেনেৰ পরিযোসাপেসি. সো সজ্ঝাযং করোন্তো আদিমজ্ঝংযেৰ পস্সতি, নো পরিযোসানং. অথ আচরিযং উপসঙ্কমিত্ৰা আহ – ‘‘ইমস্স সিপ্পস্স আদিমজ্ঝমেৰ পস্সামি, পরিযোসানং ন পস্সামী’’তি. আচরিযো আহ – ‘‘অহম্পি, তাত, এৰমেৰা’’তি. ‘‘অথ কো, আচরিয, ইমস্স সিপ্পস্স পরিযোসানং জানাতী’’তি? ‘‘ইসিপতনে, তাত, ইসযো অত্থি, তে জানেয্যু’’ন্তি. তে উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘পুচ্ছামি, আচরিযা’’তি. ‘‘পুচ্ছ, তাত, যথাসুখ’’ন্তি. সো ইসিপতনং গন্ত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধে উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘আদিমজ্ঝপরিযোসানং জানাথা’’তি? ‘‘আমাৰুসো, জানামা’’তি. ‘‘তং মম্পি সিক্খাপেথা’’তি. ‘‘তেন, হাৰুসো, পব্বজাহি, ন সক্কা অপব্বজিতেন সিক্খিতু’’ন্তি. ‘‘সাধু, ভন্তে, পব্বাজেথ ৰা মং, যং ৰা ইচ্ছথ, তং কত্ৰা পরিযোসানং জানাপেথা’’তি. তে তং পব্বাজেত্ৰা কম্মট্ঠানে নিযোজেতুং অসমত্থা ‘‘এৰং তে নিৰাসেতব্বং, এৰং পারুপিতব্ব’’ন্তিআদিনা নযেন আভিসমাচারিকং সিক্খাপেসুং. সো তত্থ সিক্খন্তো উপনিস্সযসম্পন্নত্তা ন চিরেনেৰ পচ্চেকবোধিং অভিসম্বুজ্ঝি. সকলবারাণসিযং ‘‘সুসীমপচ্চেকবুদ্ধো’’তি পাকটো অহোসি লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তো সম্পন্নপরিৰারো. সো অপ্পাযুকসংৰত্তনিকস্স কম্মস্স কতত্তা ন চিরেনেৰ পরিনিব্বাযি. তস্স পচ্চেকবুদ্ধা চ মহাজনকাযো চ সরীরকিচ্চং কত্ৰা ধাতুতো গহেত্ৰা নগরদ্ৰারে থূপং পতিট্ঠাপেসুং.
অথ খো সঙ্খো ব্রাহ্মণো ‘‘পুত্তো মে চিরগতো, ন চস্স পৰত্তিং জানামী’’তি পুত্তং দট্ঠুকামো তক্কসিলায নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন বারাণসিং পত্ৰা মহাজনকাযং সন্নিপতিতং দিস্ৰা ‘‘অদ্ধা বহূসু একোপি মে পুত্তস্স পৰত্তিং জানিস্সতী’’তি চিন্তেন্তো উপসঙ্কমিত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘সুসীমো নাম মাণৰো ইধ আগতো অত্থি, অপি নু তস্স পৰত্তিং জানাথা’’তি? তে ‘‘আম, ব্রাহ্মণ, জানাম, অস্মিং নগরে ব্রাহ্মণস্স সন্তিকে তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ হুত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধানং সন্তিকে পব্বজিত্ৰা পচ্চেকবুদ্ধো হুত্ৰা অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি, অযমস্স থূপো পতিট্ঠাপিতো’’তি আহংসু. সো ভূমিং হত্থেন পহরিত্ৰা, রোদিত্ৰা চ পরিদেৰিত্ৰা চ তং চেতিযঙ্গণং গন্ত্ৰা তিণানি উদ্ধরিত্ৰা উত্তরসাটকেন ৰালুকং আনেত্ৰা, পচ্চেকবুদ্ধচেতিযঙ্গণে আকিরিত্ৰা, কমণ্ডলুতো উদকেন সমন্ততো ভূমিং পরিপ্ফোসিত্ৰা ৰনপুপ্ফেহি পূজং কত্ৰা উত্তরসাটকেন পটাকং আরোপেত্ৰা থূপস্স উপরি অত্তনো ছত্তং বন্ধিত্ৰা পক্কামীতি.
এৰং অতীতং দস্সেত্ৰা তং জাতকং পচ্চুপ্পন্নেন অনুসন্ধেন্তো ভিক্খূনং ধম্মকথং কথেসি – ‘‘সিযা খো পন ৰো, ভিক্খৰে, এৰমস্স অঞ্ঞো নূন তেন সমযেন সঙ্খো ব্রাহ্মণো অহোসী’’তি, ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং, অহং তেন সমযেন সঙ্খো ব্রাহ্মণো অহোসিং, মযা সুসীমস্স পচ্চেকবুদ্ধস্স চেতিযঙ্গণে তিণানি উদ্ধটানি, তস্স মে কম্মস্স নিস্সন্দেন অট্ঠযোজনমগ্গং ৰিগতখাণুকণ্টকং কত্ৰা সমং সুদ্ধমকংসু, মযা তত্থ ৰালুকা ওকিণ্ণা, তস্স মে নিস্সন্দেন অট্ঠযোজনমগ্গে ৰালুকং ওকিরিংসু. মযা তত্থ ৰনকুসুমেহি পূজা কতা, তস্স মে নিস্সন্দেন নৰযোজনমগ্গে থলে চ উদকে চ নানাপুপ্ফেহি পুপ্ফসন্থরং অকংসু. মযা তত্থ কমণ্ডলুদকেন ভূমি পরিপ্ফোসিতা, তস্স মে নিস্সন্দেন ৰেসালিযং পোক্খরৰস্সং ৰস্সি. মযা তস্মিং চেতিযে পটাকা আরোপিতা, ছত্তঞ্চ বদ্ধং, তস্স মে নিস্সন্দেন যাৰ অকনিট্ঠভৰনা পটাকা চ আরোপিতা, ছত্তাতিছত্তানি চ উস্সিতানি. ইতি খো, ভিক্খৰে, অযং ময্হং পূজাৰিসেসো নেৰ বুদ্ধানুভাৰেন নিব্বত্তো, ন নাগদেৰব্রহ্মানুভাৰেন, অপিচ খো অপ্পমত্তকপরিচ্চাগানুভাৰেন নিব্বত্তো’’তি. ধম্মকথাপরিযোসানে ইমং গাথমভাসি –
‘‘মত্তাসুখপরিচ্চাগা, পস্সে চে ৰিপুলং সুখং;
চজে মত্তাসুখং ধীরো, সম্পস্সং ৰিপুলং সুখ’’ন্তি. (ধ. প. ২৯০);
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায রতনসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
২. আমগন্ধসুত্তৰণ্ণনা
সামাকচিঙ্গূলকচীনকানি চাতি আমগন্ধসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অনুপ্পন্নে ভগৰতি আমগন্ধো নাম ব্রাহ্মণো পঞ্চহি মাণৰকসতেহি সদ্ধিং তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা পব্বতন্তরে অস্সমং কারাপেত্ৰা ৰনমূলফলাহারো হুত্ৰা তত্থ পটিৰসতি, ন কদাচি মচ্ছমংসং খাদতি. অথ তেসং তাপসানং লোণম্বিলাদীনি অপরিভুঞ্জন্তানং পণ্ডুরোগো উপ্পজ্জি. ততো তে ‘‘লোণম্বিলাদিসেৰনত্থায মনুস্সপথং গচ্ছামা’’তি পচ্চন্তগামং সম্পত্তা. তত্থ মনুস্সা তেসু পসীদিত্ৰা নিমন্তেত্ৰা ভোজেসুং, কতভত্তকিচ্চানং নেসং মঞ্চপীঠপরিভোগভাজনপাদমক্খনাদীনি উপনেত্ৰা ‘‘এত্থ, ভন্তে, ৰসথ, মা উক্কণ্ঠিত্থা’’তি ৰসনট্ঠানং দস্সেত্ৰা পক্কমিংসু. দুতিযদিৰসেপি নেসং দানং দত্ৰা পুন ঘরপটিপাটিযা একেকদিৰসং দানমদংসু. তাপসা চতুমাসং তত্থ ৰসিত্ৰা লোণম্বিলাদিসেৰনায থিরভাৰপ্পত্তসরীরা হুত্ৰা ‘‘মযং, আৰুসো, গচ্ছামা’’তি মনুস্সানং আরোচেসুং. মনুস্সা তেসং তেলতণ্ডুলাদীনি অদংসু. তে তানি আদায অত্তনো অস্সমমেৰ অগমংসু. তঞ্চ গামং তথেৰ সংৰচ্ছরে সংৰচ্ছরে আগমিংসু. মনুস্সাপি তেসং আগমনকালং ৰিদিত্ৰা দানত্থায তণ্ডুলাদীনি সজ্জেত্ৰাৰ অচ্ছন্তি, আগতে চ নে তথেৰ সম্মানেন্তি.
অথ ভগৰা লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো অনুপুব্বেন সাৰত্থিং গন্ত্ৰা তত্থ ৰিহরন্তো তেসং তাপসানং উপনিস্সযসম্পত্তিং দিস্ৰা ততো নিক্খম্ম ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো চারিকং চরমানো অনুপুব্বেন তং গামং অনুপ্পত্তো. মনুস্সা ভগৰন্তং দিস্ৰা মহাদানানি অদংসু. ভগৰা তেসং ধম্মং দেসেসি. তে তায ধম্মদেসনায অপ্পেকচ্চে সোতাপন্না, একচ্চে সকদাগামিনো, একচ্চে অনাগামিনো অহেসুং, একচ্চে পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিংসু. ভগৰা পুনদেৰ সাৰত্থিং পচ্চাগমাসি. অথ তে তাপসা তং গামং আগমিংসু. মনুস্সা তাপসে দিস্ৰা ন পুব্বসদিসং কোতূহলমকংসু. তাপসা তং পুচ্ছিংসু – ‘‘কিং, আৰুসো, ইমে মনুস্সা ন পুব্বসদিসা, কিং নু খো অযং গামো রাজদণ্ডেন উপদ্দুতো, উদাহু দুব্ভিক্খেন, উদাহু অম্হেহি সীলাদিগুণেহি সম্পন্নতরো কোচি পব্বজিতো ইমং গামমনুপ্পত্তো’’তি? তে আহংসু – ‘‘ন, ভন্তে, রাজদণ্ডেন, ন দুব্ভিক্খেনাযং গামো উপদ্দুতো, অপিচ বুদ্ধো লোকে উপ্পন্নো, সো ভগৰা বহুজনহিতায ধম্মং দেসেন্তো ইধাগতো’’তি.
তং সুত্ৰা আমগন্ধতাপসো ‘‘বুদ্ধোতি, গহপতযো, ৰদেথা’’তি? ‘‘বুদ্ধোতি, ভন্তে, ৰদামা’’তি তিক্খত্তুং ৰত্ৰা ‘‘ঘোসোপি খো এসো দুল্লভো লোকস্মিং, যদিদং বুদ্ধো’’তি অত্তমনো অত্তমনৰাচং নিচ্ছারেত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘কিং নু খো সো বুদ্ধো আমগন্ধং ভুঞ্জতি, ন ভুঞ্জতী’’তি? ‘‘কো, ভন্তে, আমগন্ধো’’তি? ‘‘আমগন্ধো নাম মচ্ছমংসং, গহপতযো’’তি. ‘‘ভগৰা, ভন্তে, মচ্ছমংসং পরিভুঞ্জতী’’তি. তং সুত্ৰা তাপসো ৰিপ্পটিসারী অহোসি – ‘‘মাহেৰ খো পন বুদ্ধো সিযা’’তি. পুন চিন্তেসি – ‘‘বুদ্ধানং পাতুভাৰো নাম দুল্লভো, গন্ত্ৰা বুদ্ধং দিস্ৰা পুচ্ছিত্ৰা জানিস্সামী’’তি. ততো যেন ভগৰা গতো, তং মগ্গং মনুস্সে পুচ্ছিত্ৰা ৰচ্ছগিদ্ধিনী গাৰী ৰিয তুরিততুরিতো সব্বত্থ একরত্তিৰাসেন সাৰত্থিং অনুপ্পত্ৰা জেতৰনমেৰ পাৰিসি সদ্ধিং সকায পরিসায. ভগৰাপি তস্মিং সমযে ধম্মদেসনত্থায আসনে নিসিন্নো এৰ হোতি. তাপসা ভগৰন্তং উপসঙ্কম্ম তুণ্হীভূতা অনভিৰাদেত্ৰাৰ একমন্তং নিসীদিংসু. ভগৰা ‘‘কচ্চি ৰো ইসযো খমনীয’’ন্তিআদিনা নযেন তেহি সদ্ধিং পটিসম্মোদি. তেপি ‘‘খমনীযং, ভো গোতমা’’তিআদিমাহংসু. ততো আমগন্ধো ভগৰন্তং পুচ্ছি – ‘‘আমগন্ধং, ভো গোতম, ভুঞ্জসি, ন ভুঞ্জসী’’তি? ‘‘কো সো, ব্রাহ্মণ, আমগন্ধো নামা’’তি? ‘‘মচ্ছমংসং, ভো গোতমা’’তি. ভগৰা ‘‘ন, ব্রাহ্মণ, মচ্ছমংসং আমগন্ধো. অপিচ খো আমগন্ধো নাম সব্বে কিলেসা পাপকা অকুসলা ধম্মা’’তি ৰত্ৰা ‘‘ন, ব্রাহ্মণ, ইদানি ত্ৰমেৰ আমগন্ধং পুচ্ছি, অতীতেপি তিস্সো নাম ব্রাহ্মণো কস্সপং ভগৰন্তং পুচ্ছি. এৰঞ্চ সো পুচ্ছি, এৰঞ্চস্স ভগৰা ব্যাকাসী’’তি তিস্সেন চ ব্রাহ্মণেন কস্সপেন চ ভগৰতা ৰুত্তগাথাযো এৰ আনেত্ৰা তাহি গাথাহি ব্রাহ্মণং সঞ্ঞাপেন্তো আহ – ‘‘সামাকচিঙ্গূলকচীনকানি চা’’তি. অযং তাৰ ইমস্স সুত্তস্স ইধ উপ্পত্তি.
অতীতে পন কস্সপো কির বোধিসত্তো অট্ঠাসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পারমিযো পূরেত্ৰা বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তস্স ব্রাহ্মণস্স ধনৰতী নাম ব্রাহ্মণী, তস্সা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. অগ্গসাৰকোপি তং দিৰসংযেৰ দেৰলোকা চৰিত্ৰা অনুপুরোহিতব্রাহ্মণস্স পজাপতিযা কুচ্ছিম্হি নিব্বত্তি. এৰং তেসং একদিৰসমেৰ পটিসন্ধিগ্গহণঞ্চ গব্ভৰুট্ঠানঞ্চ অহোসি, একদিৰসমেৰ এতেসং একস্স কস্সপো, একস্স তিস্সোতি নামমকংসু. তে সহপংসুকীল়নকা দ্ৰে সহাযা অনুপুব্বেন ৰুড্ঢিং অগমিংসু. তিস্সস্স পিতা পুত্তং আণাপেসি – ‘‘অযং, তাত, কস্সপো নিক্খম্ম পব্বজিত্ৰা বুদ্ধো ভৰিস্সতি, ত্ৰম্পিস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ভৰনিস্সরণং করেয্যাসী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা বোধিসত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘উভোপি, সম্ম, পব্বজিস্সামা’’তি আহ. বোধিসত্তো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণি. ততো ৰুড্ঢিং অনুপ্পত্তকালেপি তিস্সো বোধিসত্তং আহ – ‘‘এহি, সম্ম, পব্বজিস্সামা’’তি বোধিসত্তো ন নিক্খমি. তিস্সো ‘‘ন তাৰস্স ঞাণং পরিপাকং গত’’ন্তি সযং নিক্খম্ম ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অরঞ্ঞে পব্বতপাদে অস্সমং কারাপেত্ৰা ৰসতি. বোধিসত্তোপি অপরেন সমযেন ঘরে ঠিতোযেৰ আনাপানস্সতিং পরিগ্গহেত্ৰা চত্তারি ঝানানি অভিঞ্ঞাযো চ উপ্পাদেত্ৰা পাসাদেন বোধিমণ্ডসমীপং গন্ত্ৰা ‘‘পুন পাসাদো যথাঠানেযেৰ পতিট্ঠাতূ’’তি অধিট্ঠাসি, সো সকট্ঠানেযেৰ পতিট্ঠাসি. অপব্বজিতেন কির বোধিমণ্ডং উপগন্তুং ন সক্কাতি. সো পব্বজিত্ৰা বোধিমণ্ডং পত্ৰা নিসীদিত্ৰা সত্ত দিৰসে পধানযোগং কত্ৰা সত্তহি দিৰসেহি সম্মাসম্বোধিং সচ্ছাকাসি.
তদা ইসিপতনে ৰীসতিসহস্সা পব্বজিতা পটিৰসন্তি. অথ কস্সপো ভগৰা তে আমন্তেত্ৰা ধম্মচক্কং পৰত্তেসি. সুত্তপরিযোসানে সব্বেৰ অরহন্তো অহেসুং. সো সুদং ভগৰা ৰীসতিভিক্খুসহস্সপরিৰুতো তত্থেৰ ইসিপতনে ৰসতি. কিকী চ নং কাসিরাজা চতূহি পচ্চযেহি উপট্ঠাতি. অথেকদিৰসং বারাণসিৰাসী একো পুরিসো পব্বতে চন্দনসারাদীনি গৰেসন্তো তিস্সস্স তাপসস্স অস্সমং পত্ৰা তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. তাপসো তং দিস্ৰা ‘‘কুতো আগতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘বারাণসিতো, ভন্তে’’তি. ‘‘কা তত্থ পৰত্তী’’তি? ‘‘তত্থ, ভন্তে, কস্সপো নাম সম্মাসম্বুদ্ধো উপ্পন্নো’’তি. তাপসো দুল্লভৰচনং সুত্ৰা পীতিসোমনস্সজাতো পুচ্ছি – ‘‘কিং সো আমগন্ধং ভুঞ্জতি, ন ভুঞ্জতী’’তি? ‘‘কো ভন্তে, আমগন্ধো’’তি? ‘‘মচ্ছমংসং আৰুসো’’তি. ‘‘ভগৰা, ভন্তে, মচ্ছমংসং ভুঞ্জতী’’তি. তং সুত্ৰা তাপসো ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা পুন চিন্তেসি – ‘‘গন্ত্ৰা তং পুচ্ছিস্সামি, সচে ‘আমগন্ধং পরিভুঞ্জামী’তি ৰক্খতি, ততো নং ‘তুম্হাকং, ভন্তে, জাতিযা চ কুলস্স চ গোত্তস্স চ অননুচ্ছৰিকমেত’ন্তি নিৰারেত্ৰা তস্স সন্তিকে পব্বজিত্ৰা ভৰনিস্সরণং করিস্সামী’’তি সল্লহুকং উপকরণং গহেত্ৰা সব্বত্থ একরত্তিৰাসেন সাযন্হসমযে বারাণসিং পত্ৰা ইসিপতনমেৰ পাৰিসি. ভগৰাপি তস্মিং সমযে ধম্মদেসনত্থায আসনে নিসিন্নোযেৰ হোতি. তাপসো ভগৰন্তং উপসঙ্কম্ম অনভিৰাদেত্ৰা তুণ্হীভূতো একমন্তং অট্ঠাসি. ভগৰা তং দিস্ৰা পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ পটিসম্মোদি. সোপি ‘‘খমনীযং, ভো কস্সপা’’তিআদীনি ৰত্ৰা একমন্তং নিসীদিত্ৰা ভগৰন্তং পুচ্ছি – ‘‘আমগন্ধং, ভো কস্সপ, ভুঞ্জসি, ন ভুঞ্জসী’’তি? ‘‘নাহং, ব্রাহ্মণ, আমগন্ধং ভুঞ্জামী’’তি. ‘‘সাধু, সাধু, ভো কস্সপ, পরকুণপং অখাদন্তো সুন্দরমকাসি, যুত্তমেতং ভোতো কস্সপস্স জাতিযা চ কুলস্স চ গোত্তস্স চা’’তি. ততো ভগৰা ‘‘অহং কিলেসে সন্ধায ‘আমগন্ধং ন ভুঞ্জামী’তি ৰদামি, ব্রাহ্মণো মচ্ছমংসং পচ্চেতি, যংনূনাহং স্ৰে গামং পিণ্ডায অপৰিসিত্ৰা কিকীরঞ্ঞো গেহা আভতং পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জেয্যং, এৰং আমগন্ধং আরব্ভ কথা পৰত্তিস্সতি. ততো ব্রাহ্মণং ধম্মদেসনায সঞ্ঞাপেস্সামী’’তি দুতিযদিৰসে কালস্সেৰ সরীরপরিকম্মং কত্ৰা গন্ধকুটিং পাৰিসি. ভিক্খূ গন্ধকুটিদ্ৰারং পিহিতং দিস্ৰা ‘‘ন ভগৰা অজ্জ ভিক্খূহি সদ্ধিং পৰিসিতুকামো’’তি ঞত্ৰা গন্ধকুটিং পদক্খিণং কত্ৰা পিণ্ডায পৰিসিংসু.
ভগৰাপি গন্ধকুটিতো নিক্খম্ম পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. তাপসোপি খো পত্তসাকং পচিত্ৰা খাদিত্ৰা ভগৰতো সন্তিকে নিসীদি. কিকী কাসিরাজা ভিক্খূ পিণ্ডায চরন্তে দিস্ৰা ‘‘কুহিং ভগৰা, ভন্তে’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ৰিহারে, মহারাজা’’তি চ সুত্ৰা নানাব্যঞ্জনরসমনেকমংসৰিকতিসম্পন্নং ভোজনং ভগৰতো পাহেসি. অমচ্চা ৰিহারং নেত্ৰা ভগৰতো আরোচেত্ৰা দক্খিণোদকং দত্ৰা পরিৰিসন্তা পঠমং নানামংসৰিকতিসম্পন্নং যাগুং অদংসু, তাপসো দিস্ৰা ‘‘খাদতি নু খো নো’’তি চিন্তেন্তো অট্ঠাসি. ভগৰা তস্স পস্সতোযেৰ যাগুং পিৰন্তো মংসখণ্ডং মুখে পক্খিপি. তাপসো দিস্ৰা কুদ্ধো. পুন যাগুপীতস্স নানারসব্যঞ্জনং ভোজনমদংসু, তম্পি গহেত্ৰা ভুঞ্জন্তং দিস্ৰা অতিৰিয কুদ্ধো ‘‘মচ্ছমংসং খাদন্তোযেৰ ‘ন খাদামী’তি ভণতী’’তি. অথ ভগৰন্তং কতভত্তকিচ্চং হত্থপাদে ধোৰিত্ৰা নিসিন্নং উপসঙ্কম্ম ‘‘ভো কস্সপ, মুসা ত্ৰং ভণসি, নেতং পণ্ডিতকিচ্চং. মুসাৰাদো হি গরহিতো বুদ্ধানং, যেপি তে পব্বতপাদে ৰনমূলফলাদীহি যাপেন্তা ইসযো ৰসন্তি, তেপি মুসা ন ভণন্তী’’তি ৰত্ৰা পুন ইসীনং গুণে গাথায ৰণ্ণেন্তো আহ ‘‘সামাকচিঙ্গূলকচীনকানি চা’’তি.
২৪২. তত্থ সামাকাতি ধুনিত্ৰা ৰা সীসানি উচ্চিনিত্ৰা ৰা গয্হূপগা তিণধঞ্ঞজাতি. তথা চিঙ্গূলকা কণৰীরপুপ্ফসণ্ঠানসীসা হোন্তি. চীনকানীতি অটৰিপব্বতপাদেসু অরোপিতজাতা চীনমুগ্গা. পত্তপ্ফলন্তি যংকিঞ্চি হরিতপণ্ণং. মূলফলন্তি যংকিঞ্চি কন্দমূলং. গৰিপ্ফলন্তি যংকিঞ্চি রুক্খৰল্লিফলং. মূলগ্গহণেন ৰা কন্দমূলং, ফলগ্গহণেন রুক্খৰল্লিফলং, গৰিপ্ফলগ্গহণেন উদকে জাতসিঙ্ঘাতককসেরুকাদিফলং ৰেদিতব্বং. ধম্মেন লদ্ধন্তি দূতেয্যপহিণগমনাদিমিচ্ছাজীৰং পহায ৰনে উঞ্ছাচরিযায লদ্ধং. সতন্তি সন্তো অরিযা. অস্নমানাতি ভুঞ্জমানা. ন কামকামা অলিকং ভণন্তীতি তে এৰং অমমা অপরিগ্গহা এতানি সামাকাদীনি ভুঞ্জমানা ইসযো যথা ত্ৰং সাদুরসাদিকে কামে পত্থযন্তো আমগন্ধং ভুঞ্জন্তোযেৰ ‘‘নাহং, ব্রাহ্মণ, আমগন্ধং ভুঞ্জামী’’তি ভণন্তো অলিকং ভণসি, তথা ন কামকামা অলিকং ভণন্তি, কামে কামযন্তা মুসা ন ভণন্তীতি ইসীনং পসংসায ভগৰতো নিন্দং দীপেতি.
২৪৩. এৰং ইসীনং পসংসাপদেসেন ভগৰন্তং নিন্দিত্ৰা ইদানি অত্তনা অধিপ্পেতং নিন্দাৰত্থুং দস্সেত্ৰা নিপ্পরিযাযেনেৰ ভগৰন্তং নিন্দন্তো আহ ‘‘যদস্নমানো’’তি তত্থ দ-কারো পদসন্ধিকরো. অযং পনত্থো – যং কিঞ্চিদেৰ সসমংসং ৰা তিত্তিরমংসং ৰা ধোৰনচ্ছেদনাদিনা পুব্বপরিকম্মেন সুকতং, পচনৰাসনাদিনা পচ্ছাপরিকম্মেন সুনিট্ঠিতং, ন মাতরা ন পিতরা, অপিচ খো পন ‘‘দক্খিণেয্যো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানেহি ধম্মকামেহি পরেহি দিন্নং, সক্কারকরণেন পযতং পণীতমলঙ্কতং, উত্তমরসতায ওজৰন্ততায থামবলভরণসমত্থতায চ পণীতং অস্নমানো আহারযমানো, ন কেৰলঞ্চ যংকিঞ্চি মংসমেৰ, অপিচ খো পন ইদম্পি সালীনমন্নং ৰিচিতকাল়কং সালিতণ্ডুলোদনং পরিভুঞ্জমানো সো ভুঞ্জসি, কস্সপ, আমগন্ধং, সো ত্ৰং যংকিঞ্চি মংসং ভুঞ্জমানো ইদঞ্চ সালীনমন্নং পরিভুঞ্জমানো ভুঞ্জসি, কস্সপ, আমগন্ধন্তি ভগৰন্তং গোত্তেন আলপতি.
২৪৪. এৰং আহারতো ভগৰন্তং নিন্দিত্ৰা ইদানি মুসাৰাদং আরোপেত্ৰা নিন্দন্তো আহ ‘‘ন আমগন্ধো…পে… সুসঙ্খতেহী’’তি. তস্সত্থো – পুব্বে মযা পুচ্ছিতো সমানো ‘‘ন আমগন্ধো মম কপ্পতী’’তি ইচ্চেৰ ত্ৰং ভাসসি, এৰং একংসেনেৰ ত্ৰং ভাসসি ব্রহ্মবন্ধু ব্রাহ্মণগুণৰিরহিতজাতিমত্তব্রাহ্মণাতি পরিভাসন্তো ভণতি. সালীনমন্নন্তি সালিতণ্ডুলোদনং. পরিভুঞ্জমানোতি ভুঞ্জমানো. সকুন্তমংসেহি সুসঙ্খতেহীতি তদা ভগৰতো অভিহটং সকুণমংসং নিদ্দিসন্তো ভণতি.
এৰং ভণন্তো এৰ চ ভগৰতো হেট্ঠা পাদতলা পভুতি যাৰ উপরি কেসগ্গা সরীরমুল্লোকেন্তো দ্ৰত্তিংসৰরলক্খণাসীতিঅনুব্যঞ্জনসম্পদং ব্যামপ্পভাপরিক্খেপঞ্চ দিস্ৰা ‘‘এৰরূপো মহাপুরিসলক্খণাদিপটিমণ্ডিতকাযো ন মুসা ভণিতুং অরহতি. অযং হিস্স ভৰন্তরেপি সচ্চৰাচানিস্সন্দেনেৰ উণ্ণা ভমুকন্তরে জাতা ওদাতা মুদু তূলসন্নিভা, একেকানি চ লোমকূপেসু লোমানি. স্ৰাযং কথমিদানি মুসা ভণিস্সতি. অদ্ধা অঞ্ঞো ইমস্স আমগন্ধো ভৰিস্সতি, যং সন্ধায এতদৰোচ – ‘নাহং, ব্রাহ্মণ, আমগন্ধং ভুঞ্জামী’তি, যংনূনাহং এতং পুচ্ছেয্য’’ন্তি চিন্তেত্ৰা সঞ্জাতবহুমানো গোত্তেনেৰ আলপন্তো ইমং গাথাসেসং আহ –
‘‘পুচ্ছামি তং কস্সপ এতমত্থং, কথংপকারো তৰ আমগন্ধো’’তি.
২৪৫. অথস্স ভগৰা আমগন্ধং ৰিস্সজ্জেতুং ‘‘পাণাতিপাতো’’তি এৰমাদিমাহ. তত্থ পাণাতিপাতোতি পাণৰধো. ৰধছেদবন্ধনন্তি এত্থ সত্তানং দণ্ডাদীহি আকোটনং ৰধো, হত্থপাদাদীনং ছেদনং ছেদো, রজ্জুআদীহি বন্ধো বন্ধনং. থেয্যং মুসাৰাদোতি থেয্যঞ্চ মুসাৰাদো চ. নিকতীতি ‘‘দস্সামি, করিস্সামী’’তিআদিনা নযেন আসং উপ্পাদেত্ৰা নিরাসাকরণং. ৰঞ্চনানীতি অসুৰণ্ণং সুৰণ্ণন্তি গাহাপনাদীনি. অজ্ঝেনকুত্তন্তি নিরত্থকমনেকগন্থপরিযাপুণনং. পরদারসেৰনাতি পরপরিগ্গহিতাসু চারিত্তাপজ্জনং. এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনন্তি এস পাণাতিপাতাদিঅকুসলধম্মসমুদাচারো আমগন্ধো ৰিস্সগন্ধো কুণপগন্ধো. কিং কারণা? অমনুঞ্ঞত্তা কিলেসঅসুচিমিস্সকত্তা সব্ভি জিগুচ্ছিতত্তা পরমদুগ্গন্ধভাৰাৰহত্তা চ. যে হি উস্সন্নকিলেসা সত্তা, তে তেহি অতিদুগ্গন্ধা হোন্তি, নিক্কিলেসানং মতসরীরম্পি দুগ্গন্ধং ন হোতি, তস্মা এসামগন্ধো. মংসভোজনং পন অদিট্ঠমসুতমপরিসঙ্কিতঞ্চ অনৰজ্জং, তস্মা ন হি মংসভোজনং আমগন্ধোতি.
২৪৬. এৰং ধম্মাধিট্ঠানায দেসনায একেন নযেন আমগন্ধং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ইদানি যস্মা তে তে সত্তা তেহি তেহি আমগন্ধেহি সমন্নাগতা, ন একো এৰ সব্বেহি, ন চ সব্বে একেনেৰ, তস্মা নেসং তে তে আমগন্ধে পকাসেতুং ‘‘যে ইধ কামেসু অসঞ্ঞতা জনা’’তিআদিনা নযেন পুগ্গলাধিট্ঠানায তাৰ দেসনায আমগন্ধে ৰিস্সজ্জেন্তো দ্ৰে গাথাযো অভাসি.
তত্থ যে ইধ কামেসু অসঞ্ঞতা জনাতি যে কেচি ইধ লোকে কামপটিসেৰনসঙ্খাতেসু কামেসু মাতিমাতুচ্ছাদীসুপি মরিযাদাৰিরহেন ভিন্নসংৰরতায অসংযতা পুথুজ্জনা. রসেসু গিদ্ধাতি জিৰ্হাৰিঞ্ঞেয্যেসু রসেসু গিদ্ধা গধিতা মুচ্ছিতা অজ্ঝোসন্না অনাদীনৰদস্সাৰিনো অনিস্সরণপঞ্ঞা রসে পরিভুঞ্জন্তি. অসুচিভাৰমস্সিতাতি তায রসগিদ্ধিযা রসপটিলাভত্থায নানপ্পকারমিচ্ছাজীৰসঙ্খাতঅসুচিভাৰমিস্সিতা. নত্থিকদিট্ঠীতি ‘‘নত্থি দিন্ন’’ন্তিআদিদসৰত্থুকমিচ্ছাদিট্ঠিসমন্নাগতা. ৰিসমাতি ৰিসমেন কাযকম্মাদিনা সমন্নাগতা. দুরন্নযাতি দুৰিঞ্ঞাপযা সন্দিট্ঠিপরামাসীআধানগ্গাহীদুপ্পটিনিস্সগ্গিতাসমন্নাগতা. এসামগন্ধোতি এস এতায গাথায পুগ্গলে অধিট্ঠায নিদ্দিট্ঠো ‘‘কামেসু অসংযততা রসগিদ্ধতা আজীৰৰিপত্তিনত্থিকদিট্ঠিকাযদুচ্চরিতাদিৰিসমতা দুরন্নযভাৰতা’’তি অপরোপি পুব্বে ৰুত্তেনেৰত্থেন ছব্বিধো আমগন্ধো ৰেদিতব্বো. ন হি মংসভোজনন্তি মংসভোজনং পন যথাৰুত্তেনেৰত্থেন ন আমগন্ধোতি.
২৪৭. দুতিযগাথাযপি যে লূখসাতি যে লূখা নিরসা, অত্তকিলমথানুযুত্তাতি অত্থো. দারুণাতি কক্খল়া দোৰচস্সতাযুত্তা. পিট্ঠিমংসিকাতি পুরতো মধুরং ভণিত্ৰা পরম্মুখে অৰণ্ণভাসিনো. এতে হি অভিমুখং ওলোকেতুমসক্কোন্তা পরম্মুখানং পিট্ঠিমংসখাদকা ৰিয হোন্তি, তেন ‘‘পিট্ঠিমংসিকা’’তি ৰুচ্চন্তি. মিত্তদ্দুনোতি মিত্তদূহকা, দারধনজীৰিতেসু ৰিস্সাসমাপন্নানং মিত্তানং তত্থ মিচ্ছাপটিপজ্জনকাতি ৰুত্তং হোতি. নিক্করুণাতি করুণাৰিরহিতা সত্তানং অনত্থকামা. অতিমানিনোতি ‘‘ইধেকচ্চো জাতিযা ৰা…পে… অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰত্থুনা পরে অতিমঞ্ঞতি, যো এৰরূপো মানো কেতুকম্যতা চিত্তস্সা’’তি (ৰিভ. ৮৮০) এৰং ৰুত্তেন অতিমানেন সমন্নাগতা. অদানসীলাতি অদানপকতিকা, অদানাধিমুত্তা অসংৰিভাগরতাতি অত্থো. ন চ দেন্তি কস্সচীতি তায চ পন অদানসীলতায যাচিতাপি সন্তা কস্সচি কিঞ্চি ন দেন্তি, অদিন্নপুব্বককুলে মনুস্সসদিসা নিজ্ঝামতণ্হিকপেতপরাযণা হোন্তি. কেচি পন ‘‘আদানসীলা’’তিপি পঠন্তি, কেৰলং গহণসীলা, কস্সচি পন কিঞ্চি ন দেন্তীতি. এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনন্তি এস এতায গাথায পুগ্গলে অধিট্ঠায নিদ্দিট্ঠো ‘‘লূখতা, দারুণতা, পিট্ঠিমংসিকতা, মিত্তদূভিতা, নিক্করুণতা, অতিমানিতা, অদানসীলতা, অদান’’ন্তি অপরোপি পুব্বে ৰুত্তেনেৰত্থেন অট্ঠৰিধো আমগন্ধো ৰেদিতব্বো, ন হি মংসভোজনন্তি.
২৪৮. এৰং পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায দ্ৰে গাথাযো ৰত্ৰা পুন তস্স তাপসস্স আসযানুপরিৰত্তনং ৰিদিত্ৰা ধম্মাধিট্ঠানাযেৰ দেসনায একং গাথং অভাসি. তত্থ কোধো উরগসুত্তে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. মদোতি ‘‘জাতিমদো, গোত্তমদো, আরোগ্যমদো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৮৩২) নযেন ৰিভঙ্গে ৰুত্তপ্পভেদো চিত্তস্স মজ্জনভাৰো. থম্ভোতি থদ্ধভাৰো. পচ্চুপট্ঠাপনাতি পচ্চনীকট্ঠাপনা, ধম্মেন নযেন ৰুত্তস্স পটিৰিরুজ্ঝিত্ৰা ঠানং. মাযাতি ‘‘ইধেকচ্চো কাযেন দুচ্চরিতং চরিত্ৰা’’তিআদিনা (ৰিভ. ৮৯৪) নযেন ৰিভঙ্গে ৰিভত্তা কতপাপপটিচ্ছাদনতা. উসূযাতি পরলাভসক্কারাদীসু ইস্সা. ভস্সসমুস্সযোতি সমুস্সিতং ভস্সং, অত্তুক্কংসনতাতি ৰুত্তং হোতি. মানাতিমানোতি ‘‘ইধেকচ্চো জাতিযা ৰা…পে… অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেন ৰত্থুনা পুব্বকালং পরেহি সদিসং অত্তানং দহতি, অপরকালং অত্তানং সেয্যং দহতি, পরে হীনে দহতি, যো এৰরূপো মানো…পে… কেতুকম্যতা চিত্তস্সা’’তি (ৰিভ. ৮৮০) ৰিভঙ্গে ৰিভত্তো. অসব্ভি সন্থৰোতি অসপ্পুরিসেহি সন্থৰো. এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনন্তি এস কোধাদি নৰৰিধো অকুসলরাসি পুব্বে ৰুত্তেনেৰত্থেন আমগন্ধোতি ৰেদিতব্বো, ন হি মংসভোজনন্তি.
২৪৯. এৰং ধম্মাধিট্ঠানায দেসনায নৰৰিধং আমগন্ধং দস্সেত্ৰা পুনপি পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ পুগ্গলাধিট্ঠানায দেসনায আমগন্ধে ৰিস্সজ্জেন্তো তিস্সো গাথাযো অভাসি. তত্থ যে পাপসীলাতি যে পাপসমাচারতায ‘‘পাপসীলা’’তি লোকে পাকটা. ইণঘাতসূচকাতি ৰসলসুত্তে ৰুত্তনযেন ইণং গহেত্ৰা তস্স অপ্পদানেন ইণঘাতা, পেসুঞ্ঞেন সূচকা চ. ৰোহারকূটা ইধ পাটিরূপিকাতি ধম্মট্টট্ঠানে ঠিতা লঞ্জং গহেত্ৰা সামিকে পরাজেন্তা কূটেন ৰোহারেন সমন্নাগতত্তা ৰোহারকূটা, ধম্মট্ঠপটিরূপকত্তা পাটিরূপিকা. অথ ৰা ইধাতি সাসনে. পাটিরূপিকাতি দুস্সীলা. তে হি যস্মা নেসং ইরিযাপথসম্পদাদীহি সীলৰন্তপটিরূপং অত্থি, তস্মা পটিরূপা, পটিরূপা এৰ পাটিরূপিকা. নরাধমা যেধ করোন্তি কিব্বিসন্তি যে ইধ লোকে নরাধমা মাতাপিতূসু বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধাদীসু চ মিচ্ছাপটিপত্তিসঞ্ঞিতং কিব্বিসং করোন্তি. এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনন্তি এস এতায গাথায পুগ্গলে অধিট্ঠায নিদ্দিট্ঠো ‘‘পাপসীলতা, ইণঘাততা, সূচকতা, ৰোহারকূটতা, পাটিরূপিকতা, কিব্বিসকারিতা’’তি অপরোপি পুব্বে ৰুত্তেনেৰত্থেন ছব্বিধো আমগন্ধো ৰেদিতব্বো, ন হি মংসভোজনন্তি.
২৫০. যে ইধ পাণেসু অসঞ্ঞতা জনাতি যে জনা ইধলোকে পাণেসু যথাকামচারিতায সতম্পি সহস্সম্পি মারেত্ৰা অনুদ্দযামত্তস্সাপি অকরণেন অসংযতা. পরেসমাদায ৰিহেসমুয্যুতাতি পরেসং সন্তকং আদায ধনং ৰা জীৰিতং ৰা ততো ‘‘মা এৰং করোথা’’তি যাচন্তানং ৰা নিৰারেন্তানং ৰা পাণিলেড্ডুদণ্ডাদীহি ৰিহেসং উয্যুতা. পরে ৰা সত্তে সমাদায ‘‘অজ্জ দস, অজ্জ ৰীস’’ন্তি এৰং সমাদিযিত্ৰা তেসং ৰধবন্ধনাদীহি ৰিহেসমুয্যুতা. দুস্সীললুদ্দাতি নিস্সীলা চ দুরাচারত্তা, লুদ্দা চ কুরূরকম্মন্তা লোহিতপাণিতায, মচ্ছঘাতকমিগবন্ধকসাকুণিকাদযো ইধাধিপ্পেতা. ফরুসাতি ফরুসৰাচা. অনাদরাতি ‘‘ইদানি ন করিস্সাম, ৰিরমিস্সাম এৰরূপা’’তি এৰং আদরৰিরহিতা. এসামগন্ধো ন হি মংসভোজনন্তি এস এতায গাথায পুগ্গলে অধিট্ঠায নিদ্দিট্ঠো ‘‘পাণাতিপাতো ৰধছেদবন্ধন’’ন্তিআদিনা নযেন পুব্বে ৰুত্তো চ অৰুত্তো চ ‘‘পাণেসু অসংযততা পরেসং ৰিহেসতা দুস্সীলতা লুদ্দতা ফরুসতা অনাদরো’’তি ছব্বিধো আমগন্ধো ৰেদিতব্বো, ন হি মংসভোজনন্তি. পুব্বে ৰুত্তম্পি হি সোতূনং সোতুকামতায অৰধারণতায দল়্হীকরণতাযাতি এৰমাদীহি কারণেহি পুন ৰুচ্চতি. তেনেৰ চ পরতো ৰক্খতি ‘‘ইচ্চেতমত্থং ভগৰা পুনপ্পুনং, অক্খাসি নং ৰেদযি মন্তপারগূ’’তি.
২৫১. এতেসু গিদ্ধা ৰিরুদ্ধাতিপাতিনোতি এতেসু পাণেসু গেধেন গিদ্ধা, দোসেন ৰিরুদ্ধা, মোহেন আদীনৰং অপস্সন্তা পুনপ্পুনং অজ্ঝাচারপ্পত্তিযা অতিপাতিনো, এতেসু ৰা ‘‘পাণাতিপাতো ৰধছেদবন্ধন’’ন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তেসু পাপকম্মেসু যথাসম্ভৰং যে গেধৰিরোধাতিপাতসঙ্খাতা রাগদোসমোহা, তেহি গিদ্ধা ৰিরুদ্ধা অতিপাতিনো চ. নিচ্চুয্যুতাতি অকুসলকরণে নিচ্চং উয্যুতা, কদাচি পটিসঙ্খায অপ্পটিৰিরতা. পেচ্চাতি অস্মা লোকা পরং গন্ত্ৰা. তমং ৰজন্তি যে, পতন্তি সত্তা নিরযং অৰংসিরাতি যে লোকন্তরিকন্ধকারসঙ্খাতং নীচকুলতাদিভেদং ৰা তমং ৰজন্তি, যে চ পতন্তি সত্তা অৰীচিআদিভেদং নিরযং অৰংসিরা অধোগতসীসা. এসামগন্ধোতি তেসং সত্তানং তমৰজননিরযপতনহেতু এস গেধৰিরোধাতিপাতভেদো সব্বামগন্ধমূলভূতো যথাৰুত্তেনত্থেন তিৰিধো আমগন্ধো. ন হি মংসভোজনন্তি মংসভোজনং পন ন আমগন্ধোতি.
২৫২. এৰং ভগৰা পরমত্থতো আমগন্ধং ৰিস্সজ্জেত্ৰা দুগ্গতিমগ্গভাৰঞ্চস্স পকাসেত্ৰা ইদানি যস্মিং মচ্ছমংসভোজনে তাপসো আমগন্ধসঞ্ঞী দুগ্গতিমগ্গসঞ্ঞী চ হুত্ৰা তস্স অভোজনেন সুদ্ধিকামো হুত্ৰা তং ন ভুঞ্জতি, তস্স চ অঞ্ঞস্স চ তথাৰিধস্স সোধেতুং অসমত্থভাৰং দস্সেন্তো ‘‘ন মচ্ছমংস’’ন্তি ইমং ছপ্পদং গাথমাহ. তত্থ সব্বপদানি অন্তিমপাদেন যোজেতব্বানি – ন মচ্ছমংসং সোধেতি মচ্চং অৰিতিণ্ণকঙ্খং, ন আহুতিযঞ্ঞমুতূপসেৰনা সোধেতি মচ্চং অৰিতিণ্ণকঙ্খন্তি এৰং. এত্থ চ ন মচ্ছমংসন্তি অখাদিযমানং মচ্ছমংসং ন সোধেতি, তথা অনাসকত্তন্তি এৰং পোরাণা ৰণ্ণেন্তি. এৰং পন সুন্দরতরং সিযা ‘‘ন মচ্ছমংসানং অনাসকত্তং ন মচ্ছমংসানানাসকত্তং, মচ্ছমংসানং অনাসকত্তং ন সোধেতি, মচ্চ’’ন্তি অথাপি সিযা, এৰং সন্তে অনাসকত্তং ওহীযতীতি? তঞ্চ ন, অমরতপেন সঙ্গহিতত্তা. ‘‘যে ৰাপি লোকে অমরা বহূ তপা’’তি এত্থ হি সব্বোপি ৰুত্তাৰসেসো অত্তকিলমথো সঙ্গহং গচ্ছতীতি. নগ্গিযন্তি অচেলকত্তং. মুণ্ডিযন্তি মুণ্ডভাৰো. জটাজল্লন্তি জটা চ রজোজল্লঞ্চ. খরাজিনানীতি খরানি অজিনচম্মানি. অগ্গিহুত্তস্সুপসেৰনাতি অগ্গিপারিচারিযা. অমরাতি অমরভাৰপত্থনতায পৰত্তকাযকিলেসা. বহূতি উক্কুটিকপ্পধানাদিভেদতো অনেকে. তপাতি সরীরসন্তাপা. মন্তাতি ৰেদা. আহুতীতি অগ্গিহোমকম্মং. যঞ্ঞমুতূপসেৰনাতি অস্সমেধাদিযঞ্ঞা চ উতূপসেৰনা চ. উতূপসেৰনা নাম গিম্হে আতপট্ঠানসেৰনা, ৰস্সে রুক্খমূলসেৰনা, হেমন্তে জলপ্পৰেসসেৰনা. ন সোধেন্তি মচ্চং অৰিতিণ্ণকঙ্খন্তি কিলেসসুদ্ধিযা ৰা ভৰসুদ্ধিযা ৰা অৰিতিণ্ণৰিচিকিচ্ছং মচ্চং ন সোধেন্তি. কঙ্খামলে হি সতি ন ৰিসুদ্ধো হোতি, ত্ৰঞ্চ সকঙ্খোযেৰাতি. এত্থ চ ‘‘অৰিতিণ্ণকঙ্খ’’ন্তি এতং ‘‘ন মচ্ছমংস’’ন্তিআদীনি সুত্ৰা ‘‘কিং নু খো মচ্ছমংসানং অভোজনাদিনা সিযা ৰিসুদ্ধিমগ্গো’’তি তাপসস্স কঙ্খায উপ্পন্নায ভগৰতা ৰুত্তং সিযাতি নো অধিপ্পাযো. যা চস্স ‘‘সো মচ্ছমংসং ভুঞ্জতী’’তি সুত্ৰাৰ বুদ্ধে কঙ্খা উপ্পন্না, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
২৫৩. এৰং মচ্ছমংসানাসকত্তাদীনং সোধেতুং অসমত্থভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি সোধেতুং সমত্থে ধম্মে দস্সেন্তো ‘‘সোতেসু গুত্তো’’তি ইমং গাথমাহ. তত্থ সোতেসূতি ছসু ইন্দ্রিযেসু. গুত্তোতি ইন্দ্রিযসংৰরগুত্তিযা সমন্নাগতো. এত্তাৰতা ইন্দ্রিযসংৰরপরিৰারসীলং দস্সেতি. ৰিদিতিন্দ্রিযো চরেতি ঞাতপরিঞ্ঞায ছল়িন্দ্রিযানি ৰিদিত্ৰা পাকটানি কত্ৰা চরেয্য, ৰিহরেয্যাতি ৰুত্তং হোতি. এত্তাৰতা ৰিসুদ্ধসীলস্স নামরূপপরিচ্ছেদং দস্সেতি. ধম্মে ঠিতোতি অরিযমগ্গেন অভিসমেতব্বচতুসচ্চধম্মে ঠিতো. এতেন সোতাপত্তিভূমিং দস্সেতি. অজ্জৰমদ্দৰে রতোতি উজুভাৰে চ মুদুভাৰে চ রতো. এতেন সকদাগামিভূমিং দস্সেতি. সকদাগামী হি কাযৰঙ্কাদিকরানং চিত্তথদ্ধভাৰকরানঞ্চ রাগদোসানং তনুভাৰা অজ্জৰমদ্দৰে রতো হোতি. সঙ্গাতিগোতি রাগদোসসঙ্গাতিগো. এতেন অনাগামিভূমিং দস্সেতি. সব্বদুক্খপ্পহীনোতি সব্বস্স ৰট্টদুক্খস্স হেতুপ্পহানেন পহীনসব্বদুক্খো. এতেন অরহত্তভূমিং দস্সেতি. ন লিপ্পতি দিট্ঠসুতেসু ধীরোতি সো এৰং অনুপুব্বেন অরহত্তং পত্তো ধিতিসম্পদায ধীরো দিট্ঠসুতেসু ধম্মেসু কেনচি কিলেসেন ন লিপ্পতি. ন কেৰলঞ্চ দিট্ঠসুতেসু, মুতৰিঞ্ঞাতেসু চ ন লিপ্পতি, অঞ্ঞদত্থু পরমৰিসুদ্ধিপ্পত্তো হোতীতি অরহত্তনিকূটেন দেসনং নিট্ঠাপেসি.
২৫৪-৫. ইতো পরং ‘‘ইচ্চেতমত্থ’’ন্তি দ্ৰে গাথা সঙ্গীতিকারেহি ৰুত্তা. তাসমত্থো – ইতি ভগৰা কস্সপো এতমত্থং পুনপ্পুনং অনেকাহি গাথাহি ধম্মাধিট্ঠানায পুগ্গলাধিট্ঠানায চ দেসনায যাৰ তাপসো অঞ্ঞাসি, তাৰ সো অক্খাসি কথেসি ৰিত্থারেসি. নং ৰেদযি মন্তপারগূতি সোপি তঞ্চ অত্থং মন্তপারগূ, ৰেদপারগূ, তিস্সো ব্রাহ্মণো ৰেদযি অঞ্ঞাসি. কিং কারণা? যস্মা অত্থতো চ পদতো চ দেসনানযতো চ চিত্রাহি গাথাহি মুনী পকাসযি. কীদিসো? নিরামগন্ধো অসিতো দুরন্নযো, আমগন্ধকিলেসাভাৰা নিরামগন্ধো, তণ্হাদিট্ঠিনিস্সযাভাৰা অসিতো, বাহিরদিট্ঠিৰসেন ‘‘ইদং সেয্যো ইদং ৰর’’ন্তি কেনচি নেতুং অসক্কুণেয্যত্তা দুরন্নযো. এৰং পকাসিতৰতো চস্স সুত্ৰান বুদ্ধস্স সুভাসিতং পদং সুকথিতং ধম্মদেসনং সুত্ৰা নিরামগন্ধং নিক্কিলেসযোগং, সব্বদুক্খপ্পনূদনং সব্বৰট্টদুক্খপ্পনূদনং, নীচমনো নীচচিত্তো হুত্ৰা ৰন্দি তথাগতস্স, তিস্সো ব্রাহ্মণো তথাগতস্স পাদে পঞ্চপতিট্ঠিতং কত্ৰা ৰন্দি. তত্থেৰ পব্বজ্জমরোচযিত্থাতি তত্থেৰ চ নং আসনে নিসিন্নং কস্সপং ভগৰন্তং তিস্সো তাপসো পব্বজ্জমরোচযিত্থ, অযাচীতি ৰুত্তং হোতি. তং ভগৰা ‘‘এহি ভিক্খূ’’তি আহ. সো তঙ্খণংযেৰ অট্ঠপরিক্খারযুত্তো হুত্ৰা আকাসেনাগন্ত্ৰা ৰস্সসতিকত্থেরো ৰিয ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা কতিপাহেনেৰ সাৰকপারমিঞাণং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা তিস্সো নাম অগ্গসাৰকো অহোসি, পুন দুতিযো ভারদ্ৰাজো নাম. এৰং তস্স ভগৰতো তিস্সভারদ্ৰাজং নাম সাৰকযুগং অহোসি.
অম্হাকং পন ভগৰা যা চ তিস্সেন ব্রাহ্মণেন আদিতো তিস্সো গাথা ৰুত্তা, যা চ কস্সপেন ভগৰতা মজ্ঝে নৰ, যা চ তদা সঙ্গীতিকারেহি অন্তে দ্ৰে, তা সব্বাপি চুদ্দস গাথা আনেত্ৰা পরিপুণ্ণং কত্ৰা ইমং আমগন্ধসুত্তং আচরিযপ্পমুখানং পঞ্চন্নং তাপসসতানং আমগন্ধং ব্যাকাসি. তং সুত্ৰা সো ব্রাহ্মণো তথেৰ নীচমনো হুত্ৰা ভগৰতো পাদে ৰন্দিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি সদ্ধিং পরিসায. ‘‘এথ ভিক্খৰো’’তি ভগৰা অৰোচ. তে তথেৰ এহিভিক্খুভাৰং পত্ৰা আকাসেনাগন্ত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা কতিপাহেনেৰ সব্বেৰ অগ্গফলে অরহত্তে পতিট্ঠহিংসূতি.
পরমত্থজোতিকায খুদ্দক-অট্ঠকথায
সুত্তনিপাত-অট্ঠকথায আমগন্ধসুত্তৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
৩. হিরিসুত্তৰণ্ণনা
হিরিং তরন্তন্তি হিরিসুত্তং. কা উপ্পত্তি? অনুপ্পন্নে ভগৰতি সাৰত্থিযং অঞ্ঞতরো ব্রাহ্মণমহাসালো অড্ঢো অহোসি অসীতিকোটিধনৰিভৰো. তস্স একপুত্তকো অহোসি পিযো মনাপো. সো তং দেৰকুমারং ৰিয নানপ্পকারেহি সুখূপকরণেহি সংৰড্ঢেন্তো তং সাপতেয্যং তস্স অনিয্যাতেত্ৰাৰ কালমকাসি সদ্ধিং ব্রাহ্মণিযা. ততো তস্স মাণৰস্স মাতাপিতূনং অচ্চযেন ভণ্ডাগারিকো সারগব্ভং ৰিৰরিত্ৰা সাপতেয্যং নিয্যাতেন্তো আহ – ‘‘ইদং তে, সামি, মাতাপিতূনং সন্তকং, ইদং অয্যকপয্যকানং সন্তকং, ইদং সত্তকুলপরিৰট্টেন আগত’’ন্তি. মাণৰো ধনং দিস্ৰা চিন্তেসি – ‘‘ইদং ধনংযেৰ দিস্সতি, যেহি পন ইদং সঞ্চিতং, তে ন দিস্সন্তি, সব্বেৰ মচ্চুৰসং গতা. গচ্ছন্তা চ ন ইতো কিঞ্চি আদায অগমংসু, এৰং নাম ভোগে পহায গন্তব্বো পরলোকো, ন সক্কা কিঞ্চি আদায গন্তুং অঞ্ঞত্র সুচরিতেন. যংনূনাহং ইমং ধনং পরিচ্চজিত্ৰা সুচরিতধনং গণ্হেয্যং, যং সক্কা আদায গন্তু’’ন্তি. সো দিৰসে দিৰসে সতসহস্সং ৰিস্সজ্জেন্তো পুন চিন্তেসি – ‘‘পহূতমিদং ধনং, কিং ইমিনা এৰমপ্পকেন পরিচ্চাগেন, যংনূনাহং মহাদানং দদেয্য’’ন্তি. সো রঞ্ঞো আরোচেসি – ‘‘মহারাজ, মম ঘরে এত্তকং ধনং অত্থি, ইচ্ছামি তেন মহাদানং দাতুং. সাধু, মহারাজ, নগরে ঘোসনং কারাপেথা’’তি. রাজা তথা কারাপেসি. সো আগতাগতানং ভাজনানি পূরেত্ৰা সত্তহি দিৰসেহি সব্বধনমদাসি, দত্ৰা চ চিন্তেসি – ‘‘এৰং মহাপরিচ্চাগং কত্ৰা অযুত্তং ঘরে ৰসিতুং, যংনূনাহং পব্বজেয্য’’ন্তি. ততো পরিজনস্স এতমত্থং আরোচেসি. তে ‘‘মা, ত্ৰং সামি, ‘ধনং পরিক্খীণ’ন্তি চিন্তযি, মযং অপ্পকেনেৰ কালেন নানাৰিধেহি উপাযেহি ধনসঞ্চযং করিস্সামা’’তি ৰত্ৰা নানপ্পকারেহি তং যাচিংসু. সো তেসং যাচনং অনাদিযিত্ৰাৰ তাপসপব্বজ্জং পব্বজি.
তত্থ অট্ঠৰিধা তাপসা – সপুত্তভরিযা, উঞ্ছাচারিকা, সম্পত্তকালিকা, অনগ্গিপক্কিকা, অস্মমুট্ঠিকা, দন্তলুয্যকা, পৰত্তফলিকা, ৰণ্টমুত্তিকা চাতি (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৮০). তত্থ সপুত্তভরিযাতি পুত্তদারেন সদ্ধিং পব্বজিত্ৰা কসিৰণিজ্জাদীহি জীৰিকং কপ্পযমানা কেণিযজটিলাদযো. উঞ্ছাচারিকাতি নগরদ্ৰারে অস্সমং কারাপেত্ৰা তত্থ খত্তিযব্রাহ্মণকুমারাদযো সিপ্পাদীনি সিক্খাপেত্ৰা হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং পটিক্খিপিত্ৰা তিলতণ্ডুলাদিকপ্পিযভণ্ডপটিগ্গাহকা, তে সপুত্তভরিযেহি সেট্ঠতরা. সম্পত্তকালিকাতি আহারৰেলায সম্পত্তং আহারং গহেত্ৰা যাপেন্তা, তে উঞ্ছাচারিকেহি সেট্ঠতরা. অনগ্গিপক্কিকাতি অগ্গিনা অপক্কপত্তফলানি খাদিত্ৰা যাপেন্তা, তে সম্পত্তকালিকেহি সেট্ঠতরা. অস্মমুট্ঠিকাতি মুট্ঠিপাসাণং গহেত্ৰা অঞ্ঞং ৰা কিঞ্চি ৰাসিসত্থকাদিং গহেত্ৰা ৰিচরন্তা যদা ছাতা হোন্তি, তদা সম্পত্তরুক্খতো তচং গহেত্ৰা খাদিত্ৰা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায চত্তারো ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেন্তি, তে অনগ্গিপক্কিকেহি সেট্ঠতরা. দন্তলুয্যকাতি মুট্ঠিপাসাণাদীনিপি অগহেত্ৰা চরন্তা খুদাকালে সম্পত্তরুক্খতো দন্তেহি উপ্পাটেত্ৰা তচং খাদিত্ৰা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায ব্রহ্মৰিহারে ভাৰেন্তি, তে অস্মমুট্ঠিকেহি সেট্ঠতরা. পৰত্তফলিকাতি জাতস্সরং ৰা ৰনসণ্ডং ৰা নিস্সায ৰসন্তা যং তত্থ সরে ভিসমুল়ালাদি, যং ৰা ৰনসণ্ডে পুপ্ফকালে পুপ্ফং, ফলকালে ফলং, তমেৰ খাদন্তি. পুপ্ফফলে অসতি অন্তমসো তত্থ রুক্খপপটিকম্পি খাদিত্ৰা ৰসন্তি, ন ত্ৰেৰ আহারত্থায অঞ্ঞত্র গচ্ছন্তি. উপোসথঙ্গাধিট্ঠানং ব্রহ্মৰিহারভাৰনং চ করোন্তি, তে দন্তলুয্যকেহি সেট্ঠতরা. ৰণ্টমুত্তিকা নাম ৰণ্টমুত্তানি ভূমিযং পতিতানি পণ্ণানিযেৰ খাদন্তি, সেসং পুরিমসদিসমেৰ, তে সব্বসেট্ঠা.
অযং পন ব্রাহ্মণকুলপুত্তো ‘‘তাপসপব্বজ্জাসু অগ্গপব্বজ্জং পব্বজিস্সামী’’তি ৰণ্টমুত্তিকপব্বজ্জমেৰ পব্বজিত্ৰা হিমৰন্তে দ্ৰে তযো পব্বতে অতিক্কম্ম অস্সমং কারাপেত্ৰা পটিৰসতি. অথ ভগৰা লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা পৰত্তিতৰরধম্মচক্কো অনুপুব্বেন সাৰত্থিং গন্ত্ৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে. তেন খো পন সমযেন সাৰত্থিৰাসী একো পুরিসো পব্বতে চন্দনসারাদীনি গৰেসন্তো তস্স অস্সমং পত্ৰা অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. সো তং দিস্ৰা ‘‘কুতো আগতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘সাৰত্থিতো, ভন্তে’’তি. ‘‘কা তত্থ পৰত্তী’’তি? ‘‘তত্থ, ভন্তে, মনুস্সা অপ্পমত্তা দানাদীনি পুঞ্ঞানি করোন্তী’’তি. ‘‘কস্স ওৰাদং সুত্ৰা’’তি? ‘‘বুদ্ধস্স ভগৰতো’’তি. তাপসো বুদ্ধসদ্দস্সৰনেন ৰিম্হিতো ‘‘বুদ্ধোতি ত্ৰং, ভো পুরিস, ৰদেসী’’তি আমগন্ধে ৰুত্তনযেনেৰ তিক্খত্তুং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ঘোসোপি খো এসো দুল্লভো’’তি অত্তমনো ভগৰতো সন্তিকং গন্তুকামো হুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘ন যুত্তং বুদ্ধস্স সন্তিকং তুচ্ছমেৰ গন্তুং, কিং নু খো গহেত্ৰা গচ্ছেয্য’’ন্তি. পুন চিন্তেসি – ‘‘বুদ্ধা নাম আমিসগরুকা ন হোন্তি, হন্দাহং ধম্মপণ্ণাকারং গহেত্ৰা গচ্ছামী’’তি চত্তারো পঞ্হে অভিসঙ্খরি –
‘‘কীদিসো মিত্তো ন সেৰিতব্বো, কীদিসো মিত্তো সেৰিতব্বো;
কীদিসো পযোগো পযুঞ্জিতব্বো, কিং রসানং অগ্গ’’ন্তি.
সো তে পঞ্হে গহেত্ৰা মজ্ঝিমদেসাভিমুখো পক্কমিত্ৰা অনুপুব্বেন সাৰত্থিং পত্ৰা জেতৰনং পৰিট্ঠো. ভগৰাপি তস্মিং সমযে ধম্মদেসনত্থায আসনে নিসিন্নোযেৰ হোতি. সো ভগৰন্তং দিস্ৰা অৰন্দিত্ৰাৰ একমন্তং অট্ঠাসি. ভগৰা ‘‘কচ্চি, ইসি, খমনীয’’ন্তিআদিনা নযেন সম্মোদি. সোপি ‘‘খমনীযং, ভো গোতমা’’তিআদিনা নযেন পটিসম্মোদিত্ৰা ‘‘যদি বুদ্ধো ভৰিস্সতি, মনসা পুচ্ছিতে পঞ্হে ৰাচায এৰ ৰিস্সজ্জেস্সতী’’তি মনসা এৰ ভগৰন্তং তে পঞ্হে পুচ্ছি. ভগৰা ব্রাহ্মণেন পুট্ঠো আদিপঞ্হং তাৰ ৰিস্সজ্জেতুং হিরিং তরন্তন্তি আরভিত্ৰা অড্ঢতেয্যা গাথাযো আহ.
২৫৬. তাসং অত্থো – হিরিং তরন্তন্তি হিরিং অতিক্কমন্তং অহিরিকং নিল্লজ্জং. ৰিজিগুচ্ছমানন্তি অসুচিমিৰ পস্সমানং. অহিরিকো হি হিরিং জিগুচ্ছতি অসুচিমিৰ পস্সতি, তেন নং ন ভজতি ন অল্লীযতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰিজিগুচ্ছমান’’ন্তি. তৰাহমস্মি ইতি ভাসমানন্তি ‘‘অহং, সম্ম, তৰ সহাযো হিতকামো সুখকামো, জীৰিতম্পি মে তুয্হং অত্থায পরিচ্চত্ত’’ন্তি এৰমাদিনা নযেন ভাসমানং. সয্হানি কম্মানি অনাদিযন্তন্তি এৰং ভাসিত্ৰাপি চ সয্হানি কাতুং সক্কানিপি তস্স কম্মানি অনাদিযন্তং করণত্থায অসমাদিযন্তং. অথ ৰা চিত্তেন তত্থ আদরমত্তম্পি অকরোন্তং, অপিচ খো পন উপ্পন্নেসু কিচ্চেসু ব্যসনমেৰ দস্সেন্তং. নেসো মমন্তি ইতি নং ৰিজঞ্ঞাতি তং এৰরূপং ‘‘মিত্তপটিরূপকো এসো, নেসো মে মিত্তো’’তি এৰং পণ্ডিতো পুরিসো ৰিজানেয্য.
২৫৭. অনন্ৰযন্তি যং অত্থং দস্সামি, করিস্সামীতি চ ভাসতি, তেন অননুগতং. পিযং ৰাচং যো মিত্তেসু পকুব্বতীতি যো অতীতানাগতেহি পদেহি পটিসন্থরন্তো নিরত্থকেন সঙ্গণ্হন্তো কেৰলং ব্যঞ্জনচ্ছাযামত্তেনেৰ পিযং মিত্তেসু ৰাচং পৰত্তেতি. অকরোন্তং ভাসমানং, পরিজানন্তি পণ্ডিতাতি এৰরূপং যং ভাসতি, তং অকরোন্তং, কেৰলং ৰাচায ভাসমানং ‘‘ৰচীপরমো নামেস অমিত্তো মিত্তপটিরূপকো’’তি এৰং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা পণ্ডিতা জানন্তি.
২৫৮. ন সো মিত্তো যো সদা অপ্পমত্তো, ভেদাসঙ্কী রন্ধমেৰানুপস্সীতি যো ভেদমেৰ আসঙ্কমানো কতমধুরেন উপচারেন সদা অপ্পমত্তো ৰিহরতি, যংকিঞ্চি অস্সতিযা অমনসিকারেন কতং, অঞ্ঞাণকেন ৰা অকতং, ‘‘যদা মং গরহিস্সতি, তদা নং এতেন পটিচোদেস্সামী’’তি এৰং রন্ধমেৰ অনুপস্সতি, ন সো মিত্তো সেৰিতব্বোতি.