৫. মঙ্গলসুত্তৰণ্ণনা
নিক্খেপপ্পযোজনং
ইদানি কুমারপঞ্হানন্তরং নিক্খিত্তস্স মঙ্গলসুত্তস্স অত্থৰণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো, তস্স ইধ নিক্খেপপ্পযোজনং ৰত্ৰা অত্থৰণ্ণনং করিস্সাম. সেয্যথিদং – ইদঞ্হি সুত্তং ইমিনা অনুক্কমেন ভগৰতা অৰুত্তম্পি য্ৰাযং সরণগমনেহি সাসনোতারো, সিক্খাপদদ্ৰত্তিংসাকারকুমারপঞ্হেহি চ সীলসমাধিপঞ্ঞাপ্পভেদনযো দস্সিতো, সব্বোপেস পরমমঙ্গলভূতো, যতো মঙ্গলত্থিকেন এত্থেৰ অভিযোগো কাতব্বো, সো চস্স মঙ্গলভাৰো ইমিনা সুত্তানুসারেন ৰেদিতব্বোতি দস্সনত্থং ৰুত্তং.
ইদমস্স ইধ নিক্খেপপ্পযোজনং.
পঠমমহাসঙ্গীতিকথা
এৰং নিক্খিত্তস্স পনস্স অত্থৰণ্ণনত্থং অযং মাতিকা –
‘‘ৰুত্তং যেন যদা যস্মা, চেতং ৰত্ৰা ইমং ৰিধিং;
এৰমিচ্চাদিপাঠস্স, অত্থং নানপ্পকারতো.
‘‘ৰণ্ণযন্তো সমুট্ঠানং, ৰত্ৰা যং যত্থ মঙ্গলং;
ৰৰত্থপেত্ৰা তং তস্স, মঙ্গলত্তং ৰিভাৰযে’’তি.
তত্থ ‘‘ৰুত্তং যেন যদা যস্মা, চেতং ৰত্ৰা ইমং ৰিধি’’ন্তি অযং তাৰ অদ্ধগাথা যদিদং ‘‘এৰং মে সুতং একং সমযং ভগৰা…পে… ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসী’’তি, ইদং ৰচনং সন্ধায ৰুত্তা. ইদঞ্হি অনুস্সৰৰসেন ৰুত্তং, সো চ ভগৰা সযম্ভূ অনাচরিযকো, তস্মা নেদং তস্স ভগৰতো ৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. যতো ৰত্তব্বমেতং ‘‘ইদং ৰচনং কেন ৰুত্তং, কদা, কস্মা চ ৰুত্ত’’ন্তি. ৰুচ্চতে – আযস্মতা আনন্দেন ৰুত্তং, তঞ্চ পঠমমহাসঙ্গীতিকালে.
পঠমমহাসঙ্গীতি চেসা সব্বসুত্তনিদানকোসল্লত্থমাদিতো পভুতি এৰং ৰেদিতব্বা. ধম্মচক্কপ্পৰত্তনঞ্হি আদিং কত্ৰা যাৰ সুভদ্দপরিব্বাজকৰিনযনা, কতবুদ্ধকিচ্চে কুসিনারাযং উপৰত্তনে মল্লানং সালৰনে যমকসালানমন্তরে ৰিসাখপুণ্ণমদিৰসে পচ্চূসসমযে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বুতে, ভগৰতি লোকনাথে ভগৰতো পরিনিব্বানে সন্নিপতিতানং সত্তন্নং ভিক্খুসতসহস্সানং সঙ্ঘত্থেরো আযস্মা মহাকস্সপো সত্তাহপরিনিব্বুতে ভগৰতি সুভদ্দেন ৰুড্ঢপব্বজিতেন ‘‘অলং, আৰুসো, মা সোচিত্থ, মা পরিদেৰিত্থ, সুমুত্তা মযং তেন মহাসমণেন, উপদ্দুতা চ হোম ‘ইদং ৰো কপ্পতি ইদং ৰো ন কপ্পতী’তি, ইদানি পন মযং যং ইচ্ছিস্সাম তং করিস্সাম, যং ন ইচ্ছিস্সাম ন তং করিস্সামা’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৭; দী. নি. ২.২৩২) ৰুত্তৰচনমনুস্সরন্তো ‘‘ঠানং খো পনেতং ৰিজ্জতি যং পাপভিক্খূ ‘অতীতসত্থুকং পাৰচন’ন্তি মঞ্ঞমানা পক্খং লভিত্ৰা ন চিরস্সেৰ সদ্ধম্মং অন্তরধাপেয্যুং. যাৰ চ ধম্মৰিনযো তিট্ঠতি, তাৰ অনতীতসত্থুকমেৰ পাৰচনং হোতি. যথাহ ভগৰা –
‘‘যো ৰো, আনন্দ, মযা ধম্মো চ ৰিনযো চ দেসিতো পঞ্ঞত্তো, সো ৰো মমচ্চযেন সত্থা’’তি (দী. নি. ২.২১৬).
‘‘যংনূনাহং ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যং, যথযিদং সাসনং অদ্ধনিযং অস্স চিরট্ঠিতিকং’’.
যঞ্চাহং ভগৰতা –
‘‘ধারেস্সসি পন মে ত্ৰং, কস্সপ, সাণানি পংসুকূলানি নিব্বসনানী’’তি ৰত্ৰা চীৰরে সাধারণপরিভোগেন চেৰ –
‘‘অহং, ভিক্খৰে, যাৰদে আকঙ্খামি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরামি, কস্সপোপি, ভিক্খৰে, যাৰদেৰ আকঙ্খতি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি…পে… পঠমং ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি –
এৰমাদিনা নযেন নৰানুপুব্বৰিহারছল়ভিঞ্ঞাপ্পভেদে উত্তরিমনুস্সধম্মে অত্তনা সমসমট্ঠপনেন চ অনুগ্গহিতো, তস্স মে কিমঞ্ঞং আণণ্যং ভৰিস্সতি? ‘‘ননু মং ভগৰা রাজা ৰিয সককৰচইস্সরিযানুপ্পদানেন অত্তনো কুলৰংসপ্পতিট্ঠাপকং পুত্তং ‘সদ্ধম্মৰংসপ্পতিট্ঠাপকো মে অযং ভৰিস্সতী’তি মন্ত্ৰা ইমিনা অসাধারণেন অনুগ্গহেন অনুগ্গহেসী’’তি চিন্তযন্তো ধম্মৰিনযসঙ্গাযনত্থং ভিক্খূনং উস্সাহং জনেসি? যথাহ –
‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো ভিক্খূ আমন্তেসি – একমিদাহং, আৰুসো, সমযং পাৰায কুসিনারং অদ্ধানমগ্গপ্পটিপন্নো মহতা ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং পঞ্চমত্তেহি ভিক্খুসতেহী’’তি (দী. নি. ২.২৩১; চূল়ৰ. ৪৩৭) সব্বং সুভদ্দকণ্ডং ৰিত্থারেতব্বং.
ততো পরং আহ –
‘‘হন্দ মযং, আৰুসো, ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম, পুরে অধম্মো দিপ্পতি, ধম্মো পটিবাহিয্যতি, অৰিনযো দিপ্পতি, ৰিনযো পটিবাহিয্যতি, পুরে অধম্মৰাদিনো বলৰন্তো হোন্তি, ধম্মৰাদিনো দুব্বলা হোন্তি, অৰিনযৰাদিনো বলৰন্তো হোন্তি, ৰিনযৰাদিনো দুব্বলা হোন্তী’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৭).
ভিক্খূ আহংসু ‘‘তেন হি, ভন্তে, থেরো ভিক্খূ উচ্চিনতূ’’তি. থেরো সকলনৰঙ্গসত্থুসাসনপরিযত্তিধরে পুথুজ্জনসোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিসুক্খৰিপস্সকখীণাসৰভিক্খূ অনেকসতে অনেকসহস্সে চ ৰজ্জেত্ৰা তিপিটকসব্বপরিযত্তিপ্পভেদধরে পটিসম্ভিদাপ্পত্তে মহানুভাৰে যেভুয্যেন ভগৰতা এতদগ্গং আরোপিতে তেৰিজ্জাদিভেদে খীণাসৰভিক্খূযেৰ একূনপঞ্চসতে পরিগ্গহেসি. যে সন্ধায ইদং ৰুত্তং ‘‘অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো একেনূনপঞ্চঅরহন্তসতানি উচ্চিনী’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৭).
কিস্স পন থেরো একেনূনমকাসীতি? আযস্মতো আনন্দত্থেরস্স ওকাসকরণত্থং. তেন হাযস্মতা সহাপি ৰিনাপি ন সক্কা ধম্মসঙ্গীতি কাতুং. সো হাযস্মা সেখো সকরণীযো, তস্মা সহ ন সক্কা, যস্মা পনস্স কিঞ্চি দসবলদেসিতং সুত্তগেয্যাদিকং ভগৰতো অসম্মুখা পটিগ্গহিতং নাম নত্থি, তস্মা ৰিনাপি ন সক্কা. যদি এৰং সেখোপি সমানো ধম্মসঙ্গীতিযা বহূকারত্তা থেরেন উচ্চিনিতব্বো অস্স, অথ কস্মা ন উচ্চিনিতোতি? পরূপৰাদৰিৰজ্জনতো. থেরো হি আযস্মন্তে আনন্দে অতিৰিয ৰিস্সত্থো অহোসি. তথা হি নং সিরস্মিং পলিতেসু জাতেসুপি ‘‘ন ৰাযং কুমারকো মত্তমঞ্ঞাসী’’তি (সং. নি. ২.১৫৪) কুমারকৰাদেন ওৰদতি. সক্যকুলপ্পসুতো চাযং আযস্মা তথাগতস্স ভাতা চূল়পিতু পুত্তো, তত্র ভিক্খূ ছন্দাগমনং ৰিয মঞ্ঞমানা ‘‘বহূ অসেখপটিসম্ভিদাপ্পত্তে ভিক্খূ ঠপেত্ৰা আনন্দং সেখপটিসম্ভিদাপ্পত্তং থেরো উচ্চিনী’’তি উপৰদেয্যুং. তং পরূপৰাদং পরিৰিৰজ্জেন্তো ‘‘আনন্দং ৰিনা সঙ্গীতি ন সক্কা কাতুং, ভিক্খূনংযেৰ অনুমতিযা গহেস্সামী’’তি ন উচ্চিনি.
অথ সযমেৰ ভিক্খূ আনন্দস্সত্থায থেরং যাচিংসু. যথাহ –
‘‘ভিক্খূ আযস্মন্তং মহাকস্সপং এতদৰোচুং – ‘অযং, ভন্তে, আযস্মা আনন্দো কিঞ্চাপি সেখো, অভব্বো ছন্দা দোসা মোহা ভযা অগতিং গন্তুং, বহু চানেন ভগৰতো সন্তিকে ধম্মো চ ৰিনযো চ পরিযত্তো, তেন হি, ভন্তে, থেরো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনতূ’তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তম্পি আনন্দং উচ্চিনী’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৭).
এৰং ভিক্খূনং অনুমতিযা উচ্চিনিতেন তেনাযস্মতা সদ্ধিং পঞ্চথেরসতানি অহেসুং.
অথ খো থেরানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ‘‘কত্থ নু খো মযং ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যামা’’তি. অথ খো থেরানং ভিক্খূনং এতদহোসি ‘‘রাজগহং খো মহাগোচরং পহূতসেনাসনং, যংনূন মযং রাজগহে ৰস্সং ৰসন্তা ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযেয্যাম, নঞ্ঞে ভিক্খূ রাজগহে ৰস্সং উপগচ্ছেয্যু’’ন্তি. কস্মা পন নেসং এতদহোসি? ইদং অম্হাকং থাৰরকম্মং, কোচি ৰিসভাগপুগ্গলো সঙ্ঘমজ্ঝং পৰিসিত্ৰা উক্কোটেয্যাতি. অথাযস্মা মহাকস্সপো ঞত্তিদুতিযেন কম্মেন সাৰেসি. তং সঙ্গীতিক্খন্ধকে (চূল়ৰ. ৪৩৭) ৰুত্তনযেনেৰ ঞাতব্বং.
অথ তথাগতস্স পরিনিব্বানতো সত্তসু সাধুকীল়নদিৰসেসু সত্তসু চ ধাতুপূজাদিৰসেসু ৰীতিৰত্তেসু ‘‘অড্ঢমাসো অতিক্কন্তো, ইদানি গিম্হানং দিযড্ঢো মাসো সেসো, উপকট্ঠা ৰস্সূপনাযিকা’’তি মন্ত্ৰা মহাকস্সপত্থেরো ‘‘রাজগহং, আৰুসো, গচ্ছামা’’তি উপড্ঢং ভিক্খুসঙ্ঘং গহেত্ৰা একং মগ্গং গতো. অনুরুদ্ধত্থেরোপি উপড্ঢং গহেত্ৰা একং মগ্গং গতো, আনন্দত্থেরো পন ভগৰতো পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো সাৰত্থিং গন্ত্ৰা রাজগহং গন্তুকামো যেন সাৰত্থি, তেন চারিকং পক্কামি. আনন্দত্থেরেন গতগতট্ঠানে মহাপরিদেৰো অহোসি, ‘‘ভন্তে আনন্দ, কুহিং সত্থারং ঠপেত্ৰা আগতোসী’’তি? অনুপুব্বেন সাৰত্থিং অনুপ্পত্তে থেরে ভগৰতো পরিনিব্বানসমযে ৰিয মহাপরিদেৰো অহোসি.
তত্র সুদং আযস্মা আনন্দো অনিচ্চতাদিপটিসংযুত্তায ধম্মিযা কথায তং মহাজনং সঞ্ঞাপেত্ৰা জেতৰনং পৰিসিত্ৰা দসবলেন ৰসিতগন্ধকুটিযা দ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা মঞ্চপীঠং নীহরিত্ৰা পপ্ফোটেত্ৰা গন্ধকুটিং সম্মজ্জিত্ৰা মিলাতমালাকচৰরং ছড্ডেত্ৰা মঞ্চপীঠং অতিহরিত্ৰা পুন যথাঠানে ঠপেত্ৰা ভগৰতো ঠিতকালে করণীযং ৰত্তং সব্বমকাসি. অথ থেরো ভগৰতো পরিনিব্বানতো পভুতি ঠাননিসজ্জবহুলত্তা উস্সন্নধাতুকং কাযং সমস্সাসেতুং দুতিযদিৰসে খীরৰিরেচনং পিৰিত্ৰা ৰিহারেযেৰ নিসীদি, যং সন্ধায সুভেন মাণৰেন পহিতং মাণৰকং এতদৰোচ –
‘‘অকালো খো, মাণৰক, অত্থি মে অজ্জ ভেসজ্জমত্তা পীতা, অপ্পেৰ নাম স্ৰেপি উপসঙ্কমেয্যামা’’তি (দী. নি. ১.৪৪৭).
দুতিযদিৰসে চেতকত্থেরেন পচ্ছাসমণেন গন্ত্ৰা সুভেন মাণৰেন পুট্ঠো দীঘনিকাযে সুভসুত্তং নাম দসমং সুত্তমভাসি.
অথ খো থেরো জেতৰনে ৰিহারে খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণং কারাপেত্ৰা উপকট্ঠায ৰস্সূপনাযিকায রাজগহং গতো. তথা মহাকস্সপত্থেরো অনুরুদ্ধত্থেরো চ সব্বং ভিক্খুসঙ্ঘং গহেত্ৰা রাজগহমেৰ গতা.
তেন খো পন সমযেন রাজগহে অট্ঠারস মহাৰিহারা হোন্তি. তে সব্বেপি ছড্ডিতপতিতউক্লাপা অহেসুং. ভগৰতো হি পরিনিব্বানে সব্বে ভিক্খূ অত্তনো অত্তনো পত্তচীৰরং গহেত্ৰা ৰিহারে চ পরিৰেণে চ ছড্ডেত্ৰা অগমংসু. তত্থ থেরা ভগৰতো ৰচনপূজনত্থং তিত্থিযৰাদপরিমোচনত্থঞ্চ ‘‘পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণং করোমা’’তি চিন্তেসুং. তিত্থিযা হি ৰদেয্যুং ‘‘সমণস্স গোতমস্স সাৰকা সত্থরি ঠিতেযেৰ ৰিহারে পটিজগ্গিংসু, পরিনিব্বুতে ছড্ডেসু’’ন্তি. তেসং ৰাদপরিমোচনত্থঞ্চ চিন্তেসুন্তি ৰুত্তং হোতি. ৰুত্তম্পি চেতং –
‘‘অথ খো থেরানং ভিক্খূনং এতদহোসি – ভগৰতা খো, আৰুসো, খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণং ৰণ্ণিতং, হন্দ মযং, আৰুসো, পঠমং মাসং খণ্ডফুল্লপ্পটিসঙ্খরণং করোম, মজ্ঝিমং মাসং সন্নিপতিত্ৰা ধম্মঞ্চ ৰিনযঞ্চ সঙ্গাযিস্সামা’’তি (চূল়ৰ. ৪৩৮).
তে দুতিযদিৰসে গন্ত্ৰা রাজদ্ৰারে অট্ঠংসু. অজাতসত্তু রাজা আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, কিং করোমি, কেনত্থো’’তি পৰারেসি. থেরা অট্ঠারসমহাৰিহারপ্পটিসঙ্খরণত্থায হত্থকম্মং পটিৰেদেসুং. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি রাজা হত্থকম্মকারকে মনুস্সে অদাসি. থেরা পঠমং মাসং সব্বৰিহারে পটিসঙ্খরাপেসুং.
অথ রঞ্ঞো আরোচেসুং – ‘‘নিট্ঠিতং, মহারাজ, ৰিহারপ্পটিসঙ্খরণং, ইদানি ধম্মৰিনযসঙ্গহং করোমা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে, ৰিস্সত্থা করোথ, ময্হং আণাচক্কং, তুম্হাকং ধম্মচক্কং হোতু. আণাপেথ, ভন্তে, কিং করোমী’’তি? ‘‘ধম্মসঙ্গহং করোন্তানং ভিক্খূনং সন্নিসজ্জট্ঠানং মহারাজা’’তি. ‘‘কত্থ করোমি, ভন্তে’’তি? ‘‘ৰেভারপব্বতপস্সে সত্তপণ্ণিগুহাদ্ৰারে কাতুং যুত্তং মহারাজা’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি খো, রাজা অজাতসত্তু, ৰিস্সকম্মুনা নিম্মিতসদিসং সুৰিভত্তভিত্তিথম্ভসোপানং নানাৰিধমালাকম্মলতাকম্মৰিচিত্রং মহামণ্ডপং কারাপেত্ৰা ৰিৰিধকুসুমদামওলম্বকৰিনিগ্গলন্তচারুৰিতানং রতনৰিচিত্রমণিকোট্টিমতলমিৰ চ নং নানাপুপ্ফূপহারৰিচিত্রং সুপরিনিট্ঠিতভূমিকম্মং ব্রহ্মৰিমানসদিসং অলঙ্করিত্ৰা তস্মিং মহামণ্ডপে পঞ্চসতানং ভিক্খূনং অনগ্ঘানি পঞ্চকপ্পিযপচ্চত্থরণসতানি পঞ্ঞাপেত্ৰা দক্খিণভাগং নিস্সায উত্তরাভিমুখং থেরাসনং, মণ্ডপমজ্ঝে পুরত্থাভিমুখং বুদ্ধস্স ভগৰতো আসনারহং ধম্মাসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা দন্তখচিতং চিত্তবীজনিঞ্চেত্থ ঠপেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স আরোচাপেসি ‘‘নিট্ঠিতং, ভন্তে, কিচ্চ’’ন্তি.
ভিক্খূ আযস্মন্তং আনন্দং আহংসু ‘‘স্ৰে, আৰুসো আনন্দ, সঙ্ঘসন্নিপাতো, ত্ৰঞ্চ সেখো সকরণীযো, তেন তে ন যুত্তং সন্নিপাতং গন্তুং, অপ্পমত্তো হোহী’’তি. অথ খো আযস্মা আনন্দো ‘‘স্ৰে সন্নিপাতো, ন খো পন মেতং পতিরূপং, য্ৰাহং সেখো সমানো সন্নিপাতং গচ্ছেয্য’’ন্তি বহুদেৰ রত্তিং কাযগতায সতিযা ৰীতিনামেত্ৰা রত্তিযা পচ্চূসসমযে চঙ্কমা ওরোহিত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ‘‘নিপজ্জিস্সামী’’তি কাযং আৰজ্জেসি. দ্ৰে পাদা ভূমিতো মুত্তা, অপ্পত্তঞ্চ সীসং বিম্বোহনং, এতস্মিং অন্তরে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চি. অযঞ্হি আযস্মা চঙ্কমেন বহি ৰীতিনামেত্ৰা ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কোন্তো চিন্তেসি ‘‘ননু মং ভগৰা এতদৰোচ – ‘কতপুঞ্ঞোসি ত্ৰং, আনন্দ, পধানমনুযুঞ্জ, খিপ্পং হোহিসি অনাসৰো’তি (দী. নি. ২.২০৭). বুদ্ধানঞ্চ কথাদোসো নাম নত্থি, মম পন অচ্চারদ্ধং ৰীরিযং, তেন মে চিত্তং উদ্ধচ্চায সংৰত্ততি, হন্দাহং ৰীরিযসমতং যোজেমী’’তি চঙ্কমা ওরোহিত্ৰা পাদধোৰনট্ঠানে ঠত্ৰা পাদে ধোৰিত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা মঞ্চকে নিসীদিত্ৰা ‘‘থোকং ৰিস্সমিস্সামী’’তি কাযং মঞ্চকে উপনামেসি. দ্ৰে পাদা ভূমিতো মুত্তা, সীসঞ্চ বিম্বোহনমসম্পত্তং, এতস্মিং অন্তরে অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চি. চতুইরিযাপথৰিরহিতং থেরস্স অরহত্তং. তেন ‘‘ইমস্মিং সাসনে অনিসিন্নো অনিপন্নো অট্ঠিতো অচঙ্কমন্তো কো ভিক্খু অরহত্তং পত্তো’’তি ৰুত্তে ‘‘আনন্দত্থেরো’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি.
অথ থেরা ভিক্খূ দুতিযদিৰসে ভত্তকিচ্চং কত্ৰা পত্তচীৰরং পটিসামেত্ৰা ধম্মসভাযং সন্নিপতিতা. আনন্দত্থেরো পন অত্তনো অরহত্তপ্পত্তিং ঞাপেতুকামো ভিক্খূহি সদ্ধিং ন গতো. ভিক্খূ যথাৰুড্ঢং অত্তনো অত্তনো পত্তাসনে নিসীদন্তা আনন্দত্থেরস্স আসনং ঠপেত্ৰা নিসিন্না. তত্থ কেহিচি ‘‘এতমাসনং কস্সা’’তি ৰুত্তে আনন্দস্সাতি. ‘‘আনন্দো পন কুহিং গতো’’তি. তস্মিং সমযে থেরো চিন্তেসি ‘‘ইদানি ময্হং গমনকালো’’তি. ততো অত্তনো আনুভাৰং দস্সেন্তো পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা অত্তনো আসনেযেৰ অত্তানং দস্সেসি. আকাসেনাগন্ত্ৰা নিসীদীতিপি একে.
এৰং নিসিন্নে তস্মিং আযস্মন্তে মহাকস্সপত্থেরো ভিক্খূ আমন্তেসি, ‘‘আৰুসো, কিং পঠমং সঙ্গাযাম ধম্মং ৰা ৰিনযং ৰা’’তি? ভিক্খূ আহংসু, ‘‘ভন্তে মহাকস্সপ, ৰিনযোনামবুদ্ধসাসনস্স আযু, ৰিনযে ঠিতে সাসনং ঠিতং হোতি, তস্মা পঠমং ৰিনযং সঙ্গাযামা’’তি. ‘‘কং ধুরং কত্ৰা ৰিনযো সঙ্গাযিতব্বো’’তি? ‘‘আযস্মন্তং উপালি’’ন্তি. ‘‘কিং আনন্দো নপ্পহোতী’’তি? ‘‘নো নপ্পহোতি, অপিচ খো পন সম্মাসম্বুদ্ধো ধরমানোযেৰ ৰিনযপরিযত্তিং নিস্সায আযস্মন্তং উপালিং এতদগ্গে ঠপেসি – ‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং ৰিনযধরানং যদিদং উপালী’’’তি (অ. নি. ১.২২৮). তস্মা উপালিত্থেরং পুচ্ছিত্ৰা ৰিনযং সঙ্গাযামাতি. ততো থেরো ৰিনযং পুচ্ছনত্থায অত্তনাৰ অত্তানং সম্মন্নি. উপালিত্থেরোপি ৰিস্সজ্জনত্থায সম্মন্নি. তত্রাযং পাল়ি –
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, আৰুসো, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং উপালিং ৰিনযং পুচ্ছেয্য’’ন্তি.
আযস্মাপি উপালি সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ৰিনযং পুট্ঠো ৰিস্সজ্জেয্য’’ন্তি.
এৰং অত্তনাৰ অত্তানং সম্মন্নিত্ৰা আযস্মা, উপালি, উট্ঠাযাসনা একংসং চীৰরং কত্ৰা থেরে ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা ধম্মাসনে নিসীদি দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৰা. ততো মহাকস্সপত্থেরো উপালিত্থেরং পঠমপারাজিকং আদিং কত্ৰা সব্বং ৰিনযং পুচ্ছি, উপালিত্থেরো ৰিস্সজ্জেসি. সব্বে পঞ্চসতা ভিক্খূ পঠমপারাজিকসিক্খাপদং সনিদানং কত্ৰা একতো গণসজ্ঝাযমকংসু. এৰং সেসানিপীতি সব্বং ৰিনযট্ঠকথায গহেতব্বং. এতেন নযেন সউভতোৰিভঙ্গং সখন্ধকপরিৰারং সকলং ৰিনযপিটকং সঙ্গাযিত্ৰা উপালিত্থেরো দন্তখচিতং বীজনিং নিক্খিপিত্ৰা ধম্মাসনা ওরোহিত্ৰা ৰুড্ঢে ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা অত্তনো পত্তাসনে নিসীদি.
ৰিনযং সঙ্গাযিত্ৰা ধম্মং সঙ্গাযিতুকামো আযস্মা মহাকস্সপত্থেরো ভিক্খূ পুচ্ছি – ‘‘ধম্মং সঙ্গাযন্তেহি কং পুগ্গলং ধুরং কত্ৰা ধম্মো সঙ্গাযিতব্বো’’তি? ভিক্খূ ‘‘আনন্দত্থেরং ধুরং কত্ৰা’’তি আহংসু.
অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, আৰুসো, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আনন্দং ধম্মং পুচ্ছেয্য’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো সঙ্ঘং ঞাপেসি –
‘‘সুণাতু মে, ভন্তে, সঙ্ঘো, যদি সঙ্ঘস্স পত্তকল্লং, অহং আযস্মতা মহাকস্সপেন ধম্মং পুট্ঠো ৰিস্সজ্জেয্য’’ন্তি.
অথ খো আযস্মা আনন্দো উট্ঠাযাসনা একংসং চীৰরং কত্ৰা থেরে ভিক্খূ ৰন্দিত্ৰা ধম্মাসনে নিসীদি দন্তখচিতং বীজনিং গহেত্ৰা. অথ মহাকস্সপত্থেরো আনন্দত্থেরং ধম্মং পুচ্ছি – ‘‘ব্রহ্মজালং, আৰুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘‘অন্তরা চ, ভন্তে, রাজগহং অন্তরা চ নাল়ন্দং রাজাগারকে অম্বলট্ঠিকায’’ন্তি. ‘‘কং আরব্ভা’’তি? ‘‘সুপ্পিযঞ্চ পরিব্বাজকং ব্রহ্মদত্তঞ্চ মাণৰক’’ন্তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং ব্রহ্মজালস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি. ‘‘সামঞ্ঞফলং; পনাৰুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি? ‘‘রাজগহে, ভন্তে, জীৰকম্বৰনে’’তি. ‘‘কেন সদ্ধি’’ন্তি? ‘‘অজাতসত্তুনা ৰেদেহিপুত্তেন সদ্ধি’’ন্তি. অথ খো আযস্মা মহাকস্সপো আযস্মন্তং আনন্দং সামঞ্ঞফলস্স নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছি. এতেনেৰ উপাযেন পঞ্চপি নিকাযে পুচ্ছি, পুট্ঠো পুট্ঠো আযস্মা আনন্দো ৰিস্সজ্জেসি. অযং পঠমমহাসঙ্গীতি পঞ্চহি থেরসতেহি কতা –
‘‘সতেহি পঞ্চহি কতা, তেন পঞ্চসতাতি চ;
থেরেহেৰ কতত্তা চ, থেরিকাতি পৰুচ্চতী’’তি.
ইমিস্সা পঠমমহাসঙ্গীতিযা ৰত্তমানায সব্বং দীঘনিকাযং মজ্ঝিমনিকাযাদিঞ্চ পুচ্ছিত্ৰা অনুপুব্বেন খুদ্দকনিকাযং পুচ্ছন্তেন আযস্মতা মহাকস্সপেন ‘‘মঙ্গলসুত্তং, আৰুসো আনন্দ, কত্থ ভাসিত’’ন্তি এৰমাদিৰচনাৰসানে ‘‘নিদানম্পি পুচ্ছি, পুগ্গলম্পি পুচ্ছী’’তি এত্থ নিদানে পুচ্ছিতে তং নিদানং ৰিত্থারেত্ৰা যথা চ ভাসিতং, যেন চ সুতং, যদা চ সুতং, যেন চ ভাসিতং, যত্থ চ ভাসিতং, যস্স চ ভাসিতং, তং সব্বং কথেতুকামেন ‘‘এৰং ভাসিতং মযা সুতং, একং সমযং সুতং, ভগৰতা ভাসিতং, সাৰত্থিযং ভাসিতং, দেৰতায ভাসিত’’ন্তি এতমত্থং দস্সেন্তেন আযস্মতা আনন্দেন ৰুত্তং ‘‘এৰং মে সুতং – একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে…পে… ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসী’’তি. এৰমিদং আযস্মতা আনন্দেন ৰুত্তং, তঞ্চ পন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
ইদানি ‘‘কস্মা ৰুত্ত’’ন্তি এত্থ ৰুচ্চতে – যস্মা অযমাযস্মা মহাকস্সপত্থেরেন নিদানং পুট্ঠো, তস্মানেন তং নিদানং আদিতো পভুতি ৰিত্থারেতুং ৰুত্তং. যস্মা ৰা আনন্দং ধম্মাসনে নিসিন্নং ৰসীগণপরিৰুতং দিস্ৰা একচ্চানং দেৰতানং চিত্তমুপ্পন্নং ‘‘অযমাযস্মা ৰেদেহমুনি পকতিযাপি সক্যকুলমন্ৰযো ভগৰতো দাযাদো, ভগৰতাপি পঞ্চক্খত্তুং এতদগ্গে নিদ্দিট্ঠো, চতূহি অচ্ছরিযঅব্ভুতধম্মেহি সমন্নাগতো, চতুন্নং পরিসানং পিযো মনাপো, ইদানি মঞ্ঞে ভগৰতো ধম্মরজ্জদাযজ্জং পত্ৰা বুদ্ধো জাতো’’তি. তস্মা আযস্মা আনন্দো তাসং দেৰতানং চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায তং অভূতগুণসম্ভাৰনং অনধিৰাসেন্তো অত্তনো সাৰকভাৰমেৰ দীপেতুং আহ ‘‘এৰং মে সুতং একং সমযং ভগৰা …পে… অজ্ঝভাসী’’তি. এত্থন্তরে পঞ্চ অরহন্তসতানি অনেকানি চ দেৰতাসহস্সানি ‘‘সাধু সাধূ’’তি আযস্মন্তং আনন্দং অভিনন্দিংসু, মহাভূমিচালো অহোসি, নানাৰিধকুসুমৰস্সং অন্তলিক্খতো পপতি, অঞ্ঞানি চ বহূনি অচ্ছরিযানি পাতুরহেসুং, বহূনঞ্চ দেৰতানং সংৰেগো উপ্পজ্জি ‘‘যং অম্হেহি ভগৰতো সম্মুখা সুতং, ইদানেৰ তং পরোক্খা জাত’’ন্তি. এৰমিদং আযস্মতা আনন্দেন পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰদন্তেনাপি ইমিনা কারণেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. এত্তাৰতা চ ‘‘ৰুত্তং যেন যদা যস্মা, চেতং ৰত্ৰা ইমং ৰিধি’’ন্তি ইমিস্সা অদ্ধগাথায অত্থো পকাসিতো হোতি.
এৰমিচ্চাদিপাঠৰণ্ণনা
১. ইদানি ‘‘এৰমিচ্চাদিপাঠস্স, অত্থং নানপ্পকারতো’’তি এৰমাদিমাতিকায সঙ্গহিতত্থপ্পকাসনত্থং ৰুচ্চতে – এৰন্তি অযং সদ্দো উপমূপদেসসম্পহংসনগরহণৰচনসম্পটিগ্গহাকারনিদস্সনাৰধারণাদীসু অত্থেসু দট্ঠব্বো. তথা হেস ‘‘এৰং জাতেন মচ্চেন, কত্তব্বং কুসলং বহু’’ন্তি এৰমাদীসু (ধ. প. ৫৩) উপমাযং দিস্সতি. ‘‘এৰং তে অভিক্কমিতব্বং, এৰং তে পটিক্কমিতব্ব’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৪.১২২) উপদেসে. ‘‘এৰমেতং ভগৰা, এৰমেতং সুগতা’’তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) সম্পহংসনে. ‘‘এৰমেৰং পনাযং ৰসলী যস্মিং ৰা তস্মিং ৰা তস্স মুণ্ডকস্স সমণকস্স ৰণ্ণং ভাসতী’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ১.১৮৭) গরহণে. ‘‘এৰং, ভন্তেতি খো তে ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসু’’ন্তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.১) ৰচনসম্পটিগ্গহে. ‘‘এৰং ব্যা খো অহং, ভন্তে, ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামী’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.৩৯৮) আকারে. ‘‘এহি ত্ৰং, মাণৰক, যেন সমণো আনন্দো তেনুপসঙ্কম, উপসঙ্কমিত্ৰা মম ৰচনেন সমণং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছ. ‘সুভো মাণৰো তোদেয্যপুত্তো ভৰন্তং আনন্দং অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারং পুচ্ছতী’তি, এৰঞ্চ ৰদেহি সাধু কির ভৰং আনন্দো যেন সুভস্স মাণৰস্স তোদেয্যপুত্তস্স নিৰেসনং, তেনুপসঙ্কমতু অনুকম্পং উপাদাযা’’তি এৰমাদীসু (দী. নি. ১.৪৪৫) নিদস্সনে. ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ কালামা, ইমে ধম্মা কুসলা ৰা অকুসলা ৰাতি? অকুসলা, ভন্তে. সাৰজ্জা ৰা অনৰজ্জা ৰাতি? সাৰজ্জা, ভন্তে. ৰিঞ্ঞুগরহিতা ৰা ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থা ৰাতি? ৰিঞ্ঞুগরহিতা, ভন্তে. সমত্তা সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি নো ৰা, কথং ৰো এত্থ হোতীতি? সমত্তা, ভন্তে, সমাদিন্না অহিতায দুক্খায সংৰত্তন্তি, এৰং নো এত্থ হোতী’’তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৩.৬৬) অৰধারণে. ইধ পন আকারনিদস্সনাৰধারণেসু দট্ঠব্বো.
তত্থ আকারত্থেন এৰং-সদ্দেন এতমত্থং দীপেতি – নানানযনিপুণমনেকজ্ঝাসযসমুট্ঠানং অত্থব্যঞ্জনসম্পন্নং ৰিৰিধপাটিহারিযং ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরং সব্বসত্তানং সকসকভাসানুরূপতো সোতপথমাগচ্ছন্তং তস্স ভগৰতো ৰচনং সব্বপ্পকারেন কো সমত্থো ৰিঞ্ঞাতুং, সব্বথামেন পন সোতুকামতং জনেত্ৰাপি এৰং মে সুতং, মযাপি একেনাকারেন সুতন্তি.
নিদস্সনত্থেন ‘‘নাহং সযম্ভূ, ন মযা ইদং সচ্ছিকত’’ন্তি অত্তানং পরিমোচেন্তো ‘‘এৰং মে সুতং, মযাপি এৰং সুত’’ন্তি ইদানি ৰত্তব্বং সকলসুত্তং নিদস্সেতি.
অৰধারণত্থেন ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং বহুস্সুতানং যদিদং আনন্দো, গতিমন্তানং, সতিমন্তানং, ধিতিমন্তানং, উপট্ঠাকানং যদিদং আনন্দো’’তি (অ. নি. ১.২১৯-২২৩) এৰং ভগৰতা পসত্থভাৰানুরূপং অত্তনো ধারণবলং দস্সেন্তো সত্তানং সোতুকম্যতং জনেতি ‘‘এৰং মে সুতং, তঞ্চ খো অত্থতো ৰা ব্যঞ্জনতো ৰা অনূনমনধিকং, এৰমেৰ, ন অঞ্ঞথা দট্ঠব্ব’’ন্তি.
মে-সদ্দো তীসু অত্থেসু দিস্সতি. তথা হিস্স ‘‘গাথাভিগীতং মে অভোজনেয্য’’ন্তি এৰমাদীসু (সু. নি. ৮১) মযাতি অত্থো. ‘‘সাধু মে, ভন্তে, ভগৰা সংখিত্তেন ধম্মং দেসেতূ’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ৪.৮৮) ময্হন্তি অত্থো. ‘‘ধম্মদাযাদা মে, ভিক্খৰে, ভৰথা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.২৯) মমাতি অত্থো. ইধ পন ‘‘মযা সুত’’ন্তি চ ‘‘মম সুত’’ন্তি চ অত্থদ্ৰযে যুজ্জতি.
সুতন্তি অযং সুতসদ্দো সউপসগ্গো অনুপসগ্গো চ গমনখ্যাতরাগাভিভূতূপচিতানুযোগসোতৰিঞ্ঞেয্যসোতদ্ৰারৰিঞ্ঞাতাদিঅনেকত্থপ্পভেদো. তথা হিস্স ‘‘সেনায পসুতো’’তি এৰমাদীসু গচ্ছন্তোতি অত্থো. ‘‘সুতধম্মস্স পস্সতো’’তি এৰমাদীসু খ্যাতধম্মস্সাতি অত্থো. ‘‘অৰস্সুতা অৰস্সুতস্সা’’তি এৰমাদীসু (পাচি. ৬৫৭) রাগাভিভূতা রাগাভিভূতস্সাতি অত্থো. ‘‘তুম্হেহি পুঞ্ঞং পসুতং অনপ্পক’’ন্তি এৰমাদীসু (খু. পা. ৭.১২) উপচিতন্তি অত্থো. ‘‘যে ঝানপ্পসুতা ধীরা’’তি এৰমাদীসু (ধ. প. ১৮১) ঝানানুযুত্তাতি অত্থো. ‘‘দিট্ঠং সুতং মুত’’ন্তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.২৪১) সোতৰিঞ্ঞেয্যন্তি অত্থো. ‘‘সুতধরো সুতসন্নিচযো’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.৩৩৯) সোতদ্ৰারানুসারৰিঞ্ঞাতধরোতি অত্থো. ইধ পন সুতন্তি সোতৰিঞ্ঞাণপুব্বঙ্গমায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা উপধারিতন্তি ৰা উপধারণন্তি ৰাতি অত্থো. তত্থ যদা মে-সদ্দস্স মযাতি অত্থো, তদা ‘‘এৰং মযা সুতং, সোতৰিঞ্ঞাণপুব্বঙ্গমায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা উপধারিত’’ন্তি যুজ্জতি. যদা মে-সদ্দস্স মমাতি অত্থো, তদা ‘‘এৰং মম সুতং সোতৰিঞ্ঞাণপুব্বঙ্গমায ৰিঞ্ঞাণৰীথিযা উপধারণ’’ন্তি যুজ্জতি.
এৰমেতেসু তীসু পদেসু এৰন্তি সোতৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদস্সনং. মেতি ৰুত্তৰিঞ্ঞাণসমঙ্গীপুগ্গলনিদস্সনং. সুতন্তি অস্সৰনভাৰপ্পটিক্খেপতো অনূনানধিকাৰিপরীতগ্গহণনিদস্সনং. তথা এৰন্তি সৰনাদিচিত্তানং নানপ্পকারেন আরম্মণে পৰত্তভাৰনিদস্সনং. মেতি অত্তনিদস্সনং. সুতন্তি ধম্মনিদস্সনং.
তথা এৰন্তি নিদ্দিসিতব্বধম্মনিদস্সনং. মেতি পুগ্গলনিদস্সনং. সুতন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদস্সনং.
তথা এৰন্তি ৰীথিচিত্তানং আকারপঞ্ঞত্তিৰসেন নানপ্পকারনিদ্দেসো. মেতি কত্তারনিদ্দেসো. সুতন্তি ৰিসযনিদ্দেসো.
তথা এৰন্তি পুগ্গলকিচ্চনিদ্দেসো. সুতন্তি ৰিঞ্ঞাণকিচ্চনিদ্দেসো. মেতি উভযকিচ্চযুত্তপুগ্গলনিদ্দেসো.
তথা এৰন্তি ভাৰনিদ্দেসো. মেতি পুগ্গলনিদ্দেসো. সুতন্তি তস্স কিচ্চনিদ্দেসো.
তত্থ এৰন্তি চ মেতি চ সচ্ছিকট্ঠপরমত্থৰসেন অৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. সুতন্তি ৰিজ্জমানপঞ্ঞত্তি. তথা এৰন্তি চ মেতি চ তং তং উপাদায ৰত্তব্বতো উপাদাপঞ্ঞত্তি. সুতন্তি দিট্ঠাদীনি উপনিধায ৰত্তব্বতো উপনিধাপঞ্ঞত্তি.
এত্থ চ এৰন্তি ৰচনেন অসম্মোহং দীপেতি, সুতন্তি ৰচনেন সুতস্স অসম্মোসং. তথা এৰন্তি ৰচনেন যোনিসোমনসিকারং দীপেতি অযোনিসো মনসিকরোতো নানপ্পকারপ্পটিৰেধাভাৰতো. সুতন্তি ৰচনেন অৰিক্খেপং দীপেতি ৰিক্খিত্তচিত্তস্স সৰনাভাৰতো. তথা হি ৰিক্খিত্তচিত্তো পুগ্গলো সব্বসম্পত্তিযা ৰুচ্চমানোপি ‘‘ন মযা সুতং, পুন ভণথা’’তি ভণতি. যোনিসোমনসিকারেন চেত্থ অত্তসম্মাপণিধিং পুব্বে কতপুঞ্ঞতঞ্চ সাধেতি, অৰিক্খেপেন সদ্ধম্মস্সৰনং সপ্পুরিসূপনিস্সযঞ্চ. এৰন্তি চ ইমিনা ভদ্দকেন আকারেন পচ্ছিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিং অত্তনো দীপেতি, সুতন্তি সৰনযোগেন পুরিমচক্কদ্ৰযসম্পত্তিং. তথা আসযসুদ্ধিং পযোগসুদ্ধিঞ্চ, তায চ আসযসুদ্ধিযা অধিগমব্যত্তিং, পযোগসুদ্ধিযা আগমব্যত্তিং.
এৰন্তি চ ইমিনা নানপ্পকারপটিৰেধদীপকেন ৰচনেন অত্তনো অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাসম্পদং দীপেতি. সুতন্তি ইমিনা সোতব্বভেদপটিৰেধদীপকেন ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাসম্পদং দীপেতি. এৰন্তি চ ইদং যোনিসোমনসিকারদীপকং ৰচনং ভণন্তো ‘‘এতে মযা ধম্মা মনসানুপেক্খিতা দিট্ঠিযা সুপ্পটিৰিদ্ধা’’তি ঞাপেতি. সুতন্তি ইদং সৰনযোগদীপকৰচনং ভণন্তো ‘‘বহূ মযা ধম্মা সুতা ধাতা ৰচসা পরিচিতা’’তি ঞাপেতি. তদুভযেনপি অত্থব্যঞ্জনপারিপূরিং দীপেন্তো সৰনে আদরং জনেতি.
এৰং মে সুতন্তি ইমিনা পন সকলেনপি ৰচনেন আযস্মা আনন্দো তথাগতপ্পৰেদিতং ধম্মং অত্তনো অদহন্তো অসপ্পুরিসভূমিং, অতিক্কমতি, সাৰকত্তং পটিজানন্তো সপ্পুরিসভূমিং ওক্কমতি. তথা অসদ্ধম্মা চিত্তং ৰুট্ঠাপেতি, সদ্ধম্মে চিত্তং পতিট্ঠাপেতি. ‘‘কেৰলং সুতমেৰেতং মযা, তস্সেৰ তু ভগৰতো ৰচনং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি চ দীপেন্তো অত্তানং পরিমোচেতি, সত্থারং অপদিসতি, জিনৰচনং অপ্পেতি, ধম্মনেত্তিং পতিট্ঠাপেতি.
অপিচ ‘‘এৰং মে সুত’’ন্তি অত্তনা উপ্পাদিতভাৰং অপ্পটিজানন্তো পুরিমস্সৰনং ৰিৰরন্তো ‘‘সম্মুখা পটিগ্গহিতমিদং মযা তস্স ভগৰতো চতুৰেসারজ্জৰিসারদস্স দসবলধরস্স আসভট্ঠানট্ঠাযিনো সীহনাদনাদিনো সব্বসত্তুত্তমস্স ধম্মিস্সরস্স ধম্মরাজস্স ধম্মাধিপতিনো ধম্মদীপস্স ধম্মপ্পটিসরণস্স সদ্ধম্মৰরচক্কৰত্তিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স. ন এত্থ অত্থে ৰা ধম্মে ৰা পদে ৰা ব্যঞ্জনে ৰা কঙ্খা ৰা ৰিমতি ৰা কাতব্বা’’তি সব্বদেৰমনুস্সানং ইমস্মিং ধম্মে অস্সদ্ধিযং ৰিনাসেতি, সদ্ধাসম্পদং উপ্পাদেতীতি ৰেদিতব্বো. হোতি চেত্থ –
‘‘ৰিনাসযতি অস্সদ্ধং, সদ্ধং ৰড্ঢেতি সাসনে;
এৰং মে সুতমিচ্চেৰং, ৰদং গোতমসাৰকো’’তি.
একন্তি গণনপরিচ্ছেদনিদ্দেসো. সমযন্তি পরিচ্ছিন্ননিদ্দেসো. একং সমযন্তি অনিযমিতপরিদীপনং. তত্থ সমযসদ্দো –
সমৰাযে খণে কালে, সমূহে হেতুদিট্ঠিসু;
পটিলাভে পহানে চ, পটিৰেধে চ দিস্সতি.
তথা হিস্স ‘‘অপ্পেৰ নাম স্ৰেপি উপসঙ্কমেয্যাম কালঞ্চ সমযঞ্চ উপাদাযা’’তি এৰমাদীসু (দী. নি. ১.৪৪৭) সমৰাযো অত্থো. ‘‘একোৰ খো, ভিক্খৰে, খণো চ সমযো চ ব্রহ্মচরিযৰাসাযা’’তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৮.২৯) খণো. ‘‘উণ্হসমযো পরিল়াহসমযো’’তি এৰমাদীসু (পাচি. ৩৫৮) কালো. ‘‘মহাসমযো পৰনস্মি’’ন্তি এৰমাদীসু সমূহো. ‘‘সমযোপি খো তে, ভদ্দালি, অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসি, ভগৰা খো সাৰত্থিযং ৰিহরতি, সোপি মং জানিস্সতি, ‘ভদ্দালি, নাম ভিক্খু সত্থুসাসনে সিক্খায অপরিপূরকারী’তি, অযম্পি খো তে ভদ্দালি সমযো অপ্পটিৰিদ্ধো অহোসী’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ২.১৩৫) হেতু. ‘‘তেন খো পন সমযেন উগ্গাহমানো পরিব্বাজকো সমণমুণ্ডিকাপুত্তো সমযপ্পৰাদকে তিন্দুকাচীরে একসালকে মল্লিকায আরামে পটিৰসতী’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ২.২৬০) দিট্ঠি.
‘‘দিট্ঠে ধম্মে চ যো অত্থো, যো চত্থো সম্পরাযিকো;
অত্থাভিসমযা ধীরো, পণ্ডিতোতি পৰুচ্চতী’’তি. (সং. নি. ১.১২৯) –
এৰমাদীসু পটিলাভো. ‘‘সম্মা মানাভিসমযা অন্তমকাসি দুক্খস্সা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.২৮) পহানং. ‘‘দুক্খস্স পীল়নট্ঠো সঙ্খতট্ঠো সন্তাপট্ঠো ৰিপরিণামট্ঠো অভিসমযট্ঠো’’তি এৰমাদীসু (পটি. ম. ২.৮) পটিৰেধো. ইধ পনস্স কালো অত্থো. তেন একং সমযন্তি সংৰচ্ছরউতুমাসঅড্ঢমাসরত্তিদিৰপুব্বণ্হমজ্ঝন্হিকসাযন্হপঠমমজ্ঝিম- পচ্ছিমযামমুহুত্তাদীসু কালখ্যেসু সমযেসু একং সমযন্তি দীপেতি.
যে ৰা ইমে গব্ভোক্কন্তিসমযো জাতিসমযো সংৰেগসমযো অভিনিক্খমনসমযো দুক্করকারিকসমযো মারৰিজযসমযো অভিসম্বোধিসমযো দিট্ঠধম্মসুখৰিহারসমযো দেসনাসমযো পরিনিব্বানসমযোতি এৰমাদযো ভগৰতো দেৰমনুস্সেসু অতিৰিয পকাসা অনেককালখ্যা এৰ সমযা. তেসু সমযেসু দেসনাসমযসঙ্খাতং একং সমযন্তি ৰুত্তং হোতি. যো চাযং ঞাণকরুণাকিচ্চসমযেসু করুণাকিচ্চসমযো, অত্তহিতপরহিতপ্পটিপত্তিসমযেসু পরহিতপ্পটিপত্তিসমযো, সন্নিপতিতানং করণীযদ্ৰযসমযেসু ধম্মীকথাসমযো, দেসনাপটিপত্তিসমযেসু দেসনাসমযো, তেসুপি সমযেসু যং কিঞ্চি সন্ধায ‘‘একং সময’’ন্তি ৰুত্তং হোতি.
এত্থাহ – অথ কস্মা যথা অভিধম্মে ‘‘যস্মিং সমযে কামাৰচর’’ন্তি চ ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু ‘‘যস্মিং সমযে, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিৰিচ্চেৰ কামেহী’’তি চ ভুম্মৰচনেন নিদ্দেসো কতো, ৰিনযে চ ‘‘তেন সমযেন বুদ্ধো ভগৰা’’তি করণৰচনেন, তথা অকত্ৰা ইধ ‘‘একং সময’’ন্তি উপযোগৰচননিদ্দেসো কতোতি. তত্থ তথা, ইধ চ অঞ্ঞথা অত্থসম্ভৰতো. তত্থ হি অভিধম্মে ইতো অঞ্ঞেসু সুত্তপদেসু চ অধিকরণত্থো ভাৰেনভাৰলক্খণত্থো চ সম্ভৰতি. অধিকরণঞ্হি কালত্থো সমূহত্থো চ সমযো, তত্থ ৰুত্তানং ফস্সাদিধম্মানং খণসমৰাযহেতুসঙ্খাতস্স চ সমযস্স ভাৰেন তেসং ভাৰো লক্খীযতি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ ভুম্মৰচননিদ্দেসো কতো.
ৰিনযে চ হেত্ৰত্থো করণত্থো চ সম্ভৰতি. যো হি সো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিসমযো সারিপুত্তাদীহিপি দুব্বিঞ্ঞেয্যো, তেন সমযেন হেতুভূতেন করণভূতেন চ সিক্খাপদানি পঞ্ঞপেন্তো সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিহেতুঞ্চ অপেক্খমানো ভগৰা তত্থ তত্থ ৰিহাসি, তস্মা তদত্থজোতনত্থং তত্থ করণৰচননিদ্দেসো কতো.
ইধ পন অঞ্ঞস্মিঞ্চ এৰংজাতিকে সুত্তন্তপাঠে অচ্চন্তসংযোগত্থো সম্ভৰতি. যঞ্হি সমযং ভগৰা ইমং অঞ্ঞং ৰা সুত্তন্তং দেসেসি, অচ্চন্তমেৰ তং সমযং করুণাৰিহারেন ৰিহাসি. তস্মা তদত্থজোতনত্থং ইধ উপযোগৰচননিদ্দেসো কতোতি ৰিঞ্ঞেয্যো. হোতি চেত্থ –
‘‘তং তং অত্থমপেক্খিত্ৰা, ভুম্মেন করণেন চ;
অঞ্ঞত্র সমযো ৰুত্তো, উপযোগেন সো ইধা’’তি.
ভগৰাতি গুণৰিসিট্ঠসত্তুত্তমগরুগারৰাধিৰচনমেতং. যথাহ –
‘‘ভগৰাতি ৰচনং সেট্ঠং, ভগৰাতি ৰচনমুত্তমং;
গরু গারৰযুত্তো সো, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.
চতুব্বিধঞ্হি নামং আৰত্থিকং, লিঙ্গিকং, নেমিত্তকং, অধিচ্চসমুপ্পন্নন্তি. অধিচ্চসমুপ্পন্নং নাম ‘‘যদিচ্ছক’’ন্তি ৰুত্তং হোতি. তত্থ ৰচ্ছো দম্মো বলিবদ্ধোতি এৰমাদি আৰত্থিকং, দণ্ডী ছত্তী সিখী করীতি এৰমাদি লিঙ্গিকং, তেৰিজ্জো ছল়ভিঞ্ঞোতি এৰমাদি নেমিত্তকং, সিরিৰড্ঢকো ধনৰড্ঢকোতি এৰমাদি ৰচনত্থমনপেক্খিত্ৰা পৰত্তং অধিচ্চসমুপ্পন্নং. ইদং পন ভগৰাতি নামং গুণনেমিত্তকং, ন মহামাযায, ন সুদ্ধোদনমহারাজেন, ন অসীতিযা ঞাতিসহস্সেহি কতং, ন সক্কসন্তুসিতাদীহি দেৰতাৰিসেসেহি কতং. যথাহ আযস্মা সারিপুত্তত্থেরো ‘‘ভগৰাতি নেতং নামং মাতরা কতং…পে… সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং ভগৰা’’তি (মহানি. ৮৪).
যং গুণনেমিত্তকঞ্চেতং নামং, তেসং গুণানং পকাসনত্থং ইমং গাথং ৰদন্তি –
‘‘ভগী ভজী ভাগী ৰিভত্তৰা ইতি,
অকাসি ভগ্গন্তি গরূতি ভাগ্যৰা;
বহূহি ঞাযেহি সুভাৰিতত্তনো,
ভৰন্তগো সো ভগৰাতি ৰুচ্চতী’’তি.
নিদ্দেসাদীসু (মহানি. ৮৪; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২) ৰুত্তনযেনেৰ চস্স অত্থো দট্ঠব্বো.
অযং পন অপরো পরিযাযো –
‘‘ভাগ্যৰা ভগ্গৰা যুত্তো, ভগেহি চ ৰিভত্তৰা;
ভত্তৰা ৰন্তগমনো, ভৰেসু ভগৰা ততো’’তি.
তত্থ ‘‘ৰণ্ণাগমো ৰণ্ণৰিপরিযাযো’’তি এৰং নিরুত্তিলক্খণং গহেত্ৰা সদ্দনযেন ৰা পিসোদরাদিপক্খেপলক্খণং গহেত্ৰা যস্মা লোকিযলোকুত্তরসুখাভিনিব্বত্তকং দানসীলাদিপারপ্পত্তং ভাগ্যমস্স অত্থি, তস্মা ভাগ্যৰাতি ৰত্তব্বে ভগৰাতি ৰুচ্চতীতি ঞাতব্বং. যস্মা পন লোভদোসমোহৰিপরীতমনসিকারঅহিরিকানোত্তপ্পকোধূপনাহমক্খপলা- ইস্সামচ্ছরিযমাযাসাঠেয্যথম্ভসারম্ভমানাতিমানমদপমাদতণ্হাৰিজ্জাতিৰিধাকুসলমূলদুচ্চরিত- সংকিলেসমলৰিসমসঞ্ঞাৰিতক্কপপঞ্চচতুব্বিধৰিপরিযেসআসৰগন্থওঘযোগঅগতিতণ্হুপাদান- পঞ্চচেতোখিলৰিনিবন্ধনীৰরণাভিনন্দনছৰিৰাদমূলতণ্হাকাযসত্তানুসয- অট্ঠমিচ্ছত্তনৰতণ্হামূলকদসাকুসলকম্মপথদ্ৰাসট্ঠিদিট্ঠিগত- অট্ঠসততণ্হাৰিচরিতপ্পভেদসব্বদরথপরিল়াহকিলেসসতসহস্সানি, সঙ্খেপতো ৰা পঞ্চ কিলেসক্খন্ধঅভিসঙ্খারমচ্চুদেৰপুত্তমারে অভঞ্জি, তস্মা ভগ্গত্তা এতেসং পরিস্সযানং ভগ্গৰাতি ৰত্তব্বে ভগৰাতি ৰুচ্চতি. আহ চেত্থ –
‘‘ভগ্গরাগো ভগ্গদোসো, ভগ্গমোহো অনাসৰো;
ভগ্গাস্স পাপকা ধম্মা, ভগৰা তেন ৰুচ্চতী’’তি.
ভাগ্যৰতায চস্স সতপুঞ্ঞলক্খণধরস্স রূপকাযসম্পত্তি দীপিতা হোতি, ভগ্গদোসতায ধম্মকাযসম্পত্তি. তথা লোকিযসরিক্খকানং বহুমানভাৰো, গহট্ঠপব্বজিতেহি অভিগমনীযতা. তথা অভিগতানঞ্চ নেসং কাযচিত্তদুক্খাপনযনে পটিবলভাৰো, আমিসদানধম্মদানেহি উপকারিতা. লোকিযলোকুত্তরসুখেহি চ সংযোজনসমত্থতা দীপিতা হোতি.
যস্মা চ লোকে ইস্সরিযধম্মযসসিরিকামপযত্তেসু ছসু ধম্মেসু ভগসদ্দো ৰত্ততি, পরমঞ্চস্স সকচিত্তে ইস্সরিযং, অণিমালঘিমাদিকং ৰা লোকিযসম্মতং সব্বাকারপরিপূরং অত্থি, তথা লোকুত্তরো ধম্মো, লোকত্তযব্যাপকো যথাভুচ্চগুণাধিগতো অতিৰিয পরিসুদ্ধো যসো, রূপকাযদস্সনব্যাৰটজননযনমনপ্পসাদজননসমত্থা সব্বাকারপরিপূরা সব্বঙ্গপচ্চঙ্গসিরী, যং যং অনেন ইচ্ছিতং পত্থিতং অত্তহিতং পরহিতং ৰা, তস্স তস্স তথেৰ অভিনিপ্ফন্নত্তা ইচ্ছিতত্থনিপ্ফত্তিসঞ্ঞিতো কামো, সব্বলোকগরুভাৰপ্পত্তিহেতুভূতো সম্মাৰাযামসঙ্খাতো পযত্তো চ অত্থি, তস্মা ইমেহি ভগেহি যুত্তত্তাপি ভগা অস্স সন্তীতি ইমিনা অত্থেন ‘‘ভগৰা’’তি ৰুচ্চতি.
যস্মা পন কুসলাদিভেদেহি সব্বধম্মে, খন্ধাযতনধাতুসচ্চইন্দ্রিযপটিচ্চসমুপ্পাদাদীহি ৰা কুসলাদিধম্মে, পীল়নসঙ্খতসন্তাপৰিপরিণামট্ঠেন ৰা দুক্খমরিযসচ্চং, আযূহননিদানসংযোগপলিবোধট্ঠেন সমুদযং, নিস্সরণৰিৰেকাসঙ্খতঅমতট্ঠেন নিরোধং, নিয্যানিকহেতুদস্সনাধিপতেয্যট্ঠেন মগ্গং ৰিভত্তৰা, ৰিভজিত্ৰা ৰিৰরিত্ৰা দেসিতৰাতি ৰুত্তং হোতি, তস্মা ৰিভত্তৰাতি ৰত্তব্বে ‘‘ভগৰা’’তি ৰুচ্চতি.
যস্মা চ এস দিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারে কাযচিত্তউপধিৰিৰেকে সুঞ্ঞতাপ্পণিহিতানিমিত্তৰিমোক্খে অঞ্ঞে চ লোকিযলোকুত্তরে উত্তরিমনুস্সধম্মে ভজি সেৰি বহুলমকাসি, তস্মা ভত্তৰাতি ৰত্তব্বে ‘‘ভগৰা’’তি ৰুচ্চতি.
যস্মা পন তীসু ভৰেসু তণ্হাসঙ্খাতং গমনং অনেন ৰন্তং, তস্মা ভৰেসু ৰন্তগমনোতি ৰত্তব্বে ভৰসদ্দতো ভকারং গমনসদ্দতো গকারং ৰন্তসদ্দতো ৰকারঞ্চ দীঘং কত্ৰা আদায ‘‘ভগৰা’’তি ৰুচ্চতি, যথা লোকে ‘‘মেহনস্স খস্স মালা’’তি ৰত্তব্বে ‘‘মেখলা’’তি.
এত্তাৰতা চেত্থ এৰং মে সুতন্তি ৰচনেন যথাসুতং যথাপরিযত্তং ধম্মং দেসেন্তো পচ্চক্খং কত্ৰা ভগৰতো ধম্মসরীরং পকাসেতি, তেন ‘‘নযিদং অতীতসত্থুকং পাৰচনং, অযং ৰো সত্থা’’তি ভগৰতো অদস্সনেন উক্কণ্ঠিতজনং সমস্সাসেতি.
একং সমযং ভগৰাতি ৰচনেন তস্মিং সমযে ভগৰতো অৰিজ্জমানভাৰং দস্সেন্তো রূপকাযপরিনিব্বানং দস্সেতি. তেন ‘‘এৰংৰিধস্স ইমস্স অরিযধম্মস্স দেসেতা দসবলধরো ৰজিরসঙ্ঘাতকাযো সোপি ভগৰা পরিনিব্বুতো, তত্থ কেনঞ্ঞেন জীৰিতে আসা জনেতব্বা’’তি জীৰিতমদমত্তং জনং সংৰেজেতি, সদ্ধম্মে চস্স উস্সাহং জনেতি.
এৰন্তি চ ভণন্তো দেসনাসম্পত্তিং নিদ্দিসতি, মে সুতন্তি সাৰকসম্পত্তিং, একং সমযন্তি কালসম্পত্তিং, ভগৰাতি দেসকসম্পত্তিং.
সাৰত্থিযং ৰিহরতীতি এত্থ সাৰত্থীতি সৰত্থস্স ইসিনো নিৰাসট্ঠানভূতং নগরং, যথা কাকন্দী মাকন্দীতি, এৰং ইত্থিলিঙ্গৰসেন সাৰত্থীতি ৰুচ্চতি, এৰং অক্খরচিন্তকা. অট্ঠকথাচরিযা পন ভণন্তি ‘‘যংকিঞ্চি মনুস্সানং উপভোগপরিভোগং সব্বমেত্থ অত্থী’’তি সাৰত্থী. সত্থসমাযোগে চ ‘‘কিং ভণ্ডমত্থী’’তি পুচ্ছিতে ‘‘সব্বমত্থী’’তি ৰচনমুপাদায সাৰত্থী.
‘‘সব্বদা সব্বূপকরণং, সাৰত্থিযং সমোহিতং;
তস্মা সব্বমুপাদায, সাৰত্থীতি পৰুচ্চতি.
‘‘কোসলানং পুরং রম্মং, দস্সনেয্যং মনোরমং;
দসহি সদ্দেহি অৰিৰিত্তং, অন্নপানসমাযুতং.
‘‘ৰুড্ঢিং ৰেপুল্লতং পত্তং, ইদ্ধং ফীতং মনোরমং;
আল়কমন্দাৰ দেৰানং, সাৰত্থিপুরমুত্তম’’ন্তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪);
তস্সং সাৰত্থিযং. সমীপত্থে ভুম্মৰচনং.
ৰিহরতীতি অৰিসেসেন ইরিযাপথদিব্বব্রহ্মঅরিযৰিহারেসু অঞ্ঞতরৰিহারসমঙ্গিপরিদীপনমেতং. ইধ পন ঠানগমনাসনসযনপ্পভেদেসু ইরিযাপথেসু অঞ্ঞতরইরিযাপথসমাযোগপরিদীপনং, তেন ঠিতোপি গচ্ছন্তোপি নিসিন্নোপি সযানোপি ভগৰা ৰিহরতিচ্চেৰ ৰেদিতব্বো. সো হি একং ইরিযাপথবাধনং অপরেন ইরিযাপথেন ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অপরিপতন্তং অত্তভাৰং হরতি পৰত্তেতি. তস্মা ৰিহরতীতি ৰুচ্চতি.
জেতৰনেতি এত্থ অত্তনো পচ্চত্থিকজনং জিনাতীতি জেতো, রঞ্ঞা ৰা অত্তনো পচ্চত্থিকজনে জিতে জাতোতি জেতো, মঙ্গলকম্যতায ৰা তস্স এৰং নামমেৰ কতন্তিপি জেতো. ৰনযতীতি ৰনং, অত্তসম্পদায সত্তানং ভত্তিং কারেতি, অত্তনি সিনেহং উপ্পাদেতীতি অত্থো. ৰনুতে ইতি ৰা ৰনং, নানাৰিধকুসুমগন্ধসম্মোদমত্তকোকিলাদিৰিহঙ্গৰিরুতেহি মন্দমালুতচলিতরুক্খসাখাৰিটপপুপ্ফফলপল্লৰপলাসেহি চ ‘‘এথ মং পরিভুঞ্জথা’’তি পাণিনো যাচতি ৰিযাতি অত্থো. জেতস্স ৰনং জেতৰনং. তঞ্হি জেতেন রাজকুমারেন রোপিতং সংৰড্ঢিতং পরিপালিতং, সো চ তস্স সামী অহোসি, তস্মা জেতৰনন্তি ৰুচ্চতি. তস্মিং জেতৰনে.
অনাথপিণ্ডিকস্স আরামেতি এত্থ সুদত্তো নাম সো গহপতি মাতাপিতূহি কতনামৰসেন, সব্বকামসমিদ্ধিতায তু ৰিগতমলমচ্ছেরতায করুণাদিগুণসমঙ্গিতায চ নিচ্চকালং অনাথানং পিণ্ডং অদাসি, তেন অনাথপিণ্ডিকোতি সঙ্খ্যং গতো. আরমন্তি এত্থ পাণিনো, ৰিসেসেন ৰা পব্বজিতাতি আরামো, তস্স পুপ্ফফলপল্লৰাদিসোভনতায নাতিদূরনাচ্চাসন্নতাদিপঞ্চৰিধসেনাসনঙ্গসম্পত্তিযা চ ততো ততো আগম্ম রমন্তি অভিরমন্তি অনুক্কণ্ঠিতা হুত্ৰা নিৰসন্তীতি অত্থো. ৰুত্তপ্পকারায ৰা সম্পত্তিযা তত্থ তত্থ গতেপি অত্তনো অব্ভন্তরংযেৰ আনেত্ৰা রমেতীতি আরামো. সো হি অনাথপিণ্ডিকেন গহপতিনা জেতস্স রাজকুমারস্স হত্থতো অট্ঠারসহিরঞ্ঞকোটিসন্থারেন কিণিত্ৰা অট্ঠারসহিরঞ্ঞকোটীহি সেনাসনং কারাপেত্ৰা অট্ঠারসহিরঞ্ঞকোটীহি ৰিহারমহং নিট্ঠাপেত্ৰা এৰং চতুপঞ্ঞাসায হিরঞ্ঞকোটিপরিচ্চাগেন বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স নিয্যাতিতো, তস্মা ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো’’তি ৰুচ্চতি. তস্মিং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে.
এত্থ চ ‘‘জেতৰনে’’তি ৰচনং পুরিমসামিপরিকিত্তনং, ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি পচ্ছিমসামিপরিকিত্তনং. কিমেতেসং পরিকিত্তনে পযোজনন্তি? ৰুচ্চতে – অধিকারতো তাৰ ‘‘কত্থ ভাসিত’’ন্তি পুচ্ছানিযামকরণং অঞ্ঞেসং পুঞ্ঞকামানং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনে নিযোজনঞ্চ. তত্থ হি দ্ৰারকোট্ঠকপাসাদমাপনে ভূমিৰিক্কযলদ্ধা অট্ঠারস হিরঞ্ঞকোটিযো অনেককোটিঅগ্ঘনকা রুক্খা চ জেতস্স পরিচ্চাগো, চতুপঞ্ঞাস কোটিযো অনাথপিণ্ডিকস্স. যতো তেসং পরিকিত্তনেন ‘‘এৰং পুঞ্ঞকামা পুঞ্ঞানি করোন্তী’’তি দস্সেন্তো আযস্মা আনন্দো অঞ্ঞেপি পুঞ্ঞকামে তেসং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনে নিযোজেতি. এৰমেত্থ পুঞ্ঞকামানং দিট্ঠানুগতিআপজ্জনে নিযোজনং পযোজনন্তি ৰেদিতব্বং.
এত্থাহ – ‘‘যদি তাৰ ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি, ‘জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’তি ন ৰত্তব্বং. অথ তত্থ ৰিহরতি, ‘সাৰত্থিয’ন্তি ন ৰত্তব্বং. ন হি সক্কা উভযত্থ একং সমযং ৰিহরিতু’’ন্তি. ৰুচ্চতে – ননু ৰুত্তমেতং ‘‘সমীপত্থে ভুম্মৰচন’’ন্তি, যতো যথা গঙ্গাযমুনাদীনং সমীপে গোযূথানি চরন্তানি ‘‘গঙ্গায চরন্তি, যমুনায চরন্তী’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰমিধাপি যদিদং সাৰত্থিযা সমীপে জেতৰনং অনাথপিণ্ডিকস্স আরামো, তত্থ ৰিহরন্তো ৰুচ্চতি ‘‘সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’’তি ৰেদিতব্বো. গোচরগামনিদস্সনত্থং হিস্স সাৰত্থিৰচনং, পব্বজিতানুরূপনিৰাসট্ঠাননিদস্সনত্থং সেসৰচনং.
তত্থ সাৰত্থিকিত্তনেন ভগৰতো গহট্ঠানুগ্গহকরণং দস্সেতি, জেতৰনাদিকিত্তনেন পব্বজিতানুগ্গহকরণং. তথা পুরিমেন পচ্চযগ্গহণতো অত্তকিলমথানুযোগৰিৰজ্জনং, পচ্ছিমেন ৰত্থুকামপ্পহানতো কামসুখল্লিকানুযোগৰজ্জনূপাযদস্সনং. পুরিমেন চ ধম্মদেসনাভিযোগং, পচ্ছিমেন ৰিৰেকাধিমুত্তিং. পুরিমেন করুণায উপগমনং, পচ্ছিমেন চ পঞ্ঞায অপগমনং. পুরিমেন সত্তানং হিতসুখনিপ্ফাদনাধিমুত্তিতং, পচ্ছিমেন পরহিতসুখকরণে নিরুপলেপতং. পুরিমেন ধম্মিকসুখাপরিচ্চাগনিমিত্তং ফাসুৰিহারং, পচ্ছিমেন উত্তরিমনুস্সধম্মানুযোগনিমিত্তং. পুরিমেন মনুস্সানং উপকারবহুলতং, পচ্ছিমেন দেৰানং. পুরিমেন লোকে জাতস্স লোকে সংৰড্ঢভাৰং, পচ্ছিমেন লোকেন অনুপলিত্ততন্তি এৰমাদি.
অথাতি অৰিচ্ছেদত্থে, খোতি অধিকারন্তরনিদস্সনত্থে নিপাতো. তেন অৰিচ্ছিন্নেযেৰ তত্থ ভগৰতো ৰিহারে ইদমধিকারন্তরং উদপাদীতি দস্সেতি. কিং তন্তি? অঞ্ঞতরা দেৰতাতিআদি. তত্থ অঞ্ঞতরাতি অনিযমিতনিদ্দেসো. সা হি নামগোত্ততো অপাকটা, তস্মা ‘‘অঞ্ঞতরা’’তি ৰুত্তা. দেৰো এৰ দেৰতা, ইত্থিপুরিসসাধারণমেতং. ইধ পন পুরিসো এৰ, সো দেৰপুত্তো কিন্তু, সাধারণনামৰসেন দেৰতাতি ৰুত্তো.
অভিক্কন্তায রত্তিযাতি এত্থ অভিক্কন্তসদ্দো খযসুন্দরাভিরূপঅব্ভনুমোদনাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, রত্তি, নিক্খন্তো পঠমো যামো, চিরনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো, উদ্দিসতু, ভন্তে, ভগৰা ভিক্খূনং পাতিমোক্খ’’ন্তি এৰমাদীসু (চূল়ৰ. ৩৮৩; অ. নি. ৮.২০) খযে দিস্সতি. ‘‘অযং ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৪.১০০) সুন্দরে.
‘‘কো মে ৰন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;
অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি. (ৰি. ৰ. ৮৫৭); –
এৰমাদীসু অভিরূপে. ‘‘অভিক্কন্তং, ভো গোতম, অভিক্কন্তং, ভো গোতমা’’তি এৰমাদীসু (অ. নি. ২.১৬; পারা. ১৫) অব্ভনুমোদনে. ইধ পন খযে. তেন অভিক্কন্তায রত্তিযাতি পরিক্খীণায রত্তিযাতি ৰুত্তং হোতি.
অভিক্কন্তৰণ্ণাতি এত্থ অভিক্কন্তসদ্দো অভিরূপে, ৰণ্ণসদ্দো পন ছৰিথুতিকুলৰগ্গকারণসণ্ঠানপমাণরূপাযতনাদীসু দিস্সতি. তত্থ ‘‘সুৰণ্ণৰণ্ণোসি ভগৰা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ২.৩৯৯; সু. নি. ৫৫৩) ছৰিযং. ‘‘কদা সঞ্ঞূল়্হা পন তে গহপতি ইমে সমণস্স গোতমস্স ৰণ্ণা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ২.৭৭) থুতিযং. ‘‘চত্তারোমে, ভো গোতম, ৰণ্ণা’’তি এৰমাদীসু (দী. নি. ৩.১১৫) কুলৰগ্গে. ‘‘অথ কেন নু ৰণ্ণেন, গন্ধথেনোতি ৰুচ্চতী’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ১.২৩৪) কারণে. ‘‘মহন্তং হত্থিরাজৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ১.১৩৮) সণ্ঠানে. ‘‘তযো পত্তস্স ৰণ্ণা’’তি এৰমাদীসু পমাণে. ‘‘ৰণ্ণো গন্ধো রসো ওজা’’তি এৰমাদীসু রূপাযতনে. সো ইধ ছৰিযং দট্ঠব্বো. তেন অভিক্কন্তৰণ্ণাতি অভিরূপচ্ছৰীতি ৰুত্তং হোতি.
কেৰলকপ্পন্তি এত্থ কেৰলসদ্দো অনৰসেসযেভুয্যঅব্যামিস্সানতিরেকদল়্হত্থৰিসংযোগাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স ‘‘কেৰলপরিপুণ্ণং পরিসুদ্ধং ব্রহ্মচরিয’’ন্তি এৰমাদীসু (পারা. ১) অনৰসেসতা অত্থো. ‘‘কেৰলকপ্পা চ অঙ্গমাগধা পহূতং খাদনীযং ভোজনীযং আদায উপসঙ্কমিস্সন্তী’’তি এৰমাদীসু (মহাৰ. ৪৩) যেভুয্যতা. ‘‘কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি এৰমাদীসু (ৰিভ. ২২৫) অব্যামিস্সতা. ‘‘কেৰলং সদ্ধামত্তকং নূন অযমাযস্মা’’তি এৰমাদীসু (মহাৰ. ২৪৪) অনতিরেকতা. ‘‘আযস্মতো, ভন্তে, অনুরুদ্ধস্স বাহিযো নাম সদ্ধিৰিহারিকো কেৰলকপ্পং সঙ্ঘভেদায ঠিতো’’তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৪.২৪৩) দল়্হত্থতা. ‘‘কেৰলী ৰুসিতৰা উত্তমপুরিসোতি ৰুচ্চতী’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ৩.৫৭) ৰিসংযোগো. ইধ পনস্স অনৰসেসত্তমত্থো অধিপ্পেতো.
কপ্পসদ্দো পনাযং অভিসদ্দহনৰোহারকালপঞ্ঞত্তিছেদনৰিকপ্পলেসসমন্তভাৰাদিঅনেকত্থো. তথা হিস্স ‘‘ওকপ্পনীযমেতং ভোতো গোতমস্স, যথা তং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অভিসদ্দহনমত্থো. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পরিভুঞ্জিতু’’ন্তি এৰমাদীসু (চূল়ৰ. ২৫০) ৰোহারো. ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তি এৰমাদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালো. ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তি এৰমাদীসু (সু. নি. ১০৯৮; চূল়নি. কপ্পমাণৰপুচ্ছা ১১৭, কপ্পমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৬১) পঞ্ঞত্তি. ‘‘অলঙ্কতো কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি এৰমাদীসু (জা. ২.২২.১৩৬৮) ছেদনং. ‘‘কপ্পতি দ্ৰঙ্গুলকপ্পো’’তি এৰমাদীসু (চূল়ৰ. ৪৪৬) ৰিকপ্পো. ‘‘অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতু’’ন্তি এৰমাদীসু (অ. নি. ৮.৮০) লেসো. ‘‘কেৰলকপ্পং ৰেল়ুৰনং ওভাসেত্ৰা’’তি এৰমাদীসু (সং. নি. ১.৯৪) সমন্তভাৰো. ইধ পনস্স সমন্তভাৰো অত্থো অধিপ্পেতো. যতো কেৰলকপ্পং জেতৰনন্তি এত্থ অনৰসেসং সমন্ততো জেতৰনন্তি এৰমত্থো দট্ঠব্বো.
ওভাসেত্ৰাতি আভায ফরিত্ৰা, চন্দিমা ৰিয সূরিযো ৰিয চ একোভাসং একপজ্জোতং করিত্ৰাতি অত্থো.
যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি ভুম্মত্থে করণৰচনং. যতো যত্থ ভগৰা, তত্থ উপসঙ্কমীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যেন ৰা কারণেন ভগৰা দেৰমনুস্সেহি উপসঙ্কমিতব্বো, তেনেৰ কারণেন উপসঙ্কমীতি এৰম্পেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেন চ কারণেন ভগৰা উপসঙ্কমিতব্বো? নানপ্পকারগুণৰিসেসাধিগমাধিপ্পাযেন, সাদুরসফলূপভোগাধিপ্পাযেন দিজগণেহি নিচ্চফলিতমহারুক্খো ৰিয. উপসঙ্কমীতি চ গতাতি ৰুত্তং হোতি. উপসঙ্কমিত্ৰাতি উপসঙ্কমনপরিযোসানদীপনং. অথ ৰা এৰং গতা ততো আসন্নতরং ঠানং ভগৰতো সমীপসঙ্খাতং গন্ত্ৰাতি ৰুত্তং হোতি. ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰাতি ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা পণমিত্ৰা নমস্সিত্ৰা.
একমন্তন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো একোকাসং একপস্সন্তি ৰুত্তং হোতি. ভুম্মত্থে ৰা উপযোগৰচনং. অট্ঠাসীতি নিসজ্জাদিপটিক্খেপো, ঠানং কপ্পেসি, ঠিতা অহোসীতি অত্থো.
কথং ঠিতা পন সা একমন্তং ঠিতা অহূতি?
‘‘ন পচ্ছতো ন পুরতো, নাপি আসন্নদূরতো;
ন কচ্ছে নোপি পটিৰাতে, ন চাপি ওণতুণ্ণতে;
ইমে দোসে ৰিৰজ্জেত্ৰা, একমন্তং ঠিতা অহূ’’তি.
কস্মা পনাযং অট্ঠাসি এৰ, ন নিসীদীতি? লহুং নিৰত্তিতুকামতায. দেৰতাযো হি কঞ্চিদেৰ অত্থৰসং পটিচ্চ সুচিপুরিসো ৰিয ৰচ্চট্ঠানং মনুস্সলোকং আগচ্ছন্তি. পকতিযা পন তাসং যোজনসততো পভুতি মনুস্সলোকো দুগ্গন্ধতায পটিকূলো হোতি, ন এত্থ অভিরমন্তি, তেন সা আগতকিচ্চং কত্ৰা লহুং নিৰত্তিতুকামতায ন নিসীদি. যস্স চ গমনাদিইরিযাপথপরিস্সমস্স ৰিনোদনত্থং নিসীদন্তি, সো দেৰানং পরিস্সমো নত্থি, তস্মাপি ন নিসীদি. যে চ মহাসাৰকা ভগৰন্তং পরিৰারেত্ৰা ঠিতা, তে পতিমানেতি, তস্মাপি ন নিসীদি. অপিচ ভগৰতি গারৰেনেৰ ন নিসীদি. দেৰতানঞ্হি নিসীদিতুকামানং আসনং নিব্বত্ততি, তং অনিচ্ছমানা নিসজ্জায চিত্তম্পি অকত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি.
একমন্তং ঠিতা খো সা দেৰতাতি এৰং ইমেহি কারণেহি একমন্তং ঠিতা খো সা দেৰতা. ভগৰন্তং গাথায অজ্ঝভাসীতি ভগৰন্তং অক্খরপদনিযমিতগন্থিতেন ৰচনেন অভাসীতি অত্থো. কথং? বহূ দেৰা মনুস্সা চ…পে… ব্রূহি মঙ্গলমুত্তমন্তি.
মঙ্গলপঞ্হসমুট্ঠানকথা
তত্থ যস্মা ‘‘এৰমিচ্চাদিপাঠস্স, অত্থং নানপ্পকারতো. ৰণ্ণযন্তো সমুট্ঠানং, ৰত্ৰা’’তি মাতিকা ঠপিতা, তস্স চ সমুট্ঠানস্স অযং ৰত্তব্বতায ওকাসো, তস্মা মঙ্গলপঞ্হসমুট্ঠানং তাৰ ৰত্ৰা পচ্ছা ইমেসং গাথাপদানমত্থং ৰণ্ণযিস্সামি. কিঞ্চ মঙ্গলপঞ্হসমুট্ঠানং? জম্বুদীপে কির তত্থ তত্থ নগরদ্ৰারসন্থাগারসভাদীসু মহাজনো সন্নিপতিত্ৰা হিরঞ্ঞসুৰণ্ণং দত্ৰা নানপ্পকারং সীতাহরণাদিকথং কথাপেতি, একেকা কথা চতুমাসচ্চযেন নিট্ঠাতি. তত্থ একদিৰসং মঙ্গলকথা সমুট্ঠাসি ‘‘কিং নু খো মঙ্গলং, কিং দিট্ঠং মঙ্গলং, সুতং মঙ্গলং, মুতং মঙ্গলং, কো মঙ্গলং জানাতী’’তি.
অথ দিট্ঠমঙ্গলিকো নামেকো পুরিসো আহ ‘‘অহং মঙ্গলং জানামি, দিট্ঠং লোকে মঙ্গলং দিট্ঠং নাম অভিমঙ্গলসম্মতং রূপং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো কালস্সেৰ ৰুট্ঠায চাতকসকুণং ৰা পস্সতি, বেলুৰলট্ঠিং ৰা গব্ভিনিং ৰা কুমারকে ৰা অলঙ্কতপটিযত্তে পুণ্ণঘটে ৰা অল্লরোহিতমচ্ছং ৰা আজঞ্ঞং ৰা আজঞ্ঞরথং ৰা উসভং ৰা গাৰিং ৰা কপিলং ৰা, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি এৰরূপং অভিমঙ্গলসম্মতং রূপং পস্সতি, ইদং ৰুচ্চতি দিট্ঠমঙ্গল’’ন্তি. তস্স ৰচনং একচ্চে অগ্গহেসুং, একচ্চে ন অগ্গহেসুং. যে ন অগ্গহেসুং, তে তেন সহ ৰিৰদিংসু.
অথ সুতমঙ্গলিকো নাম একো পুরিসো আহ – ‘‘চক্খুনামেতং, ভো, সুচিম্পি পস্সতি অসুচিম্পি, তথা সুন্দরম্পি, অসুন্দরম্পি, মনাপম্পি, অমনাপম্পি. যদি তেন দিট্ঠং মঙ্গলং সিযা, সব্বম্পি মঙ্গলং সিযা. তস্মা ন দিট্ঠং মঙ্গলং, অপিচ খো পন সুতং মঙ্গলং. সুতং নাম অভিমঙ্গলসম্মতো সদ্দো. সেয্যথিদং? ইধেকচ্চো কালস্সেৰ ৰুট্ঠায ৰড্ঢাতি ৰা ৰড্ঢমানাতি ৰা পুণ্ণাতি ৰা ফুস্সাতি ৰা সুমনাতি ৰা সিরীতি ৰা সিরিৰড্ঢাতি ৰা অজ্জ সুনক্খত্তং সুমুহুত্তং সুদিৰসং সুমঙ্গলন্তি এৰরূপং ৰা যংকিঞ্চি অভিমঙ্গলসম্মতং সদ্দং সুণাতি, ইদং ৰুচ্চতি সুতমঙ্গল’’ন্তি. তস্সাপি ৰচনং একচ্চে অগ্গহেসুং, একচ্চে ন অগ্গহেসুং. যে ন অগ্গহেসুং, তে তেন সহ ৰিৰদিংসু.
অথ মুতমঙ্গলিকো নামেকো পুরিসো আহ ‘‘সোতম্পি হি নামেতং, ভো, সাধুম্পি অসাধুম্পি মনাপম্পি অমনাপম্পি সদ্দং সুণাতি. যদি তেন সুতং মঙ্গলং সিযা, সব্বম্পি মঙ্গলং সিযা. তস্মা ন সুতং মঙ্গলং, অপিচ খো পন মুতং মঙ্গলং. মুতং নাম অভিমঙ্গলসম্মতং গন্ধরসফোট্ঠব্বং. সেয্যথিদং – ইধেকচ্চো কালস্সেৰ ৰুট্ঠায পদুমগন্ধাদিপুপ্ফগন্ধং ৰা ঘাযতি, ফুস্সদন্তকট্ঠং ৰা খাদতি, পথৰিং ৰা আমসতি, হরিতসস্সং ৰা অল্লগোমযং ৰা কচ্ছপং ৰা তিলং ৰা পুপ্ফং ৰা ফলং ৰা আমসতি, ফুস্সমত্তিকায ৰা সম্মা লিম্পতি, ফুস্সসাটকং ৰা নিৰাসেতি, ফুস্সৰেঠনং ৰা ধারেতি. যং ৰা পনঞ্ঞম্পি কিঞ্চি এৰরূপং অভিমঙ্গলসম্মতং গন্ধং ৰা ঘাযতি, রসং ৰা সাযতি, ফোট্ঠব্বং ৰা ফুসতি, ইদং ৰুচ্চতি মুতমঙ্গল’’ন্তি. তস্সাপি ৰচনং একচ্চে অগ্গহেসুং, একচ্চে ন অগ্গহেসুং.
তত্থ ন দিট্ঠমঙ্গলিকো সুতমুতমঙ্গলিকে অসক্খি ঞাপেতুং, ন তেসং অঞ্ঞতরো ইতরে দ্ৰে. তেসু চ মনুস্সেসু যে দিট্ঠমঙ্গলিকস্স ৰচনং গণ্হিংসু, তে ‘‘দিট্ঠংযেৰ মঙ্গল’’ন্তি গতা. যে সুতমুতমঙ্গলিকানং, তে ‘‘সুতংযেৰ মুতংযেৰ মঙ্গল’’ন্তি গতা. এৰমযং মঙ্গলকথা সকলজম্বুদীপে পাকটা জাতা.
অথ সকলজম্বুদীপে মনুস্সা গুম্বগুম্বা হুত্ৰা ‘‘কিং নু খো মঙ্গল’’ন্তি মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. তেসং মনুস্সানং আরক্খদেৰতা তং কথং সুত্ৰা তথেৰ মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. তাসং দেৰতানং ভুম্মদেৰতা মিত্তা হোন্তি, অথ ততো সুত্ৰা ভুম্মদেৰতাপি তথেৰ মঙ্গলানি চিন্তযিংসু, তাসং দেৰতানং আকাসট্ঠদেৰতা মিত্তা হোন্তি, আকাসট্ঠদেৰতানং চতুমহারাজিকা দেৰতা মিত্তা হোন্তি, এতেনুপাযেন যাৰ সুদস্সীদেৰতানং অকনিট্ঠদেৰতা মিত্তা হোন্তি, অথ ততো সুত্ৰা অকনিট্ঠদেৰতাপি তথেৰ গুম্বগুম্বা হুত্ৰা মঙ্গলানি চিন্তযিংসু. এৰং যাৰ দসসহস্সচক্কৰাল়েসু সব্বত্থ মঙ্গলচিন্তা উদপাদি. উপ্পন্না চ ‘‘ইদং মঙ্গলং ইদং মঙ্গল’’ন্তি ৰিনিচ্ছযমানাপি অপ্পত্তা এৰ ৰিনিচ্ছযং দ্ৰাদস ৰস্সানি অট্ঠাসি. সব্বে মনুস্সা চ দেৰা চ ব্রহ্মানো চ ঠপেত্ৰা অরিযসাৰকে দিট্ঠসুতমুতৰসেন তিধা ভিন্না. একোপি ‘‘ইদমেৰ মঙ্গল’’ন্তি যথাভুচ্চতো নিট্ঠঙ্গতো নাহোসি, মঙ্গলকোলাহলং লোকে উপ্পজ্জি.
কোলাহলং নাম পঞ্চৰিধং কপ্পকোলাহলং, চক্কৰত্তিকোলাহলং, বুদ্ধকোলাহলং, মঙ্গলকোলাহলং, মোনেয্যকোলাহলন্তি. তত্থ কামাৰচরদেৰা মুত্তসিরা ৰিকিণ্ণকেসা রুদম্মুখা অস্সূনি হত্থেহি পুঞ্ছমানা রত্তৰত্থনিৰত্থা অতিৰিয ৰিরূপৰেসধারিনো হুত্ৰা ‘‘ৰস্সসতসহস্সচ্চযেন কপ্পুট্ঠানং হোহিতি, অযং লোকো ৰিনস্সিস্সতি, মহাসমুদ্দো সুস্সিস্সতি, অযঞ্চ মহাপথৰী সিনেরু চ পব্বতরাজা উড্ঢয্হিস্সতি ৰিনস্সিস্সতি, যাৰ ব্রহ্মলোকা লোকৰিনাসো ভৰিস্সতি, মেত্তং মারিসা ভাৰেথ, করুণং মুদিতং উপেক্খং মারিসা ভাৰেথ, মাতরং উপট্ঠহথ, পিতরং উপট্ঠহথ, কুলে জেট্ঠাপচাযিনো হোথ, জাগরথ মা পমাদত্থা’’তি মনুস্সপথে ৰিচরিত্ৰা আরোচেন্তি. ইদং কপ্পকোলাহলং নাম.
কামাৰচরদেৰাযেৰ ‘‘ৰস্সসতস্সচ্চযেন চক্কৰত্তিরাজা লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৰিচরিত্ৰা আরোচেন্তি. ইদং চক্কৰত্তিকোলাহলং নাম. সুদ্ধাৰাসা পন দেৰা ব্রহ্মাভরণেন অলঙ্করিত্ৰা ব্রহ্মৰেঠনং সীসে কত্ৰা পীতিসোমনস্সজাতা বুদ্ধগুণৰাদিনো ‘‘ৰস্সসহস্সচ্চযেন বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৰিচরিত্ৰা আরোচেন্তি. ইদং বুদ্ধকোলাহলং নাম. সুদ্ধাৰাসা এৰ দেৰা দেৰমনুস্সানং চিত্তং ঞত্ৰা ‘‘দ্ৰাদসন্নং ৰস্সানং অচ্চযেন সম্মাসম্বুদ্ধো মঙ্গলং কথেস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৰিচরিত্ৰা আরোচেন্তি. ইদং মঙ্গলকোলাহলং নাম. সুদ্ধাৰাসা এৰ দেৰা ‘‘সত্তন্নং ৰস্সানং অচ্চযেন অঞ্ঞতরো ভিক্খু ভগৰতা সদ্ধিং সমাগম্ম মোনেয্যপ্পটিপদং পুচ্ছিস্সতী’’তি মনুস্সপথে ৰিচরিত্ৰা আরোচেন্তি. ইদং মোনেয্যকোলাহলং নাম. ইমেসু পঞ্চসু কোলাহলেসু দেৰমনুস্সানং ইদং মঙ্গলকোলাহলং লোকে উপ্পজ্জি.