৯. নৰকনিপাতো
[৪২৭] ১. গিজ্ঝজাতকৰণ্ণনা
পরিসঙ্কুপথো নামাতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো একং দুব্বচভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. সো কির একো কুলপুত্তো নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৰাপি অত্থকামেহি আচরিযুপজ্ঝাযেহি চেৰ সব্রহ্মচারীহি চ ‘‘এৰং তে অভিক্কমিতব্বং, এৰং পটিক্কমিতব্বং, এৰং আলোকিতব্বং, এৰং ৰিলোকিতব্বং, এৰং সমিঞ্জিতব্বং, এৰং পসারিতব্বং, এৰং নিৰাসেতব্বং, এৰং পারুপিতব্বং, এৰং পত্তো গহেতব্বো, যাপনমত্তং ভত্তং গহেত্ৰা পচ্চৰেক্খিত্ৰাৰ পরিভুঞ্জিতব্বং, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারেন ভোজনে মত্তঞ্ঞুনা জাগরিযমনুযুত্তেন ভৰিতব্বং, ইদং আগন্তুকৰত্তং নাম জানিতব্বং, ইদং গমিকৰত্তং নাম, ইমানি চুদ্দস খন্ধকৰত্তানি, অসীতি মহাৰত্তানি. তত্থ তে সম্মা ৰত্তিতব্বং, ইমে তেরস ধুতঙ্গগুণা নাম, এতে সমাদায ৰত্তিতব্ব’’ন্তি ওৰদিযমানো দুব্বচো অহোসি অক্খমো অপ্পদক্খিণগ্গাহী অনুসাসনিং. ‘‘অহং তুম্হে ন ৰদামি, তুম্হে পন মং কস্মা ৰদথ, অহমেৰ অত্তনো অত্থং ৰা অনত্থং ৰা জানিস্সামী’’তি অত্তানং অৰচনীযং অকাসি. অথস্স দুব্বচভাৰং ঞত্ৰা ভিক্খূ ধম্মসভাযং অগুণকথং কথেন্তা নিসীদিংসু. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে তং ভিক্খুং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং ভিক্খু দুব্বচোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চ’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘কস্মা ভিক্খু এৰরূপে নিয্যানিকসাসনে পব্বজিত্ৰা অত্থকামানং ৰচনং ন করোসি, পুব্বেপি ত্ৰং পণ্ডিতানং ৰচনং অকত্ৰা ৰেরম্ভৰাতমুখে চুণ্ণৰিচুণ্ণো জাতো’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে গিজ্ঝকূটে পব্বতে বোধিসত্তো গিজ্ঝযোনিযং নিব্বত্তি. পুত্তো পনস্স সুপত্তো নাম গিজ্ঝরাজা অনেকসহস্সগিজ্ঝপরিৰারো থামসম্পন্নো অহোসি. সো মাতাপিতরো পোসেসি, থামসম্পন্নত্তা পন অতিদূরং উপ্পততি. অথ নং পিতা ‘‘তাত, এত্তকং নাম ঠানং অতিক্কমিত্ৰা ন গন্তব্ব’’ন্তি ওৰদি. সো ‘‘সাধূ’’তি ৰত্ৰাপি একদিৰসং পন ৰুট্ঠে দেৰে গিজ্ঝেহি সদ্ধিং উপ্পতিত্ৰা সেসে ওহায অতিভূমিং গন্ত্ৰা ৰেরম্ভৰাতমুখং পত্ৰা চুণ্ণৰিচুণ্ণভাৰং পাপুণি. সত্থা তমত্থং দস্সেন্তো অভিসম্বুদ্ধো হুত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –
১. ‘‘পরিসঙ্কুপথো নাম, গিজ্ঝপন্থো সনন্তনো;
তত্রাসি মাতাপিতরো, গিজ্ঝো পোসেসি জিণ্ণকে;
তেসং অজগরমেদং, অচ্চহাসি বহুত্তসো.
২. ‘‘পিতা চ পুত্তং অৰচ, জানং উচ্চং পপাতিনং;
সুপত্তং থামসম্পন্নং, তেজস্সিং দূরগামিনং.
৩. ‘‘পরিপ্লৰন্তং পথৰিং, যদা তাত ৰিজানহি;
সাগরেন পরিক্খিত্তং, চক্কংৰ পরিমণ্ডলং;
ততো তাত নিৰত্তস্সু, মাস্সু এত্তো পরং গমি.
৪. ‘‘উদপত্তোসি ৰেগেন, বলী পক্খী দিজুত্তমো;
ওলোকযন্তো ৰক্কঙ্গো, পব্বতানি ৰনানি চ.
৫. ‘‘অদ্দস্স পথৰিং গিজ্ঝো, যথাসাসি পিতুস্সুতং;
সাগরেন পরিক্খিত্তং, চক্কংৰ পরিমণ্ডলং.
৬. ‘‘তঞ্চ সো সমতিক্কম্ম, পরমেৰচ্চৰত্তথ;
তঞ্চ ৰাতসিখা তিক্খা, অচ্চহাসি বলিং দিজং.
৭. ‘‘নাসক্খাতিগতো পোসো, পুনদেৰ নিৰত্তিতুং;
দিজো ব্যসনমাপাদি, ৰেরম্ভানং ৰসং গতো.
৮. ‘‘তস্স পুত্তা চ দারা চ, যে চঞ্ঞে অনুজীৰিনো;
সব্বে ব্যসনমাপাদুং, অনোৰাদকরে দিজে.
৯. ‘‘এৰম্পি ইধ ৰুড্ঢানং, যো ৰাক্যং নাৰবুজ্ঝতি;
অতিসীমচরো দিত্তো, গিজ্ঝোৰাতীতসাসনো;
স ৰে ব্যসনং পপ্পোতি, অকত্ৰা ৰুড্ঢসাসন’’ন্তি.
তত্থ পরিসঙ্কুপথোতি সঙ্কুপথো. মনুস্সা হিরঞ্ঞসুৰণ্ণত্থায গচ্ছন্তা তস্মিং পদেসে খাণুকে কোট্টেত্ৰা তেসু রজ্জুযো বন্ধিত্ৰা গচ্ছন্তি, তেন সো গিজ্ঝপব্বতে জঙ্ঘমগ্গো ‘‘সঙ্কুপথো’’তি ৰুচ্চতি. গিজ্ঝপন্থোতি গিজ্ঝপব্বতমত্থকে মহামগ্গো. সনন্তনোতি পোরাণো. তত্রাসীতি তস্মিং গিজ্ঝপব্বতমত্থকে সঙ্কুপথে একো গিজ্ঝো আসি, সো জিণ্ণকে মাতাপিতরো পোসেসি. অজগরমেদন্তি অজগরানং মেদং. অচ্চহাসীতি অতিৰিয আহরি. বহুত্তসোতি বহুসো. জানং উচ্চং পপাতিনন্তি ‘‘পুত্তো তে অতিউচ্চং ঠানং লঙ্ঘতী’’তি সুত্ৰা ‘‘উচ্চে পপাতী অয’’ন্তি জানন্তো. তেজস্সিন্তি পুরিসতেজসম্পন্নং. দূরগামিনন্তি তেনেৰ তেজেন দূরগামিং. পরিপ্লৰন্তন্তি উপ্পলপত্তং ৰিয উদকে উপ্লৰমানং. ৰিজানহীতি ৰিজানাসি. চক্কংৰ পরিমণ্ডলন্তি যস্মিং তে পদেসে ঠিতস্স সমুদ্দেন পরিচ্ছিন্নো জম্বুদীপো চক্কমণ্ডলংৰ পঞ্ঞাযতি, ততো তাত নিৰত্তাহীতি ওৰদন্তো এৰমাহ.
উদপত্তোসীতি পিতু ওৰাদং অকত্ৰা একদিৰসং গিজ্ঝেহি সদ্ধিং উপ্পতিতো তে ওহায পিতরা কথিতট্ঠানং অগমাসি. ওলোকযন্তোতি তং ঠানং পত্ৰা হেট্ঠা ওলোকেন্তো. ৰক্কঙ্গোতি ৰঙ্কগীৰো. যথাসাসি পিতুস্সুতন্তি যথাস্স পিতু সন্তিকা সুতং আসি, তথেৰ অদ্দস, ‘‘যথাস্সাসী’’তিপি পাঠো. পরমেৰচ্চৰত্তথাতি পিতরা অক্খাতট্ঠানতো পরং অতিৰত্তোৰ. তঞ্চ ৰাতসিখা তিক্খাতি তং অনোৰাদকং বলিম্পি সমানং দিজং তিখিণৰেরম্ভৰাতসিখা অচ্চহাসি অতিহরি, চুণ্ণৰিচুণ্ণং অকাসি. নাসক্খাতিগতোতি নাসক্খি অতিগতো. পোসোতি সত্তো. অনোৰাদকরেতি তস্মিং দিজে পণ্ডিতানং ওৰাদং অকরোন্তে সব্বেপি তে মহাদুক্খং পাপুণিংসু. অকত্ৰা ৰুড্ঢসাসনন্তি ৰুড্ঢানং হিতকামানং ৰচনং অকত্ৰা এৰমেৰ ব্যসনং মহাদুক্খং পাপুণাতি. তস্মা ত্ৰং ভিক্খু মা গিজ্ঝসদিসো ভৰ, অত্থকামানং ৰচনং করোহীতি. সো সত্থারা এৰং ওৰদিতো ততো পট্ঠায সুৰচো অহোসি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা দুব্বচগিজ্ঝো এতরহি দুব্বচভিক্খু অহোসি, গিজ্ঝপিতা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
গিজ্ঝজাতকৰণ্ণনা পঠমা.
[৪২৮] ২. কোসম্বিযজাতকৰণ্ণনা
পুথুসদ্দোতি ইদং সত্থা কোসম্বিং নিস্সায ঘোসিতারামে ৰিহরন্তো কোসম্বিযং ভণ্ডনকারকে ভিক্খূ আরব্ভ কথেসি. ৰত্থু কোসম্বকক্খন্ধকে (মহাৰ. ৪৫১ আদযো) আগতমেৰ, অযং পনেত্থ সঙ্খেপো. তদা কির দ্ৰে ভিক্খূ একস্মিং আৰাসে ৰসিংসু ৰিনযধরো চ সুত্তন্তিকো চ. তেসু সুত্তন্তিকো একদিৰসং সরীরৰলঞ্জং কত্ৰা উদককোট্ঠকে আচমনউদকাৰসেসং ভাজনে ঠপেত্ৰা নিক্খমি. পচ্ছা ৰিনযধরো তত্থ পৰিট্ঠো তং উদকং দিস্ৰা নিক্খমিত্ৰা ইতরং পুচ্ছি ‘‘আৰুসো, তযা উদকং ঠপিত’’ন্তি. ‘‘আমাৰুসো’’তি. ‘‘কিং পনেত্থ আপত্তিভাৰং ন জানাসী’’তি? ‘‘আমাৰুসো ন জানামী’’তি. ‘‘হোতি, আৰুসো, এত্থ আপত্তী’’তি? ‘‘তেন হি পটিকরিস্সামি ন’’ন্তি. ‘‘সচে পন তে, আৰুসো, অসঞ্চিচ্চ অসতিযা কতং, নত্থি আপত্তী’’তি. সো তস্সা আপত্তিযা অনাপত্তিদিট্ঠি অহোসি. ৰিনযধরোপি অত্তনো নিস্সিতকানং ‘‘অযং সুত্তন্তিকো আপত্তিং আপজ্জমানোপি ন জানাতী’’তি আরোচেসি. তে তস্স নিস্সিতকে দিস্ৰা ‘‘তুম্হাকং উপজ্ঝাযো আপত্তিং আপজ্জিত্ৰাপি আপত্তিভাৰং ন জানাতী’’তি আহংসু. তে গন্ত্ৰা অত্তনো উপজ্ঝাযস্স আরোচেসুং. সো এৰমাহ – ‘‘অযং ৰিনযধরো পুব্বে ‘অনাপত্তী’তি ৰত্ৰা ইদানি ‘আপত্তী’তি ৰদতি, মুসাৰাদী এসো’’তি. তে গন্ত্ৰা ‘‘তুম্হাকং উপজ্ঝাযো মুসাৰাদী’’তি এৰং অঞ্ঞমঞ্ঞং কলহং ৰড্ঢযিংসু. ততো ৰিনযধরো ওকাসং লভিত্ৰা তস্স আপত্তিযা অদস্সনেন উক্খেপনীযকম্মং অকাসি. ততো পট্ঠায তেসং পচ্চযদাযকা উপাসকাপি দ্ৰে কোট্ঠাসা অহেসুং. ওৰাদপটিগ্গাহিকা ভিক্খুনিযোপি আরক্খদেৰতাপি দ্ৰে কোট্ঠাসা অহেসুং. তাসং সন্দিট্ঠসম্ভত্তা আকাসট্ঠদেৰতাপি যাৰ ব্রহ্মলোকা সব্বে পুথুজ্জনা দ্ৰে পক্খা অহেসুং. যাৰ অকনিট্ঠভৰনা পন ইদং কোলাহলং অগমাসি.
অথেকো ভিক্খু তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৰা উক্খেপকানং ‘‘ধম্মিকেনেৰ কম্মেন অযং উক্খিত্তো, উক্খিত্তানুৰত্তকানং অধম্মিকেন কম্মেন উক্খিত্তো’’তি লদ্ধিং, উক্খেপকেহি ৰারিযমানানম্পি তেসং তং অনুপরিৰারেত্ৰা চরণভাৰঞ্চ সত্থু আরোচেসি. ভগৰা ‘‘সমগ্গা কির হোন্তূ’’তি দ্ৰে ৰারে পেসেত্ৰা ‘‘ন ইচ্ছন্তি ভন্তে সমগ্গা ভৰিতু’’ন্তি সুত্ৰা ততিযৰারে ‘‘ভিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো’’তি তেসং সন্তিকং গন্ত্ৰা উক্খেপকানং উক্খেপনে, ইতরেসঞ্চ অসঞ্চিচ্চ আপত্তিযা অদস্সনে আদীনৰং ৰত্ৰা পক্কামি. পুন তেসং তত্থেৰ একসীমাযং উপোসথাদীনি কারেত্ৰা ভত্তগ্গাদীসু ভণ্ডনজাতানং ‘‘আসনন্তরিকায নিসীদিতব্ব’’ন্তি ভত্তগ্গে ৰত্তং পঞ্ঞাপেত্ৰা ‘‘ইদানিপি ভণ্ডনজাতা ৰিহরন্তী’’তি সুত্ৰা তত্থ গন্ত্ৰা ‘‘অলং, ভিক্খৰে, মা ভণ্ডন’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা অঞ্ঞতরেন ভিক্খুনা ধম্মৰাদিনা ভগৰতো ৰিহেসং অনিচ্ছন্তেন ‘‘আগমেতু, ভন্তে, ভগৰা ধম্মসামি, অপ্পোস্সুক্কো ভন্তে, ভগৰা দিট্ঠধম্মসুখৰিহারং অনুযুত্তো ৰিহরতু, মযং তেন ভণ্ডনেন কলহেন ৰিগ্গহেন ৰিৰাদেন পঞ্ঞাযিস্সামা’’তি ৰুত্তে –
ভূতপুব্বং, ভিক্খৰে, বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তো নাম কাসিরাজা অহোসীতি ব্রহ্মদত্তেন দীঘীতিস্স কোসলরঞ্ঞো রজ্জং অচ্ছন্দিত্ৰা অঞ্ঞাতকৰেসেন ৰসন্তস্স মারিতভাৰঞ্চেৰ দীঘাৰুকুমারেন অত্তনো জীৰিতে দিন্নে ততো পট্ঠায তেসং সমগ্গভাৰঞ্চ কথেত্ৰা ‘‘তেসঞ্হি নাম, ভিক্খৰে, রাজূনং আদিন্নদণ্ডানং আদিন্নসত্থানং এৰরূপং খন্তিসোরচ্চং ভৰিস্সতি. ইধ খো তং, ভিক্খৰে, সোভেথ, যং তুম্হে এৰং স্ৰাক্খাতে ধম্মৰিনযে পব্বজিতা সমানা খমা চ ভৰেয্যাথ সোরতা চা’’তি ওৰদিত্ৰা দুতিযম্পি ততিযম্পি ‘‘অলং, ভিক্খৰে, মা ভণ্ডন’’ন্তি ৰারেত্ৰা অনোরমন্তে দিস্ৰা ‘‘পরিযাদিণ্ণরূপা খো ইমে মোঘপুরিসা, ন যিমে সুকরা সঞ্ঞাপেতু’’ন্তি পক্কমিত্ৰা পুনদিৰসে পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো গন্ধকুটিযা থোকং ৰিস্সমিত্ৰা সেনাসনং সংসামেত্ৰা অত্তনো পত্তচীৰরমাদায সঙ্ঘমজ্ঝে আকাসে ঠত্ৰা ইমা গাথা অভাসি –
১০. ‘‘পুথুসদ্দো সমজনো, ন বালো কোচি মঞ্ঞথ;
সঙ্ঘস্মিং ভিজ্জমানস্মিং, নাঞ্ঞং ভিয্যো অমঞ্ঞরুং.
১১. ‘‘পরিমুট্ঠা পণ্ডিতাভাসা, ৰাচাগোচরভাণিনো;
যাৰিচ্ছন্তি মুখাযামং, যেন নীতা ন তং ৰিদূ.
১২. ‘‘অক্কোচ্ছি মং অৰধি মং, অজিনি মং অহাসি মে;
যে চ তং উপনয্হন্তি, ৰেরং তেসং ন সম্মতি.
১৩. ‘‘অক্কোচ্ছি মং অৰধি মং, অজিনি মং অহাসি মে;
যে চ তং নুপনয্হন্তি, ৰেরং তেসূপসম্মতি.
১৪. ‘‘ন হি ৰেরেন ৰেরানি, সম্মন্তীধ কুদাচনং;
অৰেরেন চ সম্মন্তি, এস ধম্মো সনন্তনো.
১৫. ‘‘পরে চ ন ৰিজানন্তি, মযমেত্থ যমামসে;
যে চ তত্থ ৰিজানন্তি, ততো সম্মন্তি মেধগা.
১৬. ‘‘অট্ঠিচ্ছিন্না পাণহরা, গৰাস্সধনহারিনো;
রট্ঠং ৰিলুম্পমানানং, তেসম্পি হোতি সঙ্গতি;
কস্মা তুম্হাক নো সিযা.
১৭. ‘‘সচে লভেথ নিপকং সহাযং, সদ্ধিংচরং সাধুৰিহারিধীরং;
অভিভুয্য সব্বানি পরিস্সযানি, চরেয্য তেনত্তমনো সতীমা.
১৮. ‘‘নো চে লভেথ নিপকং সহাযং, সদ্ধিংচরং সাধুৰিহারিধীরং;
রাজাৰ রট্ঠং ৰিজিতং পহায, একো চরে মাতঙ্গরঞ্ঞেৰ নাগো.
১৯. ‘‘একস্স চরিতং সেয্যো, নত্থি বালে সহাযতা;
একো চরে ন পাপানি কযিরা, অপ্পোস্সুক্কো মাতঙ্গরঞ্ঞেৰ নাগো’’তি.
তত্থ পুথু মহাসদ্দো অস্সাতি পুথুসদ্দো. সমজনোতি সমানো একসদিসো জনো, সব্বোৰাযং ভণ্ডনকারকজনো সমন্ততো সদ্দনিচ্ছারণেন পুথুসদ্দো চেৰ সদিসো চাতি ৰুত্তং হোতি. ন বালো কোচি মঞ্ঞথাতি তত্থ কোচি একোপি ‘‘অহং বালো’’তি ন মঞ্ঞিত্থ, সব্বে পণ্ডিতমানিনো, সব্বোৰাযং ভণ্ডনকারকো জনোযেৰ. নাঞ্ঞং ভিয্যো অমঞ্ঞরুন্তি কোচি একোপি ‘‘অহং বালো’’তি ন মঞ্ঞিত্থ, ভিয্যো চ সঙ্ঘস্মিং ভিজ্জমানে অঞ্ঞম্পি একং ‘‘ময্হং কারণা সঙ্ঘো ভিজ্জতী’’তি ইদং কারণং ন মঞ্ঞিত্থাতি অত্থো.
পরিমুট্ঠাতি মুট্ঠস্সতিনো. পণ্ডিতাভাসাতি অত্তনো পণ্ডিতমানেন পণ্ডিতসদিসা. ৰাচাগোচরভাণিনোতি রা-কারস্স রস্সাদেসো কতো, ৰাচাগোচরা চ ন সতিপট্ঠানাদিঅরিযধম্মগোচরা, ভাণিনো চ. কথং ভাণিনো? যাৰিচ্ছন্তি মুখাযামন্তি, যাৰ মুখং পসারেতুং ইচ্ছন্তি, তাৰ পসারেত্ৰা অগ্গপাদেহি ঠত্ৰা ভাণিনো, একোপি সঙ্ঘগারৰেন মুখসঙ্কোচনং ন করোতীতি অত্থো. যেন নীতাতি যেন ভণ্ডনেন ইমং নিল্লজ্জভাৰং নীতা. ন তং ৰিদূতি এৰং ‘‘আদীনৰং ইদ’’ন্তি তং ন জানন্তি.
যে চ তং উপনয্হন্তীতি তং ‘‘অক্কোচ্ছি ম’’ন্তিআদিকং আকারং যে উপনয্হন্তি. সনন্তনোতি পোরাণো. পরেতি পণ্ডিতে ঠপেত্ৰা ততো অঞ্ঞে ভণ্ডনকারকা পরে নাম. তে এত্থ সঙ্ঘমজ্ঝে কোলাহলং করোন্তা ‘‘মযং যমামসে উপযমাম নস্সাম, সততং সমিতং মচ্চুসন্তিকং গচ্ছামা’’তি ন জানন্তি. যে চ তত্থ ৰিজানন্তীতি যে তত্থ পণ্ডিতা ‘‘মযং মচ্চুসমীপং গচ্ছামা’’তি ৰিজানন্তি. ততো সম্মন্তি মেধগাতি ভিক্খৰে, এৰঞ্হি তে জানন্তা যোনিসোমনসিকারং উপ্পাদেত্ৰা মেধগানং কলহানং ৰূপসমায পটিপজ্জন্তি.
অট্ঠিচ্ছিন্নাতি অযং গাথা ব্রহ্মদত্তঞ্চ দীঘাৰুকুমারঞ্চ সন্ধায ৰুত্তা. তেসম্পি হোতি সঙ্গতি. কস্মা তুম্হাকং ন হোতি? যেসং ৰো নেৰ মাতাপিতূনং অট্ঠীনি ছিন্নানি, ন পাণা হটা, ন গৰাস্সধনানি হটানি. ইদং ৰুত্তং হোতি – ভিক্খৰে, তেসঞ্হি নাম আদিন্নদণ্ডানং আদিন্নসত্থানং রাজূনং এৰরূপা সঙ্গতি সমাগমো আৰাহৰিৰাহসম্বন্ধং কত্ৰা একতো পানভোজনং হোতি, তুম্হে এৰরূপে সাসনে পব্বজিত্ৰা অত্তনো ৰেরমত্তম্পি জহিতুং ন সক্কোথ, কো তুম্হাকং ভিক্খুভাৰোতি.
সচে লভেথাতিআদিগাথাযো পণ্ডিতসহাযস্স চ বালসহাযস্স চ ৰণ্ণাৰণ্ণদীপনত্থং ৰুত্তা. অভিভুয্য সব্বানি পরিস্সযানীতি সব্বে পাকটপরিস্সযে চ পটিচ্ছন্নপরিস্সযে চ অভিভৰিত্ৰা তেন সদ্ধিং অত্তমনো সতিমা চরেয্য. রাজাৰ রট্ঠং ৰিজিতং পহাযাতি যথা অত্তনো ৰিজিতং রট্ঠং মহাজনকরাজা চ অরিন্দমরাজা চ পহায এককোৰ চরিংসু, এৰং চরেয্যাতি অত্থো. মাতঙ্গরঞ্ঞেৰ নাগোতি মাতঙ্গো অরঞ্ঞে নাগোৰ. মাতঙ্গোতি হত্থী ৰুচ্চতি, নাগোতি মহন্তাধিৰচনমেতং. যথা হি মাতুপোসকো মাতঙ্গনাগো অরঞ্ঞে এককো চরি, ন চ পাপানি অকাসি, যথা চ সীলৰহত্থিনাগো. যথা চ পালিলেয্যকো, এৰং একো চরে, ন চ পাপানি কযিরাতি ৰুত্তং হোতি.
সত্থা এৰং কথেত্ৰাপি তে ভিক্খূ সমগ্গে কাতুং অসক্কোন্তো বালকলোণকগামং গন্ত্ৰা ভগুত্থেরস্স একীভাৰে আনিসংসং কথেত্ৰা ততো তিণ্ণং কুলপুত্তানং ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা তেসং সামগ্গিৰাসে আনিসংসং কথেত্ৰা ততো পালিলেয্যকৰনসণ্ডং গন্ত্ৰা তত্থ তেমাসং ৰসিত্ৰা পুন কোসম্বিং অগন্ত্ৰা সাৰত্থিমেৰ অগমাসি. কোসম্বিৰাসিনোপি উপাসকা ‘‘ইমে খো অয্যা, কোসম্বকা ভিক্খূ বহুনো অম্হাকং অনত্থস্স কারকা, ইমেহি উব্বাল়্হো ভগৰা পক্কন্তো, ইমেসং নেৰ অভিৰাদনাদীনি করিস্সাম, ন উপগতানং পিণ্ডপাতং দস্সাম, এৰং ইমে পক্কমিস্সন্তি ৰা ৰেরং ৰিরমিস্সন্তি ৰা ভগৰন্তং ৰা পসাদেস্সন্তী’’তি সম্মন্তযিত্ৰা তথেৰ অকংসু. তে তেন দণ্ডকম্মেন পীল়িতা সাৰত্থিং গন্ত্ৰা ভগৰন্তং খমাপেসুং.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘পিতা সুদ্ধোদনমহারাজা অহোসি, মাতা মহামাযা, দীঘাৰুকুমারো পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
কোসম্বিযজাতকৰণ্ণনা দুতিযা.
[৪২৯] ৩. মহাসুৰজাতকৰণ্ণনা
দুমো যদা হোতীতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো অঞ্ঞতরং ভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. সো কির সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা কোসলজনপদে অঞ্ঞতরং পচ্চন্তগামং উপনিস্সায অরঞ্ঞে ৰিহাসি. মনুস্সা তস্স রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানানি সম্পাদেত্ৰা গমনাগমনসম্পন্নে ঠানে সেনাসনং কত্ৰা সক্কচ্চং উপট্ঠহিংসু. তস্স ৰস্সূপগতস্স পঠমমাসেযেৰ সো গামো ঝাযি, মনুস্সানং বীজমত্তম্পি অৰসিট্ঠং নাহোসি. তে তস্স পণীতং পিণ্ডপাতং দাতুং নাসক্খিংসু. সো সপ্পাযসেনাসনেপি পিণ্ডপাতেন কিলমন্তো মগ্গং ৰা ফলং ৰা নিব্বত্তেতুং নাসক্খি. অথ নং তেমাসচ্চযেন সত্থারং ৰন্দিতুং আগতং সত্থা পটিসন্থারং কত্ৰা ‘‘কচ্চি ভিক্খু পিণ্ডপাতেন ন কিলমন্তোসি, সেনাসনসপ্পাযঞ্চ অহোসী’’তি পুচ্ছি. সো তমত্থং আরোচেসি. সত্থা ‘‘তস্স সেনাসনং সপ্পায’’ন্তি ঞত্ৰা ‘‘ভিক্খু সমণেন নাম সেনাসনসপ্পাযে সতি লোলুপ্পচারং পহায কিঞ্চিদেৰ যথালদ্ধং পরিভুঞ্জিত্ৰা সন্তুট্ঠেন সমণধম্মং কাতুং ৰট্টতি. পোরাণকপণ্ডিতা তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তিত্ৰা অত্তনো নিৰাসসুক্খরুক্খে চুণ্ণং খাদন্তাপি লোলুপ্পচারং পহায সন্তুট্ঠা মিত্তধম্মং অভিন্দিত্ৰা অঞ্ঞত্থ ন গমিংসু, ত্ৰং পন কস্মা ‘পিণ্ডপাতো পরিত্তো লূখো’তি সপ্পাযসেনাসনং পরিচ্চজী’’তি ৰত্ৰা তেন যাচিতো অতীতং আহরি.
অতীতে হিমৰন্তে গঙ্গাতীরে একস্মিং উদুম্বরৰনে অনেকসতসহস্সা সুকা ৰসিংসু. তত্র একো সুৰরাজা অত্তনো নিৰাসরুক্খস্স ফলেসু খীণেসু যদেৰ অৰসিট্ঠং হোতি অঙ্কুরো ৰা পত্তং ৰা তচো ৰা পপটিকা ৰা, তং খাদিত্ৰা গঙ্গায পানীযং পিৰিত্ৰা পরমপ্পিচ্ছসন্তুট্ঠো হুত্ৰা অঞ্ঞত্থ ন গচ্ছতি. তস্স অপ্পিচ্ছসন্তুট্ঠভাৰগুণেন সক্কস্স ভৰনং কম্পি. সক্কো আৰজ্জমানো তং দিস্ৰা তস্স ৰীমংসনত্থং অত্তনো আনুভাৰেন তং রুক্খং সুক্খাপেসি. রুক্খো খাণুকমত্তো হুত্ৰা ছিদ্দাৰছিদ্দো ৰাতে পহরন্তে আকোটিযমানো ৰিয অট্ঠাসি. তস্স ছিদ্দেহি চুণ্ণানি নিক্খমন্তি. সুৰরাজা তানি চুণ্ণানি খাদিত্ৰা গঙ্গায পানীযং পিৰিত্ৰা অঞ্ঞত্থ অগন্ত্ৰা ৰাতাতপং অগণেত্ৰা উদুম্বরখাণুকে নিসীদি. সক্কো তস্স পরমপ্পিচ্ছভাৰং ঞত্ৰা ‘‘মিত্তধম্মগুণং কথাপেত্ৰা ৰরমস্স দত্ৰা উদুম্বরং অমতফলং করিত্ৰা আগমিস্সামী’’তি একো হংসরাজা হুত্ৰা সুজং অসুরকঞ্ঞং পুরতো কত্ৰা তং উদুম্বরৰনং গন্ত্ৰা অৰিদূরে একরুক্খস্স সাখায নিসীদিত্ৰা তেন সদ্ধিং কথং সমুট্ঠাপেন্তো পঠমং গাথমাহ –
২০. ‘‘দুমো যদা হোতি ফলূপপন্নো, ভুঞ্জন্তি নং ৰিহঙ্গমা সম্পতন্তা;
খীণন্তি ঞত্ৰান দুমং ফলচ্চযে, দিসোদিসং যন্তি ততো ৰিহঙ্গমা’’তি.
তস্সত্থো – সুৰরাজ, রুক্খো নাম যদা ফলসম্পন্নো হোতি, তদা তং সাখতো সাখং সম্পতন্তাৰ ৰিহঙ্গমা ভুঞ্জন্তি, তং পন খীণং ঞত্ৰা ফলানং অচ্চযেন ততো রুক্খতো দিসোদিসং ৰিহঙ্গমা গচ্ছন্তীতি.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ততো নং উয্যোজেতুং দুতিযং গাথমাহ –
২১. ‘‘চর চারিকং লোহিততুণ্ড মা মরি, কিং ত্ৰং সুৰ সুক্খদুমম্হি ঝাযসি;
তদিঙ্ঘ মং ব্রূহি ৰসন্তসন্নিভ, কস্মা সুৰ সুক্খদুমং ন রিঞ্চসী’’তি.
তত্থ ঝাযসীতি কিংকারণা সুক্খখাণুমত্থকে ঝাযন্তো পজ্ঝাযন্তো তিট্ঠসি. ইঙ্ঘাতি চোদনত্থে নিপাতো. ৰসন্তসন্নিভাতি ৰসন্তকালে ৰনসণ্ডো সুৰগণসমোকিণ্ণো ৰিয নীলোভাসো হোতি, তেন তং ‘‘ৰসন্তসন্নিভা’’তি আলপতি. ন রিঞ্চসীতি ন ছড্ডেসি.
অথ নং সুৰরাজা ‘‘অহং হংস অত্তনো কতঞ্ঞুকতৰেদিতায ইমং রুক্খং ন জহামী’’তি ৰত্ৰা দ্ৰে গাথা অভাসি –
২২. ‘‘যে ৰে সখীনং সখারো ভৰন্তি, পাণচ্চযে দুক্খসুখেসু হংস;
খীণং অখীণম্পি ন তং জহন্তি, সন্তো সতং ধম্মমনুস্সরন্তা.
২৩. ‘‘সোহং সতং অঞ্ঞতরোস্মি হংস, ঞাতী চ মে হোতি সখা চ রুক্খো;
তং নুস্সহে জীৰিকত্থো পহাতুং, খীণন্তি ঞত্ৰান ন হেস ধম্মো’’তি.
তত্থ যে ৰে সখীনং সখারো ভৰন্তীতি যে সহাযানং সহাযা হোন্তি. খীণং অখীণম্পীতি পণ্ডিতা নাম অত্তনো সহাযং ভোগপরিক্খযেন খীণম্পি অখীণম্পি ন জহন্তি. সতং ধম্মমনুস্সরন্তাতি পণ্ডিতানং পৰেণিং অনুস্সরমানা. ঞাতী চ মেতি হংসরাজ, অযং রুক্খো সম্পিযাযনত্থেন ময্হং ঞাতি চ সমাচিণ্ণচরণতায সখা চ. জীৰিকত্থোতি তমহং জীৰিকায অত্থিকো হুত্ৰা পহাতুং ন সক্কোমি.
সক্কো তস্স ৰচনং সুত্ৰা তুট্ঠো পসংসিত্ৰা ৰরং দাতুকামো দ্ৰে গাথা অভাসি –
২৪. ‘‘সাধু সক্খি কতং হোতি, মেত্তি সংসতি সন্থৰো;
সচেতং ধম্মং রোচেসি, পাসংসোসি ৰিজানতং.
২৫. ‘‘সো তে সুৰ ৰরং দম্মি, পত্তযান ৰিহঙ্গম;
ৰরং ৰরস্সু ৰক্কঙ্গ, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছসী’’তি.
তত্থ সাধূতি সম্পহংসনং. সক্খি কতং হোতি, মেত্তি সংসতি সন্থৰোতি সখিভাৰো চ মেত্তি চ পরিসমজ্ঝে সন্থৰো চাতি তযা মিত্তং কতং সাধু হোতি লদ্ধকং ভদ্দকমেৰ. সচেতং ধম্মন্তি সচে এতং মিত্তধম্মং. ৰিজানতন্তি এৰং সন্তে ৰিঞ্ঞূনং পসংসিতব্বযুত্তকোসীতি অত্থো. সো তেতি সো অহং তুয্হং. ৰরস্সূতি ইচ্ছস্সু. যং কিঞ্চি মনসিচ্ছসীতি যং কিঞ্চি মনসা ইচ্ছসি, সব্বং তং ৰরং দদামি তেতি.
তং সুত্ৰা সুৰরাজা ৰরং গণ্হন্তো সত্তমং গাথমাহ –
২৬. ‘‘ৰরঞ্চ মে হংস ভৰং দদেয্য, অযঞ্চ রুক্খো পুনরাযুং লভেথ;
সো সাখৰা ফলিমা সংৰিরূল়্হো, মধুত্থিকো তিট্ঠতু সোভমানো’’তি.
তত্থ সাখৰাতি সাখসম্পন্নো. ফলিমাতি ফলেন উপেতো. সংৰিরূল়্হোতি সমন্ততো ৰিরূল়্হপত্তো তরুণপত্তসম্পন্নো হুত্ৰা. মধুত্থিকোতি সংৰিজ্জমানমধুরফলেসু পক্খিত্তমধু ৰিয মধুরফলো হুত্ৰাতি অত্থো.
অথস্স সক্কো ৰরং দদমানো অট্ঠমং গাথমাহ –
২৭. ‘‘তং পস্স সম্ম ফলিমং উল়ারং, সহাৰ তে হোতু উদুম্বরেন;
সো সাখৰা ফলিমা সংৰিরূল়্হো, মধুত্থিকো তিট্ঠতু সোভমানো’’তি.
তত্থ সহাৰ তে হোতু উদুম্বরেনাতি তৰ উদুম্বরেন সদ্ধিং সহ একতোৰ ৰাসো হোতু.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা সক্কো তং অত্তভাৰং ৰিজহিত্ৰা অত্তনো চ সুজায চ আনুভাৰং দস্সেত্ৰা গঙ্গাতো হত্থেন উদকং গহেত্ৰা উদুম্বরখাণুকং পহরি. তাৰদেৰ সাখাৰিটপসচ্ছন্নো মধুরফলো রুক্খো উট্ঠহিত্ৰা মুণ্ডমণিপব্বতো ৰিয ৰিলাসসম্পন্নো অট্ঠাসি. সুৰরাজা তং দিস্ৰা সোমনস্সপ্পত্তো সক্কস্স থুতিং করোন্তো নৰমং গাথমাহ –
২৮. ‘‘এৰং সক্ক সুখী হোহি, সহ সব্বেহি ঞাতিভি;
যথাহমজ্জ সুখিতো, দিস্ৰান সফলং দুম’’ন্তি.
সক্কোপি তস্স ৰরং দত্ৰা উদুম্বরং অমতফলং কত্ৰা সদ্ধিং সুজায অত্তনো ঠানমেৰ গতো. তমত্থং দীপযমানা ওসানে অভিসম্বুদ্ধগাথা ঠপিতা –
২৯. ‘‘সুৰস্স চ ৰরং দত্ৰা, কত্ৰান সফলং দুমং;
পক্কামি সহ ভরিযায, দেৰানং নন্দনং ৰন’’ন্তি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা ‘‘এৰং ভিক্খু পোরাণকপণ্ডিতা তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তাপি অলোলুপ্পচারা অহেসুং. ত্ৰং পন কস্মা এৰরূপে সাসনে পব্বজিত্ৰা লোলুপ্পচারং চরসি, গচ্ছ তত্থেৰ ৰসাহী’’তি কম্মট্ঠানমস্স কথেত্ৰা জাতকং সমোধানেসি. সো ভিক্খু তত্থ গন্ত্ৰা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেন্তো অরহত্তং পাপুণি. তদা সক্কো অনুরুদ্ধো অহোসি, সুৰরাজা পন অহমেৰ অহোসিন্তি.
মহাসুৰজাতকৰণ্ণনা ততিযা.
[৪৩০] ৪. চূল়সুৰজাতকৰণ্ণনা
সন্তি রুক্খাতি ইদং সত্থা সাৰত্থিযং জেতৰনে ৰিহরন্তো ৰেরঞ্জকণ্ডং আরব্ভ কথেসি. সত্থরি ৰেরঞ্জাযং ৰস্সং ৰসিত্ৰা অনুপুব্বেন সাৰত্থিং অনুপ্পত্তে ভিক্খূ ধম্মসভাযং কথং সমুট্ঠাপেসুং ‘‘আৰুসো, তথাগতো খত্তিযসুখুমালো বুদ্ধসুখুমালো মহন্তেন ইদ্ধানুভাৰেন সমন্নাগতোপি ৰেরঞ্জব্রাহ্মণেন নিমন্তিতো তেমাসং ৰসন্তো মারাৰট্টনৰসেন তস্স সন্তিকা একদিৰসম্পি ভিক্খং অলভিত্ৰা লোলুপ্পচারং পহায তেমাসং পত্থপুলকপিট্ঠোদকেন যাপেন্তো অঞ্ঞত্থ ন অগমাসি, অহো তথাগতানং অপ্পিচ্ছসন্তুট্ঠভাৰো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে ‘‘অনচ্ছরিযং, ভিক্খৰে, তথাগতস্স ইদানি লোলুপ্পচারপ্পহানং, পুব্বেপি তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তোপি লোলুপ্পচারং পহাসি’’ন্তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি. সব্বম্পি ৰত্থু পুরিমনযেনেৰ ৰিত্থারেতব্বং.
৩০. ‘‘সন্তি রুক্খা হরিপত্তা, দুমা নেকফলা বহূ;
কস্মা নু সুক্খে কোল়াপে, সুৰস্স নিরতো মনো.
৩১. ‘‘ফলস্স উপভুঞ্জিম্হা, নেকৰস্সগণে বহূ;
অফলম্পি ৰিদিত্ৰান, সাৰ মেত্তি যথা পুরে.
৩২. ‘‘সুক্খঞ্চ রুক্খং কোল়াপং, ওপত্তমফলং দুমং;
ওহায সকুণা যন্তি, কিং দোসং পস্সসে দিজ.
৩৩. ‘‘যে ফলত্থা সম্ভজন্তি, অফলোতি জহন্তি নং;
অত্তত্থপঞ্ঞা দুম্মেধা, তে হোন্তি পক্খপাতিনো.
৩৪. ‘‘সাধু সক্খি কতং হোতি, মেত্তি সংসতি সন্থৰো;
সচেতং ধম্মং রোচেসি, পাসংসোসি ৰিজানতং.
৩৫. ‘‘সো তে সুৰ ৰরং দম্মি, পত্তযান ৰিহঙ্গম;
ৰরং ৰরস্সু ৰক্কঙ্গ, যং কিঞ্চি মনসিচ্ছসি.
৩৬. ‘‘অপি নাম নং পস্সেয্যং, সপত্তং সফলং দুমং;
দলিদ্দোৰ নিধিং লদ্ধা, নন্দেয্যাহং পুনপ্পুনং.
৩৭. ‘‘ততো অমতমাদায, অভিসিঞ্চি মহীরুহং;
তস্স সাখা ৰিরূহিংসু, সীতচ্ছাযা মনোরমা.
৩৮. ‘‘এৰং সক্ক সুখী হোহি, সহ সব্বেহি ঞাতিভি;
যথাহমজ্জ সুখিতো, দিস্ৰান সফলং দুমং.
৩৯. ‘‘সুৰস্স চ ৰরং দত্ৰা, কত্ৰান সফলং দুমং;
পক্কামি সহ ভরিযায, দেৰানং নন্দনং ৰন’’ন্তি. –
পঞ্হপটিপঞ্হাপি অত্থোপি পুরিমনযেনেৰ ৰেদিতব্বা, অনুত্তানপদমেৰ পন ৰণ্ণযিস্সাম.
হরিপত্তাতি নীলপত্তসচ্ছন্না. কোল়াপেতি ৰাতে পহরন্তে আকোটিতসদ্দং ৰিয মুঞ্চমানে নিস্সারে. সুৰস্সাতি আযস্মতো সুৰরাজস্স কস্মা এৰরূপে রুক্খে মনো নিরতো. ফলস্সাতি ফলং অস্স রুক্খস্স. নেকৰস্সগণেতি অনেকৰস্সগণে. বহূতি সমানেপি অনেকসতে ন দ্ৰে তযো, অথ খো বহূৰ. ৰিদিত্ৰানাতি হংসরাজ ইদানি অম্হাকং ইমং রুক্খং অফলং ৰিদিত্ৰাপি যথা পুরে এতেন সদ্ধিং মেত্তি, সাৰ মেত্তি, তঞ্হি মযং ন ভিন্দাম, মেত্তিং ভিন্দন্তা হি অনরিযা অসপ্পুরিসা নাম হোন্তীতি পকাসেন্তো এৰমাহ.
ওপত্তন্তি অৰপত্তং নিপ্পত্তং পতিতপত্তং. কিং দোসং পস্সসেতি অঞ্ঞে সকুণা এতং ওহায অঞ্ঞত্থ গচ্ছন্তি, ত্ৰং এৰং গমনে কিং নাম দোসং পস্সসি. যে ফলত্থাতি যে পক্খিনো ফলত্থায ফলকারণা সম্ভজন্তি উপগচ্ছন্তি, অফলোতি ঞত্ৰা এতং জহন্তি. অত্তত্থপঞ্ঞাতি অত্তনো অত্থায পঞ্ঞা, পরং অনোলোকেত্ৰা অত্তনিযেৰ ৰা ঠিতা এতেসং পঞ্ঞাতি অত্তত্থপঞ্ঞা. পক্খপাতিনোতি তে অত্তনোযেৰ ৰুড্ঢিং পচ্চাসীসমানা মিত্তপক্খং পাতেন্তি নাসেন্তীতি পক্খপাতিনো নাম হোন্তি. অত্তপক্খেযেৰ ৰা পতন্তীতি পক্খপাতিনো.
অপি নাম নন্তি হংসরাজ, সচে মে মনোরথো নিপ্ফজ্জেয্য, তযা দিন্নো ৰরো সম্পজ্জেয্য, অপি নাম অহং ইমং রুক্খং সপত্তং সফলং পুন পস্সেয্যং, ততো দলিদ্দো নিধিং লভিত্ৰাৰ পুনপ্পুনং এতং অভিনন্দেয্যং, তং দিস্ৰাৰ পমোদেয্যং. অমতমাদাযাতি অত্তনো আনুভাৰেন ঠিতো গঙ্গোদকং গহেত্ৰা অভিসিঞ্চযীতি অত্থো. ইমস্মিং জাতকে ইমায সদ্ধিং দ্ৰে অভিসম্বুদ্ধগাথা হোন্তি.
সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেসি – ‘‘তদা সক্কো অনুরুদ্ধো অহোসি, সুৰরাজা পন অহমেৰ অহোসি’’ন্তি.
চূল়সুৰজাতকৰণ্ণনা চতুত্থা.
[৪৩১] ৫. হরিতচজাতকৰণ্ণনা
সুতং মেতং মহাব্রহ্মেতি ইদং সত্থা জেতৰনে ৰিহরন্তো উক্কণ্ঠিতভিক্খুং আরব্ভ কথেসি. তঞ্হি ভিক্খুং একং অলঙ্কতমাতুগামং দিস্ৰা উক্কণ্ঠিতং দীঘকেসনখলোমং ৰিব্ভমিতুকামং আচরিযুপজ্ঝাযেহি অরুচিযা আনীতং. সত্থা ‘‘সচ্চং কির ত্ৰং ভিক্খু উক্কণ্ঠিতোসী’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সচ্চং, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘কিংকারণা’’তি ৰত্ৰা ‘‘অলঙ্কতমাতুগামং দিস্ৰা কিলেসৰসেন, ভন্তে’’তি ৰুত্তে ‘‘ভিক্খু কিলেসো নাম গুণৰিদ্ধংসকো অপ্পস্সাদো নিরযে নিব্বত্তাপেতি, এস পন কিলেসো কিংকারণা তং ন কিলমেস্সতি? ন হি সিনেরুং পহরিত্ৰা পহরণৰাতো পুরাণপণ্ণস্স লজ্জতি, ইমঞ্হি কিলেসং নিস্সায বোধিঞাণস্স অনুপদং চরমানা পঞ্চঅভিঞ্ঞঅট্ঠসমাপত্তিলাভিনো ৰিসুদ্ধমহাপুরিসাপি সতিং উপট্ঠপেতুং অসক্কোন্তা ঝানং অন্তরধাপেসু’’ন্তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি.
অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে বোধিসত্তো একস্মিং নিগমে অসীতিকোটিৰিভৰে ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তি, কঞ্চনছৰিতায পনস্স ‘‘হরিতচকুমারো’’তি নামং করিংসু. সো ৰযপ্পত্তো তক্কসিলং গন্ত্ৰা উগ্গহিতসিপ্পো কুটুম্বং সণ্ঠপেত্ৰা মাতাপিতূনং অচ্চযেন ধনৰিলোকনং কত্ৰা ‘‘ধনমেৰ পঞ্ঞাযতি, ধনস্স উপ্পাদকা ন পঞ্ঞাযন্তি, মযাপি মরণমুখে চুণ্ণৰিচুণ্ণেন ভৰিতব্ব’’ন্তি মরণভযভীতো মহাদানং দত্ৰা হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা সত্তমে দিৰসে অভিঞ্ঞা চ সমাপত্তিযো চ নিব্বত্তেত্ৰা তত্থ চিরং ৰনমূলফলাহারো যাপেত্ৰা লোণম্বিলসেৰনত্থায পব্বতা ওতরিত্ৰা অনুপুব্বেন বারাণসিং পত্ৰা রাজুয্যানে ৰসিত্ৰা পুনদিৰসে বারাণসিযং ভিক্খায চরন্তো রাজদ্ৰারং সম্পাপুণি. রাজা তং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো পক্কোসাপেত্ৰা সমুস্সিতসেতচ্ছত্তে রাজপল্লঙ্কে নিসীদাপেত্ৰা নানগ্গরসভোজনং ভোজেত্ৰা অনুমোদনাৰসানে অতিরেকতরং পসীদিত্ৰা ‘‘কহং, ভন্তে, গচ্ছথা’’তি ৰত্ৰা ‘‘ৰস্সাৰাসট্ঠানং উপধারেম, মহারাজা’’তি ৰুত্তে ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি ভুত্তপাতরাসো তং আদায উয্যানং গন্ত্ৰা তত্থ রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানাদীনি কারাপেত্ৰা উয্যানপালং পরিচারকং কত্ৰা দত্ৰা ৰন্দিত্ৰা নিক্খমি. মহাসত্তো ততো পট্ঠায নিবদ্ধং রঞ্ঞো গেহে ভুঞ্জন্তো দ্ৰাদস ৰস্সানি তত্থ ৰসি.
অথেকদিৰসং রাজা পচ্চন্তং কুপিতং ৰূপসমেতুং গচ্ছন্তো ‘‘অম্হাকং পুঞ্ঞক্খেত্তং মা পমজ্জী’’তি মহাসত্তং দেৰিযা নিয্যাদেত্ৰা অগমাসি. ততো পট্ঠায সা মহাসত্তং সহত্থা পরিৰিসতি. অথেকদিৰসং সা ভোজনং সম্পাদেত্ৰা তস্মিং চিরাযমানে গন্ধোদকেন ন্হত্ৰা সণ্হং মট্ঠসাটকং নিৰাসেত্ৰা সীহপঞ্জরং ৰিৰরাপেত্ৰা সরীরে ৰাতং পহরাপেন্তী খুদ্দকমঞ্চকে নিপজ্জি. মহাসত্তোপি দিৰাতরং সুনিৰত্থো সুপারুতো ভিক্খাভাজনং আদায আকাসেনাগন্ত্ৰা সীহপঞ্জরং পাপুণি. দেৰিযা তস্স ৰাকচিরসদ্দং সুত্ৰা ৰেগেন উট্ঠহন্তিযা মট্ঠসাটকো ভস্সি, মহাসত্তস্স ৰিসভাগারম্মণং চক্খুং পটিহঞ্ঞি. অথস্স অনেকৰস্সকোটিসতসহস্সকালে অব্ভন্তরে নিৰুত্থকিলেসো করণ্ডকে সযিতআসীৰিসো ৰিয উট্ঠহিত্ৰা ঝানং অন্তরধাপেসি. সো সতিং উপট্ঠাপেতুং অসক্কোন্তো গন্ত্ৰা দেৰিং হত্থে গণ্হি, তাৰদেৰ সাণিং পরিক্খিপিংসু. সো তায সদ্ধিং লোকধম্মং সেৰিত্ৰা ভুঞ্জিত্ৰা উয্যানং গন্ত্ৰা ততো পট্ঠায দেৰসিকং তথেৰ অকাসি. তস্স তায সদ্ধিং লোকধম্মপটিসেৰনং সকলনগরে পাকটং জাতং. অমচ্চা ‘‘হরিতচতাপসো এৰমকাসী’’তি রঞ্ঞো পণ্ণং পহিণিংসু. রাজা ‘‘মং ভিন্দিতুকামা এৰং ৰদন্তী’’তি অসদ্দহিত্ৰা পচ্চন্তং ৰূপসমেত্ৰা বারাণসিং পচ্চাগন্ত্ৰা নগরং পদক্খিণং কত্ৰা দেৰিযা সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘সচ্চং, কির মম অয্যো হরিতচতাপসো তযা সদ্ধিং লোকধম্মং পটিসেৰতী’’তি পুচ্ছি. ‘‘সচ্চং, দেৰা’’তি. সো তস্সাপি অসদ্দহিত্ৰা ‘‘তমেৰ পটিপুচ্ছিস্সামী’’তি উয্যানং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদিত্ৰা তং পুচ্ছন্তো পঠমং গাথমাহ –
৪০. ‘‘সুতং মেতং মহাব্রহ্মে, কামে ভুঞ্জতি হারিতো;
কচ্চেতং ৰচনং তুচ্ছং, কচ্চি সুদ্ধো ইরিয্যসী’’তি.
তত্থ কচ্চেতন্তি কচ্চি এতং ‘‘হারিতো কামে পরিভুঞ্জতী’’তি অম্হেহি সুতং ৰচনং তুচ্ছং অভূতং, কচ্চি ত্ৰং সুদ্ধো ইরিয্যসি ৰিহরসীতি.
সো চিন্তেসি – ‘‘অযং রাজা ‘নাহং পরিভুঞ্জামী’তি ৰুত্তেপি মম সদ্দহিস্সতেৰ, ইমস্মিং লোকে সচ্চসদিসী পতিট্ঠা নাম নত্থি. উজ্ঝিতসচ্চা হি বোধিমূলে নিসীদিত্ৰা বোধিং পাপুণিতুং ন সক্কোন্তি, মযা সচ্চমেৰ কথেতুং ৰট্টতী’’তি. বোধিসত্তস্স হি একচ্চেসু ঠানেসু পাণাতিপাতোপি অদিন্নাদানম্পি কামেসুমিচ্ছাচারোপি সুরামেরযমজ্জপানম্পি হোতিযেৰ, অত্থভেদকৰিসংৰাদনং পুরক্খত্ৰা মুসাৰাদো নাম ন হোতি, তস্মা সো সচ্চমেৰ কথেন্তো দুতিযং গাথমাহ –
৪১. ‘‘এৰমেতং মহারাজ, যথা তে ৰচনং সুতং;
কুম্মগ্গং পটিপন্নোস্মি, মোহনেয্যেসু মুচ্ছিতো’’তি.
তত্থ মোহনেয্যেসূতি কামগুণেসু. কামগুণেসু হি লোকো মুয্হতি, তে চ লোকং মোহযন্তি, তস্মা তে ‘‘মোহনেয্যা’’তি ৰুচ্চন্তীতি.
তং সুত্ৰা রাজা ততিযং গাথমাহ –
৪২. ‘‘অদু পঞ্ঞা কিমত্থিযা, নিপুণা সাধুচিন্তিনী;
যায উপ্পতিতং রাগং, কিং মনো ন ৰিনোদযে’’তি.
তত্থ অদূতি নিপাতো. ইদং ৰুত্তং হোতি – ভন্তে, গিলানস্স নাম ভেসজ্জং, পিপাসিতস্স পানীযং পটিসরণং, তুম্হাকং পনেসা নিপুণা সাধূনং অত্থানং চিন্তিনী পঞ্ঞা কিমত্থিযা, যায পুন উপ্পতিতং রাগং কিং মনো ন ৰিনোদযে, কিং চিত্তং ৰিনোদেতুং নাসক্খীতি.
অথস্স কিলেসবলং দস্সেন্তো হারিতো চতুত্থং গাথমাহ –
৪৩. ‘‘চত্তারোমে মহারাজ, লোকে অতিবলা ভুসা;
রাগো দোসো মদো মোহো, যত্থ পঞ্ঞা ন গাধতী’’তি.
তত্থ যত্থাতি যেসু পরিযুট্ঠানং পত্তেসু মহোঘে পতিতা ৰিয পঞ্ঞা গাধং পতিট্ঠং ন লভতি.
তং সুত্ৰা রাজা পঞ্চমং গাথমাহ –
৪৪. ‘‘অরহা সীলসম্পন্নো, সুদ্ধো চরতি হারিতো;
মেধাৰী পণ্ডিতো চেৰ, ইতি নো সম্মতো ভৰ’’ন্তি.