৩. ৰিটটূভৰত্থু

পুপ্ফানিহেৰ পচিনন্তন্তি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা সাৰত্থিযং ৰিহরন্তো সপরিসং মহোঘেন অজ্ঝোত্থরিত্ৰা মারিতং ৰিটটূভং আরব্ভ কথেসি.

তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – সাৰত্থিযঞ্হি মহাকোসলরঞ্ঞো পুত্তো পসেনদিকুমারো নাম. ৰেসালিযং লিচ্ছৰিরঞ্ঞো পুত্তো লিচ্ছৰিকুমারো মহালি নাম, কুসিনারাযং মল্লরাজপুত্তো বন্ধুলো নামাতি ইমে তযো দিসাপামোক্খস্সাচরিযস্স সন্তিকে সিপ্পুগ্গহণত্থং তক্কসিলং গন্ত্ৰা বহিনগরে সালায সমাগতা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স আগতকারণঞ্চ কুলঞ্চ নামঞ্চ পুচ্ছিত্ৰা সহাযকা হুত্ৰা একতোৰ আচরিযং উপসঙ্কমিত্ৰা সিপ্পং সিক্খন্তা ন চিরস্সেৰ উগ্গহিতসিপ্পা আচরিযং আপুচ্ছিত্ৰা একতোৰ নিক্খমিত্ৰা সকসকট্ঠানানি অগমংসু. তেসু পসেনদিকুমারো পিতু সিপ্পং দস্সেত্ৰা পসন্নেন পিতরা রজ্জে অভিসিত্তো. মহালিকুমারো লিচ্ছৰীনং সিপ্পং দস্সেন্তো মহন্তেন উস্সাহেন দস্সেসি, তস্স অক্খীনি ভিজ্জিত্ৰা অগমংসু. লিচ্ছৰিরাজানো ‘‘অহো ৰত অম্হাকং আচরিযো অক্খিৰিনাসং পত্তো, ন নং পরিচ্চজিস্সাম, উপট্ঠহিস্সাম ন’’ন্তি তস্স সতসহস্সুট্ঠানকং একং দ্ৰারং অদংসু. সো তং নিস্সায পঞ্চসতে লিচ্ছৰিরাজপুত্তে সিপ্পং সিক্খাপেন্তো ৰসি. বন্ধুলকুমারো সট্ঠিং সট্ঠিং ৰেল়ূ গহেত্ৰা মজ্ঝে অযসলাকং পক্খিপিত্ৰা সট্ঠিকলাপে উস্সাপেত্ৰা ঠপিতে মল্লরাজকুলেহি ‘‘ইমে কপ্পেতূ’’তি ৰুত্তো অসীতিহত্থং আকাসং উল্লঙ্ঘিত্ৰা অসিনা কপ্পেন্তো অগমাসি. সো ওসানকলাপে অযসলাকায ‘‘কিরী’’তি সদ্দং সুত্ৰা, ‘‘কিং এত’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা সব্বকলাপেসু অযসলাকানং ঠপিতভাৰং ঞত্ৰা অসিং ছড্ডেত্ৰা রোদমানো ‘‘ময্হং এত্তকেসু ঞাতিসুহজ্জেসু একোপি সসিনেহো হুত্ৰা ইমং কারণং নাচিক্খি. সচে হি অহং জানেয্যং, অযসলাকায সদ্দং অনুট্ঠাপেন্তোৰ ছিন্দেয্য’’ন্তি ৰত্ৰা, ‘‘সব্বেপিমে মারেত্ৰা রজ্জং করেয্য’’ন্তি মাতাপিতূনং কথেসি. তেহি ‘‘পৰেণিরজ্জং নাম, তাত, ইদং ন লব্ভা এৰং কাতু’’ন্তি নানপ্পকারেন ৰারিতো ‘‘তেন হি মম সহাযকস্স সন্তিকং গমিস্সামী’’তি সাৰত্থিং অগমাসি.

পসেনদি কোসলো রাজা তস্সাগমনং সুত্ৰা পচ্চুগ্গন্ত্ৰা মহন্তেন সক্কারেন তং নগরং পৰেসেত্ৰা সেনাপতিট্ঠানে ঠপেসি. সো মাতাপিতরো পক্কোসাপেত্ৰা তত্থেৰ ৰাসং কপ্পেসি. অথেকদিৰসং রাজা উপরিপাসাদে ঠিতো অন্তরৰীথিং ওলোকযমানো ‘‘অনাথপিণ্ডিকস্স চূল়অনাথপিণ্ডিকস্স ৰিসাখায সুপ্পৰাসাযা’’তি এতেসং গেহে নিচ্চং ভত্তকিচ্চত্থায গচ্ছন্তে অনেকসহস্সে ভিক্খূ দিস্ৰা, ‘‘কহং, অয্যা, গচ্ছন্তী’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘দেৰ, অনাথপিণ্ডিকস্স গেহে নিচ্চভত্তসলাকভত্তগিলানভত্তাদীনং অত্থায দেৰসিকং দ্ৰে ভিক্খুসহস্সানি গচ্ছন্তি, চূল়অনাথপিণ্ডিকস্স গেহে পঞ্চসতানি, তথা ৰিসাখায তথা সুপ্পৰাসাযা’’তি ৰুত্তে সযম্পি ভিক্খুসঙ্ঘং উপট্ঠহিতুকামো ৰিহারং গন্ত্ৰা ভিক্খুসহস্সেন সদ্ধিং সত্থারং নিমন্তেত্ৰা সত্তাহং সহত্থা দানং দত্ৰা সত্তমে দিৰসে সত্থারং ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, পঞ্চহি মে ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং নিবদ্ধং ভিক্খং গণ্হথা’’তি আহ. ‘‘মহারাজ বুদ্ধা নাম একট্ঠানে নিবদ্ধং ভিক্খং ন গণ্হন্তি, বহূ জনা বুদ্ধানং আগমনং পচ্চাসীসন্তী’’তি. ‘‘তেন হি একং ভিক্খুং নিবদ্ধং পেসেথা’’তি আহ. সত্থা আনন্দত্থেরস্স ভারং অকাসি. রাজা ভিক্খুসঙ্ঘে আগতে পত্তং গহেত্ৰা, ‘‘ইমে নাম পরিৰিসন্তূ’’তি অৰিচারেত্ৰাৰ সত্তাহং সযমেৰ পরিৰিসিত্ৰা অট্ঠমে দিৰসে ৰিক্খিত্তচিত্তো পমজ্জমকাসি. রাজকুলে নাম অনাণত্তা আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা ভিক্খূ নিসীদাপেত্ৰা পরিৰিসিতুং ন লভন্তি ‘‘ন মযং ইধ ঠাতুং সক্খিস্সামা’’তি বহূ ভিক্খূ পক্কমিংসু. রাজা দুতিযদিৰসেপি পমজ্জি, দুতিযদিৰসেপি বহূ ভিক্খূ পক্কমিংসু. ততিযদিৰসেপি পমজ্জি, তদা আনন্দত্থেরং এককমেৰ ঠপেত্ৰা অৰসেসা পক্কমিংসু. পুঞ্ঞৰন্তা নাম কারণৰসিকা হোন্তি, কুলানং পসাদং রক্খন্তি. তথাগতস্স চ সারিপুত্তত্থেরো মহামোগ্গল্লানত্থেরোতি দ্ৰে অগ্গসাৰকা, খেমা উপ্পলৰণ্ণাতি দ্ৰে অগ্গসাৰিকা, উপাসকেসু চিত্তো, গহপতি, হত্থকো আল়ৰকোতি দ্ৰে অগ্গউপাসকা, উপাসিকাসু ৰেল়ুকণ্ঠকী নন্দমাতা, খুজ্জুত্তরাতি দ্ৰে অগ্গউপাসিকা, ইতি ইমে অট্ঠ জনে আদিং কত্ৰা ঠানন্তরপত্তা সব্বেপি সাৰকা একদেসেন দসন্নং পারমীনং পূরিতত্তা মহাপুঞ্ঞা অভিনীহারসম্পন্না. আনন্দত্থেরোপি কপ্পসতসহস্সং পূরিতপারমী অভিনীহারসম্পন্নো মহাপুঞ্ঞো অত্তনো কারণৰসিকতায কুলস্স পসাদং রক্খন্তো অট্ঠাসি. তং এককমেৰ নিসীদাপেত্ৰা পরিৰিসিংসু.

রাজা ভিক্খূনং গতকালে আগন্ত্ৰা খাদনীযভোজনীযানি তথেৰ ঠিতানি দিস্ৰা, ‘‘কিং, অয্যা, নাগমিংসূ’’তি পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘আনন্দত্থেরো এককোৰ আগতো দেৰা’’তি সুত্ৰা, ‘‘অদ্ধা এত্তকং মে ভত্তচ্ছেদনমকংসূ’’তি ভিক্খূনং কুদ্ধো সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘ভন্তে, মযা পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং ভিক্খা পটিযত্তা, আনন্দত্থেরো কির এককোৰাগতো, পটিযত্তা ভিক্খা তথেৰ ঠিতা, পঞ্চসতা ভিক্খূ মম গেহে সঞ্ঞং ন করিংসু, কিং নু খো কারণ’’ন্তি আহ. সত্থা ভিক্খূনং দোসং অৰত্ৰা, ‘‘মহারাজ, মম সাৰকানং তুম্হেহি সদ্ধিং ৰিস্সাসো নত্থি, তেন ন গতা ভৰিস্সন্তী’’তি ৰত্ৰা কুলানং অনুপগমনকারণঞ্চ উপগমনকারণঞ্চ পকাসেন্তো ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ইমং সুত্তমাহ –

‘‘নৰহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৰা ৰা নালং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৰা ৰা নালং উপনিসীদিতুং. কতমেহি নৰহি? ন মনাপেন পচ্চুট্ঠেন্তি, ন মনাপেন অভিৰাদেন্তি, ন মনাপেন আসনং দেন্তি, সন্তমস্স পরিগুহন্তি, বহুকম্পি থোকং দেন্তি, পণীতম্পি লূখং দেন্তি, অসক্কচ্চং দেন্তি নো সক্কচ্চং, ন উপনিসীদন্তি ধম্মস্সৰনায, ভাসিতমস্স ন সুস্সূসন্তি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, নৰহঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৰা ৰা নালং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৰা ৰা নালং উপনিসীদিতুং.

‘‘নৰহি, ভিক্খৰে, অঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৰা ৰা অলং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৰা ৰা অলং উপনিসীদিতুং. কতমেহি নৰহি? মনাপেন পচ্চুট্ঠেন্তি, মনাপেন অভিৰাদেন্তি, মনাপেন আসনং দেন্তি, সন্তমস্স ন পরিগুহন্তি, বহুকম্পি বহুকং দেন্তি, পণীতম্পি পণীতং দেন্তি, সক্কচ্চং দেন্তি নো অসক্কচ্চং, উপনিসীদন্তি ধম্মস্সৰনায, ভাসিতমস্স সুস্সূসন্তি. ইমেহি খো, ভিক্খৰে, নৰহঙ্গেহি সমন্নাগতং কুলং অনুপগন্ত্ৰা ৰা অলং উপগন্তুং, উপগন্ত্ৰা ৰা অলং উপনিসীদিতু’’ন্তি (অ. নি. ৯.১৭).

ইতি খো, মহারাজ, মম সাৰকা তুম্হাকং সন্তিকা ৰিস্সাসং অলভন্তা ন গতা ভৰিস্সন্তীতি. পোরাণকপণ্ডিতাপি হি অৰিস্সাসিকট্ঠানে সক্কচ্চং উপট্ঠিযমানাপি মারণন্তিকং ৰেদনং পত্ৰা ৰিস্সাসিকট্ঠানমেৰ অগমিংসূতি. ‘‘কদা, ভন্তে’’তি রঞ্ঞা পুট্ঠো অতীতং আহরি –

অতীতে বারাণসিযং ব্রহ্মদত্তে রজ্জং কারেন্তে কেসৰো নাম রাজা রজ্জং পহায ইসিপব্বজ্জং পব্বজি. তং পঞ্চ পুরিসসতানি অনুপব্বজিংসু. সো কেসৰতাপসো নাম অহোসি. পসাধনকপ্পকো পনস্স অনুপব্বজিত্ৰা কপ্পকো নাম অন্তেৰাসিকো অহোসি. কেসৰতাপসো পরিসায সদ্ধিং অট্ঠ মাসে হিমৰন্তে ৰসিত্ৰা ৰস্সারত্তসমযে লোণম্বিলসেৰনত্থায বারাণসিং পত্ৰা ভিক্খায পাৰিসি. অথ নং রাজা দিস্ৰা পসীদিত্ৰা চতুমাসং অত্তনো সন্তিকে ৰসনত্থায পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা উয্যানেৰ ৰসাপেন্তো সযং সাযংপাতং অস্স উপট্ঠানং গচ্ছতি. অৰসেসা তাপসা কতিপাহং ৰসিত্ৰা হত্থিসদ্দাদীহি উব্বাল়্হা হুত্ৰা উক্কণ্ঠিত্ৰা, ‘‘আচরিয, উক্কণ্ঠিতম্হা, গচ্ছামা’’তি আহংসু. ‘‘কহং, তাতা’’তি? ‘‘হিমৰন্তং, আচরিযা’’তি. রাজা অম্হাকং আগতদিৰসেযেৰ চতুমাসং ইধ ৰসনত্থায পটিঞ্ঞং গণ্হি. ‘‘কথং গমিস্সথ, তাতা’’তি? ‘‘তুম্হেহি অম্হাকং অনাচিক্খিত্ৰাৰ পটিঞ্ঞা দিন্না, মযং ইধ ন সক্কোম ৰসিতুং, ইতো অৰিদূরে তুম্হাকং পৰত্তিস্সৰনট্ঠানে ৰসিস্সামা’’তি ৰন্দিত্ৰা পক্কমিংসু. কপ্পন্তেৰাসিকেন সদ্ধিং আচরিযো ওহীযি.

রাজা উপট্ঠানং আগতো, ‘‘কহং, অয্যা’’তি পুচ্ছি. ‘‘সব্বে উক্কণ্ঠিতম্হাতি ৰত্ৰা হিমৰন্তং গতা, মহারাজা’’তি আহ. কপ্পকোপি ন চিরস্সেৰ উক্কণ্ঠিত্ৰা আচরিযেন পুনপ্পুনং ৰারিযমানোপি ‘‘ন সক্কোমী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. ইতরেসং পন সন্তিকং অগন্ত্ৰা আচরিযস্স পৰত্তিং সুণন্তো অৰিদূরে ঠানে ৰসি. অপরভাগে আচরিযস্স অন্তেৰাসিকে অনুস্সরন্তস্স কুচ্ছিরোগো উপ্পজ্জি. রাজা ৰেজ্জেহি তিকিচ্ছাপেসি, রোগো ন ৰূপসম্মতি. তাপসো আহ – ‘‘কিং, মহারাজ, ইচ্ছসি মে রোগৰূপসম’’ন্তি? ‘‘ভন্তে, সচাহং সক্কুণেয্যং, ইদানেৰ ৰো ফাসুকং করেয্য’’ন্তি. ‘‘মহারাজ, সচে মে ফাসুকং ইচ্ছসি, মং অন্তেৰাসিকানং সন্তিকং পেসেহী’’তি. রাজা ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি তং মঞ্চকে নিপজ্জাপেত্ৰা নারদঅমচ্চপ্পমুখে চত্তারো অমচ্চে ‘‘মম অয্যস্স পৰত্তিং ঞত্ৰা, ময্হং সাসনং পহিণেয্যাথা’’তি উয্যোজেসি. কপ্পন্তেৰাসিকো আচরিযস্স আগমনং সুত্ৰা পচ্চুগ্গমনং কত্ৰা ইতরে ‘‘কহ’’ন্তি ৰুত্তে, ‘‘অসুকট্ঠানে কির ৰসন্তী’’তি আহ. তেপি আচরিযস্সাগমনভাৰং সুত্ৰা তত্থেৰ সমোসরিত্ৰা আচরিযস্স উণ্হোদকং দত্ৰা ফলাফলং অদংসু. তং খণঞ্ঞেৰ রোগো ৰূপসম্মতি. সো কতিপাহেনেৰ সুৰণ্ণৰণ্ণো অহোসি. অথ নং নারদো পুচ্ছি –

‘‘মনুস্সিন্দং জহিত্ৰান, সব্বকামসমিদ্ধিনং;

কথং নু ভগৰা কেসী, কপ্পস্স রমতি অস্সমে.

‘‘সাদূনি রমণীযানি, সন্তি ৰক্খা মনোরমা;

সুভাসিতানি কপ্পস্স, নারদ রমযন্তি মং.

‘‘সালীনং ওদনং ভুঞ্জে, সুচিং মংসূপসেচনং;

কথং সামাকনীৰারং, অলোণং ছাদযন্তি তং.

‘‘সাদুং ৰা যদি ৰাসাদুং, অপ্পং ৰা যদি ৰা বহুং;

ৰিস্সত্থো যত্থ ভুঞ্জেয্য, ৰিস্সাসপরমা রসা’’তি. (জা. ১.৪.১৮১-১৮৪);

সত্থা ইমং ধম্মদেসনং আহরিত্ৰা জাতকং সমোধানেন্তো ‘‘তদা রাজা মোগ্গল্লানো অহোসি, নারদো সারিপুত্তো, কপ্পন্তেৰাসিকো আনন্দো, কেসৰতাপসো অহমেৰা’’তি ৰত্ৰা, ‘‘এৰং, মহারাজ, পুব্বেপি পণ্ডিতা মারণন্তিকং ৰেদনং পত্ৰা ৰিস্সাসিকট্ঠানং গমিংসু, মম সাৰকা তুম্হাকং সন্তিকে ৰিস্সাসং ন লভন্তি মঞ্ঞে’’তি আহ. রাজা ‘‘ভিক্খুসঙ্ঘেন সদ্ধিং মযা ৰিস্সাসং কাতুং ৰট্টতি, কথং নু খো করিস্সামীতি সম্মাসম্বুদ্ধস্স ঞাতিধীতরং মম গেহে কাতুং ৰট্টতি, এৰং সন্তে ‘দহরা চ সামণেরা চ সম্মাসম্বুদ্ধস্স ঞাতিরাজা’তি মম সন্তিকং ৰিস্সত্থা নিবদ্ধং আগমিস্সন্তী’’তি চিন্তেত্ৰা – ‘‘একং মে ধীতরং দেন্তূ’’তি সাকিযানং সন্তিকং সাসনং পেসেসি. ‘‘কতরস্স সক্যস্স ধীতা’’তি চ পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘ঞত্ৰা আগচ্ছেয্যাথা’’তি ৰত্ৰা দূতে আণাপেসি. দূতা গন্ত্ৰা সাকিযে দারিকং যাচিংসু. তে সন্নিপতিত্ৰা, ‘‘পক্খন্তরিকো রাজা, সচে ন দস্সাম, ৰিনাসেস্সতি নো, ন খো পন অম্হেহি কুলেন সদিসো, কিং নু খো কাতব্ব’’ন্তি মন্তযিংসু. মহানামো ‘‘মম দাসিযা কুচ্ছিম্হি জাতা ৰাসভখত্তিযা নাম ধীতা রূপসোভগ্গপ্পত্তা অত্থি, তং দস্সামা’’তি ৰত্ৰা দূতে আহ – ‘‘সাধু, রঞ্ঞো দারিকং দস্সামা’’তি. ‘‘সা কস্স, ধীতা’’তি? ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স চূল়পিতুপুত্তস্স মহানামস্স সক্কস্স ধীতা ৰাসভখত্তিযা নামা’’তি.

তে গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচযিংসু. রাজা ‘‘যদি এৰং, সাধু, সীঘং আনেথ, খত্তিযা চ নাম বহুমাযা, দাসিধীতরম্পি পহিণেয্যুং, পিতরা সদ্ধিং একভাজনে ভুঞ্জন্তিং আনেয্যাথা’’তি পেসেসি. তে গন্ত্ৰা, ‘‘দেৰ, তুম্হেহি সদ্ধিং একতো ভুঞ্জন্তিং রাজা ইচ্ছতী’’তি আহংসু. মহানামো ‘‘সাধু, তাতা’’তি তং অলঙ্কারাপেত্ৰা অত্তনো ভোজনকালে পক্কোসাপেত্ৰা তায সদ্ধিং একতো ভুঞ্জনাকারং দস্সেত্ৰা দূতানং নিয্যাদেসি. তে তং আদায সাৰত্থিং গন্ত্ৰা তং পৰত্তিং রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা তুট্ঠমানসো তং পঞ্চন্নং ইত্থিসতানং জেট্ঠিকং কত্ৰা অগ্গমহেসিট্ঠানে অভিসিঞ্চি. সা ন চিরস্সেৰ সুৰণ্ণৰণ্ণং পুত্তং ৰিজাযি.

অথস্স নামগ্গহণদিৰসে রাজা দারকস্স অয্যকস্স সন্তিকং পেসেসি ‘‘সক্যরাজধীতা ৰাসভখত্তিযা পুত্তং ৰিজাতা, কিমস্স নামং করোমা’’তি? তং পন সাসনং গহেত্ৰা গতো অমচ্চো থোকং বধিরধাতুকো, সো গন্ত্ৰা রঞ্ঞো অয্যকস্স আরোচেসি, সো তং সুত্ৰা ‘‘ৰাসভখত্তিযা পুত্তং অৰিজাযিত্ৰাপি সব্বজনং অভিভৰি, ইদানি পন রঞ্ঞো অতিৰিয ৰল্লভা ভৰিস্সতী’’তি আহ. বধিরো অমচ্চো ‘‘ৰল্লভা’’তি ৰচনং দুস্সুতং সুত্ৰা ‘‘ৰিটটূভো’’তি সল্লক্খেত্ৰা রাজানং উপগন্ত্ৰা, ‘‘দেৰ, কুমারস্স কির ‘ৰিটটূভো’তি নামং করোথা’’তি আহ. রাজা ‘‘পোরাণকং নো কুলসন্তকং নামং ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা তং নামং অকাসি. অথস্স দহরকালেযেৰ রাজা ‘‘সত্থু পিযং করোমী’’তি সেনাপতিট্ঠানং অদাসি.

সো কুমারপরিহারেন ৰড্ঢন্তো সত্তৰস্সিককালে অঞ্ঞেসং কুমারানং মাতামহকুলতো হত্থিরূপকঅস্সরূপকাদীনি আহরিযমানানি দিস্ৰা মাতরং পুচ্ছি – ‘‘অম্ম, অঞ্ঞেসং মাতামহকুলতো পণ্ণাকারো আহরীযতি, ময্হং কোচি কিঞ্চি ন পেসেসি, কিং ত্ৰং নিমাতা নিপিতা’’তি? অথ নং সা, ‘‘তাত, তৰ সক্যরাজানো মাতামহা দূরে পন ৰসন্তি, তেন তে কিঞ্চি ন পেসেন্তী’’তি ৰঞ্চেসি. সোল়সৰস্সিককালে, ‘‘অম্ম, তৰ মাতামহকুলং পস্সিতুকামোম্হী’’তি ৰত্ৰা, ‘‘অলং, তাত, কিং তত্থ গন্ত্ৰা করিস্সতী’’তি ৰারিযমানোপি পুনপ্পুনং যাচি. অথস্স মাতা ‘‘তেন হি গচ্ছা’’তি সম্পটিচ্ছি. সো পিতু আরোচেত্ৰা মহন্তেন পরিৰারেন নিক্খমি. ৰাসভখত্তিযা পুরেতরং পণ্ণং পেসেসি – ‘‘অহং ইধ সুখং ৰসামি, মাস্স কিঞ্চি সামিনো অন্তরং দস্সযিংসূ’’তি. সাকিযা ৰিটটূভস্স আগমনং ঞত্ৰা, ‘‘ৰন্দিতুং ন সক্কোমা’’তি তস্স দহরদহরে কুমারে জনপদং পহিণিত্ৰা তস্মিং কপিলপুরং সম্পত্তে সন্থাগারে সন্নিপতিংসু. কুমারো তত্থ গন্ত্ৰা অট্ঠাসি.

অথ নং ‘‘অযং তে, তাত, মাতামহো, অযং মাতুলো’’তি ৰত্ৰা ৰন্দাপেসুং. সো সব্বে ৰন্দমানো ৰিচরিত্ৰা একম্পি অত্তানং ৰন্দন্তং অদিস্ৰা ‘‘কিং নু খো মং ৰন্দন্তা নত্থী’’তি পুচ্ছি. সাকিযা, ‘‘তাত, তে কনিট্ঠকুমারা জনপদং গতা’’তি ৰত্ৰা তস্স মহন্তং সক্কারং করিংসু. সো কতিপাহং ৰসিত্ৰা মহন্তেন পরিৰারেন নিক্খমি. অথেকা দাসী সন্থাগারে তেন নিসিন্নফলকং ‘‘ইদং ৰাসভখত্তিযায দাসিযা পুত্তস্স নিসিন্নফলক’’ন্তি অক্কোসিত্ৰা পরিভাসিত্ৰা খীরোদকেন ধোৰি. একো পুরিসো অত্তনো আৰুধং পমুস্সিত্ৰা নিৰত্তো তং গণ্হন্তো ৰিটটূভকুমারস্স অক্কোসনসদ্দং সুত্ৰা তং কারণং পুচ্ছিত্ৰা, ‘‘ৰাসভখত্তিযা দাসিযা কুচ্ছিম্হি মহানামসক্কং পটিচ্চ জাতা’’তি ঞত্ৰা বলকাযস্স কথেসি. ‘‘ৰাসভখত্তিযা কির দাসিধীতা’’তি মহাকোলাহলং অহোসি. তং সুত্ৰা ৰিটটূভো ‘‘এতে তাৰ মম নিসিন্নফলকং খীরোদকেন ধোৰন্তু, অহং পন রজ্জে পতিট্ঠিতকালে এতেসং গললোহিতং গহেত্ৰা মম নিসিন্নফলকং ধোৰিস্সামী’’তি চিত্তং পট্ঠপেসি. তস্মিং সাৰত্থিং গতে অমচ্চা তং পৰত্তিং রঞ্ঞো আরোচযিংসু. রাজা ‘‘ময্হং দাসিধীতরং অদংসূ’’তি সাকিযানং কুজ্ঝিত্ৰা ৰাসভখত্তিযায চ পুত্তস্স চ দিন্নপরিহারং অচ্ছিন্দিত্ৰা দাসদাসীহি লদ্ধব্বমত্তমেৰ দাপেসি.

ততো কতিপাহচ্চযেন সত্থা রাজনিৰেসনং গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. রাজা আগন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং কির ঞাতকেহি দাসিধীতা ময্হং দিন্না, তেনস্সা অহং সপুত্তায পরিহারং অচ্ছিন্দিত্ৰা দাসদাসীহি লদ্ধব্বমত্তমেৰ দাপেসি’’ন্তি আহ. সত্থা ‘‘অযুত্তং, মহারাজ, সাকিযেহি কতং, দদন্তেহি নাম সমানজাতিকা দাতব্বা অস্স, তং পন, মহারাজ, ৰদামি, ৰাসভখত্তিযা খত্তিযরাজধীতা খত্তিযরঞ্ঞো গেহে অভিসেকং লভি. ৰিটটূভোপি খত্তিযরাজানমেৰ পটিচ্চ জাতো, মাতুগোত্তং নাম কিং করিস্সতি, পিতুগোত্তমেৰ পমাণন্তি. পোরাণকপণ্ডিতা দলিদ্দিত্থিযা কট্ঠহারিকায অগ্গমহেসিট্ঠানং অদংসু, তস্সা চ কুচ্ছিম্হি জাতকুমারো দ্ৰাদসযোজনিকায বারাণসিযা রজ্জং পত্ৰা কট্ঠৰাহনরাজা নাম জাতো’’তি কট্ঠহারিজাতকং (জা. ১.১.৭) কথেসি. রাজা ধম্মকথং সুত্ৰা ‘‘পিতুগোত্তমেৰ কির পমাণ’’ন্তি তুস্সিত্ৰা ৰাসভখত্তিযায চ পুত্তস্স চ পকতিপরিহারমেৰ দাপেসি.

বন্ধুলসেনাপতিস্সপি খো কুসিনারাযং মল্লরাজধীতা মল্লিকা নাম ভরিযা দীঘরত্তং পুত্তং ন ৰিজাযি. অথ নং বন্ধুলো ‘‘অত্তনো কুলঘরমেৰ গচ্ছা’’তি উয্যোজেসি. সা ‘‘সত্থারং দিস্ৰাৰ গমিস্সামী’’তি জেতৰনং পৰিসিত্ৰা তথাগতং ৰন্দিত্ৰা ঠিতা, ‘‘কহং গচ্ছসী’’তি ৰুত্তা ‘‘সামিকো মং ভন্তে, কুলঘরং পেসেতী’’ আহ. ‘‘কিং কারণা’’তি? ‘‘ৰঞ্ঝা কিরস্মি অপুত্তিকা’’তি. ‘‘যদি এৰং, গমনকিচ্চং নত্থি, নিৰত্তস্সূ’’তি. সা তুট্ঠমানসা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা নিৰেসনং গন্ত্ৰা ‘‘কস্মা নিৰত্তাসী’’তি ৰুত্তা ‘‘দসবলেন নিৰত্তিতাম্হী’’তি আহ বন্ধুলো ‘‘দিট্ঠং ভৰিস্সতি দীঘদস্সিনা কারণ’’ন্তি সম্পটিচ্ছি. সা ন চিরস্সেৰ গব্ভং পটিলভিত্ৰা উপ্পন্নদাহল়া ‘‘দোহল়ো মে উপ্পন্নো’’তি আরোচেসি. ‘‘কিং দোহল়ো’’তি? ‘‘ৰেসালিনগরে গণরাজকুলানং অভিসেকমঙ্গলপোক্খরণিযং ওতরিত্ৰা ন্হত্ৰা পানীযং পাতুকামাম্হি, সামী’’তি. বন্ধুলো ‘‘সাধূ’’তি ৰত্ৰা সহস্সথামধনুং গহেত্ৰা তং রথং আরোপেত্ৰা সাৰত্থিতো নিক্খমিত্ৰা রথং পাজেন্তো মহালিলিচ্ছৰিনো দিন্নদ্ৰারেন ৰেসালিং পাৰিসি. মহালিলিচ্ছৰিনো চ দ্ৰারসমীপে এৰ নিৰেসনং হোতি. সো রথস্স উম্মারে পনিঘাতসদ্দং সুত্ৰাৰ ‘‘বন্ধুলস্স রথসদ্দো এসো, অজ্জ লিচ্ছৰীনং ভযং উপ্পজ্জিস্সতী’’তি আহ.

পোক্খরণিযা অন্তো চ বহি চ আরক্খা বলৰতী, উপরি লোহজালং পত্থটং, সকুণানম্পি ওকাসো নত্থি. বন্ধুলসেনাপতি পন রথা ওতরিত্ৰা আরক্খকে মনুস্সে ৰেত্তেন পহরন্তো পলাপেত্ৰা লোহজালং ছিন্দিত্ৰা অন্তোপোক্খরণীযং ভরিযং ন্হাপেত্ৰা সযম্পি ন্হত্ৰা পুন তং রথং আরোপেত্ৰা নগরা নিক্খমিত্ৰা আগতমগ্গেনেৰ পাযাসি. তে আরক্খমনুস্সা লিচ্ছৰিরাজূনং আরোচেসুং. লিচ্ছৰিরাজানো কুজ্ঝিত্ৰা পঞ্চ রথসতানি আরুয্হ ‘‘বন্ধুলমল্লং গণ্হিস্সামা’’তি নিক্খমিংসু. তং পৰত্তিং মহালিস্স আরোচেসুং. মহালি, ‘‘মা গমিত্থ, সো হি ৰো সব্বে ঘোতেস্সতী’’তি আহ. তেপি ‘‘মযং গমিস্সাম এৰা’’তি ৰদিংসু. ‘‘তেন হি তস্স রথচক্কস্স যাৰ নাভিতো পথৰিং পৰিট্ঠট্ঠানং দিস্ৰা নিৰত্তেয্যাথ, ততো অনিৰত্তন্তা পুরতো অসনিসদ্দং ৰিয সুণিস্সথ, তম্হা ঠানা নিৰত্তেয্যাথ. ততো অনিৰত্তন্তা তুম্হাকং রথধুরেসু ছিদ্দং পস্সিস্সথ, তম্হা ঠানা নিৰত্তেয্যাথ, পুরতো মা গমিত্থা’’তি. তে তস্স ৰচনেন অনিৰত্তিত্ৰা তং অনুবন্ধিংসু এৰ. মল্লিকা দিস্ৰা, ‘‘রথা, সামি, পঞ্ঞাযন্তী’’তি আহ. ‘‘তেন হি একস্সেৰ রথস্স পঞ্ঞাযনকালে মং আরোচেয্যাসী’’তি. সা যদা সব্বে রথা একো ৰিয হুত্ৰা পঞ্ঞাযিংসু, তদা ‘‘একমেৰ, সামি, রথসীসং পঞ্ঞাযতী’’তি আহ. বন্ধুলো ‘‘তেন হি ইমা রস্মিযো গণ্হাহী’’তি তস্সা রস্মিযো দত্ৰা রথে ঠিতোৰ ধনুং আরোপেসি, রথচক্কং যাৰ নাভিতো পথৰিং পাৰিসি.

লিচ্ছৰিনো তং ঠানং দিস্ৰাপি ন নিৰত্তিংসু. ইতরো থোকং গন্ত্ৰা জিযং পোথেসি, অসনিসদ্দো ৰিয অহোসি. তে ততোপি ন নিৰত্তিংসু, অনুবন্ধন্তা গচ্ছন্তেৰ. বন্ধুলো রথে ঠিতকোৰ একসরং খিপি, সো পঞ্চন্নং রথসতানং রথসীসে ছিদ্দং কত্ৰা পঞ্চ রাজসতানি পরিকরবন্ধনট্ঠানে ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা পথৰিং পাৰিসি. তে অত্তনো পৰিদ্ধভাৰং অজানিত্ৰা, ‘‘তিট্ঠ, রে, তিট্ঠ, রে’’তি ৰদন্তা অনুবন্ধিংসু এৰ. বন্ধুলো রথং ঠপেত্ৰা ‘‘তুম্হে মতকা, মতকেহি সদ্ধিং ময্হং যুদ্ধং নাম নত্থী’’তি আহ. ‘‘মতকা নাম অম্হাদিসা ন হোন্তী’’তি. ‘‘তেন হি সব্বপচ্ছিমস্স পরিকরং মোচেথা’’তি. তে মোচযিংসু. সো মুত্তমত্তে এৰ মরিত্ৰা পতিতো. অথ তে সব্বেপি ‘‘তুম্হে এৰরূপা, অত্তনো ঘরানি গন্ত্ৰা সংৰিধাতব্বং সংৰিদহিত্ৰা পুত্তদারং অনুসাসিত্ৰা সন্নাহং মোচেথা’’তি আহ. তে তথা কত্ৰা সব্বেপি জীৰিতক্খযং পত্তা. বন্ধুলোপি মল্লিকং সাৰত্থিং আনেসি. সা সোল়সক্খত্তুং যমকে যমকে পুত্তে ৰিজাযি. সব্বেপি সূরা থামসম্পন্না অহেসুং, সব্বসিপ্পানং নিপ্ফত্তিং পাপুণিংসু. একেকস্স পুরিসসহস্সং পরিৰারো অহোসি. পিতরা সদ্ধিং রাজনিৰেসনং গচ্ছন্তেহি তেহেৰ রাজঙ্গণং পরিপূরি.

অথেকদিৰসং ৰিনিচ্ছযে কূটট্টপরাজিতা মনুস্সা বন্ধুলং আগচ্ছন্তং দিস্ৰা মহাৰিরৰং ৰিরৰন্তা ৰিনিচ্ছযঅমচ্চানং কূটট্টকরণং তস্স আরোচেসুং. সো ৰিনিচ্ছযং গন্ত্ৰা তং অট্টং ৰিচারেত্ৰা সামিকমেৰ সামিকং অকাসি. মহাজনো মহাসদ্দেন সাধুকারং পৰত্তেতি. রাজা ‘‘কিং ইদ’’ন্তি পুচ্ছিত্ৰা তমত্থং সুত্ৰা তুস্সিত্ৰা সব্বেপি তে অমচ্চে হারেত্ৰা বন্ধুলস্সেৰ ৰিনিচ্ছযং নিয্যাদেসি. সো ততো পট্ঠায সম্মা ৰিনিচ্ছযি. ততো তে পোরাণকৰিনিচ্ছযিকা অমচ্চা কিঞ্চি লঞ্জং অলভন্তা অপ্পলাভা হুত্ৰা ‘‘বন্ধুলো রজ্জং পত্থেতী’’তি রাজকুলে পরিভিন্দিংসু. রাজা তেসং কথং সদ্দহিত্ৰা চিত্তং নিগ্গহেতুং নাসক্খি. ‘‘ইমস্মিং ইধেৰ ঘাতিযমানে গরহা মে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি পুন চিন্তেত্ৰা পযুত্তপুরিসেহি পচ্চন্তং পহারাপেত্ৰা বন্ধুলং পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘পচ্চন্তো কির কুপিতো, তৰ পুত্তেহি সদ্ধিং গন্ত্ৰা, চোরে গণ্হাহী’’তি পহিণিত্ৰা, ‘‘এত্থেৰস্স দ্ৰত্তিংসায পুত্তেহি সদ্ধিং সীসং ছিন্দিত্ৰা আহরথা’’তি তেহি সদ্ধিং অঞ্ঞেপি সমত্থে মহাযোধে পেসেসি. তস্মিং পচ্চন্তং গচ্ছন্তেযেৰ ‘‘সেনাপতি কির আগচ্ছতী’’তি পযুত্তচোরা পলাযিংসু. সো তং পদেসং আৰাসাপেত্ৰা সণ্ঠাপেত্ৰা নিৰত্তি.

অথস্স নগরতো অৰিদূরে ঠানে তে যোধা পুত্তেহি সদ্ধিং সীসং ছিন্দিংসু. তং দিৰসং মল্লিকায পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং দ্ৰে অগ্গসাৰকা নিমন্তিতা হোন্তি. অথস্সা পুব্বণ্হে এৰ ‘‘সামিকস্স তে সদ্ধিং পুত্তেহি সীসং ছিন্ন’’ন্তি পণ্ণং আহরিত্ৰা অদংসু. সা তং পৰত্তিং ঞত্ৰা কস্সচি কিঞ্চি অৰত্ৰা পণ্ণং উচ্ছঙ্গে ঠপেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘমেৰ পরিৰিসি. অথস্সা পরিচারিকাযো ভিক্খূনং ভত্তং দত্ৰা সপ্পিচাটিং আহরন্তিযো থেরানং পুরতো সপ্পিচাটিং ভিন্দিংসু. ধম্মসেনাপতি ‘‘ভেদনধম্মং ভিন্নং, ন চিন্তিতব্ব’’ন্তি আহ. সা উচ্ছঙ্গতো পণ্ণং নীহরিত্ৰা ‘‘দ্ৰত্তিংসায পুত্তেহি সদ্ধিং পিতুসীসং ছিন্নন্তি মে ইমং পণ্ণং আহরিংসু, অহং ইদং সুত্ৰাপি ন চিন্তেমি, সপ্পিচাটিযা ভিন্নায কিং চিন্তযিস্সামি, ভন্তে’’তি আহ. ধম্মসেনাপতি ‘‘অনিমিত্তমনঞ্ঞাতং, মচ্চানং ইধ জীৰিত’’ন্তিআদীনি (সু. নি. ৫৭৯) ৰত্ৰা ধম্মং দেসেত্ৰা উট্ঠাযাসনা ৰিহারং অগমাসি. সাপি দ্ৰত্তিংস সুণিসাযো পক্কোসাপেত্ৰা, ‘‘তুম্হাকং সামিকা নিরপরাধা অত্তনো পুরিমকম্মফলং লভিংসু, তুম্হে মা সোচযিত্থ, মা পরিদেৰিত্থ, রঞ্ঞো উপরি মনোপদোসং মা করিত্থা’’তি ওৰদি.

রঞ্ঞো চরপুরিসা তং কথং সুত্ৰা গন্ত্ৰা তেসং নিদ্দোসভাৰং রঞ্ঞো কথযিংসু. রাজা সংৰেগপ্পত্তো তস্সা নিৰেসনং গন্ত্ৰা মল্লিকঞ্চ সুণিসাযো চস্সা খমাপেত্ৰা মল্লিকায ৰরং অদাসি. সা ‘‘ৰরো গহিতো মে হোতূ’’তি ৰত্ৰা তস্মিং গতে মতকভত্তং দত্ৰা ন্হত্ৰা রাজানং উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা, ‘‘দেৰ, তুম্হেহি ময্হং ৰরো দিন্নো, ময্হঞ্চ অঞ্ঞেন অত্থো নত্থি, দ্ৰত্তিংসায মে সুণিসানং মমঞ্চ কুলঘরগমনং অনুজানাথা’’তি আহ. রাজা সম্পটিচ্ছি. সা দ্ৰত্তিংস সুণিসাযো যথাসকানি কুলানি পেসেসি, সযম্পি কুসিনারানগরে অত্তনো কুলঘরং অগমাসি.

রাজাপি বন্ধুলসেনাপতিনো ভাগিনেয্যস্স দীঘকারাযনস্স নাম সেনাপতিট্ঠানং অদাসি. সো পন ‘‘মাতুলো মে ইমিনা মারিতো’’তি রঞ্ঞো ওতারং গৰেসন্তো ৰিচরতি. রাজাপি নিরপরাধস্স বন্ধুলস্স মারিতকালতো পট্ঠায ৰিপ্পটিসারী হুত্ৰা চিত্তস্সাদং ন লভতি, রজ্জসুখং নানুভোতি. তদা সত্থা সক্যানং মেদাল়ুপং নাম নিগমং উপনিস্সায ৰিহরতি. রাজা তত্থ গন্ত্ৰা আরামতো অৰিদূরে খন্ধাৰারং নিৰাসেত্ৰা, ‘‘মন্দেন পরিৰারেন সত্থারং ৰন্দিস্সামী’’তি ৰিহারং গন্ত্ৰা পঞ্চরাজাককুধভণ্ডানি দীঘকারাযনস্স দত্ৰা এককোৰ গন্ধকুটিং পাৰিসি. সব্বং ধম্মচেতিযসুত্তনিযামেন (ম. নি. ২.৩৬৪ আদযো) দীপেতব্বং. তস্মিং গন্ধকুটিং পৰিট্ঠে দীঘকারাযনো তানি পঞ্চ রাজককুধভণ্ডানি গহেত্ৰা ৰিটটূভং রাজানং কত্ৰা রঞ্ঞো একং অস্সং একঞ্চ উপট্ঠানকারিকং মাতুগামং ঠপেত্ৰা নিৰত্তেত্ৰা সাৰত্থিং অগমাসি.

রাজা সত্থারা সদ্ধিং পিযকথং কথেত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা নিক্খন্তো সেনং অদিস্ৰা তং মাতুগামং পুচ্ছিত্ৰা তং পৰত্তিং সুত্ৰা, ‘‘অহং ভাগিনেয্যং আদায গন্ত্ৰা, ৰিটটূভং গহেস্সামী’’তি রাজগহনগরং গচ্ছন্তো ৰিকালে দ্ৰারেসু পিদহিতেসু নগরং পত্ৰা একিস্সা সালায নিপজ্জিত্ৰা ৰাতাতপেহি কিলন্তো রত্তিভাগে তত্থেৰ কালমকাসি. ৰিভাতায রত্তিযা, ‘‘দেৰ, কোসলনরিন্দ অনাথো জাতোসী’’তি ৰিপ্পলপন্তিযা তস্সা ইত্থিযা সদ্দং সুত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসুং. সো মাতুলস্স মহন্তেন সক্কারেন সরীরকিচ্চং কারেসি.

ৰিটটূভোপি রজ্জং লভিত্ৰা তং ৰেরং সরিত্ৰা ‘‘সব্বেপি সাকিযে মারেস্সামী’’তি মহতিযা সেনায নিক্খমি. তং দিৰসং সত্থা পচ্চূসকালে লোকং ৰোলোকেন্তো ঞাতিসঙ্ঘস্স ৰিনাসং দিস্ৰা, ‘‘ঞাতিসঙ্গহং কাতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা পুব্বণ্হসমযে পিণ্ডায চরিত্ৰা, পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো গন্ধকুটিযং সীহসেয্যং কপ্পেত্ৰা, সাযন্হসমযে আকাসেন গন্ত্ৰা, কপিলৰত্থুসামন্তে একস্মিং কবরচ্ছাযে রুক্খমূলে নিসীদি. ততো ৰিটটূভস্স রজ্জসীমায মহন্তো সন্দচ্ছাযো নিগ্রোধো অত্থি. ৰিটটূভো সত্থারং দিস্ৰা উপসঙ্কমিত্ৰা ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, কিং কারণা এৰরূপায উণ্হৰেলায ইমস্মিং কবরচ্ছাযে রুক্খমূলে নিসীদথ, এতস্মিং সন্দচ্ছাযে নিগ্রোধমূলে নিসীদথ, ভন্তে’’তি ৰত্ৰা, ‘‘হোতু, মহারাজ, ঞাতকানং ছাযা নাম সীতলা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ঞাতকানুরক্খনত্থায সত্থা আগতো ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা সাৰত্থিংযেৰ পচ্চাগমি. সত্থাপি উপ্পতিত্ৰা জেতৰনমেৰ গতো.

রাজা সাকিযানং দোসং সরিত্ৰা দুতিযম্পি নিক্খমিত্ৰা তথেৰ সত্থারং পস্সিত্ৰা পুন নিৰত্তি. ততিযৰারেপি নিক্খমিত্ৰা তথেৰ সত্থারং পস্সিত্ৰা পুন নিৰত্তি. চতুত্থৰারে পন তস্মিং নিক্খন্তে সত্থা সাকিযানং পুব্বকম্মং ওলোকেত্ৰা তেসং একদিৰসং নদিযং ৰিসপক্খিপনপাপকম্মস্স অপ্পটিবাহিযভাৰং ঞত্ৰা চতুত্থৰারে নাগমাসি. ৰিটটূভো ‘‘সাকিযে ঘাতেস্সামী’’তি মহন্তেন বলকাযেন নিক্খমি. সম্মাসম্বুদ্ধস্স পন ঞাতকা অসত্তঘাতকা নাম, অত্তনা মরন্তাপি পরেসং জীৰিতং ন ৰোরোপেন্তি. তে চিন্তযিংসু – ‘‘মযং সুসিক্খিতা কতহত্থা কতূপাসনা মহিস্সাসা, ন খো পন সক্কা অম্হেহি পরং জীৰিতা ৰোরোপেতুং, অত্তনো কম্মং দস্সেত্ৰা পলাপেস্সামা’’তি তে কতসন্নাহা নিক্খমিত্ৰা যুদ্ধং আরভিংসু. তেহি খিত্তা সরা ৰিটটূভস্স পুরিসানং অন্তরন্তরেন গচ্ছন্তি, ফলকন্তরকণ্ণছিদ্দন্তরাদীহি নিক্খমন্তি. ৰিটটূভো দিস্ৰা ননু ভণে ‘‘সাকিযা অসত্তঘাতকাম্হা’’তি ৰদন্তি, অথ চ পন মে পুরিসে নাসেন্তীতি.

অথ নং একো পুরিসো আহ – ‘‘কিং সামি, নিৰত্তিত্ৰা ওলোকেসী’’তি? ‘‘সাকিযা মে পুরিসে নাসেন্তী’’তি. ‘‘তুম্হাকং কোচি পুরিসো মতো নাম নত্থি. ইঙ্ঘ তে গণাপেথা’’তি. গণাপেন্তো একস্সপি খযং ন পস্সি. সো ততো নিৰত্তিত্ৰা ‘‘যে যে পন ভণে ‘সাকিযম্হা’তি ভণন্তি, সব্বে মারেথ, মাতামহস্স পন মহানামসক্কস্স সন্তিকে ঠিতানং জীৰিতং দেথা’’তি আহ. সাকিযা গহেতব্বগহণং অপস্সন্তা একচ্চে তিণং ডংসিত্ৰা, একচ্চে নল়ং গহেত্ৰা অট্ঠংসু. ‘‘তুম্হে সাকিযা, নো’’তি পুচ্ছিতা যস্মা তে মরন্তাপি মুসাৰাদং ন ভণন্তি, তস্মা তিণং ডংসিত্ৰা ঠিতা ‘‘নো সাকো, তিণ’’ন্তি ৰদন্তি. নল়ং গহেত্ৰা ঠিতা ‘‘নো সাকো, নল়ো’’তি ৰদন্তি. যে চ মহানামস্স সন্তিকে ঠিতা, তে চ জীৰিতং লভিংসু. তেসু তিণং ডংসিত্ৰা ঠিতা তিণসাকিযা নাম, নল়ং গহেত্ৰা ঠিতা নল়সাকিযা নাম জাতাতি, ৰিটটূভো অৰসেসে খীরপকেপি দারকে অৰিস্সজ্জেত্ৰা ঘাতাপেন্তো লোহিতনদিং পৰত্তেত্ৰা তেসং গললোহিতেন ফলকং ধোৰাপেসি. এৰং সাকিযৰংসো ৰিটটূভেন উপচ্ছিন্নো.

সো মহানামসক্কং গাহাপেত্ৰা নিৰত্তো ‘‘পাতরাসৰেলায পাতরাসং করিস্সামী’’তি একস্মিং ঠানে ওতরিত্ৰা ভোজনে উপনীতে ‘‘একতোৰ ভুঞ্জিস্সামা’’তি অয্যকং পক্কোসাপেসি. খত্তিযা পন জীৰিতং চজন্তাপি দাসিপুত্তেহি সদ্ধিং ন ভুঞ্জন্তি. তস্মা মহানামো একং সরং ওলোকেত্ৰা ‘‘কিলিট্ঠগত্তোম্হি, ন্হাযিস্সামি, তাতা’’তি আহ. ‘‘সাধু, অয্যক, ন্হাযথা’’তি. সো ‘‘অযং মং একতো অভুঞ্জন্তং ঘাতেস্সতি, সযমেৰ মে মতং সেয্যো’’তি কেসে মুঞ্চিত্ৰা অগ্গে গণ্ঠিং কত্ৰা কেসেসু পাদঙ্গুট্ঠকে পৰেসেত্ৰা উদকে নিমুজ্জি. তস্স গুণতেজেন নাগভৰনং উণ্হাকারং দস্সেসি. নাগরাজা ‘‘কিং নু খো’’তি উপধারেন্তো তং ঞত্ৰা তস্স সন্তিকং আগন্ত্ৰা তং অত্তনো ফণে নিসীদাপেত্ৰা নাগভৰনং পৰেসেসি. সো দ্ৰাদস্স ৰস্সানি তত্থেৰ ৰসি. ৰিটটূভোপি ‘‘ময্হং অয্যকো ইদানি আগমিস্সতি, ইদানি আগমিস্সতী’’তি আগমযমানোৰ নিসীদি. তস্মিং অতিচিরাযন্তে সরং ৰিচিনাপেত্ৰা দীপালোকেন পুরিসব্ভন্তরানিপি ওলোকেত্ৰা অদিস্ৰা ‘‘গতো ভৰিস্সতী’’তি পক্কামি. সো রত্তিভাগে অচিরৰতিং পত্ৰা খন্ধাৰারং নিৰাসেসি. একচ্চে অন্তোনদিযং ৰালুকাপুলিনে নিপজ্জিংসু, একচ্চে বহিথলে, অন্তোনিপন্নেসুপি পুব্বে অকতপাপকম্মা অত্থি, বহিনিপন্নেসুপি পুব্বে কতপাপকম্মা অত্থি, তেসং নিপন্নট্ঠানেসু কিপিল্লিকা উট্ঠহিংসু. তে ‘‘ময্হং নিপন্নট্ঠানে কিপিল্লিকা, ময্হং নিপন্নট্ঠানে কিপিল্লিকা’’তি উট্ঠহিত্ৰা অকতপাপকম্মা উত্তরিত্ৰা থলে নিপজ্জিংসু, কতপাপকম্মা ওতরিত্ৰা ৰালুকাপুলিনে নিপজ্জিংসু. তস্মিং খণে মহামেঘো উট্ঠহিত্ৰা ঘনৰস্সং ৰস্সি. নদিযা ওঘো আগন্ত্ৰা ৰিটটূভং সদ্ধিং পরিসায সমুদ্দমেৰ পাপেসি. সব্বে তত্থ মচ্ছকচ্ছপভক্খা অহেসুং.

মহাজনো কথং সমুট্ঠাপেসি ‘‘সাকিযানং মরণং অযুত্তং, ‘এৰং নাম কোট্টেত্ৰা কোট্টেত্ৰা সাকিযা মারেতব্বা’তি অননুচ্ছৰিকমেত’’ন্তি. সত্থা তং কথং সুত্ৰা, ‘‘ভিক্খৰে, ইমস্মিং অত্তভাৰে কিঞ্চাপি সাকিযানং এৰং মরণং অযুত্তং, পুব্বে কতপাপকম্মৰসেন পন যুত্তমেৰেতেহি লদ্ধ’’ন্তি আহ. ‘‘কিং পন, ভন্তে, এতে পুব্বে অকংসূ’’তি? সব্বে একতো হুত্ৰা নদিযং ৰিসং পক্খিপিংসূতি. পুনেকদিৰসং ধম্মসভাযং ভিক্খূ কথং সমুট্ঠাপেসুং – ‘‘ৰিটটূভো এত্তকে সাকিযে মারেত্ৰা আগচ্ছন্তো অত্তনো মনোরথে মত্থকং অপ্পত্তেযেৰ এত্তকং জনং আদায মহাসমুদ্দে মচ্ছকচ্ছপভক্খো জাতো’’তি. সত্থা আগন্ত্ৰা ‘‘কায নুত্থ, ভিক্খৰে, এতরহি কথায সন্নিসিন্না’’তি পুচ্ছিত্ৰা ‘‘ইমায নামা’’তি ৰুত্তে, ‘‘ইমেসং সত্তানং মনোরথে মত্থকং অপ্পত্তেযেৰ মচ্চুরাজা সুত্তং গামং অজ্ঝোত্থরন্তো মহোঘো ৰিয জীৰিতিন্দ্রিযং ছিন্দিত্ৰা চতূসু অপাযসমুদ্দেসু নিমুজ্জাপেতী’’তি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৪৭. ‘‘পুপ্ফানি হেৰ পচিনন্তং, ব্যাসত্তমনসং নরং;

সুত্তং গামং মহোঘোৰ, মচ্চু আদায গচ্ছতী’’তি.

তত্থ ব্যাসত্তমনসং নরন্তি সম্পত্তে ৰা অসম্পত্তে ৰা লগ্গমানসং. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা মালাকারো পুপ্ফারামং পৰিসিত্ৰা ‘‘পুপ্ফানি পচিনিস্সামী’’তি ততো পুপ্ফানি গহেত্ৰা অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰা গচ্ছং পত্থেন্তো সকলে পুপ্ফারামে মনং পেসেতি, ‘‘ইতো চিতো চ পুপ্ফানি পচিনিস্সামী’’তি ততো পুপ্ফানি অগ্গহেত্ৰা অঞ্ঞত্থ মনং পেসেসি, তমেৰ গচ্ছং পচিনন্তো পমাদমাপজ্জতি, এৰমেৰ একচ্চো পুপ্ফারামসদিসং পঞ্চকামগুণমজ্ঝং ওতরিত্ৰা মনোরমং রূপং লভিত্ৰা মনোরমানং সদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বানং অঞ্ঞতরং পত্থেতি. অঞ্ঞো তেসু ৰা অঞ্ঞতরং লভিত্ৰা অঞ্ঞতরং পত্থেতি, রূপমেৰ ৰা লভিত্ৰা অঞ্ঞং অপত্থেন্তো তমেৰ অস্সাদেতি, সদ্দাদীসু ৰা অঞ্ঞতরং. এসেৰ নযো গোমহিংসদাসিদাসখেত্তৰত্থুগামনিগমজনপদাদীসু, পব্বজিতানম্পি পরিৰেণৰিহারপত্তচীৰরাদীসূতি এৰং পঞ্চকামগুণসঙ্খাতানি পুপ্ফানি এৰ পচিনন্তং সম্পত্তে ৰা অসম্পত্তে ৰা কামগুণে ব্যাসত্তমনসং নরং. সুত্তং গামন্তি গামস্স গেহভিত্তিআদীনং পন সুপনৰসেন সুপনং নাম নত্থি, সত্তানং পন সুত্তপমত্ততং উপাদায সুত্তো নাম হোতি. এৰং সুত্তং গামং দ্ৰে তীণি যোজনানি আযতগম্ভীরো মহোঘোৰ মচ্চু আদায গচ্ছতি. যথা সো মহোঘো ইত্থিপুরিসগোমহিংসকুক্কুটাদীসু কিঞ্চি অনৰসেসেত্ৰা সব্বং তং গামং সমুদ্দং পাপেত্ৰা মচ্ছকচ্ছপভক্খং করোতি, এৰমেৰ ব্যাসত্তমনসং নরং মচ্চু আদায জীৰিতিন্দ্রিযমস্স ছিন্দিত্ৰা চতূসু অপাযসমুদ্দেসু নিমুজ্জাপেতীতি.

দেসনাৰসানে বহূ সোতাপত্তিফলাদীনি পত্তা. মহাজনস্স সাত্থিকা দেসনা জাতাতি.

ৰিটটূভৰত্থু ততিযং.