৭. মঘৰত্থু

অপ্পমাদেন মঘৰাতি ইমং ধম্মদেসনং সত্থা ৰেসালিযং উপনিস্সায কূটাগারসালাযং ৰিহরন্তো সক্কং দেৰরাজানং আরব্ভ কথেসি.

ৰেসালিযঞ্হি মহালি নাম লিচ্ছৰী ৰসতি, সো তথাগতস্স সক্কপঞ্হসুত্তন্তদেসনং (দী. নি. ২.৩৪৪ আদযো) সুত্ৰা ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো সক্কসম্পত্তিং মহতিং কত্ৰা কথেসি, ‘দিস্ৰা নু খো কথেসি, উদাহু অদিস্ৰা. জানাতি নু খো সক্কং, উদাহু নো’তি পুচ্ছিস্সামি ন’’ন্তি চিন্তেসি. অথ খো, মহালি, লিচ্ছৰী যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা একমন্তং নিসীদি, একমন্তং নিসিন্নো খো, মহালি, লিচ্ছৰী ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘দিট্ঠো খো, ভন্তে, ভগৰতা সক্কো দেৰানমিন্দো’’তি? ‘‘দিট্ঠো খো মে, মহালি, সক্কো দেৰানমিন্দো’’তি. ‘‘সো হি নুন, ভন্তে, সক্কপতিরূপকো ভৰিস্সতি. দুদ্দসো হি, ভন্তে, সক্কো দেৰানমিন্দো’’তি. ‘‘সক্কঞ্চ খ্ৰাহং, মহালি, পজানামি সক্ককরণে চ ধম্মে, যেসং ধম্মানং সমাদিন্নত্তা সক্কো সক্কত্তং অজ্ঝগা, তঞ্চ পজানামি’’.

সক্কো, মহালি, দেৰানমিন্দো পুব্বে মনুস্সভূতো সমানো মঘো নাম মাণৰো অহোসি, তস্মা ‘‘মঘৰা’’তি ৰুচ্চতি.

সক্কো, মহালি, দেৰানমিন্দো পুব্বে মনুস্সভূতো সমানো পুরে দানং অদাসি, তস্মা ‘‘পুরিন্দদো’’তি ৰুচ্চতি.

সক্কো, মহালি, দেৰানমিন্দো পুব্বে মনুস্সভূতো সমানো সক্কচ্চং দানং অদাসি, তস্মা ‘‘সক্কো’’তি ৰুচ্চতি.

সক্কো, মহালি, দেৰানমিন্দো পুব্বে মনুস্সভূতো সমানো আৰসথং অদাসি, তস্মা ‘‘ৰাসৰো’’তি ৰুচ্চতি.

সক্কো, মহালি, দেৰানমিন্দো সহস্সম্পি অত্থং মুহুত্তেন চিন্তেতি, তস্মা ‘‘সহস্সক্খো’’তি ৰুচ্চতি.

সক্কস্স, মহালি, দেৰানমিন্দস্স সুজা নাম অসুরকঞ্ঞা, পজাপতি, তস্মা ‘‘সুজম্পতী’’তি ৰুচ্চতি.

সক্কো, মহালি, দেৰানমিন্দো দেৰানং তাৰতিংসানং ইস্সরিযাধিপচ্চং রজ্জং কারেতি, তস্মা ‘‘দেৰানমিন্দো’’তি ৰুচ্চতি.

সক্কস্স, মহালি, দেৰানমিন্দস্স পুব্বে মনুস্সভূতস্স সত্ত ৰতপদানি সমত্তানি সমাদিন্নানি অহেসুং, যেসং সমাদিন্নত্তা সক্কো সক্কত্তং অজ্ঝগা. কতমানি সত্ত ৰতপদানি? যাৰজীৰং মাতাপেত্তিভরো অস্সং, যাৰজীৰং কুলে জেট্ঠাপচাযী অস্সং, যাৰজীৰং সণ্হৰাচো অস্সং, যাৰজীৰং অপিসুণৰাচো অস্সং, যাৰজীৰং ৰিগতমলমচ্ছেরেন চেতসা অগারং অজ্ঝাৰসেয্যং, মুত্তচাগো পযতপাণি ৰোসগ্গরতো যাচযোগো দানসংৰিভাগরতো অস্সং. যাৰজীৰং সচ্চৰাচো অস্সং, যাৰজীৰং অক্কোধনো অস্সং, ‘‘সচেপি মে কোধো উপ্পজ্জেয্য, খিপ্পমেৰ ন পটিৰিনেয্য’’ন্তি. সক্কস্স, মহালি, দেৰানমিন্দস্স পুব্বে মনুস্সভূতস্স ইমানি সত্ত ৰতপদানি সমত্তানি সমাদিন্নানি অহেসুং, যেসং সমাদিন্নত্তা সক্কো সক্কত্তং অজ্ঝগাতি.

‘‘মাতাপেত্তিভরং জন্তুং, কুলে জেট্ঠাপচাযিনং;

সণ্হং সখিলসম্ভাসং, পেসুণেয্যপ্পহাযিনং.

‘‘মচ্ছেরৰিনযে যুত্তং, সচ্চং কোধাভিভুং নরং;

তং ৰে দেৰা তাৰতিংসা, আহু সপ্পুরিসো ইতী’’তি. (সং. নি. ১.২৫৭) –

ইদং, মহালি, সক্কেন মঘমাণৰকালে কতকম্মন্তি ৰত্ৰা পুন তেন ‘‘কথং, ভন্তে, মঘমাণৰো পটিপজ্জী’’তি? তস্স পটিপত্তিং ৰিত্থারতো সোতুকামেন পুট্ঠো ‘‘তেন হি, মহালি, সুণাহী’’তি ৰত্ৰা অতীতং আহরি –

অতীতে মগধরট্ঠে মচলগামে মঘো নাম মাণৰো গামকম্মকরণট্ঠানং গন্ত্ৰা অত্তনো ঠিতট্ঠানং পাদন্তেন পংসুং ৰিযূহিত্ৰা রমণীযং কত্ৰা অট্ঠাসি. অপরো তং বাহুনা পহরিত্ৰা ততো অপনেত্ৰা সযং তত্থ অট্ঠাসি. সো তস্স অকুজ্ঝিত্ৰাৰ অঞ্ঞং ঠানং রমণীযং কত্ৰা ঠিতো. ততোপি নং অঞ্ঞো আগন্ত্ৰা বাহুনা পহরিত্ৰা অপনেত্ৰা সযং অট্ঠাসি. সো তস্সপি অকুজ্ঝিত্ৰাৰ অঞ্ঞং ঠানং রমণীযং কত্ৰা ঠিতো, ইতি তং গেহতো নিক্খন্তা নিক্খন্তা পুরিসা বাহুনা পহরিত্ৰা ঠিতঠিতট্ঠানতো অপনেসুং. সো ‘‘সব্বেপেতে মং নিস্সায সুখিতা জাতা, ইমিনা কম্মেন ময্হং সুখদাযকেন পুঞ্ঞকম্মেন ভৰিতব্ব’’ন্তি চিন্তেত্ৰা, পুনদিৰসে কুদালং আদায খলমণ্ডলমত্তং ঠানং রমণীযং অকাসি. সব্বে গন্ত্ৰা তত্থেৰ অট্ঠংসু. অথ নেসং সীতসমযে অগ্গিং কত্ৰা অদাসি, গিম্হকালে উদকং. ততো ‘‘রমণীযং ঠানং নাম সব্বেসং পিযং, কস্সচি অপ্পিযং নাম নত্থি, ইতো পট্ঠায মযা মগ্গং সমং করোন্তেন ৰিচরিতুং ৰট্টতী’’তি চিন্তেত্ৰা, পাতোৰ নিক্খমিত্ৰা, মগ্গং সমং করোন্তো ছিন্দিত্ৰা, হরিতব্বযুত্তকা রুক্খসাখা হরন্তো ৰিচরতি. অথ নং অপরো দিস্ৰা আহ – ‘‘সম্ম, কিং করোসী’’তি? ‘‘ময্হং সগ্গগামিনং মগ্গং করোমি, সম্মা’’তি. ‘‘তেন হি অহম্পি তে সহাযো হোমী’’তি. ‘‘হোহি, সম্ম, সগ্গো নাম বহূনম্পি মনাপো সুখবহুলো’’তি. ততো পট্ঠায দ্ৰে জনা অহেসুং. তে দিস্ৰা তথেৰ পুচ্ছিত্ৰা চ সুত্ৰা চ অপরোপি তেসং সহাযো জাতো, এৰং অপরোপি অপরোপীতি সব্বেপি তেত্তিংস জনা জাতা. তে সব্বেপি কুদালাদিহত্থা মগ্গং সমং করোন্তা একযোজনদ্ৰিযোজনমত্তট্ঠানং গচ্ছন্তি.

তে দিস্ৰা গামভোজকো চিন্তেসি – ‘‘ইমে মনুস্সা অযোগে যুত্তা, সচে ইমে অরঞ্ঞতো মচ্ছমংসাদীনি ৰা আহরেয্যুং. সুরং ৰা কত্ৰা পিৰেয্যুং, অঞ্ঞং ৰা তাদিসং কম্মং করেয্যুং, অহম্পি কিঞ্চি কিঞ্চি লভেয্য’’ন্তি. অথ নে পক্কোসাপেত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘কিং করোন্তা ৰিচরথা’’তি? ‘‘সগ্গমগ্গং, সামী’’তি. ‘‘ঘরাৰাসং ৰসন্তেহি নাম এৰং কাতুং ন ৰট্টতি, অরঞ্ঞতো মচ্ছমংসাদীনি আহরিতুং, সুরং কত্ৰা পাতুং, নানপ্পকারে চ কম্মন্তে কাতুং ৰট্টতী’’তি. তে তস্স ৰচনং পটিক্খিপিংসু, এৰং পুনপ্পুনং ৰুচ্চমানাপি পটিক্খিপিংসুযেৰ. সো কুজ্ঝিত্ৰা ‘‘নাসেস্সামি নে’’তি রঞ্ঞো সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘চোরে তে, দেৰ, ৰগ্গবন্ধনেন ৰিচরন্তে পস্সামী’’তি ৰত্ৰা, ‘‘গচ্ছ, তে গহেত্ৰা আনেহী’’তি ৰুত্তে তথা কত্ৰা সব্বে তে বন্ধিত্ৰা আনেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেসি. রাজা অৰীমংসিত্ৰাৰ ‘‘হত্থিনা মদ্দাপেথা’’তি আণাপেসি. মঘো সেসানং ওৰাদমদাসি – ‘‘সম্মা, ঠপেত্ৰা মেত্তং অঞ্ঞো অম্হাকং অৰস্সযো নত্থি, তুম্হে কত্থচি কোপং অকত্ৰা রঞ্ঞে চ গামভোজকে চ মদ্দনহত্থিম্হি চ অত্তনি চ মেত্তচিত্তেন সমচিত্তাৰ হোথা’’তি. তে তথা করিংসু. অথ নেসং মেত্তানুভাৰেন হত্থী উপ্পসঙ্কমিতুম্পি ন ৰিসহি. রাজা তমত্থং সুত্ৰা বহূ মনুস্সে দিস্ৰা মদ্দিতুং ন ৰিসহিস্সতি? ‘‘গচ্ছথ, নে কিলঞ্জেন পটিচ্ছাদেত্ৰা মদ্দাপেথা’’তি আহ. তে কিলঞ্জেন পটিচ্ছাদেত্ৰা মদ্দিতুং পেসিযমানোপি হত্থী দূরতোৰ পটিক্কমি.

রাজা তং পৰত্তিং সুত্ৰা ‘‘কারণেনেত্থ ভৰিতব্ব’’ন্তি তে পক্কোসাপেত্ৰা পুচ্ছি – ‘‘তাতা, মং নিস্সায তুম্হে কিং ন লভথা’’তি? ‘‘কিং নামেতং, দেৰা’’তি? ‘‘তুম্হে কির ৰগ্গবন্ধনেন চোরা হুত্ৰা অরঞ্ঞে ৰিচরথা’’তি? ‘‘কো এৰমাহ, দেৰা’’তি? ‘‘গামভোজকো, তাতা’’তি. ‘‘ন মযং, দেৰ, চোরা, মযং পন অত্তনো সগ্গমগ্গং সোধেন্তা ইদঞ্চিদঞ্চ করোম, গামভোজকো অম্হে অকুসলকিরিযায নিযোজেত্ৰা অত্তনো ৰচনং অকরোন্তে নাসেতুকামো কুজ্ঝিত্ৰা এৰমাহা’’তি. অথ রাজা তেসং কথং সুত্ৰা সোমনস্সপ্পত্তো হুত্ৰা, ‘‘তাতা, অযং তিরচ্ছানো তুম্হাকং গুণে জানাতি, অহং মনুস্সভূতো জানিতুং নাসক্খিং, খমথ মে’’তি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা সপুত্তদারং গামভোজকং তেসং দাসং, হত্থিং আরোহনিযং, তঞ্চ গামং যথাসুখং পরিভোগং কত্ৰা অদাসি. তে ‘‘ইধেৰ নো কতপুঞ্ঞস্সানিসংসো দিট্ঠো’’তি ভিয্যোসোমত্তায পসন্নমানসা হুত্ৰা তং হত্থিং ৰারেন ৰারেন অভিরুয্হ গচ্ছন্তা মন্তযিংসু ‘‘ইদানি অম্হেহি অতিরেকতরং পুঞ্ঞং কাতব্বং, কিং করোম? চতুমহাপথে থাৰরং কত্ৰা মহাজনস্স ৰিস্সমনসালং করিস্সামা’’তি. তে ৰড্ঢকিং পক্কোসাপেত্ৰা সালং পট্ঠপেসুং. মাতুগামেসু পন ৰিগতচ্ছন্দতায তস্সা সালায মাতুগামানং পত্তিং নাদংসু.

মঘস্স পন গেহে নন্দা, চিত্তা, সুধম্মা, সুজাতি চতস্সো ইত্থিযো হোন্তি. তাসু সুধম্মা ৰড্ঢকিনা সদ্ধিং একতো হুত্ৰা, ‘‘ভাতিক, ইমিস্সা সালায মং জেট্ঠিকং করোহী’’তি ৰত্ৰা লঞ্জং অদাসি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা পঠমমেৰ কণ্ণিকত্থায রুক্খং সুক্খাপেত্ৰা তচ্ছেত্ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা কণ্ণিকং নিট্ঠাপেত্ৰা, ‘‘সুধম্মা নাম অযং সালা’’তি অক্খরানি ছিন্দিত্ৰা ৰত্থেন পলিৰেঠেত্ৰা ঠপেসি. অথ নে ৰড্ঢকী সালং নিট্ঠাপেত্ৰা কণ্ণিকারোপনদিৰসে ‘‘অহো, অয্যা, একং করণীযং ন সরিম্হা’’তি আহ. ‘‘কিং নাম, ভো’’তি? ‘‘কণ্ণিক’’ন্তি. ‘‘হোতু তং আহরিস্সামা’’তি. ‘‘ইদানি ছিন্নরুক্খেন কাতুং ন সক্কা, পুব্বেযেৰ তং ছিন্দিত্ৰা তচ্ছেত্ৰা ৰিজ্ঝিত্ৰা ঠপিতকণ্ণিকা লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি. ‘‘ইদানি কিং কাতব্ব’’ন্তি? ‘‘সচে কস্সচি গেহে নিট্ঠাপেত্ৰা ঠপিতা ৰিক্কাযিককণ্ণিকা অত্থি, সা পরিযেসিতব্বা’’তি. তে পরিযেসন্তা সুধম্মায গেহে দিস্ৰা সহস্সং দত্ৰাপি মূলেন ন লভিংসু. ‘‘সচে মং সালায পত্তিং করোথ, দস্সামী’’তি ৰুত্তে পন ‘‘মযং মাতুগামানং পত্তিং ন দম্মা’’তি আহংসু.

অথ নে ৰড্ঢকী আহ – ‘‘অয্যা, তুম্হে কিং কথেথ, ঠপেত্ৰা ব্রহ্মলোকং অঞ্ঞং মাতুগামরহিতট্ঠানং নাম নত্থি, গণ্হথ কণ্ণিকং. এৰং সন্তে অম্হাকং কম্মং নিট্ঠং গমিস্সতী’’তি. তে ‘‘সাধূ’’তি কণ্ণিকং গহেত্ৰা সালং নিট্ঠাপেত্ৰা তিধা ৰিভজিংসু. একস্মিং কোট্ঠাসে ইস্সরানং ৰসনট্ঠানং করিংসু, একস্মিং দুগ্গতানং, একস্মিং গিলানানং. তেত্তিংস জনা তেত্তিংস ফলকানি পঞ্ঞপেত্ৰা হত্থিস্স সঞ্ঞং অদংসু – ‘‘আগন্তুকো আগন্ত্ৰা যস্স অত্থতফলকে নিসীদতি, তং গহেত্ৰা ফলকসামিকস্সেৰ গেহে পতিট্ঠপেহি, তস্স পাদপরিকম্মপিট্ঠিপরিকম্মপানীযখাদনীযভোজনীযসযনানি সব্বানি ফলকসামিকস্সেৰ ভারো ভৰিস্সতী’’তি. হত্থী আগতাগতং গহেত্ৰা ফলকসামিকস্সেৰ ঘরং নেতি. সো তস্স তং দিৰসং কত্তব্বং করোতি. মঘো সালায অৰিদূরে কোৰিল়াররুক্খং রোপেত্ৰা তস্স মূলে পাসাণফলকং অত্থরি. সালং পৰিট্ঠপৰিট্ঠা জনা কণ্ণিকং ওলোকেত্ৰা অক্খরানি ৰাচেত্ৰা, ‘‘সুধম্মা নামেসা সালা’’তি ৰদন্তি. তেত্তিংসজনানং নামং ন পঞ্ঞাযতি. নন্দা চিন্তেসি – ‘‘ইমে সালং করোন্তা অম্হে অপত্তিকা করিংসু, সুধম্মা পন অত্তনো ব্যত্ততায কণ্ণিকং কত্ৰা পত্তিকা জাতা, মযাপি কিঞ্চি কাতুং ৰট্টতি, কিং নু খো করিস্সামী’’তি? অথস্সা এতদহোসি – ‘‘সালং আগতাগতানং পানীযঞ্চেৰ ন্হানোদকঞ্চ লদ্ধুং ৰট্টতি, পোক্খরণিং খণাপেস্সামী’’তি. সা পোক্খরণিং কারেসি. চিত্তা চিন্তেসি – ‘‘সুধম্মায কণ্ণিকা দিন্না, নন্দায পোক্খরণী কারিতা, মযাপি কিঞ্চি কাতুং ৰট্টতি, কিং নু খো করিস্সামী’’তি? অথস্সা এতদহোসি – ‘‘সালং আগতাগতেহি পানীযং পিৰিত্ৰা ন্হত্ৰা গমনকালেপি মালং পিলন্ধিত্ৰা গন্তুং ৰট্টতি, পুপ্ফারামং কারাপেস্সামী’’তি. সা রমণীযং পুপ্ফারামং কারেসি. যেভুয্যেন তস্মিং আরামে ‘‘অসুকো নাম পুপ্ফূপগফলূপগরুক্খো নত্থী’’তি নাহোসি.

সুজা পন ‘‘অহং মঘস্স মাতুলধীতা চেৰ পাদপরিচারিকা চ, এতেন কতং কম্মং ময্হমেৰ, মযা কতং এতস্সেৰা’’তি চিন্তেত্ৰা, কিঞ্চি অকত্ৰা অত্তভাৰমেৰ মণ্ডযমানা কালং ৰীতিনামেসি. মঘোপি মাতাপিতুউপট্ঠানং কুলে জেট্ঠাপচাযনকম্মং সচ্চৰাচং অফরুসৰাচং অপি, সুণৰাচং মচ্ছেরৰিনযং অক্কোধনন্তি ইমানি সত্ত ৰতপদানি পূরেত্ৰা –

‘‘মাতাপেত্তিভরং জন্তুং, কুলে জেট্ঠাপচাযিনং;

সণ্হং সখিলসম্ভাসং, পেসুণেয্যপ্পহাযিনং.

‘‘মচ্ছেরৰিনযে যুত্তং, সচ্চং কোধাভিভুং নরং;

তং ৰে দেৰা তাৰতিংসা, আহু ‘সপ্পুরিসো’ইতী’’তি. (সং. নি. ১.২৫৭) –

এৰং পসংসিযভাৰং আপজ্জিত্ৰা জীৰিতপরিযোসানে তাৰতিংসভৰনে সক্কো দেৰরাজা হুত্ৰা নিব্বত্তি, তেপিস্স সহাযকা তত্থেৰ নিব্বত্তিংসু, ৰড্ঢকী ৰিস্সকম্মদেৰপুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. তদা তাৰতিংসভৰনে অসুরা ৰসন্তি. তে ‘‘অভিনৰা দেৰপুত্তা নিব্বত্তা’’তি দিব্বপানং সজ্জযিংসু. সক্কো অত্তনো পরিসায কস্সচি অপিৰনত্থায সঞ্ঞমদাসি. অসুরা দিব্বপানং পিৰিত্ৰা মজ্জিংসু. সক্কো ‘‘কিং মে ইমেহি সাধারণেন রজ্জেনা’’তি অত্তনো পরিসায সঞ্ঞং দত্ৰা তে পাদেসু গাহাপেত্ৰা মহাসমুদ্দে খিপাপেসি. তে অৰংসিরা সমুদ্দে পতিংসু. অথ নেসং পুঞ্ঞানুভাৰেন সিনেরুনো হেট্ঠিমতলে অসুরৰিমানং নাম নিব্বত্তি, চিত্তপাটলি নাম নিব্বত্তি.

দেৰাসুরসঙ্গামে পন অসুরেসু পরাজিতেসু দসযোজনসহস্সং তাৰতিংসদেৰনগরং নাম নিব্বত্তি. তস্স পন নগরস্স পাচীনপচ্ছিমদ্ৰারানং অন্তরা দসযোজনসহস্সং হোতি, তথা দক্খিণুত্তরদ্ৰারানং. তং খো পন নগরং দ্ৰারসহস্সযুত্তং অহোসি আরামপোক্খরণিপটিমণ্ডিতং. তস্স মজ্ঝে সালায নিস্সন্দেন তিযোজনসতুব্বেধেহি ধজেহি পটিমণ্ডিতো সত্তরতনমযো সত্তযোজনসতুব্বেধো ৰেজযন্তো নাম পাসাদো উগ্গঞ্ছি. সুৰণ্ণযট্ঠীসু মণিধজা অহেসুং, মণিযট্ঠীসু সুৰণ্ণধজা; পৰাল়যট্ঠীসু মুত্তধজা, মুত্তযট্ঠীসু পৰাল়ধজা; সত্তরতনমযাসু যট্ঠীসু সত্তরতনধজা, মজ্ঝে ঠিতো ধজো তিযোজনসতুব্বেধো অহোসি. ইতি সালায নিস্সন্দেন যোজনসহস্সুব্বেধো পাসাদো সত্তরতনমযোৰ হুত্ৰা নিব্বত্তি, কোৰিল়াররুক্খস্স নিস্সন্দেন সমন্তা তিযোজনসতপরিমণ্ডলো পারিচ্ছত্তকো নিব্বত্তি, পাসাণফলকস্স নিস্সন্দেন পারিচ্ছত্তকমূলে দীঘতো সট্ঠিযোজনা পুথুলতো পণ্ণাসযোজনা বহলতো পঞ্চদসযোজনা জযসুমনরত্তকম্বলৰণ্ণা পণ্ডুকম্বলসিলা নিব্বত্তি. তত্থ নিসিন্নকালে উপড্ঢকাযো পৰিসতি, উট্ঠিতকালে ঊনং পরিপূরতি.

হত্থী পন এরাৰণো নাম দেৰপুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. দেৰলোকস্মিঞ্হি তিরচ্ছানগতা ন হোন্তি. তস্মা সো উয্যানকীল়ায নিক্খমনকালে অত্তভাৰং ৰিজহিত্ৰা দিযড্ঢযোজনসতিকো এরাৰণো নাম হত্থী অহোসি. সো তেত্তিংসজনানং অত্থায তেত্তিংস কুম্ভে মাপেসি আৰট্টেন তিগাৰুতঅড্ঢযোজনপ্পমাণে, সব্বেসং মজ্ঝে সক্কস্স অত্থায সুদস্সনং নাম তিংসযোজনিকং কুম্ভং মাপেসি. তস্স উপরি দ্ৰাদসযোজনিকো রতনমণ্ডপো হোতি. তত্থ অন্তরন্তরা সত্তরতনমযা যোজনুব্বেধা ধজা উট্ঠহন্তি. পরিযন্তে কিঙ্কিণিকজালং ওলম্বতি. যস্স মন্দৰাতেরিতস্স পঞ্চঙ্গিকতূরিযসদ্দসংমিস্সো দিব্বগীতসদ্দো ৰিয রৰো নিচ্ছরতি. মণ্ডপমজ্ঝে সক্কস্সত্থায যোজনিকো মণিপল্লঙ্কো পঞ্ঞত্তো হোতি, তত্থ সক্কো নিসীদি. তেত্তিংস দেৰপুত্তা অত্তনো কুম্ভে রতনপল্লঙ্কে নিসীদিংসু. তেত্তিংসায কুম্ভানং একেকস্মিং কুম্ভে সত্ত সত্ত দন্তে মাপেসি. তেসু একেকো পণ্ণাসযোজনাযামো, একেকস্মিঞ্চেত্থ দন্তে সত্ত সত্ত পোক্খরণিযো হোন্তি, একেকায পোক্খরণিযা সত্ত সত্ত পদুমিনীগচ্ছানি, একেকস্মিং গচ্ছে সত্ত সত্ত পুপ্ফানি হোন্তি, একেকস্মিং পুপ্ফে সত্ত সত্ত পত্তানি, একেকস্মিং পত্তে সত্ত সত্ত দেৰধীতরো নচ্চন্তি. এৰং সমন্তা পণ্ণাসযোজনঠানেসু হত্থিদন্তেসুযেৰ নটসমজ্জা হোন্তি. এৰং মহন্তং যসং অনুভৰন্তো সক্কো দেৰরাজা ৰিচরতি.

সুধম্মাপি কালং কত্ৰা গন্ত্ৰা তত্থেৰ নিব্বত্তি. তস্সা সুধম্মা নাম নৰ যোজনসতিকা দেৰসভা নিব্বত্তি. ততো রমণীযতরং কির অঞ্ঞং ঠানং নাম নত্থি, মাসস্স অট্ঠ দিৰসে ধম্মস্সৰনং তত্থেৰ হোতি. যাৰজ্জতনা অঞ্ঞতরং রমণীযং ঠানং দিস্ৰা, ‘‘সুধম্মা দেৰসভা ৰিযা’’তি ৰদন্তি. নন্দাপি কালং কত্ৰা গন্ত্ৰা তত্থেৰ নিব্বত্তি, তস্সা পঞ্চযোজনসতিকা নন্দা নাম পোক্খরণী নিব্বত্তি. চিত্তাপি কালং কত্ৰা গন্ত্ৰা তত্থেৰ নিব্বত্তি, তস্সাপি পঞ্চযোজনসতিকং চিত্তলতাৰনং নাম নিব্বত্তি, তত্থ উপ্পন্নপুব্বনিমিত্তে দেৰপুত্তে নেত্ৰা মোহযমানা ৰিচরন্তি. সুজা পন কালং কত্ৰা একিস্সা গিরিকন্দরায একা বকসকুণিকা হুত্ৰা নিব্বত্তি. সক্কো অত্তনো পরিচারিকা ওলোকেন্তো ‘‘সুধম্মা ইধেৰ নিব্বত্তা, তথা নন্দা চ চিত্তা চ, সুজা নু খো কুহিং নিব্বত্তা’’তি চিন্তেন্তো তং তত্থ নিব্বত্তং দিস্ৰা, ‘‘বালা কিঞ্চি পুঞ্ঞং অকত্ৰা ইদানি তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তা, ইদানি পন তং পুঞ্ঞং কারেত্ৰা ইধানেতুং ৰট্টতী’’তি অত্তভাৰং ৰিজহিত্ৰা অঞ্ঞাতকৰেসেন তস্সা সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘কিং করোন্তী ইধ ৰিচরসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘কো পন ত্ৰং, সামী’’তি? ‘‘অহং তে সামিকো মঘো’’তি. ‘‘কুহিং নিব্বত্তোসি, সামী’’তি? ‘‘অহং তাৰতিংসদেৰলোকে নিব্বত্তো’’. ‘‘তৰ সহাযিকানং পন নিব্বত্তট্ঠানং জানাসী’’তি? ‘‘ন জানামি, সামী’’তি. ‘‘তাপি মমেৰ সন্তিকে নিব্বত্তা, পস্সিস্সসি তা সহাযিকা’’তি. ‘‘কথাহং তত্থ গমিস্সামী’’তি? সক্কো ‘‘অহং তং তত্থ নেস্সামী’’তি ৰত্ৰা হত্থতলে ঠপেত্ৰা দেৰলোকং নেত্ৰা নন্দায পোক্খরণিযা তীরে ৰিস্সজ্জেত্ৰা ইতরাসং তিস্সন্নং আরোচেসি – ‘‘তুম্হাকং সহাযিকং সুজং পস্সিস্সথা’’তি. ‘‘কুহিং সা, দেৰা’’তি? ‘‘নন্দায পোক্খরণিযা তীরে ঠিতা’’তি আহ. তা তিস্সোপি গন্ত্ৰা, ‘‘অহো অয্যায এৰরূপং অত্তভাৰমণ্ডনস্স ফলং, ইদানিস্সা তুণ্ডং পস্সথ, পাদে পস্সথ, জঙ্ঘা পস্সথ, সোভতি ৰতস্সা অত্তভাৰো’’তি কেল়িং কত্ৰা পক্কমিংসু.

পুন সক্কো তস্সা সন্তিকং গন্ত্ৰা, ‘‘দিট্ঠা তে সহাযিকা’’তি ৰত্ৰা ‘‘দিট্ঠা মং উপ্পণ্ডেত্ৰা গতা, তত্থেৰ মং নেহী’’তি ৰুত্তে তং তত্থেৰ নেত্ৰা উদকে ৰিস্সজ্জেত্ৰা, ‘‘দিট্ঠা তে তাসং সম্পত্তী’’তি পুচ্ছি. ‘‘দিট্ঠা, দেৰা’’তি? ‘‘তযাপি তত্থ নিব্বত্তনূপাযং কাতুং ৰট্টতী’’তি. ‘‘কিং করোমি, দেৰা’’তি? ‘‘মযা দিন্নং ওৰাদং রক্খিস্সসী’’তি. ‘‘রক্খিস্সামি, দেৰা’’তি. অথস্সা পঞ্চ সীলানি দত্ৰা, ‘‘অপ্পমত্তা রক্খাহী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি. সা ততো পট্ঠায সযংমতমচ্ছকেযেৰ পরিযেসিত্ৰা খাদতি. সক্কো কতিপাহচ্চযেন তস্সা ৰীমংসনত্থায গন্ত্ৰা, ৰালুকাপিট্ঠে মতমচ্ছকো ৰিয হুত্ৰা উত্তানো নিপজ্জি. সা তং দিস্ৰা ‘‘মতমচ্ছকো’’তি সঞ্ঞায অগ্গহেসি. মচ্ছো গিলনকালে নঙ্গুট্ঠং চালেসি. সা ‘‘সজীৰমচ্ছকো’’তি উদকে ৰিস্সজ্জেসি. সো থোকং ৰীতিনামেত্ৰা পুন তস্সা পুরতো উত্তানো হুত্ৰা নিপজ্জি. পুন সা ‘‘মতমচ্ছকো’’তি সঞ্ঞায গহেত্ৰা গিলনকালে অগ্গনঙ্গুট্ঠং চালেসি. তং দিস্ৰা ‘‘সজীৰমচ্ছো’’তি ৰিস্সজ্জেসি. এৰং তিক্খত্তুং ৰীমংসিত্ৰা ‘‘সাধুকং সীলং রক্খতী’’তি অত্তানং জানাপেত্ৰা ‘‘অহং তৰ ৰীমংসনত্থায আগতো, সাধুকং সীলং রক্খসি, এৰং রক্খমানা ন চিরস্সেৰ মম সন্তিকে নিব্বত্তিস্সসি, অপ্পমত্তা হোহী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি.

সা ততো পট্ঠায পন সযংমতমচ্ছং লভতি ৰা, ন ৰা. অলভমানা কতিপাহচ্চযেনেৰ সুস্সিত্ৰা কালং কত্ৰা তস্স সীলস্স ফলেন বারাণসিযং কুম্ভকারস্স ধীতা হুত্ৰা নিব্বত্তি. অথস্সা পন্নরসসোল়সৰস্সুদ্দেসিককালে সক্কো ‘‘কুহিং নু খো সা নিব্বত্তা’’তি আৰজ্জেন্তো দিস্ৰা, ‘‘ইদানি মযা তত্থ গন্তুং ৰট্টতী’’তি এল়ালুকৰণ্ণেন পঞ্ঞাযমানেহি সত্তহি রতনেহি যানকং পূরেত্ৰা তং পাজেন্তো বারাণসিং পৰিসিত্ৰা, ‘‘অম্মতাতা, এল়ালুকানি গণ্হথ গণ্হথা’’তি উগ্ঘোসেন্তো ৰীথিং পটিপজ্জি. মুগ্গমাসাদীনি গহেত্ৰা আগতে পন ‘‘মূলেন ন দেমী’’তি ৰত্ৰা, ‘‘কথং দেসী’’তি ৰুত্তে, ‘‘সীলরক্খিকায ইত্থিযা দম্মী’’তি আহ. ‘‘সীলং নাম, সামি, কীদিসং, কিং কাল়ং, উদাহু নীলাদিৰণ্ণ’’ন্তি? ‘‘তুম্হে ‘সীলং কীদিস’ন্তিপি ন জানাথ, কিমেৰ নং রক্খিস্সথ, সীলরক্খিকায পন দস্সামী’’তি. ‘‘সামি, এসা কুম্ভকারস্স ধীতা ‘সীলং রক্খামী’তি ৰিচরতি, এতিস্সা দেহী’’তি. সাপি নং ‘‘তেন হি ময্হং দেহি, সামী’’তি আহ. ‘‘কাসি ত্ৰ’’ন্তি? ‘‘অহং অৰিজহিতপঞ্চসীলা’’তি. ‘‘তুয্হমেৰেতানি মযা আনীতানী’’তি যানকং পাজেন্তো তস্সা ঘরং গন্ত্ৰা অঞ্ঞেহি অনাহরিযং কত্ৰা এল়ালুকৰণ্ণেন দেৰদত্তিযং ধনং দত্ৰা অত্তানং জানাপেত্ৰা, ‘‘ইদং তে জীৰিতৰুত্তিযা ধনং, পঞ্চসীলানি অখণ্ডাদীনি কত্ৰা রক্খাহী’’তি ৰত্ৰা পক্কামি.

সাপি ততো চৰিত্ৰা অসুরভৰনে অসুরজেট্ঠকস্স ধীতা হুত্ৰা সক্কস্স ৰেরিঘরে নিব্বত্তি. দ্ৰীসু পন অত্তভাৰেসু সীলস্স সুরক্খিতত্তা অভিরূপা অহোসি সুৰণ্ণৰণ্ণা অসাধারণায রূপসিরিযা সমন্নাগতা. ৰেপচিত্তিঅসুরিন্দো আগতাগতানং অসুরানং ‘‘তুম্হে মম ধীতু অনুচ্ছৰিকা ন হোথা’’তি তং কস্সচি অদত্ৰা, ‘‘মম ধীতা অত্তনাৰ অত্তনো অনুচ্ছৰিকং সামিকং গহেস্সতী’’তি অসুরবলং সন্নিপাতাপেত্ৰা, ‘‘তুয্হং অনুচ্ছৰিকং সামিকং গণ্হা’’তি তস্সা, হত্থে পুপ্ফদামং অদাসি. তস্মিং খণে সক্কো তস্সা নিব্বত্তট্ঠানং ওলোকেন্তো তং পৰত্তিং ঞত্ৰা, ‘‘ইদানি মযা গন্ত্ৰা তং আনেতুং ৰট্টতী’’তি মহল্লকঅসুরৰণ্ণং নিম্মিনিত্ৰা গন্ত্ৰা পরিসপরিযন্তে অট্ঠাসি. সাপি ইতো চিতো চ ওলোকেন্তী তং দিট্ঠমত্তাৰ পুব্বসন্নিৰাসৰসেন উপ্পন্নেন পেমেন মহোঘেনেৰ অজ্ঝোত্থটহদযা হুত্ৰা, ‘‘এসো মে সামিকো’’তি তস্স উপরি পুপ্ফদামং খিপি. অসুরা ‘‘অম্হাকং রাজা এত্তকং কালং ধীতু অনুচ্ছৰিকং অলভিত্ৰা ইদানি লভি, অযমেৰস্স ধীতু পিতামহতো মহল্লকো অনুচ্ছৰিকো’’তি লজ্জমানা অপক্কমিংসু. সক্কোপি তং হত্থে গহেত্ৰা ‘‘সক্কোহমস্মী’’তি নদিত্ৰা আকাসে পক্খন্দি. অসুরা ‘‘ৰঞ্চিতম্হা জরসক্কেনা’’তি তং অনুবন্ধিংসু. মাতলি, সঙ্গাহকো ৰেজযন্তরথং আহরিত্ৰা অন্তরামগ্গে অট্ঠাসি. সক্কো তং তত্থ আরোপেত্ৰা দেৰনগরাভিমুখো পাযাসি. অথস্স সিপ্পলিৰনং সম্পত্তকালে রথসদ্দং সুত্ৰা ভীতা গরুল়পোতকা ৰিরৰিংসু. তেসং সদ্দং সুত্ৰা সক্কো মাতলিং পুচ্ছি – ‘‘কে এতে ৰিরৰন্তী’’তি? ‘‘গরুল়পোতকা, দেৰা’’তি. ‘‘কিং কারণা’’তি? ‘‘রথসদ্দং সুত্ৰা মরণভযেনা’’তি. ‘‘মং একং নিস্সায এত্তকো দিজো রথৰেগেন ৰিচুণ্ণিতো মা নস্সি, নিৰত্তেহি রথ’’ন্তি. সোপি সিন্ধৰসহস্সস্স দণ্ডকসঞ্ঞং দত্ৰা রথং নিৰত্তেসি. তং দিস্ৰা অসুরা ‘‘জরসক্কো অসুরপুরতো পট্ঠায পলাযন্তো ইদানি রথং নিৰত্তেসি, অদ্ধা তেন উপত্থম্ভো লদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি নিৰত্তেত্ৰা আগমনমগ্গেনেৰ অসুরপুরং পৰিসিত্ৰা পুন সীসং ন উক্খিপিংসু.

সক্কোপি সুজং অসুরকঞ্ঞং দেৰনগরং নেত্ৰা অড্ঢতেয্যানং অচ্ছরাকোটীনং জেট্ঠিকট্ঠানে ঠপেসি. সা সক্কং ৰরং যাচি – ‘‘মহারাজ, মম ইমস্মিং দেৰলোকে মাতাপিতরো ৰা ভাতিকভগিনিযো ৰা নত্থি, যত্থ যত্থ গচ্ছসি, তত্থ তত্থ মং গহেত্ৰাৰ গচ্ছেয্যাসী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি তস্সা পটিঞ্ঞং অদাসি. ততো পট্ঠায চিত্তপাটলিযা পুপ্ফিতায অসুরা ‘‘অম্হাকং নিব্বত্তট্ঠানে দিব্বপারিচ্ছত্তকস্স পুপ্ফনকালো’’তি যুদ্ধত্থায সগ্গং অভিরুহন্তি. সক্কো হেট্ঠাসমুদ্দে নাগানং আরক্খং অদাসি, ততো সুপণ্ণানং, ততো কুম্ভণ্ডানং, ততো যক্খানং. ততো চতুন্নং মহারাজানং. সব্বূপরি পন উপদ্দৰনিৰত্তনত্থায দেৰনগরদ্ৰারেসু ৰজিরহত্থা ইন্দপটিমা ঠপেসি. অসুরা নাগাদযো জিনিত্ৰা আগতাপি ইন্দপটিমা দূরতো দিস্ৰা ‘‘সক্কো নিক্খন্তো’’তি পলাযন্তি. এৰং, মহালি, মঘো মাণৰো অপ্পমাদপটিপদং পটিপজ্জি. এৰং অপ্পমত্তো পনেস এৰরূপং ইস্সরিযং পত্ৰা দ্ৰীসু দেৰলোকেসু রজ্জং কারেসি. অপ্পমাদো নামেস বুদ্ধাদীহি পসত্থো. অপ্পমাদঞ্হি নিস্সায সব্বেসম্পি লোকিযলোকুত্তরানং ৰিসেসানং অধিগমো হোতীতি ৰত্ৰা ইমং গাথমাহ –

৩০. ‘‘অপ্পমাদেন মঘৰা, দেৰানং সেট্ঠতং গতো;

অপ্পমাদং পসংসন্তি, পমাদো গরহিতো সদা’’তি.

তত্থ অপ্পমাদেনাতি মচলগামে ভূমিপ্পদেসসোধনং আদিং কত্ৰা কতেন অপ্পমাদেন. মঘৰাতি ইদানি ‘‘মঘৰা’’তিপঞ্ঞাতো মঘো মাণৰো দ্ৰিন্নং দেৰলোকানং রাজভাৰেন দেৰানং সেট্ঠতং গতো. পসংসন্তীতি বুদ্ধাদযো পণ্ডিতা অপ্পমাদমেৰ থোমেন্তি ৰণ্ণযন্তি. কিং কারণা? সব্বেসং লোকিযলোকুত্তরানং ৰিসেসানং পটিলাভকারণত্তা. পমাদো গরহিতো সদাতি পমাদো পন তেহি অরিযেহি নিচ্চং গরহিতো নিন্দিতো. কিং কারণা? সব্বৰিপত্তীনং মূলভাৰতো. মনুস্সদোভগ্গং ৰা হি অপাযুপ্পত্তি ৰা সব্বা পমাদমূলিকাযেৰাতি.

গাথাপরিযোসানে মহালি লিচ্ছৰী সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি, সম্পত্তপরিসাযপি বহূ সোতাপন্নাদযো জাতাতি.

মঘৰত্থু সত্তমং.