২৪. ককুসন্ধবুদ্ধৰংসৰণ্ণনা

ৰেস্সভুম্হি সযম্ভুম্হি পরিনিব্বুতে তস্মিং পন কপ্পে অতিক্কন্তে একূনত্তিংসকপ্পেসু জিনদিৰসকরা নুপ্পজ্জিংসু. ইমস্মিং পন ভদ্দকপ্পে চত্তারো বুদ্ধা নিব্বত্তিংসু. কতমে চত্তারো? ককুসন্ধো কোণাগমনো কস্সপো অম্হাকং বুদ্ধোতি. মেত্তেয্যো পন ভগৰা উপ্পজ্জিস্সতি. এৰমযং কপ্পো পঞ্চহি বুদ্ধুপ্পাদেহি পটিমণ্ডিতত্তা ভদ্দকপ্পোতি ভগৰতা ৰণ্ণিতো. তত্থ ককুসন্ধো নাম ভগৰা পারমিযো পূরেত্ৰা তুসিতপুরে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চৰিত্ৰা খেমৰতীনগরে খেমঙ্করস্স নাম রঞ্ঞো অত্থধম্মানুসাসকস্স অগ্গিদত্তস্স নাম পুরোহিতস্স অগ্গমহেসিযা ৰিসাখায নাম ব্রাহ্মণিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং অগ্গহেসি. যদা পন খত্তিযা ব্রাহ্মণে সক্করোন্তি গরুকরোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, তদা বোধিসত্তা ব্রাহ্মণকুলে নিব্বত্তন্তি.

যদা পন ব্রাহ্মণা খত্তিযে সক্করোন্তি গরুকরোন্তি মানেন্তি পূজেন্তি, তদা খত্তিযকুলে উপ্পজ্জন্তি. তদা কির ব্রাহ্মণা খত্তিযেহি সক্করীযন্তি গরুকরীযন্তি, তস্মা সচ্চসন্ধো ককুসন্ধো বোধিসত্তো ৰিভৰসিরিসমুদযেনাকুলে অনাকুলে ব্রাহ্মণকুলে দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেন্তো কম্পযন্তো উদপাদি. হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারানি পাটিহারিযানি নিব্বত্তিংসু. ততো দসন্নং মাসানং অচ্চযেন খেমৰতুয্যানে মাতুকুচ্ছিতো সুৰণ্ণলতাতো অগ্গিজালো ৰিয নিক্খমি. সো চত্তারি ৰস্সসহস্সানি অগারং অজ্ঝাৰসি. তস্স কির কামকামৰণ্ণকামসুদ্ধিনামকা তযো পাসাদা অহেসুং. রোচিনীব্রাহ্মণীপমুখানি তিংস ইত্থিসহস্সানি পচ্চুপট্ঠিতানি অহেসুং.

সো চত্তারি নিমিত্তানি দিস্ৰা রোচিনিযা ব্রাহ্মণিযা অনুত্তরে উত্তরে নাম কুমারে উপ্পন্নে পযুত্তেন আজঞ্ঞরথেন মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা পব্বজি. তং চত্তালীসসহস্সানি অনুপব্বজিংসু. সো তেহি পরিৰুতো অট্ঠ মাসে পধানচরিযং চরিত্ৰা ৰিসাখপুণ্ণমায সুচিরিন্ধনিগমে ৰজিরিন্ধব্রাহ্মণস্স ধীতায দিন্নং মধুপাযাসং পরিভুঞ্জিত্ৰা খদিরৰনে দিৰাৰিহারং কত্ৰা সাযন্হসমযে সুভদ্দেন নাম যৰপালকেন উপনীতা অট্ঠ তিণমুট্ঠিযো গহেত্ৰা সিরীসবোধিং পাটলিযা ৰুত্তপ্পমাণং দিব্বগন্ধং উপৰাযমানং উপগন্ত্ৰা চতুত্তিংসহত্থৰিত্থতং তিণসন্থরং সন্থরিত্ৰা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা সম্বোধিং পত্ৰা – ‘‘অনেকজাতিসংসারং…পে… তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি উদানং উদানেত্ৰা সত্তসত্তাহং ৰীতিনামেত্ৰা অত্তনা সহ পব্বজিতানং চত্তালীসায ভিক্খুসহস্সানং সচ্চপ্পটিৰেধসমত্থতং দিস্ৰা একাহেনেৰ মকিলনগরসমীপে সম্ভূতং ইসিপতনং নাম মিগদাযং পৰিসিত্ৰা তেসং মজ্ঝগতো ভগৰা ধম্মচক্কং পৰত্তেসি. তদা চত্তালীসায কোটিসহস্সানং পঠমো ধম্মাভিসমযো অহোসি.

পুন কণ্ণকুজ্জনগরদ্ৰারে মহাসালরুক্খমূলে যমকপাটিহারিযং কত্ৰা তিংসকোটিসহস্সানং ধম্মচক্খুং উপ্পাদেসি, সো দুতিযো অভিসমযো অহোসি. যদা পন খেমৰতীনগরস্সাৰিদূরে অঞ্ঞতরস্মিং দেৰাযতনে অভিমতনরদেৰো নরদেৰো নাম যক্খো দিস্সমানমনুস্সসরীরো হুত্ৰা কন্তারমজ্ঝে একস্স কমলকুৰলযুপ্পলসমলঙ্কতসলিলসীতলস্স পরমমধুরসিসিরৰারিনো সব্বজনসুরভিরমস্স সরস্স সমীপে ঠত্ৰা কমলকুৰলযকল্লহারাদীহি সত্তে উপলাপেত্ৰা মনুস্সে খাদতি. তস্মিং মগ্গে পচ্ছিন্নে জনসম্পাতরহিতে মহাঅটৰিং পৰিসিত্ৰা তত্থ সম্পত্তে সত্তে খাদতি. সো লোকৰিস্সুতো মহাকন্তারমগ্গো অহোসি. উভতোকন্তারদ্ৰারে কির মহাজনকাযো সন্নিপতিত্ৰা কন্তারনিত্থরণত্থায অট্ঠাসি. অথ ৰিগতভৰবন্ধো ককুসন্ধো সত্থা একদিৰসং পচ্চূসসমযে মহাকরুণাসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায লোকং ৰোলোকেন্তো ঞাণজালস্স অন্তোগতং তং মহেসক্খং নরদেৰযক্খং তঞ্চ জনসমূহমদ্দস. দিস্ৰা চ পন গগনতলেন গন্ত্ৰা তস্স জনকাযস্স পস্সন্তস্সেৰ ভগৰা অনেকৰিহিতং পাটিহারিযং করোন্তো তস্স নরদেৰযক্খস্স ভৰনে ওতরিত্ৰা তস্স মঙ্গলপল্লঙ্কে নিসীদি.

অথ খো সো মনুস্সভক্খো যক্খো ছব্বণ্ণরস্মিযো ৰিস্সজ্জেন্তং ইন্দধনুপরিৰুতমিৰ দিৰসকরং মুনিদিৰসকরং পৰনপথেনাগচ্ছন্তং দিস্ৰা – ‘‘দসবলো মমানুকম্পায ইধাগচ্ছতী’’তি পসন্নহদযো অত্তনো পরিৰারযক্খেহি সদ্ধিং অনেকমিগগণৰন্তং হিমৰন্তং গন্ত্ৰা নানাৰণ্ণগন্ধানি জলজথলজানি কুসুমানি পরমমনোরমানি সুগন্ধগন্ধে সমাহরিত্ৰা অত্তনো পল্লঙ্কে নিসিন্নং ৰিগতরন্ধং ককুসন্ধং লোকনাযকং মালাগন্ধৰিলেপনাদীহি পূজযিত্ৰা থুতিসঙ্গীতানি পৰত্তেন্তো সিরসি অঞ্জলিং কত্ৰা নমস্সমানো অট্ঠাসি. ততো মনুস্সা তং পাটিহারিযং দিস্ৰা পসন্নহদযা সমাগম্ম ভগৰন্তং পরিৰারেত্ৰা নমস্সমানা অট্ঠংসু. অথ অপ্পটিসন্ধো ককুসন্ধো ভগৰা অভিপূজিতনরদেৰযক্খং নরদেৰযক্খং কম্মফলসম্বন্ধদস্সনেন সমুত্তেজেত্ৰা নিরযকথায সন্তাসেত্ৰা চতুসচ্চকথং কথেসি, তদা অপরিমিতানং সত্তানং ধম্মাভিসমযো অহোসি, অযং ততিযো অভিসমযো অহোসি. তেন ৰুত্তং –

১. ‘‘ৰেস্সভুস্স অপরেন, সম্বুদ্ধো দ্ৰিপদুত্তমো;

ককুসন্ধো নাম নামেন, অপ্পমেয্যো দুরাসদো.

২. ‘‘উগ্ঘাটেত্ৰা সব্বভৰং, চরিযায পারমিং গতো;

সীহোৰ পঞ্জরং ভেত্ৰা, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং.

৩. ‘‘ধম্মচক্কং পৰত্তেন্তে, ককুসন্ধে লোকনাযকে;

চত্তালীসকোটিসহস্সানং, ধম্মাভিসমযো অহু.

৪. ‘‘অন্তলিক্খম্হি আকাসে, যমকং কত্ৰা ৰিকুব্বনং;

তিংসকোটিসহস্সানং, বোধেসি দেৰমানুসে.

৫. ‘‘নরদেৰস্স যক্খস্স, চতুসচ্চপ্পকাসনে;

ধম্মাভিসমযো তস্স, গণনাতো অসঙ্খিযো’’তি.

তত্থ উগ্ঘাটেত্ৰাতি সমূহনিত্ৰা. সব্বভৰন্তি সব্বং নৰৰিধং ভৰং, ভৰুপ্পত্তিনিমিত্তং কম্মন্তি অত্থো. চরিযায পারমিং গতোতি সব্বপারমীনং পূরণৰসেন পারং গতো. সীহোৰ পঞ্জরং ভেত্ৰাতি সীহো ৰিয পঞ্জরং মুনিকুঞ্জরো ভৰপঞ্জরং ৰিনাসেত্ৰাতি অত্থো. ককুসন্ধস্স ৰিদ্ধস্তভৰবন্ধনস্স একোৰ সাৰকসন্নিপাতো অহোসি. কণ্ণকুজ্জনগরে ইসিপতনে মিগদাযে অত্তনা সহ পব্বজিতেহি চত্তালীসায অরহন্তসহস্সেহি পরিৰুতো মাঘপুণ্ণমাযং ভগৰা পাতিমোক্খং উদ্দিসি. তেন ৰুত্তং –

৬. ‘‘ককুসন্ধস্স ভগৰতো, একো আসি সমাগমো;

খীণাসৰানং ৰিমলানং, সন্তচিত্তান তাদিনং.

৭. ‘‘চত্তালীসসহস্সানং, তদা আসি সমাগমো;

দন্তভূমিমনুপ্পত্তানং, আসৰারিগণক্খযা’’তি.

তদা অম্হাকং বোধিসত্তো খেমো নাম রাজা হুত্ৰা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স পত্তচীৰরং মহাদানং দত্ৰা অঞ্জনাদীনি সব্বভেসজ্জানি চ অদাসি. অঞ্ঞঞ্চ সমণপরিক্খারং দত্ৰা তস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা পসন্নহদযো হুত্ৰা ভগৰতো সন্তিকে পব্বজি. সো পন সত্থা – ‘‘অনাগতে ইমস্মিংযেৰ কপ্পে বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকাসি. তেন ৰুত্তং –

৮. ‘‘অহং তেন সমযেন, খেমো নামাসি খত্তিযো;

তথাগতে জিনপুত্তে, দানং দত্ৰা অনপ্পকং.

৯. ‘‘পত্তঞ্চ চীৰরং দত্ৰা, অঞ্জনং মধুলট্ঠিকং;

ইমেতং পত্থিতং সব্বং, পটিযাদেমি ৰরং ৰরং.

১০. ‘‘সোপি মং বুদ্ধো ব্যাকাসি, ককুসন্ধো ৰিনাযকো;

ইমম্হি ভদ্দকে কপ্পে, অযং বুদ্ধো ভৰিস্সতি.

১১. ‘‘অহু কপিলৰ্হযা রম্মা…পে… হেস্সাম সম্মুখা ইমং.

১৩. ‘‘নগরং খেমৰতী নাম, খেমো নামাসহং তদা;

সব্বঞ্ঞুতং গৰেসন্তো, পব্বজিং তস্স সন্তিকে’’তি.

তত্থ অঞ্জনং পাকটমেৰ. মধুলট্ঠিকন্তি যট্ঠিমধুকং. ইমেতন্তি ইমং এতং. পত্থিতন্তি ইচ্ছিতং. পটিযাদেমীতি দজ্জামি, অদাসিন্তি অত্থো. ৰরং ৰরন্তি সেট্ঠং সেট্ঠন্তি অত্থো. ‘‘যদেতং পত্থিত’’ন্তিপি পাঠো, তস্স যং ইচ্ছতি, এতং সব্বং অদাসিন্তি অত্থো. অযং সুন্দরতরো.

তস্স পন অদন্ধস্স ককুসন্ধস্স ভগৰতো খেমং নাম নগরং অহোসি. অগ্গিদত্তো নাম ব্রাহ্মণো পিতা, ৰিসাখা নাম ব্রাহ্মণী মাতা, ৰিধুরো চ সঞ্জীৰো চ দ্ৰে অগ্গসাৰকা, বুদ্ধিজো নামুপট্ঠাকো, সামা চ চম্পা চ দ্ৰে অগ্গসাৰিকা, মহাসিরীসরুক্খো বোধি, সরীরং চত্তালীসহত্থুব্বেধং অহোসি, সমন্তা দসযোজনানি সরীরপ্পভা নিচ্ছরতি, চত্তালীসৰস্সসহস্সানি আযু, ভরিযা পনস্স রোচিনী নাম ব্রাহ্মণী, উত্তরো নাম পুত্তো, আজঞ্ঞরথেন নিক্খমি. তেন ৰুত্তং –

১৪. ‘‘ব্রাহ্মণো অগ্গিদত্তো চ, আসি বুদ্ধস্স সো পিতা;

ৰিসাখা নাম জনিকা, ককুসন্ধস্স সত্থুনো.

১৫. ‘‘ৰসতে তত্থ খেমে পুরে, সম্বুদ্ধস্স মহাকুলং;

নরানং পৰরং সেট্ঠং, জাতিমন্তং মহাযসং.

২০. ‘‘ৰিধুরো চ সঞ্জীৰো চ, অহেসুং অগ্গসাৰকা;

বুদ্ধিজো নামুপট্ঠাকো, ককুসন্ধস্স সত্থুনো.

২১. ‘‘সামা চ চম্পানামা চ, অহেসুং অগ্গসাৰিকা;

বোধি তস্স ভগৰতো, সিরীসোতি পৰুচ্চতি.

২৩. ‘‘চত্তালীসরতনানি, অচ্চুগ্গতো মহামুনি;

কনকপ্পভা নিচ্ছরতি, সমন্তা দসযোজনং.

২৪. ‘‘চত্তালীসৰস্সসহস্সানি, আযু তস্স মহেসিনো;

তাৰতা তিট্ঠমানো সো, তারেসি জনতং বহুং.

২৫. ‘‘ধম্মাপণং পসারেত্ৰা, নরনারীনং সদেৰকে;

নদিত্ৰা সীহনাদংৰ, নিব্বুতো সো সসাৰকো.

২৬. ‘‘অট্ঠঙ্গৰচনসম্পন্নো, অচ্ছিদ্দানি নিরন্তরং;

সব্বং তমন্তরহিতং, ননু রিত্তা সব্বসঙ্খারা’’তি.

তত্থ ৰসতে তত্থ খেমে পুরেতি অযং গাথা ককুসন্ধস্স জাতনগরসন্দস্সনত্থং ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. মহাকুলন্তি উদিতোদিতং ভগৰতো পিতুকুলং. নরানং পৰরং সেট্ঠন্তি জাতিৰসেন সব্বমনুস্সানং পৰরং সেট্ঠন্তি অত্থো. জাতিমন্তন্তি অভিজাতিৰন্তং, উত্তমাভিজাতং. মহাযসন্তি মহাপরিৰারং, কিং তং বুদ্ধস্স মহাকুলং? তত্থ মহাকুলং খেমে পুরে ৰসতেতিপদেন সম্বন্ধো দট্ঠব্বো.

সমন্তা দসযোজনন্তি সমন্ততো দস যোজনানি ফরিত্ৰা নিচ্চকালং সরীরতো নিক্খমিত্ৰা সুৰণ্ণৰণ্ণা পভা নিচ্ছরতীতি অত্থো. ধম্মাপণন্তি ধম্মসঙ্খাতং আপণং. পসারেত্ৰাতি ভণ্ডৰিক্কিণনত্থং নানাভণ্ডসমিদ্ধমাপণং ৰিয ধম্মাপণং পসারেত্ৰাতি অত্থো. নরনারীনন্তি ৰেনেয্যনরনারীনং ঝানসমাপত্তিমগ্গফলরতনৰিসেসাধিগমত্থায. সীহনাদং ৰাতি সীহনাদং ৰিয, অভযনাদং নদিত্ৰা. অট্ঠঙ্গৰচনসম্পন্নোতি অট্ঠঙ্গসমন্নাগতসরো সত্থা. অচ্ছিদ্দানীতি ছিদ্দাদিভাৰরহিতানি সীলানি অচ্ছিদ্দানি অসবলানি অকম্মাসানি. অথ ৰা অচ্ছিদ্দানি অৰিৰরানি সাৰকযুগল়াদীনি. নিরন্তরন্তি সততং সব্বকালং. সব্বং তমন্তরহিতন্তি সত্থা চ সাৰকযুগল়াদীনি চ তং সব্বং মুনিভাৰমুপগন্ত্ৰা অদস্সনভাৰমুপগতন্তি অত্থো.

‘‘অপেতবন্ধো ককুসন্ধবুদ্ধো, অদন্ধপঞ্ঞো গতসব্বরন্ধো;

তিলোকসন্ধো কির সচ্চসন্ধো, খেমে পনে ৰাসমকপ্পযিত্থ’’.

সেসগাথাসু সব্বত্থ পাকটমেৰাতি.

ককুসন্ধবুদ্ধৰংসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

নিট্ঠিতো বাৰীসতিমো বুদ্ধৰংসো.