১৬. অত্থদস্সীবুদ্ধৰংসৰণ্ণনা
পিযদস্সিম্হি সম্মাসম্বুদ্ধে পরিনিব্বুতে তস্স সাসনে চ অন্তরহিতে পরিহাযিত্ৰা ৰড্ঢিত্ৰা অপরিমিতাযুকেসু মনুস্সেসু অনুক্কমেন পরিহাযিত্ৰা ৰস্সসতসহস্সাযুকেসু জাতেসু পরমত্থদস্সী অত্থদস্সী নাম বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জি. সো পারমিযো পূরেত্ৰা তুসিতপুরে নিব্বত্তিত্ৰা ততো চৰিত্ৰা পরমসোভনে সোভনে নাম নগরে সাগরস্স নাম রঞ্ঞো কুলে অগ্গমহেসিযা সুদস্সনদেৰিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গহেত্ৰা দস মাসে গব্ভে ৰসিত্ৰা সুচিন্ধনুয্যানে মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমি. মাতুকুচ্ছিতো মহাপুরিসে নিক্খন্তমত্তে সুচিরকালনিহিতানি কুলপরম্পরাগতানি মহানিধানানি ধনসামিকা পটিলভিংসূতি তস্স নামগ্গহণদিৰসে ‘‘অত্থদস্সী’’তি নামমকংসু. সো দসৰস্সসহস্সানি অগারং অজ্ঝাৰসি. অমরগিরি-সুরগিরি-গিরিৰাহননামকা পরমসুরভিজনকা তযো চস্স পাসাদা অহেসুং. ৰিসাখাদেৰিপ্পমুখানি তেত্তিংস ইত্থিসহস্সানি অহেসুং.
সো চত্তারি নিমিত্তানি দিস্ৰা ৰিসাখাদেৰিযা সেলকুমারে নাম পুত্তে উপ্পন্নে সুদস্সনং নাম অস্সরাজং অভিরুহিত্ৰা মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা পব্বজি. তং নৰ মনুস্সকোটিযো অনুপব্বজিংসু. তেহি পরিৰুতো সো মহাপুরিসো অট্ঠ মাসে পধানচরিযং চরিত্ৰা ৰিসাখপুণ্ণমায সুচিন্ধরনাগিযা উপহারত্থায আনীতং মধুপাযাসং মহাজনেন সন্দিস্সমানসব্বসরীরায নাগিযা সহ সুৰণ্ণপাতিযা দিন্নং মধুপাযাসং পরিভুঞ্জিত্ৰা তরুণতরুসতসমলঙ্কতে তরুণসালৰনে দিৰাৰিহারং ৰীতিনামেত্ৰা সাযন্হসমযে ধম্মরুচিনা মহারুচিনা নাম নাগরাজেন দিন্না অট্ঠ কুসতিণমুট্ঠিযো গহেত্ৰা চম্পকবোধিং উপসঙ্কমিত্ৰা তেপঞ্ঞাসহত্থাযামৰিত্থতং কুসতিণসন্থরং সন্থরিত্ৰা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা সম্বোধিং পত্ৰা সব্ববুদ্ধাচিণ্ণং – ‘‘অনেকজাতিসংসারং…পে… তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি উদানং উদানেত্ৰা সত্তসত্তাহং বোধিসমীপেযেৰ ৰীতিনামেত্ৰা ব্রহ্মুনো ধম্মদেসনাযাচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা অত্তনা সহ পব্বজিতনৰভিক্খুকোটিযো অরিযধম্মপটিৰেধসমত্থে দিস্ৰা আকাসেন গন্ত্ৰা অনোমনগরসমীপে অনোমুয্যানে ওতরিত্ৰা তেহি পরিৰুতো তত্থ ধম্মচক্কং পৰত্তেসি. তদা কোটিসতসহস্সানং পঠমো ধম্মাভিসমযো অহোসি.
পুন ভগৰতি লোকনাযকে দেৰলোকচারিকং চরিত্ৰা তত্থ ধম্মং দেসেন্তে কোটিসতসহস্সানং দুতিযো অভিসমযো অহোসি. যদা পন ভগৰা অত্থদস্সী অম্হাকং ভগৰা ৰিয কপিলৰত্থুপুরং সোভনপুরং পৰিসিত্ৰা ধম্মং দেসেসি, তদা কোটিসতসহস্সানং ততিযো ধম্মাভিসমযো অহোসি. তেন ৰুত্তং –
১. ‘‘তত্থেৰ মণ্ডকপ্পম্হি, অত্থদস্সী মহাযসো;
মহাতমং নিহন্ত্ৰান, পত্তো সম্বোধিমুত্তমং.
২. ‘‘ব্রহ্মুনা যাচিতো সন্তো, ধম্মচক্কং পৰত্তযি;
অমতেন তপ্পযী লোকং, দসসহস্সী সদেৰকং.
৩. ‘‘তস্সাপি লোকনাথস্স, অহেসুং অভিসমযা তযো;
কোটিসতসহস্সানং, পঠমাভিসমযো অহু.
৪. ‘‘যদা বুদ্ধো অত্থদস্সী, চরতি দেৰচারিকং;
কোটিসতসহস্সানং, দুতিযাভিসমযো অহু.
৫. ‘‘পুনাপরং যদা বুদ্ধো, দেসেসি পিতুসন্তিকে;
কোটিসতসহস্সানং, ততিযাভিসমযো অহূ’’তি.
তত্থ তত্থেৰাতি তস্মিঞ্ঞেৰ কপ্পেতি অত্থো. এত্থ পন ৰরকপ্পো ‘‘মণ্ডকপ্পো’’তি অধিপ্পেতো. ‘‘যস্মিং কপ্পে তযো বুদ্ধা নিব্বত্তন্তি, সো কপ্পো ৰরকপ্পো’’তি হেট্ঠা পদুমুত্তরবুদ্ধৰংসৰণ্ণনাযং ৰুত্তো. তস্মা ৰরকপ্পো ইধ ‘‘মণ্ডকপ্পো’’তি ৰুত্তো. নিহন্ত্ৰানাতি নিহনিত্ৰা. অযমেৰ ৰা পাঠো. সন্তোতি সমানো. অমতেনাতি মগ্গফলাধিগমামতপানেন. তপ্পযীতি অতপ্পযি, পীণেসীতি অত্থো. দসসহস্সীতি দসসহস্সিলোকধাতুং. দেৰচারিকন্তি দেৰানং ৰিনযনত্থং দেৰলোকচারিকন্তি অত্থো.
সুচন্দকনগরে কির সন্তো চ রাজপুত্তো উপসন্তো চ পুরোহিতপুত্তো তীসু ৰেদেসু সব্বসমযন্তরেসু চ সারমদিস্ৰা নগরস্স চতূসু দ্ৰারেসু চত্তারো পণ্ডিতে ৰিসারদে চ মনুস্সে ঠপেসুং – ‘‘যং পন তুম্হে পণ্ডিতং সমণং ৰা ব্রাহ্মণং ৰা পস্সথ সুণাথ ৰা, তং অম্হাকং আগন্ত্ৰা আরোচেথা’’তি. তেন চ সমযেন অত্থদস্সী লোকনাথো সুচন্দকনগরং সম্পাপুণি. অথ তেহি নিৰেদিতা পুরিসা গন্ত্ৰা তেসং দসবলস্স তত্থাগমনং পটিৰেদেসুং. ততো তে সন্তোপসন্তা তথাগতাগমনং সুত্ৰা পহট্ঠমানসা সহস্সপরিৰারা দসবলং অসমং পচ্চুগ্গন্ত্ৰা অভিৰাদেত্ৰা নিমন্তেত্ৰা সত্তাহং বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স অসদিসং মহাদানং দত্ৰা সত্তমে দিৰসে সকলনগরৰাসীহি মনুস্সেহি সদ্ধিং ধম্মকথং সুণিংসু. তস্মিং কির দিৰসে অট্ঠনৰুতিসহস্সানি এহিভিক্খুপব্বজ্জায পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণিংসু. তায পরিসায মজ্ঝে ভগৰা পাতিমোক্খং উদ্দিসি, সো পঠমো সন্নিপাতো অহোসি.
যদা পন ভগৰা অত্তনো পুত্তস্স সেলত্থেরস্স ধম্মং দেসেন্তো অট্ঠাসীতিসহস্সানি পসাদেত্ৰা এহিভিক্খুভাৰেন পব্বাজেত্ৰা অরহত্তং পাপেত্ৰা পাতিমোক্খং উদ্দিসি, সো দুতিযো সন্নিপাতো অহোসি. পুন মহামঙ্গলসমাগমে মাঘপুণ্ণমাযং দেৰমনুস্সানং ধম্মং দেসেন্তো অট্ঠসত্ততিসহস্সানি অরহত্তং পাপেত্ৰা পাতিমোক্খং উদ্দিসি, সো ততিযো সন্নিপাতো অহোসি. তেন ৰুত্তং –
৬. ‘‘সন্নিপাতা তযো আসুং, তস্সাপি চ মহেসিনো;
খীণাসৰানং ৰিমলানং, সন্তচিত্তান তাদিনং.
৭. ‘‘অট্ঠনৰুতিসহস্সানং, পঠমো আসি সমাগমো;
অট্ঠাসীতিসহস্সানং, দুতিযো আসি সমাগমো.
৮. ‘‘অট্ঠসত্ততিসহস্সানং, ততিযো আসি সমাগমো;
অনুপাদা ৰিমুত্তানং, ৰিমলানং মহেসিন’’ন্তি.
তদা কির অম্হাকং বোধিসত্তো চম্পকনগরে সুসীমো নাম ব্রাহ্মণমহাসালো লোকসম্মতো অহোসি. সো সব্বৰিভৰজাতং দীনানাথকপণদ্ধিকাদীনং ৰিস্সজ্জেত্ৰা হিমৰন্তসমীপং গন্ত্ৰা তাপসপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো চ নিব্বত্তেত্ৰা মহিদ্ধিকো মহানুভাৰো হুত্ৰা মহাজনস্স কুসলাকুসলানং ধম্মানং অনৰজ্জসাৰজ্জভাৰঞ্চ দস্সেত্ৰা বুদ্ধুপ্পাদং আগমযমানো অট্ঠাসি.
অথাপরেন সমযেন অত্থদস্সিম্হি লোকনাযকে লোকে উপ্পজ্জিত্ৰা সুদস্সনমহানগরে অট্ঠন্নং পরিসানং মজ্ঝে ধম্মামতৰস্সং ৰস্সেন্তে তস্স ধম্মং সুত্ৰা সগ্গলোকং গন্ত্ৰা দিব্বানি মন্দারৰপদুমপারিচ্ছত্তকাদীনি পুপ্ফানি দেৰলোকতো আহরিত্ৰা অত্তনো আনুভাৰং দস্সেন্তো দিস্সমানসরীরো চতূসু দিসাসু চতুদ্দীপিকমহামেঘো ৰিয পুপ্ফৰস্সং ৰস্সেত্ৰা সমন্ততো পুপ্ফমণ্ডপং পুপ্ফমযগ্ঘিতোরণহেমজালাদীনি পুপ্ফমযানি কত্ৰা মন্দারৰপুপ্ফচ্ছত্তেন দসবলং পূজেসি. সোপি নং ভগৰা – ‘‘অনাগতে গোতমো নাম বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ব্যাকাসি. তেন ৰুত্তং –
৯. ‘‘অহং তেন সমযেন, জটিলো উগ্গতাপনো;
সুসীমো নাম নামেন, মহিযা সেট্ঠসম্মতো.
১০. ‘‘দিব্বং মন্দারৰং পুপ্ফং, পদুমং পারিচ্ছত্তকং;
দেৰলোকা হরিত্ৰান, সম্বুদ্ধমভিপূজযিং.
১১. ‘‘সোপি মং বুদ্ধো ব্যাকাসি, অত্থদস্সী মহামুনি;
অট্ঠারসে কপ্পসতে, অযং বুদ্ধো ভৰিস্সতি.
১২. ‘‘পধানং পদহিত্ৰান…পে… হেস্সাম সম্মুখা ইমং.
১৩. ‘‘তস্সাপি ৰচনং সুত্ৰা, হট্ঠো সংৰিগ্গমানসো;
উত্তরিং ৰতমধিট্ঠাসিং, দসপারমিপূরিযা’’তি.
তত্থ জটিলোতি জটা অস্স অত্থীতি জটিলো. মহিযা সেট্ঠসম্মতোতি সকলেনপি লোকেন সেট্ঠো উত্তমো পৰরোতি এৰং সম্মতো সম্ভাৰিতোতি অত্থো.
তস্স পন ভগৰতো সোভনং নাম নগরং অহোসি. সাগরো নাম রাজা পিতা, সুদস্সনা নাম মাতা, সন্তো উপসন্তো চ দ্ৰে অগ্গসাৰকা, অভযো নামুপট্ঠাকো, ধম্মা চ সুধম্মা চ দ্ৰে অগ্গসাৰিকা, চম্পকরুক্খো বোধি, সরীরং অসীতিহত্থুব্বেধং অহোসি. সরীরপ্পভা সমন্ততো সব্বকালং যোজনমত্তং ফরিত্ৰা অট্ঠাসি, আযু ৰস্সসতসহস্সং, ৰিসাখা নামস্স অগ্গমহেসী, সেলো নাম পুত্তো, অস্সযানেন নিক্খমি. তেন ৰুত্তং –
১৪. ‘‘সোভনং নাম নগরং, সাগরো নাম খত্তিযো;
সুদস্সনা নাম জনিকা, অত্থদস্সিস্স সত্থুনো.
১৯. ‘‘সন্তো চ উপসন্তো চ, অহেসুং অগ্গসাৰকা;
অভযো নামুপট্ঠাকো, অত্থদস্সিস্স সত্থুনো.
২০. ‘‘ধম্মা চেৰ সুধম্মা চ, অহেসুং অগ্গসাৰিকা;
বোধি তস্স ভগৰতো, চম্পকোতি পৰুচ্চতি.
২২. ‘‘সোপি বুদ্ধো অসমসমো, অসীতিহত্থমুগ্গতো;
সোভতে সালরাজাৰ, উল়ুরাজাৰ পূরিতো.
২৩. ‘‘তস্স পাকতিকা রংসী, অনেকসতকোটিযো;
উদ্ধং অধো দস দিসা, ফরন্তি যোজনং সদা.
২৪. ‘‘সোপি বুদ্ধো নরাসভো, সব্বসত্তুত্তমো মুনি;
ৰস্সসতসহস্সানি, লোকে অট্ঠাসি চক্খুমা.
২৫. ‘‘অতুলং দস্সেত্ৰা ওভাসং, ৰিরোচেত্ৰা সদেৰকে;
সোপি অনিচ্চতং পত্তো, যথগ্গুপাদানসঙ্খযা’’তি.
তত্থ উল়ুরাজাৰ পূরিতোতি সরদসমযপরিপুণ্ণৰিমলসকলমণ্ডলো তারকরাজা ৰিযাতি অত্থো. পাকতিকাতি পকতিৰসেন উপ্পজ্জমানা, ন অধিট্ঠানৰসেন. যদা ইচ্ছতি ভগৰা, তদা অনেককোটিসতসহস্সেপি চক্কৰাল়ে আভায ফরেয্য. রংসীতি রস্মিযো. উপাদানসঙ্খযাতি উপাদানক্খযা ইন্ধনক্খযা অগ্গি ৰিয. সোপি ভগৰা চতুন্নং উপাদানানং খযেন অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা অনুপমনগরে অনোমারামে পরিনিব্বাযি. ধাতুযো পনস্স অধিট্ঠানেন ৰিকিরিংসু. সেসমেত্থ গাথাসু উত্তানমেৰাতি.
অত্থদস্সীবুদ্ধৰংসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
নিট্ঠিতো চুদ্দসমো বুদ্ধৰংসো.