১. রতনচঙ্কমনকণ্ডৰণ্ণনা
ইদানি পন –
১. ‘‘ব্রহ্মা চ লোকাধিপতী সহম্পতী, কতঞ্জলী অনধিৰরং অযাচথ;
সন্তীধ সত্তাপ্পরজক্খজাতিকা, দেসেহি ধম্মং অনুকম্পিমং পজ’’ন্তি. –
আদিনযপ্পৰত্তস্স অব্ভন্তরনিদানস্স অত্থৰণ্ণনা হোতি.
এত্থ ‘‘একং সমযং ভগৰা রাজগহে ৰিহরতি ৰেল়ুৰনে কলন্দকনিৰাপে’’তিআদিসুত্তন্তেসু ৰিয – ‘‘একং সমযং ভগৰা সক্কেসু ৰিহরতি কপিলৰত্থুস্মিং নিগ্রোধারামে. অথ খো আযস্মা সারিপুত্তো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি; উপসঙ্কমিত্ৰা ভগৰন্তং বুদ্ধৰংসং অপুচ্ছী’’তি এৰমাদিনা নযেন নিদানং অৰত্ৰা কস্মা ‘‘ব্রহ্মা চ লোকাধিপতী সহম্পতী, কতঞ্জলী অনধিৰরং অযাচথা’’তিআদিনা নযেন নিদানং ৰুত্তন্তি? ৰুচ্চতে – ভগৰতো সব্বধম্মদেসনাকারণভূতায ব্রহ্মুনো ধম্মদেসনাযাচনায সন্দস্সনত্থং ৰুত্তন্তি.
‘‘কদাযং ধম্মদেসনত্থং, অজ্ঝিট্ঠো ব্রহ্মুনা জিনো;
কদা কত্থ চ কেনাযং, গাথা হি সমুদীরিতা’’তি.
ৰুচ্চতে – বুদ্ধভূতস্স পন ভগৰতো অট্ঠমে সত্তাহে সত্থা ধম্মদেসনত্থায ব্রহ্মুনা অজ্ঝিট্ঠো আযাচিতো. তত্রাযং অনুপুব্বিকথা – মহাপুরিসো কির কতাভিনীহারো মহাভিনিক্খমনদিৰসে ৰিৰটপাকটবীভচ্ছসযনাসনচেটিকা নাটকিত্থিযো দিস্ৰা অতীৰ সংৰিগ্গহদযো পটেকদেসাৰচ্ছন্নং ছন্নং আমন্তেত্ৰা – ‘‘অরিনরৰরমন্থকং কণ্ডকং নাম তুরঙ্গৰরমাহরা’’তি কণ্ডকং আহরাপেত্ৰা ছন্নসহাযো ৰরতুরঙ্গমারুয্হ নগরদ্ৰারে অধিৰত্থায দেৰতায নগরদ্ৰারে ৰিৰটে নগরতো নিক্খমিত্ৰা তীণি রজ্জানি তেন রত্তাৰসেসেন অতিক্কমিত্ৰা অনোমসত্তো অনোমায নাম নদিযা তীরে ঠত্ৰা ছন্নমেৰমাহ – ‘‘ছন্ন, ত্ৰং মম ইমানি অঞ্ঞেহি অসাধারণানি আভরণানি কণ্ডকঞ্চ ৰরতুরঙ্গমাদায কপিলপুরং গচ্ছাহী’’তি ছন্নং ৰিস্সজ্জেত্ৰা অসিতোরগনীলুপ্পলসদিসেনাসিনা সকেসমকুটং ছিন্দিত্ৰা আকাসে উক্খিপিত্ৰা দেৰদত্তিযং পত্তচীৰরং গহেত্ৰা সযমেৰ পব্বজিত্ৰা অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো অনিলবলসমুদ্ধুততরঙ্গভঙ্গং অসঙ্গং গঙ্গং নদিং উত্তরিত্ৰা মণিগণরংসিজালৰিজ্জোতিতরাজগহং রাজগহং নাম নগরং পৰিসিত্ৰা তত্থ ইস্সরিযমদমত্তং জনং পরিহাসেন্তো ৰিয চ উদ্ধতৰেসস্স জনস্স লজ্জমুপ্পাদযমানো ৰিয চ ৰযকন্তীহি নাগরজনহদযানি অত্তনি বন্ধন্তো ৰিয চ দ্ৰতিংসৰরমহাপুরিসলক্খণৰিরাজিতায রূপসিরিযা সব্বজননযনানি ৰিলুম্পমানো ৰিয চ রূপীপাদসঞ্চরো পুঞ্ঞসঞ্চযো ৰিয চ পব্বতো ৰিয চ গমনেন নিস্সঙ্গো সন্তিন্দ্রিযো সন্তমানসো যুগমত্তং পেক্খমানো রাজগহং পিণ্ডায চরিত্ৰা যাপনমত্তং ভত্তং গহেত্ৰা নগরতো নিক্খমিত্ৰা পণ্ডৰপব্বতপস্সে ছাযূদকসম্পন্নে সুচিভূমিভাগে পরমরমণীযে পৰিৰিত্তে ওকাসে নিসীদিত্ৰা পটিসঙ্খানবলেন মিস্সকভত্তং পরিভুঞ্জিত্ৰা পণ্ডৰগিরানুসারেন বিম্বিসারেন মগধমহারাজেন মহাপুরিসস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা নামগোত্তং পুচ্ছিত্ৰা তেন পমুদিতহদযেন ‘‘মম রজ্জভাগং গণ্হাহী’’তি রজ্জেন নিমন্তিযমানো – ‘‘অলং, মহারাজ, ন ময্হং রজ্জেনত্থো অহং রজ্জং পহায লোকহিতত্থায পধানমনুযুঞ্জিত্ৰা লোকে ৰিৰটচ্ছদো বুদ্ধো ভৰিস্সামীতি নিক্খন্তো’’তি ৰত্ৰা তেন চ ‘‘বুদ্ধো হুত্ৰা সব্বপঠমং মম ৰিজিতং ওসরেয্যাথা’’তি ৰুত্তো ‘সাধূ’তি তস্স পটিঞ্ঞং দত্ৰা আল়ারঞ্চ উদকঞ্চ উপসঙ্কমিত্ৰা তেসং ধম্মদেসনায সারং অৰিন্দন্তো ততো পক্কমিত্ৰা উরুৰেলাযং ছব্বস্সানি দুক্করকারিকং করোন্তোপি অমতং অধিগন্তুং অসক্কোন্তো ওল়ারিকাহারপটিসেৰনেন সরীরং সন্তপ্পেসি.
তদা পন উরুৰেলাযং সেনানিগমে সেনানিগমকুটুম্বিকস্স ধীতা সুজাতা নাম দারিকা ৰযপ্পত্তা একস্মিং নিগ্রোধরুক্খে পত্থনমকাসি – ‘‘সচাহং সমজাতিকং কুলঘরং গন্ত্ৰা পঠমগব্ভে পুত্তং লভিস্সামি, বলিকম্মং করিস্সামী’’তি. তস্সা সা পত্থনা সমিজ্ঝি. সা ৰেসাখপুণ্ণমদিৰসে ‘‘অজ্জ বলিকম্মং করিস্সামী’’তি পাতোৰ পাযাসং অনাযাসং পরমমধুরং সম্পটিপাদেসি. বোধিসত্তোপি তদহেৰ কতসরীরপটিজগ্গনো ভিক্খাচারকালং আগমযমানো পাতোৰ গন্ত্ৰা তস্মিং নিগ্রোধরুক্খমূলে নিসীদি. অথ খো পুণ্ণা নাম দাসী তস্সা ধাতী রুক্খমূলসোধনত্থায গতা বোধিসত্তং পাচীনলোকধাতুং ওলোকযমানং নিসিন্নং সঞ্ঝাপ্পভানুরঞ্জিতৰরকনকগিরিসিখরসদিসসরীরসোভং তিমিরনিকরনিধানকরং কমলৰনৰিকসনকরং ঘনৰিৰরমুপগতং দিৰসকরমিৰ তরুৰরমুপগতং মুনিদিৰসকরমদ্দস. সরীরতো চস্স নিক্খন্তাহি পভাহি সকলঞ্চ তং রুক্খং সুৰণ্ণৰণ্ণং দিস্ৰা তস্সা এতদহোসি – ‘‘অজ্জ অম্হাকং দেৰতা রুক্খতো ওরুয্হ সহত্থেনেৰ বলিং পটিগ্গহেতুকামা হুত্ৰা নিসিন্না’’তি. সা ৰেগেন গন্ত্ৰা সুজাতায এতমত্থং আরোচেসি.
ততো সুজাতা সঞ্জাতসদ্ধা হুত্ৰা সব্বালঙ্কারেন অলঙ্করিত্ৰা সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৰণ্ণপাতিং পরমমধুরস্স মধুপাযাসস্স পূরেত্ৰা অপরায সুৰণ্ণপাতিযা পিদহিত্ৰা সীসেনাদায নিগ্রোধরুক্খাভিমুখী অগমাসি. সা গচ্ছন্তী দূরতোৰ তং বোধিসত্তং রুক্খদেৰতমিৰ সকলং তং রুক্খং সরীরপ্পভায সুৰণ্ণৰণ্ণং কত্ৰা পুঞ্ঞসঞ্চযমিৰ রূপৰন্তং নিসিন্নং দিস্ৰা পীতিসোমনস্সজাতা সুজাতা ‘‘রুক্খদেৰতা’’তি সঞ্ঞায দিট্ঠট্ঠানতো পট্ঠায ওনতোনতা গন্ত্ৰা সীসতো তং সুৰণ্ণপাতিং ওতারেত্ৰা মহাসত্তস্স হত্থে ঠপেত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা – ‘‘যথা মম মনোরথো নিপ্ফন্নো, এৰং তুম্হাকম্পি নিপ্ফজ্জতূ’’তি ৰত্ৰা পক্কামি.
অথ খো বোধিসত্তোপি সুৰণ্ণপাতিং গহেত্ৰা নেরঞ্জরায নদিযা তীরং গন্ত্ৰা সুপ্পতিট্ঠিতস্স নাম তিত্থস্স তীরে সুৰণ্ণপাতিং ঠপেত্ৰা ন্হত্ৰা পচ্চুত্তরিত্ৰা একূনপঞ্ঞাসপিণ্ডে করোন্তো তং পাযাসং পরিভুঞ্জিত্ৰা – ‘‘সচাহং অজ্জ বুদ্ধো ভৰিস্সামি, অযং সুৰণ্ণপাতি পটিসোতং গচ্ছতূ’’তি খিপি. সা পাতি পটিসোতং গন্ত্ৰা কাল়স্স নাম নাগরাজস্স ভৰনং পৰিসিত্ৰা তিণ্ণং বুদ্ধানং থালকানি উক্খিপিত্ৰা তেসং হেট্ঠা অট্ঠাসি.
মহাসত্তো তত্থেৰ ৰনসণ্ডে দিৰাৰিহারং ৰীতিনামেত্ৰা সাযন্হসমযে সোত্থিযেন নাম তিণহারকেন মহাপুরিসস্স আকারং ঞত্ৰা দিন্না অট্ঠ তিণমুট্ঠিযো গহেত্ৰা বোধিমণ্ডমারুয্হ দক্খিণদিসাভাগে অট্ঠাসি. সো পন পদেসো পদুমিনিপত্তে উদকবিন্দু ৰিয অকম্পিত্থ. মহাপুরিসো – ‘‘অযং পদেসো মম গুণং ধারেতুং অসমত্থো’’তি পচ্ছিমদিসাভাগমগমাসি. সোপি তথেৰ কম্পিত্থ. পুন উত্তরদিসাভাগমগমাসি. সোপি তথেৰ কম্পিত্থ. পুন পুরত্থিমদিসাভাগমগমাসি. তত্থ পল্লঙ্কপ্পমাণট্ঠানং নিচ্চলং অহোসি. মহাপুরিসো – ‘‘ইদং ঠানং কিলেসৰিদ্ধংসনট্ঠান’’ন্তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা তানি তিণানি অগ্গে গহেত্ৰা চালেসি. তানি তূলিকগ্গেন পরিচ্ছিন্নানি ৰিয অহেসুং. বোধিসত্তো – ‘‘বোধিং অপত্ৰাৰ ইমং পল্লঙ্কং ন ভিন্দিস্সামী’’তি চতুরঙ্গৰীরিযং অধিট্ঠহিত্ৰা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা বোধিক্খন্ধং পিট্ঠিতো কত্ৰা পুরত্থাভিমুখো নিসীদি.
তঙ্খণঞ্ঞেৰ সব্বলোকাভিহারো মারো বাহুসহস্সং মাপেত্ৰা দিযড্ঢযোজনসতিকং হিমগিরিসিখরসদিসং গিরিমেখলং নাম অরিৰরৰারণং ৰরৰারণং অভিরুয্হ নৰযোজনিকেন ধনুঅসিফরসুসরসত্তিসবলেনাতিবহলেন মারবলেন সম্পরিৰুতো সমন্তা পব্বতো ৰিয অজ্ঝোত্থরন্তো মহাসপত্তং ৰিয মহাসত্তং সমুপাগমি. মহাপুরিসো সূরিযে ধরন্তেযেৰ অতিতুমূলং মারবলং ৰিধমিত্ৰা ৰিকসিতজযসুমনকুসুমসদিসস্স চীৰরস্স উপরি পতমানেহি রত্তপৰালঙ্কুরসদিসরুচিরদস্সনেহি বোধিরুক্খঙ্কুরেহি পীতিযা ৰিয পূজিযমানো এৰ পঠমযামে পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণং লভিত্ৰা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুঞাণং ৰিসোধেত্ৰা পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতারেত্ৰা ৰট্টৰিৰট্টং সম্মসন্তো অরুণোদযে বুদ্ধো হুত্ৰা –
‘‘অনেকজাতিসংসারং, সন্ধাৰিস্সং অনিব্বিসং;
গহকারং গৰেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.
‘‘গহকারক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;
সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৰিসঙ্খতং;
ৰিসঙ্খারগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-১৫৪) –
ইমং উদানং উদানেত্ৰা সত্তাহং ৰিমুত্তিসুখপটিসেৰনেন ৰীতিনামেত্ৰা অট্ঠমে দিৰসে সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায দেৰতানং কঙ্খং ঞত্ৰা তাসং কঙ্খাৰিধমনত্থং আকাসে উপ্পতিত্ৰা যমকপাটিহারিযং দস্সেত্ৰা তাসং কঙ্খং ৰিধমিত্ৰা পল্লঙ্কতো ঈসকং পাচীননিস্সিতে উত্তরদিসাভাগে ঠত্ৰা – ‘‘ইমস্মিং ৰত মে পল্লঙ্কে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিদ্ধ’’ন্তি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পূরিতানং পারমীনং ফলাধিগমট্ঠানং পল্লঙ্কঞ্চেৰ বোধিরুক্খঞ্চ অনিমিসেহি অক্খীহি ওলোকযমানো সত্তাহং ৰীতিনামেসি, তং ঠানং অনিমিসচেতিযং নাম জাতং.
অথ পল্লঙ্কস্স চ ঠিতট্ঠানস্স চ অন্তরে পুরত্থিমপচ্ছিমতো আযতে রতনচঙ্কমে চঙ্কমন্তো সত্তাহং ৰীতিনামেসি, তং ঠানং রতনচঙ্কমচেতিযং নাম জাতং. ততো পচ্ছিমদিসাভাগে দেৰতা রতনঘরং নাম মাপেসুং, তত্থ পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৰা অভিধম্মপিটকং ৰিসেসতো চেত্থ অনন্তনযসমন্তপট্ঠানং ৰিচিনন্তো সত্তাহং ৰীতিনামেসি. তং ঠানং রতনঘরচেতিযং নাম জাতং. এৰং বোধিসমীপেযেৰ চত্তারি সত্তাহানি ৰীতিনামেত্ৰা পঞ্চমে সত্তাহে বোধিরুক্খমূলা যেন অজপালনিগ্রোধো তেনুপসঙ্কমি; তত্থাপি ধম্মং ৰিচিনন্তোযেৰ ৰিমুত্তিসুখঞ্চ পটিসংৰেদেন্তো অজপালনিগ্রোধে সত্তাহং ৰীতিনামেসি.
এৰং অপরং সত্তাহং মুচলিন্দে নিসীদি. তস্স নিসিন্নমত্তস্সেৰ ভগৰতো সকলচক্কৰাল়গব্ভং পূরেন্তো মহাঅকালমেঘো উদপাদি. তস্মিং পন উপ্পন্নে মুচলিন্দো নাগরাজা চিন্তেসি – ‘‘অযং মহামেঘো সত্থরি ময্হং ভৰনং পৰিট্ঠমত্তে উপ্পন্নো ৰাসাগারমস্স লদ্ধুং ৰট্টতী’’তি. সো সত্তরতনমযং দেৰৰিমানসদিসং দিব্বৰিমানং নিম্মিনিতুং সমত্থোপি এৰং কতে – ‘‘ন ময্হং মহপ্ফলং ভৰিস্সতি, দসবলস্স কাযৰেয্যাৰচ্চং করিস্সামী’’তি অতিমহন্তং অত্তভাৰং কত্ৰা সত্থারং সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পরিক্খিপিত্ৰা উপরি মহন্তং ফণং কত্ৰা অট্ঠাসি. অথ ভগৰা পরিক্খেপস্স অন্তোৰ মহতি ওকাসে সব্বরতনমযে পচ্চগ্ঘপল্লঙ্কে উপরি ৰিনিগ্গলন্তৰিৰিধসুরভিকুসুমদামৰিতানে ৰিৰিধসুরভিগন্ধৰাসিতে গন্ধকুটিযং ৰিহরন্তো ৰিয ৰিহাসি. এৰং ভগৰা তং সত্তাহং তত্থ ৰীতিনামেত্ৰা ততো অপরং সত্তাহং রাজাযতনে নিসীদি. তত্থাপি ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদিযেৰ. এত্তাৰতা সত্তসত্তাহানি পরিপুণ্ণানি অহেসুং. এত্থন্তরে ভগৰা ঝানসুখেন ফলসুখেন চ ৰীতিনামেসি.
অথস্স সত্তসত্তাহাতিক্কমে – ‘‘মুখং ধোৰিস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পজ্জি. সক্কো দেৰানমিন্দো অগদহরীতকং আহরিত্ৰা অদাসি. অথস্স সক্কো নাগলতাদন্তকট্ঠঞ্চ মুখধোৰনউদকঞ্চ অদাসি. ততো ভগৰা দন্তকট্ঠং খাদিত্ৰা অনোতত্তদহোদকেন মুখং ধোৰিত্ৰা রাজাযতনমূলে নিসীদি. তস্মিং সমযে চতূহি লোকপালেহি উপনীতে পচ্চগ্ঘে সেলমযে পত্তে তপুস্সভল্লিকানং ৰাণিজানং মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চ পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা পচ্চাগন্ত্ৰা অজপালনিগ্রোধরুক্খমূলে নিসীদি. অথস্স তত্থ নিসিন্নমত্তস্সেৰ অত্তনা অধিগতস্স ধম্মস্স গম্ভীরভাৰং পচ্চৰেক্খন্তস্স সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণো – ‘‘অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো গম্ভীরো দুদ্দসো দুরনুবোধো সন্তো পণীতো অতক্কাৰচরো নিপুণো পণ্ডিতৰেদনীযো’’তি (ম. নি. ২.২৮১; সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৭) পরেসং ধম্মং অদেসেতুকামতাকারপ্পত্তো পরিৰিতক্কো উদপাদি.
অথ ব্রহ্মা সহম্পতি দসবলস্স চেতসা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায – ‘‘নস্সতি ৰত, ভো, লোকো, ৰিনস্সতি ৰত, ভো, লোকো’’তি (সং. নি. ১.১৭২; ম. নি. ১.২৮২; মহাৰ. ৮) ৰাচং নিচ্ছারেন্তো দসসহস্সচক্কৰাল়ব্রহ্মগণপরিৰুতো সক্কসুযামসন্তুসিতপরনিম্মিতৰসৰত্তীহি অনুগতো আগন্ত্ৰা ভগৰতো পুরতো পাতুরহোসি. সো অত্তনো পতিট্ঠানত্থায পথৰিং নিম্মিনিত্ৰা দক্খিণং জাণুমণ্ডলং পথৰিযং নিহন্ত্ৰা জলজামলাৰিকলকমলমকুলসদিসং দসনখসমোধানসমুজ্জলমঞ্জলিং সিরস্মিং কত্ৰা – ‘‘দেসেতু, ভন্তে, ভগৰা ধম্মং, দেসেতু সুগতো ধম্মং, সন্তি সত্তা অপ্পরজক্খজাতিকা, অস্সৰনতা ধম্মস্স পরিহাযন্তি, ভৰিস্সন্তি ধম্মস্স অঞ্ঞাতারো’’তি (সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৮) –
‘‘পাতুরহোসি মগধেসু পুব্বে, ধম্মো অসুদ্ধো সমলেহি চিন্তিতো;
অপাপুরেতং অমতস্স দ্ৰারং, সুণন্তু ধম্মং ৰিমলেনানুবুদ্ধং.
‘‘সেলে যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো, যথাপি পস্সে জনতং সমন্ততো;
তথূপমং ধম্মমযং সুমেধ, পাসাদমারুয্হ সমন্তচক্খু;
সোকাৰতিণ্ণং জনতমপেতসোকো, অৰেক্খস্সু জাতিজরাভিভূতং.
‘‘উট্ঠেহি ৰীর ৰিজিতসঙ্গাম, সত্থৰাহ অনণ ৰিচর লোকে;
দেসস্সু ভগৰা ধম্মং, অঞ্ঞাতারো ভৰিস্সন্তী’’তি. (ম. নি. ১.২৮২; সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৮) –
‘‘ননু তুম্হেহি ‘বুদ্ধো বোধেয্যং তিণ্ণো তারেয্যং মুত্তো মোচেয্য’’’ন্তি –
‘‘কিং মে অঞ্ঞাতৰেসেন, ধম্মং সচ্ছিকতেনিধ;
সব্বঞ্ঞুতং পাপুণিত্ৰা, তারযিস্সং সদেৰক’’ন্তি. (বু. ৰং. ২.৫৫) –
পত্থনং কত্ৰা পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বঞ্ঞুভাৰং পত্তোতি চ, ‘‘তুম্হেহি ধম্মে অদেসিযমানে কো হি নাম অঞ্ঞো ধম্মং দেসেস্সতি, কিমঞ্ঞং লোকস্স সরণং তাণং লেণং পরাযন’’ন্তি চ এৰমাদীহি অনেকেহি নযেহি ভগৰন্তং ধম্মদেসনত্থং অযাচি. তেন ৰুত্তং – ‘‘বুদ্ধভূতস্স পন ভগৰতো অট্ঠমে সত্তাহে সত্থা ধম্মদেসনত্থায ব্রহ্মুনা আযাচিতো’’তি.
ইদানি ‘‘কদা কত্থ চ কেনাযং, গাথা হি সমুদীরিতা’’তি ইমেসং পঞ্হানং ৰিস্সজ্জনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. তত্থ কদা ৰুত্তাতি? পঠমমহাসঙ্গীতিকালে ৰুত্তা. পঠমমহাসঙ্গীতি নামেসা সঙ্গীতিক্খন্ধে (চূল়ৰ. ৪৩৭) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা. কত্থ কেন ৰুত্তাতি? ভগৰতি কির পরিনিব্বুতে রাজগহনগরে ৰেভারপব্বতপস্সে সত্তপণ্ণিগুহাদ্ৰারে ৰিজিতসব্বসত্তুনা অজাতসত্তুনা মগধমহারাজেন ধম্মসঙ্গাযনত্থং কারিতে পরিপুণ্ণচন্দমণ্ডলসঙ্কাসে দট্ঠব্বসারমণ্ডে মণ্ডপে ধম্মাসনগতেনাযস্মতা আনন্দত্থেরেন ‘‘ব্রহ্মা চ লোকাধিপতী’’তি অযং গাথা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. অযমেত্থ গাথাসম্বন্ধো.
এত্তাৰতা –
‘‘কদাযং ধম্মদেসনত্থং, অজ্ঝিট্ঠো ব্রহ্মুনা জিনো;
কদা কত্থ চ কেনাযং, গাথা হি সমুদীরিতা’’তি. –
অযম্পি গাথা ৰুত্তত্থা হোতি. এৰং ইমিনা সম্বন্ধেন ৰুত্তায পনস্সা অনুত্তানপদৰণ্ণনং করিস্সাম.
তত্থ ব্রহ্মাতি ব্রূহিতো তেহি তেহি গুণৰিসেসেহীতি ব্রহ্মা. অযং পন ব্রহ্ম-সদ্দো মহাব্রহ্মব্রাহ্মণতথাগতমাতাপিতুসেট্ঠাদীসু দিস্সতি. তথা হি ‘‘দ্ৰিসহস্সো ব্রহ্মা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.১৬৬) মহাব্রহ্মাতি অধিপ্পেতো.
‘‘তমোনুদো বুদ্ধো সমন্তচক্খু, লোকন্তগূ সব্বভৰাতিৰত্তো;
অনাসৰো সব্বদুক্খপ্পহীনো, সচ্চৰ্হযো ব্রহ্মে উপাসিতো মে’’তি. (সু. নি. ১১৩৯) –
এত্থ ব্রাহ্মণো. ‘‘ব্রহ্মাতি খো, ভিক্খৰে, তথাগতস্সেতং অধিৰচন’’ন্তি এত্থ তথাগতো. ‘‘ব্রহ্মাতি মাতাপিতরো পুব্বাচরিযাতি ৰুচ্চরে’’তি (অ. নি. ৩.৩১; ৪.৬৩; ইতিৰু. ১০৬; জা. ২.২০.১৮১) এত্থ মাতাপিতরো. ‘‘ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতী’’তি (ম. নি. ১.১৪৮; সং. নি. ২.২১; অ. নি. ৪.৮; ৫.১১; পটি. ম. ২.৪৪) এত্থ সেট্ঠো অধিপ্পেতো. ইধ পন পঠমজ্ঝানং পণীতং ভাৰেত্ৰা পঠমজ্ঝানভূমিযং নিব্বত্তো কপ্পাযুকো মহাব্রহ্মা অধিপ্পেতো (ম. নি. অট্ঠ. ১.৩). চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো, ব্রহ্মা চ অঞ্ঞে চ দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু ব্রহ্মানো চাতি অত্থো, পদপূরণমত্তো ৰা. লোকাধিপতীতি এত্থ লোকোতি সঙ্খারলোকো সত্তলোকো ওকাসলোকোতি তযো লোকা. তেসু ইধ সত্তলোকো অধিপ্পেতো. তস্স ইস্সরো অধিপতীতি লোকাধিপতি, লোকেকদেসস্সাপি অধিপতি লোকাধিপতীতি ৰুচ্চতি দেৰাধিপতি নরাধিপতি ৰিয.
সহম্পতীতি সো কির কস্সপস্স ভগৰতো সাসনে সহকো নাম থেরো পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা অপরিহীনজ্ঝানো জীৰিতপরিযোসানে পঠমজ্ঝানভূমিযং কপ্পাযুকমহাব্রহ্মা হুত্ৰা নিব্বত্তো, তত্র পন নং ‘‘সহম্পতি ব্রহ্মা’’তি সঞ্জানন্তি. ‘‘সহকপতী’’তি ৰত্তব্বে অনুস্সরাগমং কত্ৰা রুল়্হীৰসেন ‘‘সহম্পতী’’তি ৰদন্তি. কতঞ্জলীতি কতঞ্জলিকো, অঞ্জলিপুটং সিরসি কত্ৰাতি অত্থো. অনধিৰরন্তি অচ্চন্তৰরো অধিৰরো নাস্স অত্থীতি অনধিৰরো, ন ততো অধিকো ৰরো অত্থীতি ৰা অনধিৰরো, অনুত্তরোতি অত্থো, তং অনধিৰরং. অযাচথাতি অযাচিত্থ অজ্ঝেসি.
ইদানি যস্সত্থায সো ভগৰন্তং অযাচি, তমত্থং দস্সেতুং ‘‘সন্তীধ সত্তা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সন্তীতি সংৰিজ্জন্তি উপলব্ভন্তি, বুদ্ধচক্খুস্স আপাথং আগচ্ছন্তা অত্থীতি অত্থো. ইধাতি অযং দেসাপদেসে নিপাতো. স্ৰাযং কত্থচি সাসনং উপাদায ৰুচ্চতি. যথাহ – ‘‘ইধেৰ, ভিক্খৰে, সমণো, ইধ দুতিযো সমণো, ইধ ততিযো সমণো, ইধ চতুত্থো সমণো, সুঞ্ঞা পরপ্পৰাদা সমণেভি অঞ্ঞেহী’’তি (ম. নি. ১.১৩৯; দী. নি. ২.২১৪; অ. নি. ৪.২৪১). কত্থচি ওকাসং, যথাহ –
‘‘ইধেৰ তিট্ঠমানস্স, দেৰভূতস্স মে সতো;
পুনরাযু চ মে লদ্ধো, এৰং জানাহি মারিসা’’তি. (দী. নি. ২.৩৬৯) –
কত্থচি পদপূরণমত্তমেৰ হোতি. যথাহ – ‘‘ইধাহং, ভিক্খৰে, ভুত্তাৰী অস্সং পৰারিতো’’তি (ম. নি. ১.৩০). কত্থচি লোকং উপাদায, যথাহ – ‘‘ইধ তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি বহুজনহিতায বহুজনসুখাযা’’তি (অ. নি. ১.১৭০). ইধাপি লোকমেৰ উপাদায ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. তস্মা ইমস্মিং সত্তলোকেতি অত্থো. সত্তাতি রূপাদীসু খন্ধেসু ছন্দরাগেন সত্তা ৰিসত্তা আসত্তা লগ্গা লগিতাতি সত্তা, সত্তাতি পাণিনো ৰুচ্চন্তি. রুল়্হীসদ্দেন পন ৰীতরাগেসুপি অযং ৰোহারো ৰত্ততিযেৰ.
অপ্পরজক্খজাতিকাতি পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি অপ্পং পরিত্তং রাগদোসমোহরজং এতেসং এৰংসভাৰা চ তেতি অপ্পরজক্খজাতিকা, অপ্পং রাগাদিরজমেৰ ৰা যেসং তে অপ্পরজক্খা, তে অপ্পরজক্খসভাৰা অপ্পরজক্খজাতিকাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. তেসং অপ্পরজক্খজাতিকানং. ‘‘সত্তান’’ন্তি ৰিভত্তিৰিপরিণামং কত্ৰা – ‘‘দেসেহি ধম্ম’’ন্তি ইমিনা সম্বন্ধং কত্ৰা অত্থো দট্ঠব্বো. দেসেহীতি আযাচনৰচনমেতং, দেসেহি কথেহি উপদিসাতি অত্থো. ধম্মন্তি এত্থ অযং ধম্ম-সদ্দো পরিযত্তিসমাধিপঞ্ঞাপকতিসভাৰসুঞ্ঞতাপুঞ্ঞআপত্তিঞেয্যচতুসচ্চধম্মাদীসু দিস্সতি. তথা হি – ‘‘ইধ ভিক্খু ধম্মং পরিযাপুণাতি সুত্তং গেয্যং ৰেয্যাকরণং…পে… ৰেদল্ল’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২৩৯; অ. নি. ৪.১০২) পরিযত্তিযং দিস্সতি. ‘‘এৰংধম্মা তে ভগৰন্তো অহেসু’’ন্তিআদীসু সমাধিম্হি.
‘‘যস্সেতে চতুরো ধম্মা, ৰানরিন্দ যথা তৰ;
সচ্চং ধম্মো ধিতি চাগো, দিট্ঠং সো অতিৰত্ততী’’তি. –
আদীসু (জা. ১.২.১৪৭) পঞ্ঞায. ‘‘জাতিধম্মা জরাধম্মা, অথো মরণধম্মিনো’’তিআদীসু (অ. নি. ৩.৩৯) পকতিযং. ‘‘কুসলা ধম্মা, অকুসলা ধম্মা, অব্যাকতা ধম্মা’’তিআদীসু (ধ. স. তিকমাতিকা) সভাৰে. ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তি খন্ধা হোন্তী’’তিআদীসু (ধ. স. ১২১) সুঞ্ঞতাযং. ‘‘ধম্মো সুচিণ্ণো সুখমাৰহাতী’’তিআদীসু (সু. নি. ১৮৪; থেরগা. ৩০৩; জা. ১.১০.১০২; ১.১৫.৩৮৫) পুঞ্ঞে. ‘‘দ্ৰে অনিযতা ধম্মা’’তিআদীসু আপত্তিযং. ‘‘সব্বে ধম্মা সব্বাকারেন বুদ্ধস্স ভগৰতো ঞাণমুখে আপাথং আগচ্ছন্তী’’তিআদীসু (মহানি. ১৫৬; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫) ঞেয্যে. ‘‘দিট্ঠধম্মো পত্তধম্মো ৰিদিতধম্মো’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৯৯; মহাৰ. ২৭, ৫৭) চতুসচ্চধম্মে. ইধাপি চতুসচ্চধম্মে দট্ঠব্বো (ম. নি. অট্ঠ. ১.সুত্তনিক্খেপৰণ্ণনা; ধ. স. অট্ঠ. চিত্তুপ্পাদকণ্ড ১). অনুকম্পাতি অনুকম্পং অনুদ্দযং করোহি. ইমন্তি পজং নিদ্দিসন্তো আহ. পজন্তি পজাতত্তা পজা, তং পজং, সত্তনিকাযং সংসারদুক্খতো মোচেহীতি অধিপ্পাযো. কেচি পন –
‘‘ভগৰাতি লোকাধিপতী নরুত্তমো,
কতঞ্জলী ব্রহ্মগণেহি যাচিতো’’তি. –
পঠন্তি. এত্তাৰতা সব্বসো অযং গাথা ৰুত্তত্থা হোতি.
অথ ভগৰতো তং ব্রহ্মুনো সহম্পতিস্স আযাচনৰচনং সুত্ৰা অপরিমিতসমযসমুদিতকরুণাবলস্স দসবলস্স পরহিতকরণনিপুণমতিচারস্স সব্বসত্তেসু ওকাসকরণমত্তেন মহাকরুণা উদপাদি. তং পন ভগৰতো করুণুপ্পত্তিং দস্সেন্তেহি সঙ্গীতিকালে সঙ্গীতিকারকেহি –
২. ‘‘সম্পন্নৰিজ্জাচরণস্স তাদিনো, জুতিন্ধরস্সন্তিমদেহধারিনো;
তথাগতস্সপ্পটিপুগ্গলস্স, উপ্পজ্জি কারুঞ্ঞতা সব্বসত্তে’’তি. –
অযং গাথা ঠপিতা.
তত্থ সম্পন্নৰিজ্জাচরণস্সাতি সম্পন্নং নাম তিৰিধং পরিপুণ্ণসমঙ্গিমধুরৰসেন. তত্থ –
‘‘সম্পন্নং সালিকেদারং, সুৰা ভুঞ্জন্তি কোসিয;
পটিৰেদেমি তে ব্রহ্মে, ন নং ৰারেতুমুস্সহে’’তি. (জা. ১.১৪.১) –
ইদং পরিপুণ্ণসম্পন্নং নাম. ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি সমুপেতো উপগতো সমুপগতো সম্পন্নো সমন্নাগতো’’তি (ৰিভ. ৫১১) ইদং সমঙ্গিসম্পন্নং নাম. ‘‘ইমিস্সা, ভন্তে, মহাপথৰিযা হেট্ঠিমতলং সম্পন্নং, সেয্যথাপি খুদ্দমধুং অনীলকং, এৰমস্সাদ’’ন্তি (পারা. ১৮) ইদং মধুরসম্পন্নং নাম. ইধ পরিপুণ্ণসম্পন্নম্পি সমঙ্গিসম্পন্নম্পি যুজ্জতি (ম. নি. অট্ঠ. ১.৬৪). ৰিজ্জাতি পটিপক্খধম্মে ৰিজ্ঝনট্ঠেন ৰিদিতকরণট্ঠেন ৰিন্দিতব্বট্ঠেন চ ৰিজ্জা. তা পন তিস্সোপি ৰিজ্জা অট্ঠপি ৰিজ্জা. তিস্সো ৰিজ্জা ভযভেরৰসুত্তে (ম. নি. ১.৫০ আদযো) আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বা, অট্ঠ অম্বট্ঠসুত্তে (দী. নি. ১.২৭৮ আদযো). তত্র হি ৰিপস্সনাঞাণেন মনোমযিদ্ধিযা চ সহ ছ অভিঞ্ঞা পরিগ্গহেত্ৰা অট্ঠ ৰিজ্জা ৰুত্তা. চরণন্তি সীলসংৰরো ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা জাগরিযানুযোগো সদ্ধা হিরী ওত্তপ্পং বাহুসচ্চং আরদ্ধৰীরিযতা উপট্ঠিতস্সতিতা পঞ্ঞাসম্পন্নতা চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানীতি ইমে পন্নরস ধম্মা ৰেদিতব্বা. ইমেযেৰ হি পন্নরস ধম্মা যস্মা এতেহি চরতি অরিযসাৰকো গচ্ছতি অমতং দিসং, তস্মা ‘‘চরণ’’ন্তি ৰুত্তা. যথাহ – ‘‘ইধ, মহানাম, অরিযসাৰকো সীলৰা হোতী’’তি (ম. নি. ২.২৪) সব্বং মজ্ঝিমপণ্ণাসকে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. ৰিজ্জা চ চরণঞ্চ ৰিজ্জাচরণানি, সম্পন্নানি পরিপুণ্ণানি ৰিজ্জাচরণানি যস্স সোযং সম্পন্নৰিজ্জাচরণো, ৰিজ্জাচরণেহি সম্পন্নো সমঙ্গীভূতো, সমন্নাগতোতি ৰা সম্পন্নৰিজ্জাচরণো. উভযথাপি অত্থো যুজ্জতেৰ, তস্স সম্পন্নৰিজ্জাচরণস্স (পারা. অট্ঠ. ১.১ ৰেরঞ্জকণ্ডৰণ্ণনা).
তাদিনোতি ‘‘ইট্ঠেপি তাদী অনিট্ঠেপি তাদী’’তিআদিনা নযেন মহানিদ্দেসে (মহানি. ৩৮, ১৯২) আগততাদিলক্খণেন তাদিনো, ইট্ঠানিট্ঠাদীসু অৰিকারস্স তাদিসস্সাতি অত্থো. জুতিন্ধরস্সাতি জুতিমতো, যুগন্ধরে সরদসমযে সমুদিতদিৰসকরাতিরেকতরসস্সিরিকসরীরজুতিৰিসরধরস্সাতি অত্থো. ‘‘পঞ্ঞাপজ্জোতধরস্সা’’তি ৰা ৰত্তুং ৰট্টতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘চত্তারো লোকে পজ্জোতা, পঞ্চমেত্থ ন ৰিজ্জতি;
দিৰা তপতি আদিচ্চো, রত্তিমাভাতি চন্দিমা.
‘‘অথ অগ্গি দিৰারত্তিং, তত্থ তত্থ পভাসতি;
সম্বুদ্ধো তপতং সেট্ঠো, এসা আভা অনুত্তরা’’তি. (সং. নি. ১.২৬, ৮৫);
তস্মা উভযথাপি সরীরপঞ্ঞাজুতিৰিসরধরস্সাতি অত্থো. অন্তিমদেহধারিনোতি সব্বপচ্ছিমসরীরধারিনো, অপুনব্ভৰস্সাতি অত্থো.
তথাগতস্সাতি এত্থ অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা ‘‘তথাগতো’’তি ৰুচ্চতি. কতমেহি অট্ঠহি? তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৰাদিতায তথাগতো, তথাকারিতায তথাগতো, অভিভৰনট্ঠেন তথাগতোতি.
কথং ভগৰা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা যেন অভিনীহারেন দানপারমিং পূরেত্ৰা সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৰীরিযখন্তিসচ্চঅধিট্ঠানমেত্তুপেক্খাপারমিং পূরেত্ৰা ইমা দস পারমিযো দস উপপারমিযো দস পরমত্থপারমিযোতি সমত্তিংস পারমিযো পূরেত্ৰা অঙ্গপরিচ্চাগং জীৰিতপরিচ্চাগং ধনরজ্জপুত্তদারপরিচ্চাগন্তি ইমে পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজিত্ৰা যথা ৰিপস্সিআদযো সম্মাসম্বুদ্ধা আগতা, তথা অম্হাকম্পি ভগৰা আগতোতি তথাগতো. যথাহ –
‘‘যথেৰ লোকম্হি ৰিপস্সিআদযো, সব্বঞ্ঞুভাৰং মুনযো ইধাগতা;
তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো, তথাগতো ৰুচ্চতি তেন চক্খুমা’’তি.
কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতা ৰিপস্সিআদযো সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠায উত্তরাভিমুখা সত্তপদৰীতিহারেন গতা, তথা অম্হাকম্পি ভগৰা গতোতি তথাগতো. যথাহ –
‘‘মুহুত্তজাতোৰ গৰম্পতী যথা, সমেহি পাদেহি ফুসী ৰসুন্ধরং;
সো ৰিক্কমী সত্তপদানি গোতমো, সেতঞ্চ ছত্তং অনুধারযুং মরূ.
‘‘গন্ত্ৰান সো সত্তপদানি গোতমো, দিসা ৰিলোকেসি সমা সমন্ততো;
অট্ঠঙ্গুপেতং গিরমব্ভুদীরযী, সীহো যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো’’তি.
কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? সব্বেসং রূপারূপধম্মানং সলক্খণং সামঞ্ঞলক্খণঞ্চ তথং অৰিতথং ঞাণগতিযা আগতো অৰিরজ্ঝিত্ৰা পত্তো অনুবুদ্ধোতি তথাগতো.
‘‘সব্বেসং পন ধম্মানং, সকসামঞ্ঞলক্খণং;
তথমেৰাগতো যস্মা, তস্মা সত্থা তথাগতো’’তি.
কথং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তারি অরিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তারি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৰিত্থারো. তানি চ ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা ‘‘তথাগতো’’তি ৰুচ্চতি. অভিসম্বুদ্ধত্থো হি এত্থ গতসদ্দো.
‘‘তথনামানি সচ্চানি, অভিসম্বুজ্ঝি নাযকো;
তস্মা তথানং সচ্চানং, সম্বুদ্ধত্তা তথাগতো’’.
কথং তথদস্সিতায তথাগতো? ভগৰা হি অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং চক্খুসোতঘাণজিৰ্হাকাযমনোদ্ৰারেসু আপাথং আগচ্ছন্তং রূপসদ্দগন্ধরসফোট্ঠব্বধম্মারম্মণং তথাগতো সব্বাকারতো জানাতি পস্সতীতি, এৰং তথদস্সিতায তথাগতো. অথ ৰা যং লোকে তথং, তং লোকস্স তথেৰ দস্সেতি. ততোপি ভগৰা তথাগতো. এত্থ তথদস্সিঅত্থে ‘‘তথাগতো’’তি পদসম্ভৰো ৰেদিতব্বো.
‘‘তথাকারেন যো ধম্মে, জানাতি অনুপস্সতি;
তথদস্সীতি সম্বুদ্ধো, তস্মা ৰুত্তো তথাগতো’’.
কথং তথৰাদিতায তথাগতো? যঞ্চ অভিসম্বোধিযা পরিনিব্বানস্স চ অন্তরে পঞ্চচত্তালীসৰস্সপরিমাণকালে সুত্তাদিনৰঙ্গসঙ্গহিতং ভাসিতং লপিতং তথাগতেন, সব্বং তং একতুলায তুলিতং ৰিয তথমেৰ অৰিতথমেৰ হোতি. তেনেৰাহ –
‘‘যঞ্চ, চুন্দ, রত্তিং তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তরে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথেৰ হোতি, নো অঞ্ঞথা. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি.
এত্থ পন গদঅত্থো হি গতসদ্দো. এৰং তথৰাদিতায তথাগতো. আগদনং আগদো, ৰচনন্তি অত্থো. তথো অৰিপরীতো আগদো অস্সাতি তথাগতো. দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা ৰুত্তো.
‘‘তথাৰাদী জিনো যস্মা, তথধম্মপ্পকাসকো;
তথামাগদনঞ্চস্স, তস্মা বুদ্ধো তথাগতো’’.
কথং তথাকারিতায তথাগতো? ভগৰা হি যং যং ৰাচং অভাসি, তং তং এৰ কাযেন করোতি, ৰাচায কাযো অনুলোমেতি, কাযস্সপি ৰাচা. তেনেৰাহ –
‘‘যথা ৰাদী, ভিক্খৰে, তথাগতো তথা কারী, যথা কারী তথা ৰাদী…পে… তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩; চূল়নি. পোসালমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৩).
যথা চ ৰাচা গতা, কাযোপি তথা গতো, যথা কাযো গতো, ৰাচাপি তথা গতা. এৰং তথাকারিতায তথাগতো.
‘‘যথা ৰাচা গতা তস্স, তথা কাযো গতো যতো;
তথাৰাদিতায সম্বুদ্ধো, সত্থা তস্মা তথাগতো’’.
কথং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো? উপরি ভৰগ্গং হেট্ঠা অৰীচিং পরিযন্তং কত্ৰা তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৰতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৰিমুত্তিযাপি ৰিমুত্তিঞাণদস্সনেনপি, ন তস্স তুলা ৰা পমাণং ৰা অত্থি, অথ খো অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তরো. তেনেৰাহ –
‘‘সদেৰকে, ভিক্খৰে, লোকে…পে… তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থু দসো ৰসৰত্তী, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ১.২৩; পোসালমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৩).
তত্রেৰং পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা – অগদো ৰিয অগদো. কো পনেস? দেসনাৰিলাসো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন হেস মহানুভাৰো ভিসক্কো দিব্বাগদেন সপ্পে ৰিয সব্বপরপ্পৰাদিনো সদেৰকঞ্চ লোকং অভিভৰতি, ইতি সব্বলোকাভিভৰনতো অৰিপরীতো দেসনাৰিলাসো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ অগদো অস্সাতি দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা ‘‘তথাগতো’’তি ৰেদিতব্বো. এৰং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো.
‘‘তথো অৰিপরীতো চ, অগদো যস্স সত্থুনো;
ৰসৰত্তীতি সো তেন, হোতি সত্থা তথাগতো’’.
অপ্পটিপুগ্গলস্সাতি পটিপুগ্গলৰিরহিতস্স, অঞ্ঞো কোচি ‘‘অহং বুদ্ধো’’তি এৰং পটিঞ্ঞং দাতুং সমত্থো নামস্স পুগ্গলো, নত্থীতি অপ্পটিপুগ্গলো, তস্স অপ্পটিপুগ্গলস্স. উপ্পজ্জীতি উপ্পন্নো উদপাদি. কারুঞ্ঞতাতি করুণায ভাৰো কারুঞ্ঞতা. সব্বসত্তেতি নিরৰসেসসত্তপরিযাদানৰচনং, সকলে সত্তনিকাযেতি অত্থো. এত্তাৰতা অযম্পি গাথা ৰুত্তত্থা হোতি.
অথ ভগৰা ব্রহ্মুনা ধম্মদেসনত্থায আযাচিতো সত্তেসু কারুঞ্ঞতং উপ্পাদেত্ৰা ধম্মং দেসেতুকামো মহাব্রহ্মানং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘অপারুতা তেসং অমতস্স দ্ৰারা, যে সোতৰন্তো পমুঞ্চন্তু সদ্ধং;
ৰিহিংসসঞ্ঞী পগুণং ন ভাসিং, ধম্মং পণীতং মনুজেসু ব্রহ্মে’’তি. (ম. নি. ১.২৮৩; দী. নি. ২.৭১; সং. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৯);
অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি ‘‘কতাৰকাসো খোম্হি ভগৰতা ধম্মদেসনাযা’’তি ঞত্ৰা দসনখসমোধানসমুজ্জলং অঞ্জলিং সিরসি কত্ৰা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা ব্রহ্মগণপরিৰুতো পক্কামি. অথ সত্থা তস্স ব্রহ্মুনো পটিঞ্ঞং দত্ৰা – ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি (ম. নি. ১.২৮৩; মহাৰ. ১০) চিন্তেন্তো – ‘‘আল়ারো পণ্ডিতো সো ইমং ধম্মং খিপ্পং আজানিস্সতী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা পুন ওলোকেন্তো তস্স সত্তাহং কালঙ্কতভাৰং ঞত্ৰা উদকস্স চ অভিদোসকালঙ্কতভাৰং ঞত্ৰা পুন – ‘‘কহং নু খো এতরহি পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ ৰিহরন্তী’’তি পঞ্চৰগ্গিযে আৰজ্জেন্তো ‘‘বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে’’তি ঞত্ৰা আসাল়্হিযং পভাতায রত্তিযা কালস্সেৰ পত্তচীৰরমাদায অট্ঠারসযোজনিকং মগ্গং পটিপন্নো অন্তরামগ্গে উপকং নাম আজীৰকং দিস্ৰা তস্স অত্তনো বুদ্ধভাৰমাৰিকত্ৰা তংদিৰসমেৰ সাযন্হসমযে ইসিপতনমগমাসি. তত্থ পঞ্চৰগ্গিযানং অত্তনো বুদ্ধভাৰং পকাসেত্ৰা পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনগতো পঞ্চৰগ্গিযে ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তং (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৩ আদযো; পটি. ম. ২.৩০) দেসেসি.
তেসু অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেরো দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেত্ৰা সুত্তপরিযোসানে অট্ঠারসহি ব্রহ্মকোটীহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সত্থা তত্থেৰ ৰস্সং উপগন্ত্ৰা পুনদিৰসে ৰপ্পত্থেরং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসি. এতেনেৰ উপাযেন সব্বে তে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৰা পুন পঞ্চমিযং পক্খস্স পঞ্চপি তে থেরে সন্নিপাতেত্ৰা অনত্তলক্খণসুত্তন্তং (সং. নি. ৩.৫৯; মহাৰ. ২০ আদযো) দেসেসি, দেসনাপরিযোসানে পঞ্চপি থেরা অরহত্তে পতিট্ঠহিংসু.
অথ সত্থা তত্থেৰ যসস্স কুলপুত্তস্স উপনিস্সযং দিস্ৰা গেহং পহায নিক্খন্তং দিস্ৰা – ‘‘এহি যসা’’তি (মহাৰ. ২৬) পক্কোসিত্ৰা তস্মিঞ্ঞেৰ রত্তিভাগে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৰা পুনদিৰসে অরহত্তে চ পতিট্ঠাপেত্ৰা অপরেপি তস্স সহাযকে চতুপণ্ণাসজনে এহিভিক্খুপব্বজ্জায পব্বাজেত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠাপেসি. এৰং লোকে একসট্ঠিযা অরহন্তেসু জাতেসু সত্থা ৰুট্ঠৰস্সো পৰারেত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেত্ৰা এতদৰোচ –
‘‘পরত্থং চত্তনো অত্থং, করোন্তা পথৰিং ইমং;
ব্যাহরন্তা মনুস্সানং, ধম্মং চরথ ভিক্খৰো.
‘‘ৰিহরথ ৰিৰিত্তেসু, পব্বতেসু ৰনেসু চ;
পকাসযন্তা সদ্ধম্মং, লোকস্স সততং মম.
‘‘করোন্তা ধম্মদূতেয্যং, ৰিখ্যাপযথ ভিক্খৰো;
সন্তি অত্থায সত্তানং, সুব্বতা ৰচনং মম.
‘‘সব্বং পিদহথ দ্ৰারং, অপাযানমনাসৰা;
সগ্গমোক্খস্স মগ্গস্স, দ্ৰারং ৰিৰরথাসমা.
‘‘দেসনাপটিপত্তীহি, করুণাদিগুণালযা;
বুদ্ধিং সদ্ধঞ্চ লোকস্স, অভিৰড্ঢেথ সব্বসো.
‘‘গিহীনমুপকরোন্তানং, নিচ্চমামিসদানতো;
করোথ ধম্মদানেন, তেসং পচ্চূপকারকং.
‘‘সমুস্সযথ সদ্ধম্মং, দেসযন্তা ইসিদ্ধজং;
কতকত্তব্বকম্মন্তা, পরত্থং পটিপজ্জথা’’তি.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ভগৰা তে ভিক্খূ দিসাসু ৰিস্সজ্জেত্ৰা সযং উরুৰেলং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে কপ্পাসিকৰনসণ্ডে তিংস ভদ্দৰগ্গিযকুমারে ৰিনেসি. তেসু যো সব্বপচ্ছিমকো, সো সোতাপন্নো, সব্বসেট্ঠো অনাগামী, একোপি অরহা ৰা পুথুজ্জনো ৰা নাহোসি. তেপি সব্বে এহিভিক্খুপব্বজ্জায পব্বাজেত্ৰা দিসাসু পেসেত্ৰা সযং উরুৰেলং গন্ত্ৰা অড্ঢুড্ঢানি পাটিহারিযসহস্সানি দস্সেত্ৰা উরুৰেলকস্সপাদযো সহস্সজটিলপরিৰারে তেভাতিকজটিলে দমেত্ৰা এহিভিক্খুভাৰেন পব্বাজেত্ৰা গযাসীসে নিসীদাপেত্ৰা আদিত্তপরিযাযদেসনায (সং. নি. ৪.২৮; মহাৰ. ৫৪) অরহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৰা তেন অরহন্তসহস্সেন ভগৰা পরিৰুতো ‘‘বিম্বিসারস্স রঞ্ঞো পটিঞ্ঞং মোচেস্সামী’’তি রাজগহনগরূপচারে লট্ঠিৰনুয্যানং নাম অগমাসি. ততো উয্যানপালকো রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা – ‘‘সত্থা আগতো’’তি সুত্ৰা দ্ৰাদসনহুতেহি ব্রাহ্মণগহপতিকেহি পরিৰুতো দসবলং ঘনৰিৰরগতমিৰ দিৰসকরং ৰনৰিৰরগতং মুনিৰরদিৰসকরং উপসঙ্কমিত্ৰা চক্কালঙ্কততলেসু জলজামলাৰিকলকমলকোমলেসু দসবলস্স পাদেসু মকুটমণিজুতিৰিসরৰিজ্জোতিনা সিরসা নিপতিত্ৰা একমন্তং নিসীদি সদ্ধিং পরিসায.
অথ খো তেসং ব্রাহ্মণগহপতিকানং এতদহোসি – ‘‘কিং নু খো মহাসমণো উরুৰেলকস্সপে ব্রহ্মচরিযং চরতি, উদাহু উরুৰেলকস্সপো মহাসমণে’’তি? অথ খো ভগৰা তেসং চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায থেরং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘কিমেৰ দিস্ৰা উরুৰেলৰাসি, পহাসি অগ্গিং কিসকোৰদানো;
পুচ্ছামি তং কস্সপ এতমত্থং, কথং পহীনং তৰ অগ্গিহুত্ত’’ন্তি. (মহাৰ. ৫৫);
থেরো ভগৰতো অধিপ্পাযং ৰিদিত্ৰা –
‘‘রূপে চ সদ্দে চ অথো রসে চ, কামিত্থিযো চাভিৰদন্তি যঞ্ঞা;
এতং মলন্তী উপধীসু ঞত্ৰা, তস্মা ন যিট্ঠে ন হুতে অরঞ্জি’’ন্তি. (মহাৰ. ৫৫) –
ইমং গাথং ৰত্ৰা অত্তনো সাৰকভাৰপ্পকাসনত্থং তথাগতস্স পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা – ‘‘সত্থা মে, ভন্তে, ভগৰা, সাৰকোহমস্মী’’তি ৰত্ৰা একতালদ্ৰিতাল…পে… সত্ততালপ্পমাণং ৰেহাসং সত্তক্খত্তুং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পাটিহারিযং কত্ৰা আকাসতো ওরুয্হ ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি.
অথ খো মহাজনো তস্স তং পাটিহারিযং দিস্ৰা – ‘‘অহো মহানুভাৰা বুদ্ধা নাম, এৰং থামগতদিট্ঠিকো অত্তানং ‘অরহা অহ’ন্তি মঞ্ঞমানো উরুৰেলকস্সপোপি দিট্ঠিজালং ভিন্দিত্ৰা তথাগতেন দমিতো’’তি দসবলস্স গুণকথং কথেসি. তং সুত্ৰা সত্থা – ‘‘নাহমিদানিযেৰ ইমং উরুৰেলকস্সপং দমেমি, অতীতেপি এস মযা দমিতোযেৰা’’তি আহ. অথ খো সো মহাজনো উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং ৰন্দিত্ৰা সিরসি অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা এৰমাহ – ‘‘ভন্তে, ইদানি অম্হেহি এস দমিতো দিট্ঠো, কথং পনেস অতীতে ভগৰতা দমিতো’’তি. ততো সত্থা তেন মহাজনেন যাচিতো ভৰন্তরেন পটিচ্ছন্নং মহানারদকস্সপজাতকং (জা. ২.২২.১১৫৩) কথেত্ৰা চত্তারি অরিযসচ্চানি পকাসেসি. ততো সত্থু ধম্মকথং সুত্ৰা রাজা বিম্বিসারো একাদসনহুতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি, একনহুতং উপাসকত্তং পটিৰেদেসি. রাজা সরণং গন্ত্ৰা স্ৰাতনায ভগৰন্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন নিমন্তেত্ৰা ভগৰন্তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা ৰন্দিত্ৰা পক্কামি.
পুনদিৰসে ভগৰা ভিক্খুসহস্সপরিৰুতো মরুগণপরিৰুতো ৰিয দসসতনযনো দেৰরাজা, ব্রহ্মগণপরিৰুতো ৰিয মহাব্রহ্মা রাজগহং পাৰিসি. রাজা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং দত্ৰা ভোজনপরিযোসানে ভগৰন্তং এতদৰোচ – ‘‘অহং, ভন্তে, তীণি রতনানি ৰিনা ৰসিতুং ন সক্খিস্সামি, ৰেলায ৰা অৰেলায ৰা ভগৰতো সন্তিকং আগমিস্সামি, লট্ঠিৰনং নাম অতিদূরে, ইদং পন অম্হাকং ৰেল়ুৰনং নাম উয্যানং পৰিৰেককামানং নাতিদূরং নচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং নিজ্জনসম্বাধং পৰিৰেকসুখং ছাযূদকসম্পন্নং সীতলসিলাতলসমলঙ্কতং পরমরমণীযভূমিভাগং সুরভিকুসুমতরুৰরনিরন্তরং রমণীযপাসাদহম্মিযৰিমানৰিহারড্ঢুযোগমণ্ডপাদিপটিমণ্ডিতং. ইদং মে, ভন্তে, ভগৰা পটিগ্গণ্হাতু নৰতপনঙ্গারসঙ্কাসেন সুৰণ্ণভিঙ্গারেন সুরভিকুসুমৰাসিতং মণিৰণ্ণউদকং গহেত্ৰা ৰেল়ুৰনারামং পরিচ্চজন্তো দসবলস্স হত্থে উদকং পাতেসি. তস্মিং আরামপটিগ্গহণে ‘‘বুদ্ধসাসনস্স মূলানি ওতিণ্ণানী’’তি পীতিৰসং গতা নচ্চন্তী ৰিয অযং মহাপথৰী কম্পি. জম্বুদীপে পন ঠপেত্ৰা ৰেল়ুৰনমহাৰিহারং অঞ্ঞং পথৰিং কম্পেত্ৰা গহিতসেনাসনং নাম নত্থি. অথ সত্থা ৰেল়ুৰনারামং পটিগ্গহেত্ৰা রঞ্ঞো ৰিহারদানানুমোদনমকাসি –
‘‘আৰাসদানস্স পনানিসংসং, কো নাম ৰত্তুং, পুরিসো সমত্থো;
অঞ্ঞত্র বুদ্ধা পন লোকনাথা, যুত্তো মুখানং নহুতেন চাপি.
‘‘আযুঞ্চ ৰণ্ণঞ্চ সুখং বলঞ্চ, ৰরং পসত্থং পটিভানমেৰ;
দদাতি নামাতি পৰুচ্চতে সো, যো দেতি সঙ্ঘস্স নরো ৰিহারং.
‘‘দাতা নিৰাসস্স নিৰারণস্স, সীতাদিনো জীৰিতুপদ্দৰস্স;
পালেতি আযুং পন তস্স যস্মা, আযুপ্পদো হোতি তমাহু সন্তো.
‘‘অচ্চুণ্হসীতে ৰসতো নিৰাসে, বলঞ্চ ৰণ্ণো পটিভা ন হোতি;
তস্মা হি সো দেতি ৰিহারদাতা, বলঞ্চ ৰণ্ণং পটিভানমেৰ.
‘‘দুক্খস্স সীতুণ্হসরীসপা চ, ৰাতাতপাদিপ্পভৰস্স লোকে;
নিৰারণা নেকৰিধস্স নিচ্চং, সুখপ্পদো হোতি ৰিহারদাতা.
‘‘সীতুণ্হৰাতাতপডংসৰুট্ঠি, সরীসপাৰাল়মিগাদিদুক্খং;
যস্মা নিৰারেতি ৰিহারদাতা, তস্মা সুখং ৰিন্দতি সো পরত্থ.
‘‘পসন্নচিত্তো ভৰভোগহেতুং, মনোভিরামং মুদিতো ৰিহারং;
যো দেতি সীলাদিগুণোদিতানং, সব্বং দদো নাম পৰুচ্চতে সো.
‘‘পহায মচ্ছেরমলং সলোভং, গুণালযানং নিলযং দদাতি;
খিত্তোৰ সো তত্থ পরেহি সগ্গে, যথাভতং জাযতি ৰীতসোকো.