২. সুমেধপত্থনাকথাৰণ্ণনা
ইদানি –
১-২. ‘‘কপ্পে চ সতসহস্সে, চতুরো চ অসঙ্খিযে;
অমরং নাম নগরং, দস্সনেয্যং মনোরম’’ন্তি. –
আদিনযপ্পৰত্তায বুদ্ধৰংসৰণ্ণনায ওকাসো অনুপ্পত্তো. সা পনেসা বুদ্ধৰংসৰণ্ণনা যস্মা সুত্তনিক্খেপং ৰিচারেত্ৰা ৰুচ্চমানা পাকটা হোতি, তস্মা সুত্তনিক্খেপৰিচারণা তাৰ ৰেদিতব্বা. চত্তারো হি সুত্তনিক্খেপা অত্তজ্ঝাসযো পরজ্ঝাসযো পুচ্ছাৰসিকো অট্ঠুপ্পত্তিকোতি. তত্থ যানি সুত্তানি ভগৰা পরেহি অনজ্ঝিট্ঠো কেৰলং অত্তনো অজ্ঝাসযেন কথেসি. সেয্যথিদং – আকঙ্খেয্যসুত্তং (ম. নি. ১.৬৪ আদযো) ৰত্থসুত্তন্তি (ম. নি. ১.৭০ আদযো) এৰমাদীনি, তেসং অত্তজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
যানি ৰা পন ‘‘পরিপক্কা খো রাহুলস্স ৰিমুত্তিপরিপাচনীযা ধম্মা, যংনূনাহং রাহুলং উত্তরিং আসৰানং খযে ৰিনেয্য’’ন্তি (সং. নি. ৪.১২১) এৰং পরেসং অজ্ঝাসযং খন্তিং মনং বুজ্ঝনকভাৰঞ্চ ওলোকেত্ৰা পরজ্ঝাসযৰসেন কথিতানি. সেয্যথিদং – রাহুলোৰাদসুত্তংধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৩ আদযো; পটি. ম. ২.৩০) এৰমাদীনি, তেসং পরজ্ঝাসযো নিক্খেপো.
ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা তে তে দেৰমনুস্সা পঞ্হং পুচ্ছন্তি. এৰং পুট্ঠেন পন ভগৰতা যানি কথিতানি দেৰতাসংযুত্ত (সং. নি. ১.১ আদযো) বোজ্ঝঙ্গসংযুত্তাদীনি (সং. নি. ৫.১৮২ আদযো) তেসং পুচ্ছাৰসিকো নিক্খেপো.
যানি ৰা পন উপ্পন্নং কারণং পটিচ্চ দেসিতানি ধম্মদাযাদ- (ম. নি. ১.২৯ আদযো) পুত্তমংসূপমাদীনি (সং. নি. ২.৬৩), তেসং অট্ঠুপ্পত্তিকো নিক্খেপো. এৰমেতেসু চতূসু সুত্তনিক্খেপেসু ইমস্স বুদ্ধৰংসস্স পুচ্ছাৰসিকো নিক্খেপো. পুচ্ছাৰসেন হি ভগৰতা অযং নিক্খিত্তো. কস্স পুচ্ছাৰসেন? আযস্মতো সারিপুত্তত্থেরস্স. ৰুত্তঞ্হেতং অস্মিং নিদানস্মিং এৰ –
‘‘সারিপুত্তো মহাপঞ্ঞো, সমাধিজ্ঝানকোৰিদো;
পঞ্ঞায পারমিপ্পত্তো, পুচ্ছতি লোকনাযকং;
কীদিসো তে মহাৰীর, অভিনীহারো নরুত্তমা’’তি. (বু. ৰং. ১.৭৪-৭৫) –
আদি. তেনেসা বুদ্ধৰংসদেসনা পুচ্ছাৰসিকাতি ৰেদিতব্বা.
তত্থ কপ্পে চ সতসহস্সেতি এত্থ কপ্প-সদ্দো পনাযং অভিসদ্দহনৰোহারকালপঞ্ঞত্তিছেদনৰিকপ্পনলেসসমন্তভাৰআযুকপ্পমহাকপ্পাদীসু দিস্সতি. তথা হি ‘‘ওকপ্পনীযমেতং ভোতো গোতমস্স. যথা তং অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্সা’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) অভিসদ্দহনে দিস্সতি. ‘‘অনুজানামি, ভিক্খৰে, পঞ্চহি সমণকপ্পেহি ফলং পরিভুঞ্জিতু’’ন্তি এৰমাদীসু (চূল়ৰ. ২৫০) ৰোহারে. ‘‘যেন সুদং নিচ্চকপ্পং ৰিহরামী’’তিআদীসু (ম. নি. ১.৩৮৭) কালে. ‘‘ইচ্চাযস্মা কপ্পো’’তি (সু. নি. ১০৯৮; চূল়নি. কপ্পমাণৰপুচ্ছা ১১৭; কপ্পমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৬১) চ, ‘‘নিগ্রোধকপ্পো ইতি তস্স নামং, তযা কতং ভগৰা ব্রাহ্মণস্সা’’তি চ এৰমাদীসু (সু. নি. ৩৪৬) পঞ্ঞত্তিযং. ‘‘অলঙ্কতো কপ্পিতকেসমস্সূ’’তি এৰমাদীসু (জা. ২.২২.১৩৬৮) ছেদনে. ‘‘কপ্পতি দ্ৰঙ্গুলকপ্পো’’তিআদীসু (চূল়ৰ. ৪৪৬) ৰিকপ্পে. ‘‘অত্থি কপ্পো নিপজ্জিতু’’ন্তিআদীসু (অ. নি. ৮.৮০) লেসে. ‘‘কেৰলকপ্পং জেতৰনং ওভাসেত্ৰা’’তিআদীসু সমন্তভাৰে. ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে, ভগৰা কপ্পং, তিট্ঠতু সুগতো কপ্প’’ন্তি (দী. নি. ২.১৭৮; উদা. ৫১) এত্থ আযুকপ্পে. ‘‘কীৰ দীঘো নু খো, ভন্তে, কপ্পো’’তি (সং. নি. ২.১২৮-১২৯) এত্থ মহাকপ্পে. আদিসদ্দেন ‘‘সত্থুকপ্পেন ৰত কির, ভো, মযং সাৰকেন সদ্ধিং মন্তযমানা ন জানিম্হা’’তি (ম. নি. ১.২৬০) এত্থ পটিভাগে. ‘‘কপ্পো নট্ঠো হোতি. কপ্পকতোকাসো জিণ্ণো হোতী’’তি (পাচি. ৩৭১) এত্থ ৰিনযকপ্পে. ইধ পন মহাকপ্পে দট্ঠব্বো. তস্মা কপ্পে চ সতসহস্সেতি মহাকপ্পানং সতসহস্সানন্তি অত্থো (দী. নি. অট্ঠ. ১.২৯; ৩.২৭৫; সং. নি. অট্ঠ. ১.১.১; অ. নি. অট্ঠ. ২.৩.১২৮; খু. পা. অট্ঠ. ৫.মঙ্গলসুত্ত, এৰমিচ্চাদিপাঠৰণ্ণনা; সু. নি. অট্ঠ. ২.মঙ্গলসুত্তৰণ্ণনা; চরিযা. অট্ঠ. নিদানকথা.১; চূল়নি. অট্ঠ. খগ্গৰিসাণসুত্তনিদ্দেসৰণ্ণনা). চতুরো চ অসঙ্খিযেতি ‘‘চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকে’’তি ৰচনসেসো দট্ঠব্বো. কপ্পসতসহস্সাধিকানং চতুন্নং অসঙ্খ্যেয্যানং মত্থকেতি অত্থো. অমরং নাম নগরন্তি ‘‘অমর’’ন্তি চ ‘‘অমরৰতী’’তি চ লদ্ধনামং নগরং অহোসি. কেচি পনেত্থ অঞ্ঞেনাপি পকারেন ৰণ্ণযন্তি, কিং তেহি, নামমত্তং পনেতং তস্স নগরস্স. দস্সনেয্যন্তি সুৰিভত্তৰিচিত্র-চচ্চরদ্ৰার-চতুক্কসিঙ্ঘাটিক-পাকার-পরিক্খেপপাসাদ- হম্মিয-ভৰন-সমলঙ্কতত্তা দস্সনীযং. মনোরমন্তি সমসুচিপরমরমণীযভূমিভাগত্তা ছাযূদকসম্পন্নত্তা সুলভাহারত্তা সব্বোপকরণযুত্তত্তা চ সমিদ্ধত্তা দেৰমনুস্সাদীনং মনো রমযতীতি মনোরমং.
দসহি সদ্দেহি অৰিৰিত্তন্তি হত্থিসদ্দেন অস্সসদ্দেন রথসদ্দেন ভেরিসদ্দেন সঙ্খসদ্দেন মুদিঙ্গসদ্দেন ৰীণাসদ্দেন গীতসদ্দেন সম্মতাল়সদ্দেন ‘‘ভুঞ্জথ পিৰথ খাদথা’’তি দসমেন সদ্দেনাতি; ইমেহি দসহি সদ্দেহি অৰিৰিত্তং অহোসি, সব্বকালং অনুপমুস্সৰসমজ্জনাটকা কীল়ন্তীতি অত্থো. অন্নপানসমাযুতন্তি অন্নেন চতুব্বিধেনাহারেন চ পানেন চ সুট্ঠু আযুতং অন্নপানসমাযুতং, ইমিনা সুভিক্খতা দস্সিতা, বহুঅন্নপানসমাযুতন্তি অত্থো.
ইদানি তে দস সদ্দে ৰত্থুতো দস্সনত্থং –
‘‘হত্থিসদ্দং অস্সসদ্দং, ভেরিসঙ্খরথানি চ;
খাদথ পিৰথ চেৰ, অন্নপানেন ঘোসিত’’ন্তি. – ৰুত্তং;
তত্থ হত্থিসদ্দন্তি হত্থীনং কোঞ্চনাদসদ্দেন, করণত্থে উপযোগৰচনং দট্ঠব্বং. এস নযো সেসপদেসুপি. ভেরিসঙ্খরথানি চাতি ভেরিসদ্দেন চ সঙ্খসদ্দেন চ রথসদ্দেন চাতি অত্থো. লিঙ্গৰিপরিযাসেন ৰুত্তং, ‘খাদথ পিৰথা’তি এৰমাদিনযপ্পৰত্তেন অন্নপানপটিসংযুত্তেন ঘোসিতং অভিনাদিতন্তি অত্থো. এত্থাহ – তেসং পন সদ্দানং একদেসোৰ দস্সিতো, ন সকলোতি? ন একদেসো সকলো দসৰিধো দস্সিতোৰ. কথং? ভেরিসদ্দেন মুদিঙ্গসদ্দো সঙ্গহিতো, সঙ্খসদ্দেন ৰীণাগীতসম্মতাল়সদ্দা সঙ্গহিতাতি দসেৰ দস্সিতা.
এৰং একেন পরিযাযেন নগরসম্পত্তিং ৰণ্ণেত্ৰা পুন তমেৰ দস্সেতুং –
৩. ‘‘নগরং সব্বঙ্গসম্পন্নং, সব্বকম্মমুপাগতং, সত্তরতনসম্পন্নং, নানাজনসমাকুলং;
সমিদ্ধং দেৰনগরংৰ, আৰাসং পুঞ্ঞকম্মিন’’ন্তি. – ৰুত্তং;
তত্থ সব্বঙ্গসম্পন্নন্তি পাকারগোপুরট্টালকাদিসব্বনগরাৰযৰসম্পন্নং, পরিপুণ্ণসব্বৰিত্তূপকরণধনধঞ্ঞতিণকট্ঠোদকন্তি ৰা অত্থো. সব্বকম্মমুপাগতন্তি সব্বকম্মন্তেন উপগতং, সমুপগতসব্বকম্মন্তন্তি অত্থো. সত্তরতনসম্পন্নন্তি পরিপুণ্ণমুত্তাদিসত্তরতনং, চক্কৰত্তিনিৰাসভূমিতো ৰা হত্থিরতনাদীহি সত্তরতনেহি সম্পন্নং. নানাজনসমাকুলন্তি নানাৰিধদেসভাসেহি জনেহি সমাকুলং. সমিদ্ধন্তি মনুস্সোপভোগসব্বোপকরণেহি সমিদ্ধং ফীতং. দেৰনগরং ৰাতি দেৰনগরং ৰিয আলকমন্দা ৰিয অমরৰতী সমিদ্ধন্তি ৰুত্তং হোতি. আৰাসং পুঞ্ঞকম্মিনন্তি আৰসন্তি এত্থ পুঞ্ঞকম্মিনো জনাতি আৰাসো. ‘‘আৰাসো’’তি ৰত্তব্বে ‘‘আৰাস’’ন্তি লিঙ্গভেদং কত্ৰা ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. পঞ্ঞাযতি তেনাতি পুঞ্ঞং, কুলরূপমহাভোগিস্সরিযৰসেন পঞ্ঞাযতীতি অত্থো. পুনাতীতি ৰা পুঞ্ঞং. সব্বকুসলমলরজাপৰাহকত্তা পুঞ্ঞং কম্মং যেসং অত্থি তে পুঞ্ঞকম্মিনো, তেসং পুঞ্ঞকম্মিনং আৰাসভূতন্তি অত্থো.
তত্থ সুমেধো নাম ব্রাহ্মণো পটিৰসতি উভতো সুজাতো মাতিতো চ পিতিতো চ, সংসুদ্ধগহণিকো যাৰ সত্তমা কুলপরিৰট্টা অক্খিত্তো অনুপকুট্ঠো জাতিৰাদেন, অভিরূপো দস্সনীযো পাসাদিকো পরমায ৰণ্ণপোক্খরতায সমন্নাগতো, সো তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ অহোসি সনিঘণ্ডুকেটুভানং সাক্খরপ্পভেদানং ইতিহাসপঞ্চমানং পদকো ৰেয্যাকরণো অনৰযো লোকাযতমহাপুরিসলক্খণেসু. তস্স পন দহরকালেযেৰ মাতাপিতরো কালমকংসু. অথস্স রাসিৰড্ঢকো অমচ্চো আযপোত্থকং আহরিত্ৰা সুৰণ্ণরজতমণিমুত্তাদিৰিৰিধরতনভরিতে গব্ভে ৰিৰরিত্ৰা – ‘‘এত্থকং তে, কুমার, মাতু সন্তকং, এত্থকং পিতু সন্তকং, এত্থকং অয্যকপয্যকান’’ন্তি যাৰ সত্তমা কুলপরিৰট্টা ধনং আচিক্খিত্ৰা – ‘‘এতং পটিপজ্জাহী’’তি নিয্যাতেসি. সো ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা পুঞ্ঞানি করোন্তো অগারং অজ্ঝাৰসি. তেন ৰুত্তং –
৪. ‘‘নগরে অমরৰতিযা, সুমেধো নাম ব্রাহ্মণো;
অনেককোটিসন্নিচযো, পহূতধনধঞ্ঞৰা.
৫. ‘‘অজ্ঝাযকো মন্তধরো, তিণ্ণং ৰেদান পারগূ;
লক্খণে ইতিহাসে চ, সধম্মে পারমিং গতো’’তি.
তত্থ নগরে অমরৰতিযাতি অমরৰতীসঙ্খাতে নগরে. সুমেধো নামাতি এত্থ ‘‘মেধা’’তি পঞ্ঞা ৰুচ্চতি. সা তস্স সুন্দরা পসত্থাতি সুমেধোতি পঞ্ঞাযিত্থ. ব্রাহ্মণোতি ব্রহ্মং অণতি সিক্খতীতি ব্রাহ্মণো, মন্তে সজ্ঝাযতীতি অত্থো. অক্খরচিন্তকা পন ‘‘ব্রহ্মুনো অপচ্চং ব্রাহ্মণো’’তি ৰদন্তি. অরিযা পন বাহিতপাপত্তা ব্রাহ্মণাতি. অনেককোটিসন্নিচযোতি কোটীনং সন্নিচযো কোটিসন্নিচযো, অনেকো কোটিসন্নিচযো যস্স সোযং অনেককোটিসন্নিচযো, অনেককোটি ধনসন্নিচযোতি অত্থো. পহূতধনধঞ্ঞৰাতি বহুলধনধঞ্ঞৰা. পুরিমং ভূমিগতগব্ভগতধনধঞ্ঞৰসেন ৰুত্তং, ইদং নিচ্চপরিভোগূপগতধনধঞ্ঞৰসেন ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
অজ্ঝাযকোতি ন ঝাযতীতি অজ্ঝাযকো, ঝানভাৰনারহিতোতি অত্থো. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘ন দানিমে ঝাযন্তীতি. ন দানিমে ঝাযন্তীতি খো, ৰাসেট্ঠ, ‘অজ্ঝাযকা অজ্ঝাযকা’ ত্ৰেৰ ততিযং অক্খরং উপনিব্বত্ত’’ন্তি (দী. নি. ৩.১৩২) এৰং পঠমকপ্পিককালে ঝানৰিরহিতানং ব্রাহ্মণানং গরহৰচনং উপ্পন্নং. ইদানি মন্তং ঝাযতীতি অজ্ঝাযকো, মন্তে পরিৰত্তেতীতি ইমিনা অত্থেন পসংসৰচনং কত্ৰা ৰোহরন্তি. মন্তে ধারেতীতি মন্তধরো. তিণ্ণং ৰেদানন্তি ইরুৰেদযজুৰেদসামৰেদানং তিণ্ণং ৰেদানং. অযং পন ৰেদ-সদ্দো ঞাণসোমনস্সগন্থেসু দিস্সতি. তথা হেস – ‘‘যং ব্রাহ্মণং ৰেদগুমাভিজঞ্ঞা, অকিঞ্চনং কামভৰে অসত্ত’’ন্তিআদীসু (সু. নি. ১০৬৫) ঞাণে দিস্সতি. ‘‘যে ৰেদজাতা ৰিচরন্তি লোকে’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৫৭) সোমনস্সে. ‘‘তিণ্ণং ৰেদানং পারগূ সনিঘণ্ডুকেটুভান’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.২৫৬) গন্থে. ইধাপি গন্থে (ম. নি. অট্ঠ. ১.৭৫). পারগূতি তিণ্ণং ৰেদানং ওট্ঠপহতকরণমত্তেন পারং গতোতি পারগূ. লক্খণেতি ইত্থিলক্খণপুরিসলক্খণমহাপুরিসলক্খণাদিকে লক্খণে. ইতিহাসেতি ইতিহ আস, ইতিহ আসাতি ঈদিসৰচনপটিসংযুত্তে পুরাণসঙ্খাতে গন্থৰিসেসে. সধম্মেতি ব্রাহ্মণানং সকে ধম্মে, সকে আচরিযকে ৰা. পারমিং গতোতি পারং গতো, দিসাপামোক্খো আচরিযো অহোসীতি অত্থো.
অথেকদিৰসং সো দসগুণগণারাধিতপণ্ডিতো সুমেধপণ্ডিতো উপরিপাসাদৰরতলে রহোগতো হুত্ৰা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিসিন্নো চিন্তেসি – ‘‘পুনব্ভৰে পটিসন্ধিগ্গহণং নাম দুক্খং, তথা নিব্বত্তনিব্বত্তট্ঠানে সরীরভেদনং, অহঞ্চ জাতিধম্মো, জরাধম্মো, ব্যাধিধম্মো, মরণধম্মো, এৰংভূতেন মযা অজাতিং অজরং অব্যাধিং অমরণং সুখং সিৰং নিব্বানং পরিযেসিতুং ৰট্টতি, অৰস্সং ভৰচারকতো মুচ্চিত্ৰা নিব্বানগামিনা একেন মগ্গেন ভৰিতব্ব’’ন্তি. তেন ৰুত্তং –
৬. ‘‘রহোগতো নিসীদিত্ৰা, এৰং চিন্তেসহং তদা;
দুক্খো পুনব্ভৰো নাম, সরীরস্স চ ভেদনং.
৭. ‘‘জাতিধম্মো জরাধম্মো, ব্যাধিধম্মো সহং তদা;
অজরং অমরং খেমং, পরিযেসিস্সামি নিব্বুতিং.
৮. ‘‘যংনূনিমং পূতিকাযং, নানাকুণপপূরিতং;
ছড্ডযিত্ৰান গচ্ছেয্যং, অনপেক্খো অনত্থিকো.
৯. ‘‘অত্থি হেহিতি সো মগ্গো, ন সো সক্কা ন হেতুযে;
পরিযেসিস্সামি তং মগ্গং, ভৰতো পরিমুত্তিযা’’তি.
এত্থ পন গাথাসম্বন্ধঞ্চ অনুত্তানপদানমত্থঞ্চ ৰত্ৰাৰ গমিস্সাম. তত্থ রহোগতোতি রহসি গতো, রহসি ঠানে নিসিন্নো. এৰং চিন্তেসহন্তি এৰং চিন্তেসিং অহং. এৰন্তি ইমিনা চিন্তনাকারং দস্সেতি. তদাতি তস্মিং সুমেধপণ্ডিতকালে. ‘‘এৰং চিন্তেসহ’’ন্তি ভগৰা ইমিনা অত্তনা সদ্ধিং সুমেধপণ্ডিতং একত্তং করোতি. তস্মা তদা সো সুমেধো অহমেৰাতি পকাসেন্তো ‘‘এৰং চিন্তেসহং তদা’’তি ভগৰা উত্তমপুরিসৰসেনাহ. জাতিধম্মোতি জাতিসভাৰো. এস নযো সেসপদেসুপি. নিব্বুতিন্তি নিব্বানং.
যংনূনাতি পরিৰিতক্কনত্থে নিপাতো, যদি পনাহন্তি অত্থো. পূতিকাযন্তি পূতিভূতং কাযং. নানাকুণপপূরিতন্তি মুত্ত-করীস-পুব্বলোহিত-পিত্ত-সেম্হ-খেল়সিঙ্ঘাণিকাদিঅনেককুণপপূরিতং. অনপেক্খোতি অনালযো. অত্থীতি অৰস্সং উপলব্ভতি. হেহিতীতি ভৰিস্সতি, পরিৰিতক্কনৰচনমিদং. ন সো সক্কা ন হেতুযেতি তেন মগ্গেন ন সক্কা ন ভৰিতুং. সো পন মগ্গো হেতুযেতি হেতুভাৰায ন ন হোতি, হেতুযেৰাতি অত্থো. ভৰতো পরিমুত্তিযাতি ভৰবন্ধনৰিমুত্তিযাতি অত্থো.
ইদানি অত্তনা পরিৰিতক্কিতমত্থং সম্পাদযিতুং ‘‘যথাপী’’তি আদিমাহ. যথা হি লোকে দুক্খস্স পটিপক্খভূতং সুখং নাম অত্থি, এৰং ভৰে সতি তপ্পটিপক্খেন ৰিভৰেনাপি ভৰিতব্বং, যথা চ উণ্হে সতি তস্স ৰূপসমভূতং সীতলম্পি অত্থি, এৰং রাগাদিঅগ্গীনং ৰূপসমেন নিব্বানেন ভৰিতব্বং. যথা চ পাপস্স লামকস্স ধম্মস্স পটিপক্খভূতো কল্যাণো অনৰজ্জধম্মোপি অত্থিযেৰ, এৰমেৰ পাপিকায জাতিযা সতি সব্বজাতিখেপনতো অজাতিসঙ্খাতেন নিব্বানেনাপি ভৰিতব্বমেৰাতি. তেন ৰুত্তং –
১০. ‘‘যথাপি দুক্খে ৰিজ্জন্তে, সুখং নামপি ৰিজ্জতি;
এৰং ভৰে ৰিজ্জমানে, ৰিভৰোপিচ্ছিতব্বকো.
১১. ‘‘যথাপি উণ্হে ৰিজ্জন্তে, অপরং ৰিজ্জতি সীতলং;
এৰং তিৰিধগ্গি ৰিজ্জন্তে, নিব্বানং ইচ্ছিতব্বকং.
১২. ‘‘যথাপি পাপে ৰিজ্জন্তে, কল্যাণমপি ৰিজ্জতি;
এৰমেৰ জাতি ৰিজ্জন্তে, অজাতিপিচ্ছিতব্বক’’ন্তি.
তত্থ যথাপীতি ওপম্মত্থে নিপাতো. সুখন্তি কাযিকচেতসিকসুখং, সুট্ঠু দুক্খং খণতীতি সুখং. ভৰেতি জননে. ৰিভৰোতি অজননং, জননে ৰিজ্জমানে অজননধম্মোপি ইচ্ছিতব্বো. তিৰিধগ্গি ৰিজ্জন্তেতি তিৰিধে রাগাদিকে অগ্গিম্হি ৰিজ্জমানেতি অত্থো. নিব্বানন্তি তস্স তিৰিধস্স রাগাদিঅগ্গিস্স নিব্বাপনং উপসমনং নিব্বানঞ্চ ইচ্ছিতব্বং. পাপেতি অকুসলে লামকে. কল্যাণমপীতি কুসলমপি. এৰমেৰাতি এৰমেৰং. জাতি ৰিজ্জন্তেতি জাতিযা ৰিজ্জমানাযাতি অত্থো. লিঙ্গভেদঞ্চ ৰিভত্তিলোপঞ্চ কত্ৰা ৰুত্তং. অজাতিপীতি জাতিখেপনং অজাতিনিব্বানম্পি ইচ্ছিতব্বং.
অথাহং পরম্পি চিন্তেসিং – ‘‘যথা নাম গূথরাসিম্হি নিমুগ্গেন পুরিসেন দূরতোৰ কমলকুৰলযপুণ্ডরীকসণ্ডমণ্ডিতং ৰিমলসলিলং তল়াকং দিস্ৰা – ‘কতরেন নু খো মগ্গেন তত্থ গন্তব্ব’ন্তি তল়াকং গৰেসিতুং যুত্তং. যং তস্স অগৰেসনং, ন সো তস্স তল়াকস্স দোসো, তস্স পুরিসস্সেৰ দোসো. এৰমেৰ কিলেসমলধোৰনে অমতমহাতল়াকে ৰিজ্জমানে যং তস্স অগৰেসনং, ন সো অমতসঙ্খাতস্স নিব্বানমহাতল়াকস্স দোসো, পুরিসস্সেৰ দোসো. যথা পন চোরেহি সংপরিৰারিতো পুরিসো পলাযনমগ্গে ৰিজ্জমানেপি সচে সো ন পলাযতি, ন সো তস্স মগ্গস্স দোসো, তস্স পুরিসস্সেৰ দোসো. এৰমেৰ কিলেসচোরেহি পরিৰারেত্ৰা গহিতস্স পুরিসস্স ৰিজ্জমানেযেৰ নিব্বানমহানগরগামিম্হি সিৰে মহামগ্গে তস্স মগ্গস্স অগৰেসনং নাম ন মগ্গস্স দোসো, পুরিসস্সেৰ দোসো. যথা ব্যাধিপীল়িতো পুরিসো ৰিজ্জমানে ব্যাধিতিকিচ্ছকে ৰেজ্জে সচে তং ৰেজ্জং গৰেসিত্ৰা তং ব্যাধিং ন তিকিচ্ছাপেতি, ন সো ৰেজ্জস্স দোসো, তস্স পুরিসস্সেৰ দোসো. এৰমেৰ পন যো কিলেসব্যাধিপরিপীল়িতো কিলেসৰূপসমমগ্গকোৰিদং ৰিজ্জমানমেৰ আচরিযং ন গৰেসতি, তস্সেৰ দোসো, ন কিলেসব্যাধিৰিনাযকস্স আচরিযস্স দোসো’’তি. তেন ৰুত্তং –
১৩. ‘‘যথা গূথগতো পুরিসো, তল়াকং দিস্ৰান পূরিতং;
ন গৰেসতি তং তল়াকং, ন দোসো তল়াকস্স সো.
১৪. ‘‘এৰং কিলেসমলধোৰং, ৰিজ্জন্তে অমতন্তল়ে;
ন গৰেসতি তং তল়াকং, ন দোসো অমতন্তল়ে.
১৫. ‘‘যথা অরীহি পরিরুদ্ধো, ৰিজ্জন্তে গমনম্পথে;
ন পলাযতি সো পুরিসো, ন দোসো অঞ্জসস্স সো.
১৬. ‘‘এৰং কিলেসপরিরুদ্ধো, ৰিজ্জমানে সিৰে পথে;
ন গৰেসতি তং মগ্গং, ন দোসো সিৰমঞ্জসে.
১৭. ‘‘যথাপি ব্যাধিতো পুরিসো, ৰিজ্জমানে তিকিচ্ছকে;
ন তিকিচ্ছাপেতি তং ব্যাধিং, ন দোসো সো তিকিচ্ছকে.
১৮. ‘‘এৰং কিলেসব্যাধীহি, দুক্খিতো পতিপীল়িতো;
ন গৰেসতি তং আচরিযং, ন দোসো সো ৰিনাযকে’’তি.
তত্থ গূথগতোতি গূথকূপগতো, গূথেন গতো মক্খিতো ৰা. কিলেসমলধোৰন্তি কিলেসমলসোধনে, ভুম্মত্থে পচ্চত্তৰচনং. অমতন্তল়েতি অমতসঙ্খাতস্স তল়াকস্স, সামিঅত্থে ভুম্মৰচনং দট্ঠব্বং, অনুস্সরং পক্খিপিত্ৰা ৰুত্তং. অরীহীতি পচ্চত্থিকেহি. পরিরুদ্ধোতি সমন্ততো নিরুদ্ধো. গমনম্পথেতি গমনপথে. ছন্দাৰিনাসত্থং অনুস্সরাগমনং কত্ৰা ৰুত্তং. ন পলাযতীতি যদি ন পলাযেয্য. সো পুরিসোতি সো চোরেহি পরিরুদ্ধো পুরিসো. অঞ্জসস্সাতি মগ্গস্স. মগ্গস্স হি –
‘‘মগ্গো পন্থো পথো পজ্জো, অঞ্জসং ৰটুমাযনং;
নাৰা উত্তরসেতু চ, কুল্লো চ ভিসি সঙ্কমো’’তি. (চূল়নি. পারাযনত্থুতিগাথানিদ্দেস ১০১) –
বহূনি নামানি. স্ৰাযমিধ অঞ্জসনামেন ৰুত্তো. সিৰেতি সব্বুপদ্দৰাভাৰতো সিৰে. সিৰমঞ্জসেতি সিৰস্স অঞ্জসস্সাতি অত্থো. তিকিচ্ছকেতি ৰেজ্জে. ন তিকিচ্ছাপেতীতি ন তিকিচ্ছাপেয্য. ন দোসো সো তিকিচ্ছকেতি তিকিচ্ছকস্স দোসো নত্থি, ব্যাধিতস্সেৰ দোসোতি অত্থো. দুক্খিতোতি সঞ্জাতকাযিকচেতসিকদুক্খো. আচরিযন্তি মোক্খমগ্গাচরিযং. ৰিনাযকেতি আচরিযস্স.
এৰং পনাহং চিন্তেত্ৰা উত্তরিম্পি এৰং চিন্তেসিং – ‘‘যথাপি মণ্ডনকজাতিকো পুরিসো কণ্ঠে আসত্তং কুণপং ছড্ডেত্ৰা সুখী গচ্ছেয্য, এৰং মযাপি ইমং পূতিকাযং ছড্ডেত্ৰা অনপেক্খেন নিব্বানমহানগরং পৰিসিতব্বং. যথা চ নরনারিযো উক্কারভূমিযং উচ্চারপস্সাৰং কত্ৰা ন তং উচ্ছঙ্গেন ৰা আদায দসন্তে ৰা ৰেঠেত্ৰা আদায গচ্ছন্তি, অথ খো জিগুচ্ছমানা ওলোকেতুম্পি অনিচ্ছন্তা অনপেক্খা ছড্ডেত্ৰা গচ্ছন্তি, এৰং মযাপি ইমং পূতিকাযং অনপেক্খেন ছড্ডেত্ৰা অমতং নিব্বাননগরং পৰিসিতুং ৰট্টতি. যথা চ নাৰিকা নাম জজ্জরং নাৰং উদকগাহিনিং ছড্ডেত্ৰা অনপেক্খাৰ গচ্ছন্তি, এৰমহম্পি ইমং নৰহি ৰণমুখেহি পগ্ঘরন্তং কাযং ছড্ডেত্ৰা অনপেক্খো নিব্বানমহানগরং পৰিসিস্সামি. যথা চ কোচি পুরিসো মুত্তামণিৰেল়ুরিযাদীনি নানাৰিধানি রতনানি আদায চোরেহি সদ্ধিং মগ্গং গচ্ছন্তো অত্তনো রতনৰিনাসভযেন তে চোরে ছড্ডেত্ৰা খেমং মগ্গং গণ্হাতি, এৰমযম্পি পূতিকাযো রতনৰিলোপকচোরসদিসো. সচাহং এত্থ তণ্হং করিস্সামি, অরিযমগ্গকুসলধম্মরতনানি মে নস্সিস্সন্তি, তস্মা মযা ইমং মহাচোরসদিসং করজকাযং ছড্ডেত্ৰা নিব্বানমহানগরং পৰিসিতুং ৰট্টতী’’তি. তেন ৰুত্তং –
১৯. ‘‘যথাপি কুণপং পুরিসো, কণ্ঠে বদ্ধং জিগুচ্ছিয;
মোচযিত্ৰান গচ্ছেয্য, সুখী সেরী সযংৰসী.
২০. ‘‘তথেৰিমং পূতিকাযং, নানাকুণপসঞ্চযং;
ছড্ডযিত্ৰান গচ্ছেয্যং, অনপেক্খো অনত্থিকো.
২১. ‘‘যথা উচ্চারট্ঠানম্হি, করীসং নরনারিযো;
ছড্ডযিত্ৰান গচ্ছন্তি, অনপেক্খা অনত্থিকা.
২২. ‘‘এৰমেৰাহং ইমং কাযং, নানাকুণপপূরিতং;
ছড্ডযিত্ৰান গচ্ছিস্সং, ৰচ্চং কত্ৰা যথা কুটিং.
২৩. ‘‘যথাপি জজ্জরং নাৰং, পলুগ্গং উদগাহিনিং;
সামী ছড্ডেত্ৰা গচ্ছন্তি, অনপেক্খা অনত্থিকা.
২৪. ‘‘এৰমেৰাহং ইমং কাযং, নৰচ্ছিদ্দং ধুৰস্সৰং;
ছড্ডযিত্ৰান গচ্ছিস্সং, জিণ্ণনাৰংৰ সামিকা.
২৫. ‘‘যথাপি পুরিসো চোরেহি, গচ্ছন্তো ভণ্ডমাদিয;
ভণ্ডচ্ছেদভযং দিস্ৰা, ছড্ডযিত্ৰান গচ্ছতি.
২৬. ‘‘এৰমেৰ ইমং কাযো, মহাচোরসমো ৰিয;
পহাযিমং গমিস্সামি, কুসলচ্ছেদনাভযা’’তি.
তত্থ যথাপি কুণপং পুরিসোতি যথাপি দহরো যুৰা মণ্ডনকজাতিকো পুরিসো অহিকুণপেন ৰা কুক্কুরকুণপেন ৰা মনুস্সকুণপেন ৰা কণ্ঠে আসত্তেন অট্টীযিত্ৰা হরাযিত্ৰা জিগুচ্ছিত্ৰা তং কুণপং মোচেত্ৰা গচ্ছেয্য. সুখীতি সুখিতো. সেরীতি যথিচ্ছকৰিহারী. নানাকুণপসঞ্চযন্তি অনেকৰিধকুণপরাসিভূতং ‘‘নানাকুণপপূরিত’’ন্তিপি পাঠো.
উচ্চারট্ঠানম্হীতি উচ্চারেন্তি ৰচ্চং করোন্তি এত্থাতি উচ্চারো, উচ্চারো চ সো ঠানং চেতি উচ্চারট্ঠানং. অথ ৰা উস্সাসিয্যতীতি উস্সাসো, ৰচ্চস্সেতং নামং, তস্স ঠানং উস্সাসট্ঠানং, তস্মিং উস্সাসট্ঠানম্হি, উক্কারট্ঠানেতি অত্থো. ৰচ্চং কত্ৰা যথা কুটিন্তি ৰচ্চং কত্ৰা কুটিং নরনারিযো ৰিযাতি অত্থো.
জজ্জরন্তি জিণ্ণং. পলুগ্গন্তি পলুজ্জন্তিং, ৰিকিরন্তিন্তি অত্থো. উদগাহিনিন্তি উদকগাহিনিং. সামীতি নাৰাসামিকা. নৰচ্ছিদ্দন্তি চক্খুসোতাদীহি নৰহি ৰণমুখেহি ছিদ্দাৰচ্ছিদ্দেহি যুত্তত্তা নৰচ্ছিদ্দং. ধুৰস্সৰন্তি ধুৰনিস্সন্দং, নিচ্চং পগ্ঘরণাসুচিন্তি অত্থো.
ভণ্ডমাদিযাতি যংকিঞ্চি রতনাদিকং ভণ্ডং আদিয. ভণ্ডচ্ছেদভযং দিস্ৰাতি ভণ্ডস্স অচ্ছিন্দনেন ভযং দিস্ৰাতি অত্থো. এৰমেৰাতি সো ভণ্ডমাদায গচ্ছন্তো পুরিসো ৰিয. অযং কাযোতি অযং পন কুচ্ছিতানং পরমজেগুচ্ছানং আযোতি কাযো. আযোতি উপত্তিট্ঠানং. আযন্তি ততোতি আযো, কুচ্ছিতা কেসাদযো. ইতি কুচ্ছিতানং কেসাদীনং আযোতি কাযো. মহাচোরসমো ৰিযাতি চক্খুআদীহি রূপাদীসু পিযরূপেসু সারজ্জনাদিৰসেন পাণাতিপাতাদিন্নাদানাদিচোরো হুত্ৰা সব্বকুসলং ৰিলুম্পতীতি মহাচোরসমো. তস্মা যথা সো রতনভণ্ডমাদায চোরেহি সদ্ধিং গচ্ছন্তো পুরিসো তে চোরে পহায গচ্ছতি, এৰমেৰাহম্পি ইমং মহাচোরসমং কাযং পহায অত্তনো সোত্থিভাৰকরং মগ্গং গৰেসিতুং গমিস্সামীতি অত্থসম্বন্ধো ৰেদিতব্বো. কুসলচ্ছেদনাভযাতি কুসলধম্মৰিলোপনভযেনাতি অত্থো.
অথেৰং সুমেধপণ্ডিতো নানাৰিধাহি উপমাহি নেক্খম্মকারণং চিন্তেত্ৰা পুনপি চিন্তেসি – ‘‘ইমং মহাধনরাসিং সংহরিত্ৰা ময্হং পিতুপিতামহাদযো পরলোকং গচ্ছন্তা এককহাপণম্পি গহেত্ৰা ন গতা, মযা পন গহেত্ৰা গমনকারণং কাতুং ৰট্টতী’’তি গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসি – ‘‘অহং, মহারাজ, জাতিজরাদীহি উপদ্দুতহদযো অগারস্মা অনগারিযং পব্বজিস্সামি, ময্হং অনেককোটিসতসহস্সং ধনং অত্থি, তং দেৰো পটিপজ্জতূ’’তি. রাজা আহ – ‘‘ন ময্হং তে ধনেন অত্থো, ত্ৰংযেৰ যথিচ্ছকং করোহী’’তি.
সো চ ‘‘সাধু দেৰা’’তি নগরে ভেরিং চরাপেত্ৰা মহাজনস্স দানং দত্ৰা ৰত্থুকামে চ কিলেসকামে চ পহায অমরৰরনগরসদিসতো অমরনগরতো নিক্খমিত্ৰা এককোৰ নানামিগগণৰন্তে হিমৰন্তে ধম্মিকং নাম পব্বতং নিস্সায অস্সমং কত্ৰা তত্থ পণ্ণসালং কত্ৰা পঞ্চদোসৰিৰজ্জিতং চঙ্কমং মাপেত্ৰা অট্ঠগুণসমুপেতং অভিঞ্ঞাবলং সমাহরিতুং নৰদোসসমন্নাগতং সাটকং পজহিত্ৰা দ্ৰাদসগুণমুপাগতং ৰাকচীরং নিৰাসেত্ৰা পব্বজি. এৰং পন সো পব্বজিতো অট্ঠদোসসমাকিণ্ণং পণ্ণসালং পহায দসগুণসমন্নাগতং রুক্খমূলং উপগন্ত্ৰা সব্বধঞ্ঞৰিকতিং পহায পৰত্তফলভোজনো হুত্ৰা নিসজ্জট্ঠানচঙ্কমনৰসেন পধানং পদহন্তো সত্তাহব্ভন্তরেযেৰ অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং পঞ্চন্নঞ্চ অভিঞ্ঞানং লাভী অহোসি. তেন ৰুত্তং –
২৭. ‘‘এৰাহং চিন্তযিত্ৰান, নেককোটিসতং ধনং;
নাথানাথানং দত্ৰান, হিমৰন্তমুপাগমিং.
২৮. ‘‘হিমৰন্তস্সাৰিদূরে, ধম্মিকো নাম পব্বতো;
অস্সমো সুকতো ময্হং, পণ্ণসালা সুমাপিতা.
২৯. ‘‘চঙ্কমং তত্থ মাপেসিং, পঞ্চদোসৰিৰজ্জিতং.
অট্ঠগুণসমুপেতং, অভিঞ্ঞাবলমাহরিং.
৩০. ‘‘সাটকং পজহিং তত্থ, নৰদোসমুপাগতং;
ৰাকচীরং নিৰাসেসিং, দ্ৰাদসগুণমুপাগতং.
৩১. ‘‘অট্ঠদোসসমাকিণ্ণং, পজহিং পণ্ণসালকং;
উপাগমিং রুক্খমূলং, গুণে দসহুপাগতং.
৩২. ‘‘ৰাপিতং রোপিতং ধঞ্ঞং, পজহিং নিরৰসেসতো;
অনেকগুণসম্পন্নং, পৰত্তফলমাদিযিং.
৩৩. ‘‘তত্থপ্পধানং পদহিং, নিস্সজ্জট্ঠানচঙ্কমে;
অব্ভন্তরম্হি সত্তাহে, অভিঞ্ঞাবলপাপুণি’’ন্তি.
তত্থ এৰাহন্তি এৰং অহং, হেট্ঠা ৰুত্তপ্পকারেন চিন্তেত্ৰাতি অত্থো. নাথানাথানন্তি সনাথানমনাথানঞ্চ অড্ঢানঞ্চেৰ দলিদ্দানঞ্চ ‘‘অত্থিকা গণ্হন্তূ’’তি সহ কোট্ঠাগারেহি দত্ৰাতি অত্থো. হিমৰন্তস্সাৰিদূরেতি হিমৰন্তপব্বতরাজস্স অৰিদূরে সমীপে. ধম্মিকো নাম পব্বতোতি এৰংনামকো পব্বতো. কস্মা পনাযং ধম্মিকোতি? যেভুয্যেন পন বোধিসত্তা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা তং পব্বতং উপনিস্সায অভিঞ্ঞাযো নিব্বত্তেত্ৰা সমণধম্মং অকংসু. তস্মা সমণধম্মস্স নিস্সযভূতত্তা ‘‘ধম্মিকো’’ত্ৰেৰ পাকটো অহোসি. অস্সমো সুকতো ময্হন্তিআদিনা সুমেধপণ্ডিতেন অস্সমপণ্ণসালা চঙ্কমা সহত্থা মাপিতা ৰিয ৰুত্তা, ন চ পন সহত্থা মাপিতা, কিন্তু সক্কেন দেৰেন পেসিতে ৰিস্সকম্মুনা দেৰপুত্তেন নিম্মিতা. ভগৰা পন তদা অত্তনো পুঞ্ঞানুভাৰেন নিব্বত্তং তং সম্পদং সন্ধায – ‘‘সারিপুত্ত, তস্মিং পব্বতে –
‘অস্সমো সুকতো ময্হং, পণ্ণসালা সুমাপিতা;
চঙ্কমং তত্থ মাপেসিং, পঞ্চদোসৰিৰজ্জিত’’’ন্তি. – আদিমাহ;
তত্থ পণ্ণসালাতি পণ্ণছদনসালা. তত্থাতি তস্মিং অস্সমপদে. পঞ্চদোসৰিৰজ্জিতন্তি পঞ্চহি চঙ্কমদোসেহি ৰিৰজ্জিতং. কতমে পঞ্চ চঙ্কমদোসা নাম? থদ্ধৰিসমতা, অন্তোরুক্খতা, গহনচ্ছন্নতা, অতিসম্বাধতা, অতিৰিসালতাতি ইমেহি পঞ্চহি দোসেহি ৰিৰজ্জিতং. উক্কট্ঠপরিচ্ছেদেন দীঘতো সট্ঠিরতনো ৰিত্থারতো দিযড্ঢরতনো চঙ্কমো ৰুত্তো. অথ ৰা পঞ্চদোসৰিৰজ্জিতন্তি পঞ্চহি নীৰরণদোসেহি ৰিৰজ্জিতং পরিহীনং অভিঞ্ঞাবলমাহরিন্তি ইমিনা উত্তরপদেন সম্বন্ধো দট্ঠব্বো (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা, সুমেধকথা). অট্ঠগুণসমুপেতন্তি ‘‘এৰং সমাহিতে চিত্তে পরিসুদ্ধে পরিযোদাতে অনঙ্গণে ৰিগতূপক্কিলেসে মুদুভূতে কম্মনিযে ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি এৰং ৰুত্তেহি অট্ঠগুণেহি (দী. নি. ১.২৪৪-২৪৫; ম. নি. ১.৩৮৪-৩৮৬, ৪৩১-৪৩৩; পারা. ১২-১৪) সমন্নাগতং অভিঞ্ঞাবলং আহরিং আনেসিন্তি অত্থো.
কেচি পন ‘‘অট্ঠহি সমণসুখেহি উপেতং, অট্ঠিমানি সমণসুখানি নাম ধনধঞ্ঞপরিগ্গহাভাৰো, অনৰজ্জপিণ্ডপাতপরিযেসনভাৰো, নিব্বুতপিণ্ডভুঞ্জনভাৰো, রট্ঠং পীল়েত্ৰা ধনধঞ্ঞাদীসু গণ্হন্তেসু রাজপুরিসেসু রট্ঠপীল়নকিলেসাভাৰো, উপকরণেসু নিচ্ছন্দরাগভাৰো, চোরৰিলোপনে নিব্ভযভাৰো, রাজরাজমহামত্তেহি অসংসট্ঠভাৰো, চতূসু দিসাসু অপ্পটিহতভাৰোতি ইমেহি অট্ঠহি সমণসুখেহি (অপ. অট্ঠ. ১.দূরেনিদান, সুমেধকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা) উপেতং সমুপেতং অস্সমং মাপেসি’’ন্তি অস্সমেন সম্বন্ধং কত্ৰা ৰদন্তি, তং পাল়িযা ন সমেতি.
সাটকন্তি ৰত্থং. তত্থাতি তস্মিং অস্সমে. নৰদোসমুপাগতন্তি, সারিপুত্ত, তত্থ ৰসন্তো অত্তনো নিৰত্থপারুতং মহগ্ঘসাটকং পজহিং পরিচ্চজিং. সাটকং পজহন্তো চ তত্থ নৰ দোসে দিস্ৰা পজহিন্তি দীপেতি. তাপসপব্বজ্জং পব্বজিতানঞ্হি সাটকস্মিং নৰ দোসা পকাসিতা. কতমে নৰ? সাটকস্স মহগ্ঘভাৰো, পরপটিবদ্ধভাৰো, পরিভোগেন লহুকং কিলিস্সনভাৰো, কিলিট্ঠো চ ধোৰিতব্বো পুন রজিতব্বো চ হোতি পরিভোগেন জীরণভাৰো, জিণ্ণস্স পুন তুন্নকরণং ৰা অগ্গল়দানং ৰা কাতব্বং হোতি পুন পরিযেসনায দুরভিসম্ভৰভাৰো, তাপসপব্বজ্জায অননুচ্ছৰিকভাৰো, পচ্চত্থিকানং সাধারণভাৰো, যথা নং ন পচ্চত্থিকা গণ্হন্তি, এৰং গোপেতব্বো হোতি পরিদহতো ৰিভূসনট্ঠানভাৰো, গহেত্ৰা চরন্তস্স মহিচ্ছভাৰোতি এতেহি নৰহি দোসেহি (অপ. অট্ঠ. ১.দূরেনিদান, সুমেধকথা) উপগতং সাটকং পহায ৰাকচীরং নিৰাসেসিন্তি দীপেতি. ৰাকচীরন্তি মুঞ্জতিণং হীরাহীরং কত্ৰা গন্থেত্ৰা কতং ৰাকমযচীরং নিৰাসনপারুপনত্থায আদিযিন্তি অত্থো. দ্ৰাদসগুণমুপাগতন্তি দ্ৰাদসহি আনিসংসেহি উপেতং. এত্থ গুণ-সদ্দো আনিসংসট্ঠো ‘‘সতগুণা দক্খিণা পাটিকঙ্খিতব্বা’’তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৭৯) ৰিয. ম-কারো পদসন্ধিকরো. ৰাকচীরস্মিং দ্ৰাদসানিসংসা অপ্পগ্ঘতা, অপরাযত্ততা, সহত্থা কাতুং সক্কুণেয্যতা, পরিভোগেন জিণ্ণেপি সিব্বিতব্বাভাৰো, চোরভযাভাৰো পরিযেসন্তস্স সুখেন করণভাৰো, তাপসপব্বজ্জায সারুপ্পভাৰো, সেৰমানস্স ৰিভূসনট্ঠানাভাৰো, চীৰরপ্পচ্চযে অপ্পিচ্ছভাৰো, পরিভোগসুখভাৰো, ৰাকুপ্পত্তিযা সুলভভাৰো, ৰাকচীরে নট্ঠেপি অনপেক্খভাৰোতি ইমেহি দ্ৰাদসহি গুণেহি সম্পন্নং (অপ. অট্ঠ. ১.দূরেনিদান, সুমেধকথা; ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা).
অথ সুমেধপণ্ডিতো তত্থ পণ্ণসালাযং ৰিহরন্তো পচ্চূসসমযে পচ্চুট্ঠায অত্তনো নিক্খমনকারণং পচ্চৰেক্খমানো এৰং কির চিন্তেসি – ‘‘অহং পন নৰকনককটকনূপুরাদিসঙ্ঘট্টনসদ্দসম্মিস্সিত-মধুরহসিতকথিতগেহজনরমণীযং উল়ারৰিভৰসোভিতং সুরৰরভৰনাকারমগারং খেল়পিণ্ডং ৰিয পহায ৰিৰেকারামতায সব্বজনপাপপৰাহনং তপোৰনং পৰিট্ঠোস্মি, ইধ পন মে পণ্ণসালায ৰাসো দুতিযো ঘরাৰাসো ৰিয হোতি, হন্দাহং রুক্খমূলে ৰসেয্য’’ন্তি. তেন ৰুত্তং –
৩১. ‘‘অট্ঠদোসসমাকিণ্ণং, পজহিং পণ্ণসালক’’ন্তি.
তত্থ অট্ঠদোসসমাকিণ্ণন্তি অট্ঠহি দোসেহি সমাকিণ্ণং সংযুত্তং. কতমেহি অট্ঠহি? মহাসম্ভারেহি নিপ্ফাদনীযতা, তিণপণ্ণমত্তিকাদীহি নিচ্চং পটিজগ্গনীযতা, সেনাসনং নাম মহল্লকস্স পাপুণাতীতি অৰেলায ৰুট্ঠাপিযমানস্স চিত্তেকগ্গতা ন হোতীতি ৰুট্ঠাপনীযভাৰো, সীতুণ্হস্স পটিঘাতেন কাযস্স সুখুমালকরণভাৰো, ঘরং পৰিট্ঠেন যং কিঞ্চি পাপং সক্কা কাতুন্তি গরহপটিচ্ছাদনকরণভাৰো, ‘‘ময্হমিদ’’ন্তি সপরিগ্গহভাৰো, গেহস্স অত্থিভাৰো সদুতিযকৰাসো, ঊকামঙ্গুলঘরগোল়িকাদীনং সাধারণতায বহুসাধারণভাৰোতি ইতি ইমে অট্ঠ আদীনৰে (অপ. অট্ঠ. ১.দূরেনিদান, সুমেধকথা) দিস্ৰা মহাসত্তো পণ্ণসালং পজহিং.
গুণে দসহুপাগতন্তি ছন্নং পটিক্খিপিত্ৰা দসহি গুণেহি উপেতং, রুক্খমূলং উপগতোস্মীতি অত্থো. কতমেহি দসহি? অপ্পসমারম্ভতা, উপগমনমত্তমেৰেত্থ হোতীতি সুলভানৰজ্জতা, অভিণ্হং তরুপণ্ণৰিকারদস্সনেন অনিচ্চসঞ্ঞাসমুট্ঠাপনতা, সেনাসনমচ্ছেরাভাৰো, তত্থ হি পাপং করোন্তো লজ্জতীতি পাপকরণারহাভাৰো, পরিগ্গহকরণাভাৰো, দেৰতাহি সহ ৰাসো, ছন্নপটিক্খেপো, পরিভোগসুখতা, রুক্খমূলসেনাসনস্স গতগতট্ঠানে সুলভতায অনপেক্খভাৰোতি ইতি ইমে দস গুণে (অপ. অট্ঠ. ১.দূরেনিদান, সুমেধকথা) দিস্ৰা রুক্খমূলং উপগতোস্মীতি ৰদতি. আহ চ –
‘‘ৰণ্ণিতো বুদ্ধসেট্ঠেন, নিস্সযোতি চ ভাসিতো;
নিৰাসো পৰিৰিত্তস্স, রুক্খমূলসমো কুতো.
‘‘আৰাসমচ্ছেরহরে, দেৰতাপরিপালিতে;
পৰিৰিত্তে ৰসন্তো হি, রুক্খমূলম্হি সুব্বতো.
‘‘অভিরত্তানি নীলানি, পণ্ডূনি পতিতানি চ;
পস্সন্তো তরুপণ্ণানি, নিচ্চসঞ্ঞং পনূদতি.
‘‘তস্মা হি বুদ্ধদাযজ্জং, ভাৰনাভিরতালযং;
ৰিৰিত্তং নাতিমঞ্ঞেয্য, রুক্খমূলং ৰিচক্খণো’’তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.৩২);
অথ সুমেধপণ্ডিতো পণ্ণসালায দিট্ঠদোসো হুত্ৰা রুক্খমূলসেনাসনে লদ্ধানিসংসো ৰিহরন্তো উত্তরিপি চিন্তেসি – ‘‘আহারত্থায মে গামগমনং আহারপরিযেসনদুক্খং, নাহং কেনচি পারিজুঞ্ঞেন নিক্খমিত্ৰা আহারত্থায পব্বজিতো, আহারপরিযেসনমূলস্স চ দুক্খস্স পমাণং নত্থি, যংনূনাহং পৰত্তফলেন যাপেয্য’’ন্তি. ইমং পন অত্থৰিসেসং দীপেন্তো –
৩২-৩৩. ‘‘ৰাপিতং রোপিতং ধঞ্ঞং, পজহিং নিরৰসেসতো.
অনেকগুণসম্পন্নং, পৰত্তফলমাদিযি’’ন্তি. – আদিমাহ;
তত্থ ৰাপিতন্তি ৰপিত্ৰা নিপ্ফন্নং. রোপিতন্তি রোপিত্ৰা নিপ্ফন্নং, ৰপনরোপনৰসেন দুৰিধাৰ সস্সনিপ্ফত্তি, তং দুৰিধম্পি অত্তনো অপ্পিচ্ছতায পহায পৰত্তফলেন যাপেসিং. পৰত্তফলন্তি সযমেৰ পতিতফলং. আদিযিন্তি পরিভুঞ্জিং.
‘‘পৰত্তফলসন্তুট্ঠো, অপরাযত্তজীৰিকো;
পহীনাহারলোলুপ্পো, হোতি চাতুদ্দিসো মুনি.
‘‘জহাতি রসতণ্হঞ্চ, আজীৰো তস্স সুজ্ঝতি;
তস্মা হি নাতিমঞ্ঞেয্য, পৰত্তফলভোজন’’ন্তি. (ৰিসুদ্ধি. ১.২৬ থোকং ৰিসদিসং) –
এৰং পৰত্তমানো সুমেধপণ্ডিতো নচিরস্সেৰ অন্তোসত্তাহে অট্ঠ সমাপত্তিযো পঞ্চ অভিঞ্ঞাযো চ পাপুণি. ইমমত্থং পকাসেন্তেন ‘‘তত্থপ্পধানং পদহি’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং অস্সমে. পধানন্তি ৰীরিযং, ৰীরিযঞ্হি পদহিতব্বতো পধানভাৰকরণতো ৰা ‘‘পধান’’ন্তি ৰুচ্চতি. পদহিন্তি ৰীরিযমারভিং. নিস্সজ্জট্ঠানচঙ্কমেতি নিসজ্জায চ ঠানেন চ চঙ্কমেন চ.
সুমেধপণ্ডিতো পন সেয্যং পটিক্খিপিত্ৰা নিসজ্জট্ঠানচঙ্কমেহেৰ রত্তিন্দিৰং ৰীতিনামেত্ৰা সত্তাহব্ভন্তরেযেৰ অভিঞ্ঞাবলং পাপুণি. এৰং পন অভিঞ্ঞাবলং পত্ৰা সুমেধতাপসে সমাপত্তিসুখেন ৰীতিনামেন্তে তদা সব্বজনসঙ্গহকরো মারবলভযংকরো ঞাণদীপঙ্করো দীপঙ্করো নাম সত্থা লোকে উদপাদি.
সঙ্খেপেনেৰ তস্সাযমানুপুব্বিকথা – অযং কির দীপঙ্করো নাম মহাসত্তো সমত্তিংস পারমিযো পূরেত্ৰা ৰেস্সন্তরত্তভাৰসদিসে অত্তভাৰে ঠিতো পথৰিকম্পনাদীনি মহাদানানি দত্ৰা আযুপরিযোসানে তুসিতপুরে নিব্বত্তিত্ৰা তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতাহি সন্নিপতিত্ৰা –
‘‘কালো খো তে মহাৰীর, উপ্পজ্জ মাতুকুচ্ছিযং;
সদেৰকং তারযন্তো, বুজ্ঝস্সু অমতং পদ’’ন্তি. (বু. ৰং. ১.৬৭) –
ৰুত্তে ততো সো দেৰতানং ৰচনং সুত্ৰা চ পঞ্চ মহাৰিলোকনানি ৰিলোকেত্ৰা ততো চুতো রম্মৰতীনগরে অত্তনো যসৰিভূতিযা ৰিজিতৰাসুদেৰস্স নরদেৰস্স সুদেৰস্স নাম রঞ্ঞো কুলে সুমেধায দেৰিযা কুচ্ছিস্মিং আসাল়্হিপুণ্ণমিযা উত্তরাসাল়্হনক্খত্তেন পটিসন্ধিং গহেত্ৰা মহতা পরিৰারেন পরিহরিযমানো মহাদেৰিযা কুচ্ছিম্হি মণিকূটগতো ৰিয কেনচি অসুচিনা অমক্খিতো দস মাসে ৰসিত্ৰা সলিলধরৰিৰরগতো সরদকালচন্দো ৰিয তস্সা উদরতো নিক্খমি.
দ্ৰত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি
তস্স পন দীপঙ্করকুমারস্স পটিসন্ধিক্খণেপি ৰিজাতক্খণেপি দ্ৰত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি পাটিহারিযানি পাতুরহেসুং. সব্বসব্বঞ্ঞুবোধিসত্তেসু মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তেসু নিক্খমন্তেসু সম্বুজ্ঝন্তেসু ধম্মচক্কং পৰত্তন্তেসূতি ইমেসু চতূসু ঠানেসু দ্ৰত্তিংস পাটিহারিযানি পৰত্তন্তেৰ. তস্মা মযা পাকটত্তা দীপঙ্করকুমারস্স জাতিযং দস্সিতানি –
‘‘দীপঙ্করে চারুকরে কুমারে, সিৰংকরে সন্তিকরেৰ জাতে;
পকম্পি সঙ্কম্পি তদা সমন্তা, সহস্সসঙ্খ্যা দসলোকধাতু.
‘‘চক্কৰাল়সহস্সেসু, দসসহস্সেৰ দেৰতা;
একস্মিং চক্কৰাল়স্মিং, তদা সন্নিপতিংসু তা.
‘‘বোধিসত্তং মহাসত্তং, জাতমত্তন্তু দেৰতা;
পঠমং পটিগ্গণ্হিংসু, পচ্ছা তং মনুজা পন.
‘‘অৰাদিতা কেনচি চম্মনদ্ধা, সুপোক্খরা দুন্দুভিযো চ ৰীণা;
অঘট্টিতানাভরণানি তস্মিং, খণে সমন্তা মধুরং রৰিংসু.
‘‘ছিজ্জিংসু সব্বত্থ চ বন্ধনানি, সযং ৰিগচ্ছিংসু চ সব্বরোগা;
রূপানি পস্সিংসু চ জাতিঅন্ধা, সদ্দং সমন্তা বধিরা সুণিংসু.
‘‘অনুস্সতিং জাতিজল়া মনুস্সা, লভিংসু যানং পদসাৰ পঙ্গুলা;
ৰিদেসযাতা সযমেৰ নাৰা, সপট্টনং সীঘমুপাগমিংসু.
‘‘আকাসট্ঠং ভূমিগতঞ্চ সব্বং, সযং সমন্তা রতনং ৰিরোচি;
নিব্বাযি ঘোরে নিরযে হুতাসো, নদীসু তোযম্পি চ নপ্পৰত্তি.