৩. সন্তিকেনিদানকথা
‘‘সন্তিকেনিদানং পন ‘একং সমযং ভগৰা সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে অনাথপিণ্ডিকস্স আরামে’. ‘ৰেসালিযং ৰিহরতি মহাৰনে কূটাগারসালায’ন্তি চ এৰং তস্মিং তস্মিং ঠানেযেৰ লব্ভতী’’তি ৰুত্তং. কিঞ্চাপি এৰং ৰুত্তং, অথ খো পন তম্পি আদিতো পট্ঠায এৰং ৰেদিতব্বং – উদানঞ্হি উদানেত্ৰা জযপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স ভগৰতো এতদহোসি – ‘‘অহং কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি ইমস্স পল্লঙ্কস্স কারণা সন্ধাৰিং, এত্তকং মে কালং ইমস্সেৰ পল্লঙ্কস্স কারণা অলঙ্কতসীসং গীৰায ছিন্দিত্ৰা দিন্নং, সুঅঞ্জিতানি অক্খীনি হদযমংসঞ্চ উপ্পাটেৰা দিন্নং, জালীকুমারসদিসা পুত্তা, কণ্হাজিনকুমারিসদিসা ধীতরো, মদ্দীদেৰিসদিসা ভরিযাযো চ পরেসং দাসত্থায দিন্না. অযং মে পল্লঙ্কো জযপল্লঙ্কো থিরপল্লঙ্কো, এত্থ মে নিসিন্নস্স সঙ্কপ্পা পরিপুণ্ণা, ন তাৰ ইতো ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি অনেককোটিসতসহস্সসমাপত্তিযো সমাপজ্জন্তো সত্তাহং তত্থেৰ নিসীদি. যং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘অথ খো ভগৰা সত্তাহং একপল্লঙ্কেন নিসীদি ৰিমুত্তিসুখপটিসংৰেদী’’তি (মহাৰ. ১; উদা. ১).
অথ একচ্চানং দেৰতানং ‘‘অজ্জাপি নূন সিদ্ধত্থস্স কত্তব্বকিচ্চং অত্থি, পল্লঙ্কস্মিঞ্হি আলযং ন ৰিজহতী’’তি পরিৰিতক্কো উদপাদি. সত্থা দেৰতানং পরিৰিতক্কং ঞত্ৰা তাসং ৰিতক্কৰূপসমত্থং ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা যমকপাটিহারিযং দস্সেসি. মহাবোধিমণ্ডে হি কতপাটিহারিযঞ্চ ঞাতিসমাগমে কতপাটিহারিযঞ্চ পাথিকপুত্তসমাগমে কতপাটিহারিযঞ্চ সব্বং কণ্ডম্বরুক্খমূলে কতযমকপাটিহারিযসদিসং অহোসি.
এৰং সত্থা ইমিনা পাটিহারিযেন দেৰতানং ৰিতক্কং ৰূপসমেত্ৰা পল্লঙ্কতো ঈসকং পাচীননিস্সিতে উত্তরদিসাভাগে ঠত্ৰা ‘‘ইমস্মিং ৰত মে পল্লঙ্কে সব্বঞ্ঞুতং পটিৰিদ্ধ’’ন্তি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি কপ্পসতসহস্সঞ্চ পূরিতানং পারমীনং বলাধিগমট্ঠানং পল্লঙ্কং বোধিরুক্খঞ্চ অনিমিসেহি অক্খীহি ওলোকযমানো সত্তাহং ৰীতিনামেসি, তং ঠানং অনিমিসচেতিযং নাম জাতং. অথ সত্থা পল্লঙ্কস্স চ ঠিতট্ঠানস্স চ অন্তরা চঙ্কমং মাপেত্ৰা পুরত্থিমপচ্ছিমতো আযতে রতনচঙ্কমে চঙ্কমন্তো সত্তাহং ৰীতিনামেসি. তং ঠানং রতনচঙ্কমচেতিযং নাম জাতং.
চতুত্থে পন সত্তাহে বোধিতো পচ্ছিমুত্তরদিসাভাগে দেৰতা রতনঘরং মাপযিংসু. তত্থ ভগৰা পল্লঙ্কেন নিসীদিত্ৰা অভিধম্মপিটকং ৰিসেসতো চেত্থ অনন্তনযসমন্তপট্ঠানং ৰিচিনন্তো সত্তাহং ৰীতিনামেসি. আভিধম্মিকা পনাহু – ‘‘রতনঘরং নাম ন সত্তরতনমযং গেহং, সত্তন্নং পন পকরণানং সম্মসিতট্ঠানং ‘রতনঘর’ন্তি ৰুচ্চতী’’তি. যস্মা পনেত্থ উভোপেতে পরিযাযেন যুজ্জন্তি, তস্মা উভযম্পেতং গহেতব্বমেৰ. ততো পট্ঠায পন তং ঠানং রতনঘরচেতিযং নাম জাতং. এৰং সত্থা বোধিসমীপেযেৰ চত্তারি সত্তাহানি ৰীতিনামেত্ৰা পঞ্চমে সত্তাহে বোধিরুক্খমূলা যেন অজপালনিগ্রোধো তেনুপসঙ্কমি. তত্রাপি ধম্মং ৰিচিনন্তো ৰিমুত্তিসুখঞ্চ পটিসংৰেদেন্তো নিসীদি.
তস্মিং সমযে মারো পাপিমা ‘‘এত্তকং কালং অনুবন্ধন্তো ওতারাপেক্খোপি ইমস্স ন কিঞ্চি খলিতং অদ্দসং, অতিক্কন্তোদানি এস মম ৰস’’ন্তি দোমনস্সপ্পত্তো মহামগ্গে নিসীদিত্ৰা সোল়স কারণানি চিন্তেন্তো ভূমিযং সোল়স লেখা আকড্ঢি – ‘‘অহং এসো ৰিয দানপারমিং ন পূরেসিং, তেনম্হি ইমিনা সদিসো ন জাতো’’তি একং লেখং আকড্ঢি. তথা ‘‘অহং এসো ৰিয সীলপারমিং…পে… নেক্খম্মপারমিং, পঞ্ঞাপারমিং, ৰীরিযপারমিং, খন্তিপারমিং, সচ্চপারমিং, অধিট্ঠানপারমিং, মেত্তাপারমিং, উপেক্খাপারমিং ন পূরেসিং, তেনম্হি ইমিনা সদিসো ন জাতো’’তি দসমং লেখং আকড্ঢি. তথা ‘‘অহং এসো ৰিয অসাধারণস্স ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণস্স পটিৰেধায উপনিস্সযভূতা দস পারমিযো ন পূরেসিং, তেনম্হি ইমিনা সদিসো ন জাতো’’তি একাদসমং লেখং আকড্ঢি. তথা ‘‘অহং এসো ৰিয অসাধারণস্স আসযানুসযঞাণস্স…পে… মহাকরুণাসমাপত্তিঞাণস্স, যমকপাটিহারিযঞাণস্স, অনাৰরণঞাণস্স, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিৰেধায উপনিস্সযভূতা দস পারমিযো ন পূরেসিং, তেনম্হি ইমিনা সদিসো ন জাতো’’তি সোল়সমং লেখং আকড্ঢি. এৰং মারো ইমেহি কারণেহি মহামগ্গে সোল়স লেখা আকড্ঢিত্ৰা নিসীদি.
তস্মিঞ্চ সমযে তণ্হা, অরতি, রগা চাতি তিস্সো মারধীতরো (সং. নি. ১.১৬১) ‘‘পিতা নো ন পঞ্ঞাযতি, কহং নু খো এতরহী’’তি ওলোকযমানা তং দোমনস্সপ্পত্তং ভূমিং লেখমানং নিসিন্নং দিস্ৰা পিতু সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘কস্মা, তাত, ত্ৰং দুক্খী দুম্মনো’’তি পুচ্ছিংসু. ‘‘অম্মা, অযং মহাসমণো ময্হং ৰসং অতিক্কন্তো, এত্তকং কালং ওলোকেন্তো ওতারমস্স দট্ঠুং নাসক্খিং, তেনম্হি দুক্খী দুম্মনো’’তি. ‘‘যদি এৰং মা চিন্তযিত্থ, মযমেতং অত্তনো ৰসে কত্ৰা আদায আগমিস্সামা’’তি আহংসু. ‘‘ন সক্কা, অম্মা, এস কেনচি ৰসে কাতুং, অচলায সদ্ধায পতিট্ঠিতো এস পুরিসো’’তি. ‘‘তাত, মযং ইত্থিযো নাম, ইদানেৰ নং রাগপাসাদীহি বন্ধিত্ৰা আনেস্সাম, তুম্হে মা চিন্তযিত্থা’’তি ৰত্ৰা ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘পাদে তে, সমণ, পরিচারেমা’’তি আহংসু. ভগৰা নেৰ তাসং ৰচনং মনসি অকাসি, ন অক্খীনি উম্মীলেত্ৰা ওলোকেসি, অনুত্তরে উপধিসঙ্খযে ৰিমুত্তিযা ৰিৰেকসুখঞ্ঞেৰ অনুভৰন্তো নিসীদি.
পুন মারধীতরো ‘‘উচ্চাৰচা খো পুরিসানং অধিপ্পাযা, কেসঞ্চি কুমারিকাসু পেমং হোতি, কেসঞ্চি পঠমৰযে ঠিতাসু, কেসঞ্চি মজ্ঝিমৰযে ঠিতাসু, কেসঞ্চি পচ্ছিমৰযে ঠিতাসু, যংনূন মযং নানপ্পকারেহি রূপেহি পলোভেত্ৰা গণ্হেয্যামা’’তি একমেকা কুমারিকৰণ্ণাদিৰসেন সকং সকং অত্তভাৰং অভিনিম্মিনিত্ৰা কুমারিকা, অৰিজাতা, সকিংৰিজাতা, দুৰিজাতা, মজ্ঝিমিত্থিযো, মহিত্থিযো চ হুত্ৰা ছক্খত্তুং ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘পাদে তে, সমণ, পরিচারেমা’’তি আহংসু. তম্পি ভগৰা ন মনসাকাসি, যথা তং অনুত্তরে উপধিসঙ্খযে ৰিমুত্তো. কেচি পনাচরিযা ৰদন্তি – ‘‘তা মহিত্থিভাৰেন উপগতা দিস্ৰা ভগৰা – ‘এতা খণ্ডদন্তা পলিতকেসা হোন্তূ’তি অধিট্ঠাসী’’তি. তং ন গহেতব্বং. ন হি ভগৰা এৰরূপং অধিট্ঠানং অকাসি. ভগৰা পন ‘‘অপেথ তুম্হে, কিং দিস্ৰা এৰং ৰাযমথ, এৰরূপং নাম অৰীতরাগাদীনং পুরতো কাতুং ৰট্টতি. তথাগতস্স পন রাগো পহীনো, দোসো পহীনো, মোহো পহীনো’’তি অত্তনো কিলেসপ্পহানং আরব্ভ –
‘‘যস্স জিতং নাৰজীযতি, জিতমস্স নোযাতি কোচি লোকে;
তং বুদ্ধমনন্তগোচরং, অপদং কেন পদেন নেস্সথ.
‘‘যস্স জালিনী ৰিসত্তিকা, তণ্হা নত্থি কুহিঞ্চি নেতৰে;
তং বুদ্ধমনন্তগোচরং, অপদং কেন পদেন নেস্সথা’’তি. (ধ. প. ১৭৯-১৮০) –
ইমা ধম্মপদে বুদ্ধৰগ্গে দ্ৰে গাথা ৰদন্তো ধম্মং দেসেসি. তা ‘‘সচ্চং কির নো পিতা অৰোচ, ‘অরহং সুগতো লোকে, ন রাগেন সুৰানযো’’’তিআদীনি (সং. নি. ১.১৬১) ৰত্ৰা পিতু সন্তিকং আগমিংসু.
ভগৰাপি তত্থেৰ সত্তাহং ৰীতিনামেত্ৰা ততো মুচলিন্দমূলং অগমাসি. তত্থ সত্তাহৰদ্দলিকায উপ্পন্নায সীতাদিপটিবাহনত্থং মুচলিন্দেন নাম নাগরাজেন সত্তক্খত্তুং ভোগেহি পরিক্খিত্তো অসম্বাধায গন্ধকুটিযং ৰিহরন্তো ৰিয ৰিমুত্তিসুখং পটিসংৰেদিযমানো সত্তাহং ৰীতিনামেত্ৰা রাজাযতনং উপসঙ্কমিত্ৰা তত্থপি ৰিমুত্তিসুখং পটিসংৰেদিযমানোযেৰ সত্তাহং ৰীতিনামেসি. এত্তাৰতা সত্ত সত্তাহানি পরিপুণ্ণানি. এত্থন্তরে নেৰ মুখধোৰনং, ন সরীরপটিজগ্গনং, ন আহারকিচ্চং অহোসি, ঝানসুখফলসুখেনেৰ চ ৰীতিনামেসি.
অথস্স তস্মিং সত্তসত্তাহমত্থকে একূনপঞ্ঞাসতিমে দিৰসে তত্থ নিসিন্নস্স ‘‘মুখং ধোৰিস্সামী’’তি চিত্তং উদপাদি. সক্কো দেৰানমিন্দো অগদহরীতকং আহরিত্ৰা অদাসি, সত্থা তং পরিভুঞ্জি, তেনস্স সরীরৰল়ঞ্জো অহোসি. অথস্স সক্কোযেৰ নাগলতাদন্তকট্ঠঞ্চেৰ মুখধোৰনোদকঞ্চ অদাসি. সত্থা তং দন্তকট্ঠং খাদিত্ৰাৰ অনোতত্তদহোদকেন মুখং ধোৰিত্ৰা তত্থেৰ রাজাযতনমূলে নিসীদি.
তস্মিং সমযে তপুস্স ভল্লিকা নাম দ্ৰে ৰাণিজা পঞ্চহি সকটসতেহি উক্কলা জনপদা মজ্ঝিমদেসং গচ্ছন্তা পুব্বে অত্তনো ঞাতিসালোহিতায দেৰতায সকটানি সন্নিরুম্ভিত্ৰা সত্থু আহারসম্পাদনে উস্সাহিতা মন্থঞ্চ মধুপিণ্ডিকঞ্চ আদায – ‘‘পটিগ্গণ্হাতু নো, ভন্তে, ভগৰা ইমং আহারং অনুকম্পং উপাদাযা’’তি সত্থারং উপনামেত্ৰা অট্ঠংসু. ভগৰা পাযাসপটিগ্গহণদিৰসেযেৰ পত্তস্স অন্তরহিতত্তা ‘‘ন খো তথাগতা হত্থেসু পটিগ্গণ্হন্তি, কিম্হি নু খো অহং পটিগ্গণ্হেয্য’’ন্তি চিন্তেসি. অথস্স চিত্তং ঞত্ৰা চতূহি দিসাহি চত্তারো মহারাজানো ইন্দনীলমণিমযে পত্তে উপনামেসুং, ভগৰা তে পটিক্খিপি. পুন মুগ্গৰণ্ণসেলমযে চত্তারো পত্তে উপনামেসুং. ভগৰা চতুন্নম্পি মহারাজানং সদ্ধানুরক্খণত্থায চত্তারোপি পত্তে পটিগ্গহেত্ৰা উপরূপরি ঠপেত্ৰা ‘‘একো হোতূ’’তি অধিট্ঠাসি. চত্তারোপি মুখৰট্টিযং পঞ্ঞাযমানলেখা হুত্ৰা মজ্ঝিমপ্পমাণেন একত্তং উপগমিংসু. ভগৰা তস্মিং পচ্চগ্ঘে সেলমযে পত্তে আহারং পটিগ্গহেত্ৰা পরিভুঞ্জিত্ৰা অনুমোদনং অকাসি. তে দ্ৰে ভাতরো ৰাণিজা বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ সরণং গন্ত্ৰা দ্ৰেৰাচিকা উপাসকা অহেসুং. অথ নেসং ‘‘একং নো, ভন্তে, পরিচরিতব্বট্ঠানং দেথা’’তি ৰদন্তানং দক্খিণহত্থেন অত্তনো সীসং পরামসিত্ৰা কেসধাতুযো অদাসি. তে অত্তনো নগরে তা ধাতুযো সুৰণ্ণসমুগ্গস্স অন্তো পক্খিপিত্ৰা চেতিযং পতিট্ঠাপেসুং.
সম্মাসম্বুদ্ধো পন ততো ৰুট্ঠায পুন অজপালনিগ্রোধমেৰ গন্ত্ৰা নিগ্রোধমূলে নিসীদি. অথস্স তত্থ নিসিন্নমত্তস্সেৰ অত্তনা অধিগতধম্মস্স গম্ভীরতং পচ্চৰেক্খন্তস্স সব্ববুদ্ধানং আচিণ্ণো – ‘‘কিচ্ছেন অধিগতো খো ম্যাযং ধম্মো’’তি পরেসং অদেসেতুকামতাকারপ্পত্তো ৰিতক্কো উদপাদি. অথ খো ব্রহ্মা সহম্পতি ‘‘নস্সতি ৰত ভো লোকো, ৰিনস্সতি ৰত ভো লোকো’’তি দসহি চক্কৰাল়সহস্সেহি সক্কসুযামসন্তুসিতনিম্মানরতিৰসৰত্তিমহাব্রহ্মানো আদায সত্থু সন্তিকং আগন্ত্ৰা ‘‘দেসেতু, ভন্তে, ভগৰা ধম্ম’’ন্তিআদিনা নযেন ধম্মদেসনং আযাচি.
সত্থা তস্স পটিঞ্ঞং দত্ৰা ‘‘কস্স নু খো অহং পঠমং ধম্মং দেসেয্য’’ন্তি চিন্তেন্তো ‘‘আল়ারো পণ্ডিতো, সো ইমং ধম্মং খিপ্পং আজানিস্সতী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা পুন ওলোকেন্তো তস্স সত্তাহকালঙ্কতভাৰং ঞত্ৰা উদকং আৰজ্জেসি. তস্সাপি অভিদোসকালঙ্কতভাৰং ঞত্ৰা ‘‘বহূপকারা খো মে পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ’’তি পঞ্চৰগ্গিযে আরব্ভ মনসি কত্ৰা ‘‘কহং নু খো তে এতরহি ৰিহরন্তী’’তি আৰজ্জেন্তো ‘‘বারাণসিযং ইসিপতনে মিগদাযে’’তি ঞত্ৰা কতিপাহং বোধিমণ্ডসামন্তাযেৰ পিণ্ডায চরন্তো ৰিহরিত্ৰা ‘‘আসাল়্হিপুণ্ণমাযং বারাণসিং গন্ত্ৰা ধম্মচক্কং পৰত্তেস্সামী’’তি পক্খস্স চাতুদ্দসিযং পচ্চূসসমযে পচ্চুট্ঠায পভাতায রত্তিযা কালস্সেৰ পত্তচীৰরমাদায অট্ঠারসযোজনমগ্গং পটিপন্নো অন্তরামগ্গে উপকং নাম আজীৰকং দিস্ৰা তস্স অত্তনো বুদ্ধভাৰং আচিক্খিত্ৰা তং দিৰসমেৰ সাযন্হসমযে ইসিপতনং সম্পাপুণি.
পঞ্চৰগ্গিযা তথাগতং দূরতোৰ আগচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘অযং আৰুসো, সমণো গোতমো পচ্চযবাহুল্লায আৰত্তিত্ৰা পরিপুণ্ণকাযো পীণিন্দ্রিযো সুৰণ্ণৰণ্ণো হুত্ৰা আগচ্ছতি. ইমস্স ৰন্দনাদীনি ন করিস্সাম, মহাকুলপ্পসুতো খো পনেস আসনাভিহারং অরহতি, তেনস্স আসনমত্তং পঞ্ঞাপেস্সামা’’তি কতিকং অকংসু. ভগৰা সদেৰকস্স লোকস্স চিত্তাচারজাননসমত্থেন ঞাণেন ‘‘কিং নু খো ইমে চিন্তযিংসূ’’তি আৰজ্জেত্ৰা চিত্তং অঞ্ঞাসি. অথ তেসু সব্বদেৰমনুস্সেসু অনোদিস্সকৰসেন ফরণসমত্থং মেত্তচিত্তং সঙ্খিপিত্ৰা ওদিস্সকৰসেন মেত্তচিত্তেন ফরি. তে ভগৰতা মেত্তচিত্তেন সংফুট্ঠা তথাগতে উপসঙ্কমন্তে সকায কতিকায সণ্ঠাতুং অসক্কোন্তা পচ্চুগ্গন্ত্ৰা অভিৰাদনাদীনি সব্বকিচ্চানি অকংসু. সম্মাসম্বুদ্ধভাৰং পনস্স অজানন্তা কেৰলং নামেন চ আৰুসোৰাদেন চ সমুদাচরিংসু.
অথ নে ভগৰা – ‘‘মা, ভিক্খৰে, তথাগতং নামেন চ আৰুসোৰাদেন চ সমুদাচরথ. অরহং, ভিক্খৰে, তথাগতো সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি অত্তনো বুদ্ধভাৰং ঞাপেত্ৰা পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো উত্তরাসাল়্হনক্খত্তযোগে ৰত্তমানে অট্ঠারসহি ব্রহ্মকোটীহি পরিৰুতো পঞ্চৰগ্গিযত্থেরে আমন্তেত্ৰা তিপরিৰট্টং দ্ৰাদসাকারং ছঞাণৰিজম্ভনং অনুত্তরং ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তং (মহাৰ. ১৩ আদযো; সং. নি. ৫.১০৮১) দেসেসি. তেসু কোণ্ডঞ্ঞত্থেরো দেসনানুসারেন ঞাণং পেসেন্তো সুত্তপরিযোসানে অট্ঠারসহি ব্রহ্মকোটীহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি. সত্থা তত্থেৰ ৰস্সং উপগন্ত্ৰা পুনদিৰসে ৰপ্পত্থেরং ওৰদন্তো ৰিহারেযেৰ নিসীদি, সেসা চত্তারোপি পিণ্ডায চরিংসু. ৰপ্পত্থেরো পুব্বণ্হেযেৰ সোতাপত্তিফলং পাপুণি. এতেনেৰুপাযেন পুনদিৰসে ভদ্দিযত্থেরং, পুনদিৰসে মহানামত্থেরং, পুনদিৰসে অস্সজিত্থেরন্তি সব্বে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেত্ৰা পঞ্চমিযং পক্খস্স পঞ্চপি থেরে সন্নিপাতেত্ৰা অনত্তলক্খণসুত্তন্তং (মহাৰ. ২০ আদযো; সং. নি. ৩.৫৯) দেসেসি. দেসনাপরিযোসানে পঞ্চপি থেরা অরহত্তে পতিট্ঠহিংসু. অথ সত্থা যসস্স কুলপুত্তস্স উপনিস্সযং দিস্ৰা তং রত্তিভাগে নিব্বিজ্জিত্ৰা গেহং পহায নিক্খন্তং ‘‘এহি যসা’’তি পক্কোসিত্ৰা তস্মিংযেৰ রত্তিভাগে সোতাপত্তিফলে, পুনদিৰসে অরহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৰা, অপরেপি তস্স সহাযকে চতুপঞ্ঞাসজনে এহিভিক্খুপব্বজ্জায পব্বাজেত্ৰা অরহত্তং পাপেসি.
এৰং লোকে একসট্ঠিযা অরহন্তেসু জাতেসু সত্থা ৰুট্ঠৰস্সো পৰারেত্ৰা ‘‘চরথ ভিক্খৰে চারিক’’ন্তি সট্ঠিভিক্খূ দিসাসু পেসেত্ৰা সযং উরুৰেলং গচ্ছন্তো অন্তরামগ্গে কপ্পাসিকৰনসণ্ডে তিংসভদ্দৰগ্গিযকুমারে ৰিনেসি. তেসু সব্বপচ্ছিমকো সোতাপন্নো, সব্বুত্তমো অনাগামী অহোসি. তেপি সব্বে এহিভিক্খুভাৰেনেৰ পব্বাজেত্ৰা দিসাসু পেসেত্ৰা উরুৰেলং গন্ত্ৰা অড্ঢুড্ঢপাটিহারিযসহস্সানি দস্সেত্ৰা উরুৰেলকস্সপাদযো সহস্সজটিলপরিৰারে তেভাতিকজটিলে ৰিনেত্ৰা এহিভিক্খুভাৰেন পব্বাজেত্ৰা গযাসীসে নিসীদাপেত্ৰা আদিত্তপরিযাযদেসনায (মহাৰ. ৫৪) অরহত্তে পতিট্ঠাপেত্ৰা তেন অরহন্তসহস্সেন পরিৰুতো ‘‘বিম্বিসাররঞ্ঞো দিন্নপটিঞ্ঞং মোচেস্সামী’’তি রাজগহনগরূপচারে লট্ঠিৰনুয্যানং অগমাসি. রাজা উয্যানপালস্স সন্তিকা ‘‘সত্থা আগতো’’তি সুত্ৰা দ্ৰাদসনহুতেহি ব্রাহ্মণগহপতিকেহি পরিৰুতো সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা চক্কৰিচিত্ততলেসু সুৰণ্ণপট্টৰিতানং ৰিয পভাসমুদযং ৰিস্সজ্জেন্তেসু তথাগতস্স পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা একমন্তং নিসীদি সদ্ধিং পরিসায.
অথ খো তেসং ব্রাহ্মণগহপতিকানং এতদহোসি – ‘‘কিং নু খো মহাসমণো উরুৰেলকস্সপে ব্রহ্মচরিযং চরতি, উদাহু উরুৰেলকস্সপো মহাসমণে’’তি. ভগৰা তেসং চেতস্সা চেতোপরিৰিতক্কমঞ্ঞায উরুৰেলকস্সপং গাথায অজ্ঝভাসি –
‘‘কিমেৰ দিস্ৰা উরুৰেলৰাসি, পহাসি অগ্গিং কিসকোৰদানো;
পুচ্ছামি তং কস্সপ এতমত্থং, কথং পহীনং তৰ অগ্গিহুত্ত’’ন্তি. –
থেরোপি ভগৰতো অধিপ্পাযং ৰিদিত্ৰা –
‘‘রূপে চ সদ্দে চ অথো রসে চ, কামিত্থিযো চাভিৰদন্তি যঞ্ঞা;
এতং মলন্তী উপধীসু ঞত্ৰা, তস্মা ন যিট্ঠে ন হুতে অরঞ্জি’’ন্তি. (মহাৰ. ৫৫) –
ইমং গাথং ৰত্ৰা অত্তনো সাৰকভাৰপ্পকাসনত্থং তথাগতস্স পাদপিট্ঠে সীসং ঠপেত্ৰা ‘‘সত্থা মে, ভন্তে ভগৰা, সাৰকোহমস্মী’’তি ৰত্ৰা একতালং দ্ৰিতালং তিতালন্তি যাৰ সত্ততালপ্পমাণং সত্তক্খত্তুং ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা ওরুয্হ তথাগতং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি. তং পাটিহারিযং দিস্ৰা মহাজনো ‘‘অহো মহানুভাৰা বুদ্ধা, এৰঞ্হি থামগতদিট্ঠিকো নাম ‘অরহা’তি মঞ্ঞমানো উরুৰেলকস্সপোপি দিট্ঠিজালং ভিন্দিত্ৰা তথাগতেন দমিতো’’তি সত্থু গুণকথংযেৰ কথেসি. ভগৰা ‘‘নাহং ইদানিযেৰ উরুৰেলকস্সপং দমেমি, অতীতেপি এস মযা দমিতো’’তি ৰত্ৰা ইমিস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযা মহানারদকস্সপজাতকং (জা. ২.২২.১১৫৩ আদযো) কথেত্ৰা চত্তারি সচ্চানি পকাসেসি. রাজা একাদসহি নহুতেহি সদ্ধিং সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি, একনহুতং উপাসকত্তং পটিৰেদেসি. রাজা সত্থু সন্তিকে নিসিন্নোযেৰ পঞ্চ অস্সাসকে পৰেদেত্ৰা সরণং গন্ত্ৰা স্ৰাতনায নিমন্তেত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং পদক্খিণং কত্ৰা পক্কমি.
পুনদিৰসে যেহি চ ভগৰা হিয্যো দিট্ঠো, যেহি চ অদিট্ঠো, তে সব্বেপি রাজগহৰাসিনো অট্ঠারসকোটিসঙ্খা মনুস্সা তথাগতং দট্ঠুকামা পাতোৰ রাজগহতো লট্ঠিৰনুয্যানং অগমংসু. তিগাৰুতো মগ্গো নপ্পহোসি, সকললট্ঠিৰনুয্যানং নিরন্তরং ফুটং অহোসি. মহাজনো দসবলস্স রূপসোভগ্গপ্পত্তং অত্তভাৰং পস্সন্তোপি তিত্তিং কাতুং নাসক্খি. ৰণ্ণভূমি নামেসা. এৰরূপেসু হি ঠানেসু ভগৰতো লক্খণানুব্যঞ্জনাদিপ্পভেদা সব্বাপি রূপকাযসিরী ৰণ্ণেতব্বা. এৰং রূপসোভগ্গপ্পত্তং দসবলস্স সরীরং পস্সমানেন মহাজনেন নিরন্তরং ফুটে উয্যানে চ গমনমগ্গে চ একভিক্খুস্সপি নিক্খমনোকাসো নাহোসি. তং দিৰসং কির ভগৰতো ভত্তং ছিন্নং ভৰেয্য, তস্মা ‘‘তং মা অহোসী’’তি সক্কস্স নিসিন্নাসনং উণ্হাকারং দস্সেসি. সো আৰজ্জমানো তং কারণং ঞত্ৰা মাণৰকৰণ্ণং অভিনিম্মিনিত্ৰা বুদ্ধধম্মসঙ্ঘপটিসংযুত্তা থুতিযো ৰদমানো দসবলস্স পুরতো ওতরিত্ৰা দেৰানুভাৰেন ওকাসং কত্ৰা –
‘‘দন্তো দন্তেহি সহ পুরাণজটিলেহি, ৰিপ্পমুত্তো ৰিপ্পমুত্তেহি;
সিঙ্গীনিক্খসৰণ্ণো, রাজগহং পাৰিসি ভগৰা.
‘‘মুত্তো মুত্তেহি…পে….
‘‘তিণ্ণো তিণ্ণেহি…পে….
‘‘সন্তো সন্তেহি…পে… রাজগহং পাৰিসি ভগৰা.
‘‘দসৰাসো দসবলো, দসধম্মৰিদূ দসভি চুপেতো;
সো দসসতপরিৰারো, রাজগহং পাৰিসি ভগৰা’’তি. (মহাৰ. ৫৮) –
ইমাহি গাথাহি সত্থু ৰণ্ণং ৰদমানো পুরতো পাযাসি. তদা মহাজনো মাণৰকস্স রূপসিরিং দিস্ৰা ‘‘অতিৰিয অভিরূপো ৰতাযং মাণৰকো, ন খো পন অম্হেহি দিট্ঠপুব্বো’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘কুতো অযং মাণৰকো, কস্স ৰা অয’’ন্তি আহ. তং সুত্ৰা মাণৰো –
‘‘যো ধীরো সব্বধি দন্তো, সুদ্ধো অপ্পটিপুগ্গলো;
অরহং সুগতো লোকে, তস্সাহং পরিচারকো’’তি. – গাথমাহ;
সত্থা সক্কেন কতোকাসং মগ্গং পটিপজ্জিত্ৰা ভিক্খুসহস্সপরিৰুতো রাজগহং পাৰিসি. রাজা বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা ‘‘অহং, ভন্তে, তীণি রতনানি ৰিনা ৰসিতুং ন সক্খিস্সামি, ৰেলায ৰা অৰেলায ৰা ভগৰতো সন্তিকং আগমিস্সামি, লট্ঠিৰনুয্যানঞ্চ নাম অতিদূরে, ইদং পন অম্হাকং ৰেল়ুৰনুয্যানং নাতিদূরং নচ্চাসন্নং গমনাগমনসম্পন্নং বুদ্ধারহং সেনাসনং. ইদং মে, ভন্তে, ভগৰা পটিগ্গণ্হাতূ’’তি সুৰণ্ণভিঙ্গারেন পুপ্ফগন্ধৰাসিতং মণিৰণ্ণং উদকমাদায ৰেল়ুৰনুয্যানং পরিচ্চজন্তো দসবলস্স হত্থে উদকং পাতেসি. তস্মিং আরামে পটিগ্গহিতেযেৰ ‘‘বুদ্ধসাসনস্স মূলানি ওতিণ্ণানী’’তি মহাপথৰী কম্পি. জম্বুদীপতলস্মিঞ্হি ঠপেত্ৰা ৰেল়ুৰনং অঞ্ঞং মহাপথৰিং কম্পেত্ৰা গহিতসেনাসনং নাম নত্থি. তম্বপণ্ণিদীপেপি ঠপেত্ৰা মহাৰিহারং অঞ্ঞং পথৰিং কম্পেত্ৰা গহিতসেনাসনং নাম নত্থি. সত্থা ৰেল়ুৰনারামং পটিগ্গহেত্ৰা রঞ্ঞো অনুমোদনং কত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো ৰেল়ুৰনং অগমাসি.
তস্মিং খো পন সমযে সারিপুত্তো চ মোগ্গল্লানো চাতি দ্ৰে পরিব্বাজকা রাজগহং উপনিস্সায ৰিহরন্তি অমতং পরিযেসমানা. তেসু সারিপুত্তো অস্সজিত্থেরং পিণ্ডায পৰিট্ঠং দিস্ৰা পসন্নচিত্তো পযিরুপাসিত্ৰা ‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৰা’’তিআদিগাথং (মহাৰ. ৬০; অপ. থের ১.১.২৮৬) সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায অত্তনো সহাযকস্স মোগ্গল্লানস্সপি তমেৰ গাথং অভাসি. সোপি সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহি. তে উভোপি সঞ্চযং ওলোকেত্ৰা অত্তনো পরিসায সদ্ধিং ভগৰতো সন্তিকে পব্বজিংসু. তেসু মোগ্গল্লানো সত্তাহেন অরহত্তং পাপুণি, সারিপুত্তো অড্ঢমাসেন. উভোপি তে সত্থা অগ্গসাৰকট্ঠানে ঠপেসি. সারিপুত্তত্থেরেন চ অরহত্তং পত্তদিৰসেযেৰ সন্নিপাতং অকাসি.
তথাগতে পন তস্মিঞ্ঞেৰ ৰেল়ুৰনুয্যানে ৰিহরন্তে সুদ্ধোদনমহারাজা ‘‘পুত্তো কির মে ছব্বস্সানি দুক্করকারিকং চরিত্ৰা পরমাভিসম্বোধিং পত্ৰা পৰত্তৰরধম্মচক্কো রাজগহং উপনিস্সায ৰেল়ুৰনে ৰিহরতী’’তি সুত্ৰা অঞ্ঞতরং অমচ্চং আমন্তেসি – ‘‘এহি ভণে, ত্ৰং পুরিসসহস্সপরিৰারো রাজগহং গন্ত্ৰা মম ৰচনেন ‘পিতা তে সুদ্ধোদনমহারাজা দট্ঠুকামো’তি ৰত্ৰা মম পুত্তং গণ্হিত্ৰা এহী’’তি আহ. সো ‘‘এৰং, দেৰা’’তি রঞ্ঞো ৰচনং সিরসা সম্পটিচ্ছিত্ৰা পুরিসসহস্সপরিৰারো খিপ্পমেৰ সট্ঠিযোজনমগ্গং গন্ত্ৰা দসবলস্স চতুপরিসমজ্ঝে নিসীদিত্ৰা ধম্মদেসনাৰেলাযং ৰিহারং পাৰিসি. সো ‘‘তিট্ঠতু তাৰ রঞ্ঞা পহিতসাসন’’ন্তি পরিসপরিযন্তে ঠিতো সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা যথাঠিতোৰ সদ্ধিং পুরিসসহস্সেন অরহত্তং পত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. ভগৰা ‘‘এথ ভিক্খৰো’’তি হত্থং পসারেসি. সব্বে তঙ্খণঞ্ঞেৰ ইদ্ধিমযপত্তচীৰরধরা সট্ঠিৰস্সিকত্থেরা ৰিয অহেসুং. অরহত্তং পত্তকালতো পট্ঠায পন অরিযা নাম মজ্ঝত্তাৰ হোন্তীতি, সো রঞ্ঞা পহিতসাসনং দসবলস্স ন কথেসি. রাজা – ‘‘নেৰ গতো আগচ্ছতি, ন সাসনং সুয্যতী’’তি ‘‘এহি ভণে, ত্ৰং গচ্ছা’’তি এতেনেৰ নিযামেন অঞ্ঞং অমচ্চং পেসেসি. সোপি গন্ত্ৰা পুরিমনযেনেৰ সদ্ধিং পরিসায অরহত্তং পত্ৰা তুণ্হী অহোসি. পুন রাজা ‘‘এহি ভণে, ত্ৰং গচ্ছ, ত্ৰং গচ্ছা’’তি এতেনেৰ নিযামেন অপরেপি সত্ত অমচ্চে পেসেসি. তে সব্বে নৰ পুরিসসহস্সপরিৰারা নৰ অমচ্চা অত্তনো কিচ্চং নিট্ঠাপেত্ৰা তুণ্হীভূতা তত্থেৰ ৰিহরিংসু.
রাজা সাসনমত্তম্পি আহরিত্ৰা আচিক্খন্তং অলভিত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘এত্তকাপি জনা মযি সিনেহাভাৰেন সাসনমত্তম্পি ন পচ্চাহরিংসু, কো নু খো মে সাসনং করিস্সতী’’তি সব্বং রাজবলং ওলোকেন্তো কাল়ুদাযিং অদ্দস. সো কির রঞ্ঞো সব্বত্থসাধকো অব্ভন্তরিকো অতিৰিয ৰিস্সাসিকো অমচ্চো বোধিসত্তেন সদ্ধিং একদিৰসে জাতো সহপংসুকীল়কো সহাযো. অথ নং রাজা আমন্তেসি – ‘‘তাত কাল়ুদাযি, অহং মম পুত্তং দট্ঠুকামো নৰপুরিসসহস্সপরিৰারেন নৰ অমচ্চে পেসেসিং, তেসু একোপি আগন্ত্ৰা সাসনমত্তং আরোচেন্তো নাম নত্থি. দুজ্জানো খো পন মে জীৰিতন্তরাযো, জীৰমানোযেৰাহং পুত্তং দট্ঠুকামো. সক্খিস্সসি নু খো মে পুত্তং দস্সেতু’’ন্তি? ‘‘সক্খিস্সামি, দেৰ, সচে পব্বজিতুং লভিস্সামী’’তি. ‘‘তাত, ত্ৰং পব্বজিতো ৰা অপব্বজিতো ৰা ময্হং পুত্তং দস্সেহী’’তি. সো ‘‘সাধু, দেৰা’’তি রঞ্ঞো সাসনং আদায রাজগহং গন্ত্ৰা সত্থু ধম্মদেসনাৰেলায পরিসপরিযন্তে ঠিতো ধম্মং সুত্ৰা সপরিৰারো অরহত্তং পত্ৰা এহিভিক্খুভাৰেন পব্বজিত্ৰা ৰিহাসি.
সত্থা বুদ্ধো হুত্ৰা পঠমং অন্তোৰস্সং ইসিপতনে ৰসিত্ৰা ৰুট্ঠৰস্সো পৰারেত্ৰা উরুৰেলং গন্ত্ৰা তত্থ তযো মাসে ৰসন্তো তেভাতিকজটিলে ৰিনেত্ৰা ভিক্খুসহস্সপরিৰারো ফুস্সমাসপুণ্ণমাযং রাজগহং গন্ত্ৰা দ্ৰে মাসে ৰসি. এত্তাৰতা বারাণসিতো নিক্খন্তস্স পঞ্চ মাসা জাতা, সকলো হেমন্তো অতিক্কন্তো. কাল়ুদাযিত্থেরস্স আগতদিৰসতো সত্তট্ঠদিৰসা ৰীতিৰত্তা. থেরো ফগ্গুণমাসপুণ্ণমাযং চিন্তেসি – ‘‘অতিক্কন্তো দানি হেমন্তো, ৰসন্তসমযো অনুপ্পত্তো, মনুস্সেহি সস্সাদীনি উদ্ধরিত্ৰা সম্মুখসম্মুখট্ঠানেহি মগ্গা দিন্না, হরিততিণসঞ্ছন্না পথৰী, সুপুপ্ফিতা ৰনসণ্ডা, পটিপজ্জনক্খমা মগ্গা, কালো দসবলস্স ঞাতিসঙ্গহং কাতু’’ন্তি. অথ ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা –
‘‘অঙ্গারিনো দানি দুমা ভদন্তে, ফলেসিনো ছদনং ৰিপ্পহায;
তে অচ্চিমন্তোৰ পভাসযন্তি, সমযো মহাৰীর ভাগী রসানং…পে…. (থেরগা. ৫২৭);
‘‘নাতিসীতং নাতিউণ্হং, নাতিদুব্ভিক্খছাতকং;
সদ্দলা হরিতা ভূমি, এস কালো মহামুনী’’তি. –
সট্ঠিমত্তাহি গাথাহি দসবলস্স কুলনগরগমনৰণ্ণং ৰণ্ণেসি. অথ নং সত্থা – ‘‘কিং নু খো, উদাযি, মধুরস্সরেন গমনৰণ্ণং ৰণ্ণেসী’’তি আহ. ‘‘তুম্হাকং, ভন্তে, পিতা সুদ্ধোদনমহারাজা তুম্হে পস্সিতুকামো, করোথ ঞাতকানং সঙ্গহ’’ন্তি. ‘‘সাধু, উদাযি, করিস্সামি ঞাতকানং সঙ্গহং, ভিক্খুসঙ্ঘস্স আরোচেহি, গমিযৰত্তং পরিপূরেস্সন্তী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি থেরো তেসং আরোচেসি.
ভগৰা অঙ্গমগধৰাসীনং কুলপুত্তানং দসহি সহস্সেহি, কপিলৰত্থুৰাসীনং দসহি সহস্সেহীতি সব্বেহেৰ ৰীসতিসহস্সেহি খীণাসৰভিক্খূহি পরিৰুতো রাজগহা নিক্খমিত্ৰা দিৰসে দিৰসে যোজনং গচ্ছতি. ‘‘রাজগহতো সট্ঠিযোজনং কপিলৰত্থুং দ্ৰীহি মাসেহি পাপুণিস্সামী’’তি অতুরিতচারিকং পক্কামি. থেরোপি ‘‘ভগৰতো নিক্খন্তভাৰং রঞ্ঞো আরোচেস্সামী’’তি ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা রঞ্ঞো নিৰেসনে পাতুরহোসি. রাজা থেরং দিস্ৰা তুট্ঠচিত্তো মহারহে পল্লঙ্কে নিসীদাপেত্ৰা অত্তনো পটিযাদিতস্স নানগ্গরসভোজনস্স পত্তং পূরেত্ৰা অদাসি. থেরো উট্ঠায গমনাকারং দস্সেসি. ‘‘নিসীদিত্ৰা ভুঞ্জ, তাতা’’তি. ‘‘সত্থু সন্তিকং গন্ত্ৰা ভুঞ্জিস্সামি, মহারাজা’’তি. ‘‘কহং পন, তাত, সত্থা’’তি? ‘‘ৰীসতিসহস্সভিক্খুপরিৰারো তুম্হাকং দস্সনত্থায চারিকং নিক্খন্তো, মহারাজা’’তি. রাজা তুট্ঠমানসো আহ – ‘‘তুম্হে ইমং পরিভুঞ্জিত্ৰা যাৰ মম পুত্তো ইমং নগরং পাপুণাতি, তাৰস্স ইতোৰ পিণ্ডপাতং পরিহরথা’’তি. থেরো অধিৰাসেসি. রাজা থেরং পরিৰিসিত্ৰা পত্তং গন্ধচুণ্ণেন উব্বট্টেত্ৰা উত্তমস্স ভোজনস্স পূরেত্ৰা ‘‘তথাগতস্স দেথা’’তি থেরস্স হত্থে পতিট্ঠাপেসি. থেরো সব্বেসং পস্সন্তানংযেৰ পত্তং আকাসে খিপিত্ৰা সযম্পি ৰেহাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা পিণ্ডপাতং আহরিত্ৰা সত্থু হত্থে ঠপেসি. সত্থা তং পরিভুঞ্জি. এতেনেৰ উপাযেন থেরো দিৰসে দিৰসে পিণ্ডপাতং আহরি. সত্থাপি অন্তরামগ্গে রঞ্ঞোযেৰ পিণ্ডপাতং পরিভুঞ্জি. থেরোপি ভত্তকিচ্চাৰসানে দিৰসে দিৰসে ‘‘অজ্জ ভগৰা এত্তকং আগতো, অজ্জ এত্তক’’ন্তি বুদ্ধগুণপটিসংযুত্তায চ কথায সকলং রাজকুলং সত্থুদস্সনং ৰিনাযেৰ সত্থরি সঞ্জাতপ্পসাদং অকাসি. তেনেৰ নং ভগৰা ‘‘এতদগ্গং, ভিক্খৰে, মম সাৰকানং ভিক্খূনং কুলপ্পসাদকানং যদিদং কাল়ুদাযী’’তি (অ. নি. ১.২১৯, ২২৫) এতদগ্গে ঠপেসি.
সাকিযাপি খো অনুপ্পত্তে ভগৰতি ‘‘অম্হাকং ঞাতিসেট্ঠং পস্সিস্সামা’’তি সন্নিপতিত্ৰা ভগৰতো ৰসনট্ঠানং ৰীমংসমানা ‘‘নিগ্রোধসক্কস্স আরামো রমণীযো’’তি সল্লক্খেত্ৰা তত্থ সব্বং পটিজগ্গনৰিধিং কারেত্ৰা গন্ধপুপ্ফহত্থা পচ্চুগ্গমনং করোন্তা সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতে দহরদহরে নাগরদারকে চ নাগরদারিকাযো চ পঠমং পহিণিংসু, ততো রাজকুমারে চ রাজকুমারিকাযো চ, তেসং অনন্তরা সামং গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজযমানা ভগৰন্তং গহেত্ৰা নিগ্রোধারামমেৰ অগমংসু. তত্থ ভগৰা ৰীসতিসহস্সখীণাসৰপরিৰুতো পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসীদি. সাকিযা নাম মানজাতিকা মানত্থদ্ধা, তে ‘‘সিদ্ধত্থকুমারো অম্হেহি দহরতরো, অম্হাকং কনিট্ঠো, ভাগিনেয্যো, পুত্তো, নত্তা’’তি চিন্তেত্ৰা দহরদহরে রাজকুমারে আহংসু – ‘‘তুম্হে ৰন্দথ, মযং তুম্হাকং পিট্ঠিতো নিসীদিস্সামা’’তি.
তেসু এৰং অৰন্দিত্ৰা নিসিন্নেসু ভগৰা তেসং অজ্ঝাসযং ওলোকেত্ৰা ‘‘ন মং ঞাতযো ৰন্দন্তি, হন্দ দানি তে ৰন্দাপেস্সামী’’তি অভিঞ্ঞাপাদকং চতুত্থং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায আকাসং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা তেসং সীসে পাদপংসুং ওকিরমানো ৰিয কণ্ডম্বরুক্খমূলে যমকপাটিহারিযসদিসং পাটিহারিযং অকাসি. রাজা তং অচ্ছরিযং দিস্ৰা আহ – ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং জাতদিৰসে কালদেৰলস্স ৰন্দনত্থং উপনীতানং ৰোপাদে পরিৰত্তেত্ৰা ব্রাহ্মণস্স মত্থকে পতিট্ঠিতে দিস্ৰাপি অহং তুম্হাকং পাদে ৰন্দিং, অযং মে পঠমৰন্দনা. ৰপ্পমঙ্গলদিৰসে চ জম্বুচ্ছাযায সিরিসযনে নিপন্নানং ৰোজম্বুচ্ছাযায অপরিৰত্তনং দিস্ৰাপি পাদে ৰন্দিং, অযং মে দুতিযৰন্দনা. ইদানি পন ইমং অদিট্ঠপুব্বং পাটিহারিযং দিস্ৰাপি অহং তুম্হাকং পাদে ৰন্দামি, অযং মে ততিযৰন্দনা’’তি. রঞ্ঞা পন ৰন্দিতে ভগৰন্তং অৰন্দিত্ৰা ঠাতুং সমত্থো নাম একসাকিযোপি নাহোসি, সব্বে ৰন্দিংসুযেৰ.
ইতি ভগৰা ঞাতযো ৰন্দাপেত্ৰা আকাসতো ওতরিত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. নিসিন্নে ভগৰতি সিখাপত্তো ঞাতিসমাগমো অহোসি, সব্বে একগ্গচিত্তা হুত্ৰা নিসীদিংসু. ততো মহামেঘো পোক্খরৰস্সং ৰস্সি. তম্বৰণ্ণং উদকং হেট্ঠা ৰিরৰন্তং গচ্ছতি, তেমিতুকামোৰ তেমেতি, অতেমিতুকামস্স সরীরে একবিন্দুমত্তম্পি ন পততি. তং দিস্ৰা সব্বে অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তা জাতা ‘‘অহো অচ্ছরিযং, অহো অব্ভুত’’ন্তি কথং সমুট্ঠাপেসুং. সত্থা ‘‘ন ইদানেৰ ময্হং ঞাতিসমাগমে পোক্খরৰস্সং ৰস্সতি, অতীতেপি ৰস্সী’’তি ইমিস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযা ৰেস্সন্তরজাতকং (জা. ২.২২.১৬৫৫ আদযো) কথেসি. ধম্মকথং সুত্ৰা সব্বে উট্ঠায ৰন্দিত্ৰা পক্কমিংসু. একোপি রাজা ৰা রাজমহামত্তো ৰা ‘‘স্ৰে অম্হাকং ভিক্খং গণ্হথা’’তি ৰত্ৰা গতো নাম নত্থি.
সত্থা পুনদিৰসে ৰীসতিভিক্খুসহস্সপরিৰুতো কপিলৰত্থুং পিণ্ডায পাৰিসি. তং ন কোচি গন্ত্ৰা নিমন্তেসি, ন পত্তং ৰা অগ্গহেসি. ভগৰা ইন্দখীলে ঠিতোৰ আৰজ্জেসি – ‘‘কথং নু খো পুব্ববুদ্ধা কুলনগরে পিণ্ডায চরিংসু, কিং উপ্পটিপাটিযা ইস্সরজনানং ঘরানি অগমংসু, উদাহু সপদানচারিকং চরিংসূ’’তি? ততো একবুদ্ধস্সপি উপ্পটিপাটিযা গমনং অদিস্ৰা ‘‘মযাপি দানি অযমেৰ তেসং ৰংসো পগ্গহেতব্বো, আযতিঞ্চ মম সাৰকা মমঞ্ঞেৰ অনুসিক্খন্তা পিণ্ডচারিকৰত্তং পরিপূরেস্সন্তী’’তি কোটিযং নিৰিট্ঠগেহতো পট্ঠায সপদানং পিণ্ডায চরি. ‘‘অয্যো কির সিদ্ধত্থকুমারো পিণ্ডায চরতী’’তি দ্ৰিভূমিকতিভূমিকাদীসু পাসাদেসু সীহপঞ্জরং ৰিৰরিত্ৰা মহাজনো দস্সনব্যাৰটো অহোসি.
রাহুলমাতাপি দেৰী – ‘‘অয্যপুত্তো কির ইমস্মিংযেৰ নগরে মহন্তেন রাজানুভাৰেন সুৰণ্ণসিৰিকাদীহি ৰিচরিত্ৰা ইদানি কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযৰত্থনিৰাসনো কপালহত্থো পিণ্ডায চরতি, সোভতি নু খো’’তি সীহপঞ্জরং ৰিৰরিত্ৰা ওলোকযমানা ভগৰন্তং নানাৰিরাগসমুজ্জলায সরীরপ্পভায নগরৰীথিযো ওভাসেত্ৰা ব্যামপ্পভাপরিক্খেপসমুপব্যূল়্হায অসীতানুব্যঞ্জনপ্পভাসিতায দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণপটিমণ্ডিতায অনোপমায বুদ্ধসিরিযা ৰিরোচমানং দিস্ৰা উণ্হীসতো পট্ঠায যাৰ পাদতলা –
‘‘সিনিদ্ধনীলমুদুকুঞ্চিতকেসো, সূরিযনিম্মলতলাভিনলাটো;
যুত্ততুঙ্গমুদুকাযতনাসো, রংসিজালৰিকসিতো নরসীহো’’তি. –
এৰমাদিকাহি দসহি নরসীহগাথাহি অভিত্থৰিত্ৰা ‘‘তুম্হাকং পুত্তো পিণ্ডায চরতী’’তি রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা সংৰিগ্গহদযো হত্থেন সাটকং সণ্ডপেন্তো তুরিততুরিতো নিক্খমিত্ৰা ৰেগেন গন্ত্ৰা ভগৰতো পুরতো ঠত্ৰা আহ – ‘‘কিন্নু খো, ভন্তে, অম্হে লজ্জাপেথ, কিমত্থং পিণ্ডায চরথ, কিং ‘এত্তকানং ভিক্খূনং ন সক্কা ভত্তং লদ্ধু’ন্তি সঞ্ঞং করিত্থা’’তি? ‘‘ৰংসচারিত্তমেতং, মহারাজ, অম্হাক’’ন্তি. ‘‘ননু, ভন্তে, অম্হাকং ৰংসো নাম মহাসম্মতখত্তিযৰংসো, এত্থ চ একখত্তিযোপি ভিক্খাচরকো নাম নত্থী’’তি. ‘‘অযং, মহারাজ, খত্তিযৰংসো নাম তৰ ৰংসো. অম্হাকং পন ‘দীপঙ্করো কোণ্ডঞ্ঞো…পে… কস্সপো’তি অযং বুদ্ধৰংসো নাম. এতে চ অঞ্ঞে চ অনেকসহস্সসঙ্খা বুদ্ধা ভিক্খাচারেনেৰ জীৰিকং কপ্পেসু’’ন্তি অন্তরৰীথিযং ঠিতোৰ –
‘‘উত্তিট্ঠে নপ্পমজ্জেয্য, ধম্মং সুচরিতং চরে;
ধম্মচারী সুখং সেতি, অস্মিং লোকে পরম্হি চা’’তি. (ধ. প. ১৬৮) –
ইমং গাথমাহ. গাথাপরিযোসানে রাজা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি.
‘‘ধম্মঞ্চরে সুচরিতং, ন নং দুচ্চরিতং চরে;
ধম্মচারী সুখং সেতি, অস্মিং লোকে পরম্হি চা’’তি. (ধ. প. ১৬৯) –
ইমং গাথং সুত্ৰা সকদাগামিফলে পতিট্ঠাসি, মহাধম্মপালজাতকং (জা. ১.১০.৯২ আদযো) সুত্ৰা অনাগামিফলে পতিট্ঠাসি, মরণসমযে সেতচ্ছত্তস্স হেট্ঠা সিরিসযনে নিপন্নোযেৰ অরহত্তং পাপুণি. অরঞ্ঞৰাসেন পধানানুযোগকিচ্চং রঞ্ঞো নাহোসি. সো সোতাপত্তিফলং সচ্ছিকত্ৰাযেৰ পন ভগৰতো পত্তং গহেত্ৰা সপরিসং ভগৰন্তং মহাপাসাদং আরোপেত্ৰা পণীতেন খাদনীযেন ভোজনীযেন পরিৰিসি. ভত্তকিচ্চপরিযোসানে সব্বং ইত্থাগারং আগন্ত্ৰা ভগৰন্তং ৰন্দি ঠপেত্ৰা রাহুলমাতরং. সা পন ‘‘গচ্ছ, অয্যপুত্তং ৰন্দাহী’’তি পরিজনেন ৰুচ্চমানাপি ‘‘সচে ময্হং গুণো অত্থি, সযমেৰ মম সন্তিকং অয্যপুত্তো আগমিস্সতি, আগতমেৰ নং ৰন্দিস্সামী’’তি ৰত্ৰা ন অগমাসি.
ভগৰা রাজানং পত্তং গাহাপেত্ৰা দ্ৰীহি অগ্গসাৰকেহি সদ্ধিং রাজধীতায সিরিগব্ভং গন্ত্ৰা ‘‘রাজধীতা যথারুচি ৰন্দমানা ন কিঞ্চি ৰত্তব্বা’’তি ৰত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসীদি. সা ৰেগেনাগন্ত্ৰা গোপ্ফকেসু গহেত্ৰা পাদপিট্ঠিযং সীসং পরিৰত্তেত্ৰা যথাজ্ঝাসযং ৰন্দি. রাজা রাজধীতায ভগৰতি সিনেহবহুমানাদিগুণসম্পত্তিং কথেসি – ‘‘ভন্তে, মম ধীতা ‘তুম্হেহি কাসাযানি ৰত্থানি নিৰাসিতানী’তি সুত্ৰা ততো পট্ঠায কাসাযৰত্থনিৰত্থা জাতা, তুম্হাকং একভত্তিকভাৰং সুত্ৰা একভত্তিকাৰ জাতা, তুম্হেহি মহাসযনস্স ছড্ডিতভাৰং সুত্ৰা পট্টিকামঞ্চকেযেৰ নিপন্না, তুম্হাকং মালাগন্ধাদীহি ৰিরতভাৰং ঞত্ৰা ৰিরতমালাগন্ধাৰ জাতা, অত্তনো ঞাতকেহি ‘মযং পটিজগ্গিস্সামা’তি সাসনে পেসিতেপি তেসু একঞাতকম্পি ন ওলোকেসি, এৰং গুণসম্পন্না মে, ভন্তে, ধীতা’’তি. ‘‘অনচ্ছরিযং, মহারাজ, অযং ইদানি তযা রক্খিযমানা রাজধীতা পরিপক্কে ঞাণে অত্তানং রক্খেয্য, এসা পুব্বে অনারক্খা পব্বতপাদে ৰিচরমানা অপরিপক্কেপি ঞাণে অত্তানং রক্খী’’তি ৰত্ৰা চন্দকিন্নরীজাতকং (জা. ১.১৪.১৮ আদযো) কথেত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি.
পুনদিৰসে পন নন্দস্স রাজকুমারস্স অভিসেকগেহপ্পৰেসনৰিৰাহমঙ্গলেসু ৰত্তমানেসু তস্স গেহং গন্ত্ৰা কুমারং পত্তং গাহাপেত্ৰা পব্বাজেতুকামো মঙ্গলং ৰত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. জনপদকল্যাণী কুমারং গচ্ছন্তং দিস্ৰা ‘‘তুৰটং খো, অয্যপুত্ত, আগচ্ছেয্যাসী’’তি ৰত্ৰা গীৰং পসারেত্ৰা ওলোকেসি. সো ভগৰন্তং ‘‘পত্তং গণ্হথা’’তি ৰত্তুং অৰিসহমানো ৰিহারংযেৰ অগমাসি. তং অনিচ্ছমানংযেৰ ভগৰা পব্বাজেসি. ইতি ভগৰা কপিলৰত্থুং গন্ত্ৰা ততিযদিৰসে নন্দং পব্বাজেসি.
সত্তমে দিৰসে রাহুলমাতাপি কুমারং অলঙ্করিত্ৰা ভগৰতো সন্তিকং পেসেসি – ‘‘পস্স, তাত, এতং ৰীসতিসহস্সসমণপরিৰুতং সুৰণ্ণৰণ্ণং ব্রহ্মরূপৰণ্ণং সমণং, অযং তে পিতা, এতস্স মহন্তা নিধযো অহেসুং ত্যস্স নিক্খমনকালতো পট্ঠায ন পস্সাম, গচ্ছ, নং দাযজ্জং যাচাহি – ‘অহং, তাত, কুমারো অভিসেকং পত্ৰা চক্কৰত্তী ভৰিস্সামি, ধনেন মে অত্থো, ধনং মে দেহি. সামিকো হি পুত্তো পিতুসন্তকস্সা’’’তি. কুমারো চ ভগৰতো সন্তিকং গন্ত্ৰাৰ পিতুসিনেহং লভিত্ৰা হট্ঠচিত্তো ‘‘সুখা তে, সমণ, ছাযা’’তি ৰত্ৰা অঞ্ঞঞ্চ বহুং অত্তনো অনুরূপং ৰদন্তো অট্ঠাসি. ভগৰা কতভত্তকিচ্চো অনুমোদনং ৰত্ৰা উট্ঠাযাসনা পক্কামি. কুমারোপি ‘‘দাযজ্জং মে, সমণ, দেহি, দাযজ্জং মে, সমণ, দেহী’’তি ভগৰন্তং অনুবন্ধি. ন ভগৰা কুমারং নিৰত্তাপেসি, পরিজনোপি ভগৰতা সদ্ধিং গচ্ছন্তং নিৰত্তেতুং নাসক্খি. ইতি সো ভগৰতা সদ্ধিং আরামমেৰ অগমাসি.
ততো ভগৰা চিন্তেসি – ‘‘যং অযং পিতুসন্তকং ধনং ইচ্ছতি, তং ৰট্টানুগতং সৰিঘাতং, হন্দস্স মে বোধিমণ্ডে পটিলদ্ধং সত্তৰিধং অরিযধনং দেমি, লোকুত্তরদাযজ্জস্স নং সামিকং করোমী’’তি আযস্মন্তং সারিপুত্তং আমন্তেসি – ‘‘তেন হি, সারিপুত্ত, রাহুলং পব্বাজেহী’’তি. থেরো তং পব্বাজেসি. পব্বজিতে চ পন কুমারে রঞ্ঞো অধিমত্তং দুক্খং উপ্পজ্জি, তং অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তো ভগৰন্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘সাধু, ভন্তে, অয্যা মাতাপিতূহি অননুঞ্ঞাতং পুত্তং ন পব্বাজেয্যু’’ন্তি ৰরং যাচি. ভগৰা চ তস্স ৰরং দত্ৰা পুনেকদিৰসে রাজনিৰেসনে কতভত্তকিচ্চো একমন্তং নিসিন্নেন রঞ্ঞা ‘‘ভন্তে, তুম্হাকং দুক্করকারিককালে একা দেৰতা মং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘পুত্তো তে কালঙ্কতো’তি আহ, তস্সা ৰচনং অসদ্দহন্তো ‘ন ময্হং পুত্তো সম্বোধিং অপ্পত্ৰা কালং করোতী’তি তং পটিক্খিপি’’ন্তি ৰুত্তে ‘‘তুম্হে ইদানি কিং সদ্দহিস্সথ, যে তুম্হে পুব্বেপি অট্ঠিকানি দস্সেত্ৰা ‘পুত্তো তে মতো’তি ৰুত্তে ন সদ্দহিত্থা’’তি ইমিস্সা অট্ঠুপ্পত্তিযা মহাধম্মপালজাতকং কথেসি. কথাপরিযোসানে রাজা অনাগামিফলে পতিট্ঠহি.
ইতি ভগৰা পিতরং তীসু ফলেসু পতিট্ঠাপেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো পুনদেৰ রাজগহং গন্ত্ৰা সীতৰনে ৰিহাসি. তস্মিং সমযে অনাথপিণ্ডিকো গহপতি পঞ্চহি সকটসতেহি ভণ্ডং আদায রাজগহং গন্ত্ৰা অত্তনো পিযসহাযকস্স সেট্ঠিনো গেহং গন্ত্ৰা তত্থ বুদ্ধস্স ভগৰতো উপ্পন্নভাৰং সুত্ৰা বলৰপচ্চূসে দেৰতানুভাৰেন ৰিৰটেন দ্ৰারেন সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা ধম্মং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠায, দুতিযে দিৰসে বুদ্ধপ্পমুখস্স সঙ্ঘস্স মহাদানং দত্ৰা সাৰত্থিং আগমনত্থায সত্থু পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা অন্তরামগ্গে পঞ্চচত্তালীসযোজনট্ঠানে সতসহস্সং দত্ৰা যোজনিকে যোজনিকে ৰিহারং কারেত্ৰা জেতৰনং কোটিসন্থারেন অট্ঠারসহি হিরঞ্ঞকোটীহি কিণিত্ৰা নৰকম্মং পট্ঠপেসি. সো মজ্ঝে দসবলস্স গন্ধকুটিং কারেসি, তং পরিৰারেত্ৰা অসীতিযা মহাথেরানং পাটিযেক্কং একসন্নিৰেসনে আৰাসে এককুটিকদ্ৰিকুটিকহংসৰট্টকদীঘরস্সসালামণ্ডপাদিৰসেন সেসসেনাসনানি পোক্খরণিচঙ্কমনরত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানানি চাতি অট্ঠারসকোটিপরিচ্চাগেন রমণীযে ভূমিভাগে মনোরমং ৰিহারং কারেত্ৰা দসবলস্স আগমনত্থায দূতং পাহেসি. সত্থা তস্স ৰচনং সুত্ৰা মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰারো রাজগহা নিক্খমিত্ৰা অনুপুব্বেন সাৰত্থিনগরং পাপুণি.
মহাসেট্ঠিপি খো ৰিহারমহং সজ্জেত্ৰা তথাগতস্স জেতৰনং পৰিসনদিৰসে পুত্তং সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতং কত্ৰা অলঙ্কতপটিযত্তেহেৰ পঞ্চহি কুমারসতেহি সদ্ধিং পেসেসি. সো সপরিৰারো পঞ্চৰণ্ণৰত্থসমুজ্জলানি পঞ্চ ধজসতানি গহেত্ৰা দসবলস্স পুরতো অহোসি, তেসং পচ্ছতো মহাসুভদ্দা চূল়সুভদ্দাতি দ্ৰে সেট্ঠিধীতরো পঞ্চহি কুমারিকাসতেহি সদ্ধিং পুণ্ণঘটে গহেত্ৰা নিক্খমিংসু, তাসং পচ্ছতো সেট্ঠিভরিযা সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতা পঞ্চহি মাতুগামসতেহি সদ্ধিং পুণ্ণপাতিযো গহেত্ৰা নিক্খমি, সব্বেসং পচ্ছতো মহাসেট্ঠি অহতৰত্থনিৰত্থো অহতৰত্থনিৰত্থেহেৰ পঞ্চহি সেট্ঠিসতেহি সদ্ধিং ভগৰন্তং অব্ভুগ্গঞ্ছি. ভগৰা ইমং উপাসকপরিসং পুরতো কত্ৰা মহাভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো অত্তনো সরীরপ্পভায সুৰণ্ণরসসেকসিঞ্চনানি ৰিয ৰনন্তরানি কুরুমানো অনন্তায বুদ্ধলীলায অপরিমাণায বুদ্ধসিরিযা জেতৰনৰিহারং পাৰিসি.
অথ নং অনাথপিণ্ডিকো আপুচ্ছি – ‘‘কথাহং, ভন্তে, ইমস্মিং ৰিহারে পটিপজ্জামী’’তি? ‘‘তেন হি, গহপতি, ইমং ৰিহারং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স পতিট্ঠাপেহী’’তি. ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি মহাসেট্ঠি সুৰণ্ণভিঙ্গারং আদায দসবলস্স হত্থে উদকং পাতেত্ৰা ‘‘ইমং জেতৰনৰিহারং আগতানাগতস্স চাতুদ্দিসস্স বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দম্মী’’তি অদাসি. সত্থা ৰিহারং পটিগ্গহেত্ৰা অনুমোদনং করোন্তো –
‘‘সীতং উণ্হং পটিহন্তি, ততো ৰাল়মিগানি চ;
সরীসপে চ মকসে, সিসিরে চাপি ৰুট্ঠিযো.
‘‘ততো ৰাতাতপো ঘোরো, সঞ্জাতো পটিহঞ্ঞতি;
লেণত্থঞ্চ সুখত্থঞ্চ, ঝাযিতুঞ্চ ৰিপস্সিতুং.
‘‘ৰিহারদানং সঙ্ঘস্স, অগ্গং বুদ্ধেন ৰণ্ণিতং;
তস্মা হি পণ্ডিতো পোসো, সম্পস্সং অত্থমত্তনো.
‘‘ৰিহারে কারযে রম্মে, ৰাসযেত্থ বহুস্সুতে;
তেসং অন্নঞ্চ পানঞ্চ, ৰত্থসেনাসনানি চ.
‘‘দদেয্য উজুভূতেসু, ৰিপ্পসন্নেন চেতসা;
তে তস্স ধম্মং দেসেন্তি, সব্বদুক্খাপনূদনং;
যং সো ধম্মং ইধঞ্ঞায, পরিনিব্বাতি অনাসৰো’’তি. (চূল়ৰ. ২৯৫) –
ৰিহারানিসংসং কথেসি. অনাথপিণ্ডিকো দুতিযদিৰসতো পট্ঠায ৰিহারমহং আরভি. ৰিসাখায ৰিহারমহো চতূহি মাসেহি নিট্ঠিতো, অনাথপিণ্ডিকস্স পন ৰিহারমহো নৰহি মাসেহি নিট্ঠাসি. ৰিহারমহেপি অট্ঠারসেৰ কোটিযো পরিচ্চাগং অগমংসু. ইতি একস্মিংযেৰ ৰিহারে চতুপণ্ণাসকোটিসঙ্খং ধনং পরিচ্চজি.
অতীতে পন ৰিপস্সিস্স ভগৰতো কালে পুনব্বসুমিত্তো নাম সেট্ঠি সুৰণ্ণিট্ঠকাসন্থারেন কিণিত্ৰা তস্মিংযেৰ ঠানে যোজনপ্পমাণং সঙ্ঘারামং কারেসি. সিখিস্স পন ভগৰতো কালে সিরিৰড্ঢো নাম সেট্ঠি সুৰণ্ণফালসন্থারেন কিণিত্ৰা তস্মিংযেৰ ঠানে তিগাৰুতপ্পমাণং সঙ্ঘারামং কারেসি. ৰেস্সভুস্স ভগৰতো কালে সোত্থিযো নাম সেট্ঠি সুৰণ্ণহত্থিপদসন্থারেন কিণিত্ৰা তস্মিংযেৰ ঠানে অড্ঢযোজনপ্পমাণং সঙ্ঘারামং কারেসি. ককুসন্ধস্স ভগৰতো কালে অচ্চুতো নাম সেট্ঠি সুৰণ্ণিট্ঠকাসন্থারেন কিণিত্ৰা তস্মিংযেৰ ঠানে গাৰুতপ্পমাণং সঙ্ঘারামং কারেসি. কোণাগমনস্স ভগৰতো কালে উগ্গো নাম সেট্ঠি সুৰণ্ণকচ্ছপসন্থারেন কিণিত্ৰা তস্মিংযেৰ ঠানে অড্ঢগাৰুতপ্পমাণং সঙ্ঘারামং কারেসি. কস্সপস্স ভগৰতো কালে সুমঙ্গলো নাম সেট্ঠি সুৰণ্ণযট্ঠিসন্থারেন কিণিত্ৰা তস্মিংযেৰ ঠানে সোল়সকরীসপ্পমাণং সঙ্ঘারামং কারেসি. অম্হাকং পন ভগৰতো কালে অনাথপিণ্ডিকো নাম সেট্ঠি কহাপণকোটিসন্থারেন কিণিত্ৰা তস্মিংযেৰ ঠানে অট্ঠকরীসপ্পমাণং সঙ্ঘারামং কারেসি. ইদং কির ঠানং সব্ববুদ্ধানং অৰিজহিতট্ঠানমেৰ.
ইতি মহাবোধিমণ্ডে সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তিতো যাৰ মহাপরিনিব্বানমঞ্চা যস্মিং যস্মিং ঠানে ভগৰা ৰিহাসি, ইদং সন্তিকেনিদানং নামাতি ৰেদিতব্বং.
সন্তিকেনিদানকথা নিট্ঠিতা.
নিদানকথা নিট্ঠিতা.