গোতমো বুদ্ধো

তত্থ অম্হাকং বোধিসত্তো দীপঙ্করাদীনং চতুৰীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে অধিকারং করোন্তো কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি আগতো. কস্সপস্স পন ভগৰতো ওরভাগে ঠপেত্ৰা ইমং সম্মাসম্বুদ্ধং অঞ্ঞো বুদ্ধো নাম নত্থি. ইতি দীপঙ্করাদীনং চতুৰীসতিযা বুদ্ধানং সন্তিকে লদ্ধব্যাকরণো পন বোধিসত্তো যেনেন –

‘‘মনুস্সত্তং লিঙ্গসম্পত্তি, হেতু সত্থারদস্সনং;

পব্বজ্জা গুণসম্পত্তি, অধিকারো চ ছন্দতা;

অট্ঠধম্মসমোধানা, অভিনীহারো সমিজ্ঝতী’’তি. (বু. ৰং. ২.৫৯) –

ইমে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৰা দীপঙ্করপাদমূলে কতাভিনীহারেন ‘‘হন্দ বুদ্ধকরে ধম্মে, ৰিচিনামি ইতো চিতো’’তি উস্সাহং কত্ৰা ‘‘ৰিচিনন্তো তদা দক্খিং, পঠমং দানপারমি’’ন্তি দানপারমিতাদযো বুদ্ধকারকধম্মা দিট্ঠা, পূরেন্তোযেৰ যাৰ ৰেস্সন্তরত্তভাৰো আগমি. আগচ্ছন্তো চ যে তে কতাভিনীহারানং বোধিসত্তানং আনিসংসা সংৰণ্ণিতা –

‘‘এৰং সব্বঙ্গসম্পন্না, বোধিযা নিযতা নরা;

সংসরং দীঘমদ্ধানং, কপ্পকোটিসতেহিপি.

‘‘অৰীচিম্হি নুপ্পজ্জন্তি, তথা লোকন্তরেসু চ;

নিজ্ঝামতণ্হা খুপ্পিপাসা, ন হোন্তি কালকঞ্জিকা.

‘‘ন হোন্তি খুদ্দকা পাণা, উপ্পজ্জন্তাপি দুগ্গতিং;

জাযমানা মনুস্সেসু, জচ্চন্ধা ন ভৰন্তি তে.

‘‘সোতৰেকল্লতা নত্থি, ন ভৰন্তি মূগপক্খিকা;

ইত্থিভাৰং ন গচ্ছন্তি, উভতোব্যঞ্জনপণ্ডকা.

‘‘ন ভৰন্তি পরিযাপন্না, বোধিযা নিযতা নরা;

মুত্তা আনন্তরিকেহি, সব্বত্থ সুদ্ধগোচরা.

‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিং ন সেৰন্তি, কম্মকিরিযদস্সনা;

ৰসমানাপি সগ্গেসু, অসঞ্ঞং নুপপজ্জরে.

‘‘সুদ্ধাৰাসেসু দেৰেসু, হেতু নাম ন ৰিজ্জতি;

নেক্খম্মনিন্না সপ্পুরিসা, ৰিসংযুত্তা ভৰাভৰে;

চরন্তি লোকত্থচরিযাযো, পূরেন্তি সব্বপারমী’’তি.

তে আনিসংসে অধিগন্ত্ৰাৰ আগতো. পারমিযো পূরেন্তস্স চস্স অকিত্তিব্রাহ্মণকালে, সঙ্খব্রাহ্মণকালে, ধনঞ্চযরাজকালে, মহাসুদস্সনরাজকালে, মহাগোৰিন্দকালে, নিমিমহারাজকালে, চন্দকুমারকালে, ৰিসয্হসেট্ঠিকালে, সিৰিরাজকালে, ৰেস্সন্তররাজকালেতি দানপারমিতায পূরিতত্তভাৰানং পরিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স সসপণ্ডিতজাতকে –

‘‘ভিক্খায উপগতং দিস্ৰা, সকত্তানং পরিচ্চজিং;

দানেন মে সমো নত্থি, এসা মে দানপারমী’’তি. (চরিযা. ১.তস্সুদ্দান) –

এৰং অত্তপরিচ্চাগং করোন্তস্স দানপারমিতা পরমত্থপারমী নাম জাতা. তথা সীলৰনাগরাজকালে, চম্পেয্যনাগরাজকালে, ভূরিদত্তনাগরাজকালে, ছদ্দন্তনাগরাজকালে, জযদ্দিসরাজপুত্তকালে, অলীনসত্তুকুমারকালেতি সীলপারমিতায পূরিতত্তভাৰানং পরিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স সঙ্খপালজাতকে –

‘‘সূলেহি ৰিজ্ঝযন্তোপি, কোট্টিযন্তোপি সত্তিভি;

ভোজপুত্তে ন কুপ্পামি, এসা মে সীলপারমী’’তি. (চরিযা. ২.৯১) –

এৰং অত্তপরিচ্চাগং করোন্তস্স সীলপারমিতা পরমত্থপারমী নাম জাতা. তথা সোমনস্সকুমারকালে, হত্থিপালকুমারকালে, অযোঘরপণ্ডিতকালেতি মহারজ্জং পহায নেক্খম্মপারমিতায পূরিতত্তভাৰানং পরিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স চূল়সুতসোমজাতকে –

‘‘মহারজ্জং হত্থগতং, খেল়পিণ্ডংৰ ছড্ডযিং;

চজতো ন হোতি লগ্গনং, এসা মে নেক্খম্মপারমী’’তি. –

এৰং নিস্সঙ্গতায রজ্জং ছড্ডেত্ৰা নিক্খমন্তস্স নেক্খম্মপারমিতা পরমত্থপারমী নাম জাতা. তথা ৰিধুরপণ্ডিতকালে, মহাগোৰিন্দপণ্ডিতকালে, কুদ্দালপণ্ডিতকালে, অরকপণ্ডিতকালে, বোধিপরিব্বাজককালে, মহোসধপণ্ডিতকালেতি পঞ্ঞাপারমিতায পূরিতত্তভাৰানং পরিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স সত্তুভস্তজাতকে সেনকপণ্ডিতকালে –

‘‘পঞ্ঞায ৰিচিনন্তোহং, ব্রাহ্মণং মোচযিং দুখা;

পঞ্ঞায মে সমো নত্থি, এসা মে পঞ্ঞাপারমী’’তি. –

অন্তোভস্তগতং সপ্পং দস্সেন্তস্স পঞ্ঞাপারমিতা পরমত্থপারমী নাম জাতা. তথা ৰীরিযপারমিতাদীনম্পি পূরিতত্তভাৰানং পরিমাণং নাম নত্থি. একন্তেন পনস্স মহাজনকজাতকে –

‘‘অতীরদস্সী জলমজ্ঝে, হতা সব্বেৰ মানুসা;

চিত্তস্স অঞ্ঞথা নত্থি, এসা মে ৰীরিযপারমী’’তি. –

এৰং মহাসমুদ্দং তরন্তস্স ৰীরিযপারমিতা পরমত্থপারমী নাম জাতা. খন্তিৰাদিজাতকে –

‘‘অচেতনংৰ কোট্টেন্তে, তিণ্হেন ফরসুনা মমং;

কাসিরাজে ন কুপ্পামি, এসা মে খন্তিপারমী’’তি. –

এৰং অচেতনভাৰেন ৰিয মহাদুক্খং অধিৰাসেন্তস্স খন্তিপারমিতা পরমত্থপারমী নাম জাতা. মহাসুতসোমজাতকে –

‘‘সচ্চৰাচং অনুরক্খন্তো, চজিত্ৰা মম জীৰিতং;

মোচেসিং একসতং খত্তিযে, এসা মে সচ্চপারমী’’তি. –

এৰং জীৰিতং চজিত্ৰা সচ্চমনুরক্খন্তস্স সচ্চপারমিতা পরমত্থপারমী নাম জাতা. মূগপক্খজাতকে –

‘‘মাতাপিতা ন মে দেস্সা, নপি দেস্সং মহাযসং;

সব্বঞ্ঞুতং পিযং ময্হং, তস্মা ৰতমধিট্ঠহি’’ন্তি. (চরিযা. ৩.৬৫) –

এৰং জীৰিতম্পি চজিত্ৰা ৰতং অধিট্ঠহন্তস্স অধিট্ঠানপারমিতা পরমত্থপারমী নাম জাতা. সুৰণ্ণসামজাতকে –

‘‘ন মং কোচি উত্তসতি, নপিহং ভাযামি কস্সচি;

মেত্তাবলেনুপত্থদ্ধো, রমামি পৰনে তদা’’তি. (চরিযা. ৩.১১৩) –

এৰং জীৰিতম্পি অনোলোকেত্ৰা মেত্তাযন্তস্স মেত্তাপারমিতা পরমত্থপারমী নাম জাতা. লোমহংসজাতকে –

‘‘সুসানে সেয্যং কপ্পেমি, ছৰট্ঠিকং উপনিধাযহং;

গামণ্ডলা উপাগন্ত্ৰা, রূপং দস্সেন্তিনপ্পক’’ন্তি. (চরিযা. ৩.১১৯) –

এৰং গামদারকেসু নিট্ঠুভনাদীহি চেৰ মালাগন্ধূপহারাদীহি চ সুখদুক্খং উপ্পাদেন্তেসুপি উপেক্খং অনতিৰত্তেন্তস্স উপেক্খাপারমিতা পরমত্থপারমী নাম জাতা. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ৰিত্থারতো পনেস অত্থো চরিযাপিটকতো গহেতব্বোতি. এৰং পারমিযো পূরেত্ৰা ৰেস্সন্তরত্তভাৰে ঠিতো –

‘‘অচেতনাযং পথৰী, অৰিঞ্ঞায সুখং দুখং;

সাপি দানবলা ময্হং, সত্তক্খত্তুং পকম্পথা’’তি. (চরিযা. ১.১২৪) –

এৰং মহাপথৰিকম্পনাদীনি মহাপুঞ্ঞানি করিত্ৰা আযুপরিযোসানে ততো চুতো তুসিতভৰনে নিব্বত্তি. ইতি দীপঙ্করপাদমূলতো পট্ঠায যাৰ অযং তুসিতপুরে নিব্বত্তি, এত্তকং ঠানং দূরেনিদানং নামাতি ৰেদিতব্বং.

দূরেনিদানকথা নিট্ঠিতা.

২. অৰিদূরেনিদানকথা

তুসিতপুরে ৰসন্তেযেৰ পন বোধিসত্তে বুদ্ধকোলাহলং নাম উদপাদি. লোকস্মিঞ্হি তীণি কোলাহলানি মহন্তানি উপ্পজ্জন্তি কপ্পকোলাহলং, বুদ্ধকোলাহলং, চক্কৰত্তিকোলাহলন্তি. তত্থ ‘‘ৰস্সসতসহস্সচ্চযেন কপ্পুট্ঠানং ভৰিস্সতী’’তি লোকব্যূহা নাম কামাৰচরদেৰা মুত্তসিরা ৰিকিণ্ণকেসা রুদমুখা অস্সূনি হত্থেহি পুঞ্ছমানা রত্তৰত্থনিৰত্থা অতিৰিয ৰিরূপৰেসধারিনো হুত্ৰা মনুস্সপথে ৰিচরন্তা এৰং আরোচেন্তি – ‘‘মারিসা, ইতো ৰস্সসতসহস্সচ্চযেন কপ্পুট্ঠানং ভৰিস্সতি, অযং লোকো ৰিনস্সিস্সতি, মহাসমুদ্দোপি সুস্সিস্সতি, অযঞ্চ মহাপথৰী সিনেরু চ পব্বতরাজা উড্ডয্হিস্সন্তি ৰিনস্সিস্সন্তি, যাৰ ব্রহ্মলোকা লোকৰিনাসো ভৰিস্সতি, মেত্তং মারিসা, ভাৰেথ, করুণং, মুদিতং, উপেক্খং মারিসা, ভাৰেথ, মাতরং উপট্ঠহথ, পিতরং উপট্ঠহথ, কুলে জেট্ঠাপচাযিনো হোথা’’তি. ইদং কপ্পকোলাহলং নাম. ‘‘ৰস্সসহস্সচ্চযেন পন সব্বুঞ্ঞুবুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি লোকপালদেৰতা ‘‘ইতো, মারিসা, ৰস্সসহস্সচ্চযেন সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি উগ্ঘোসেন্তিযো আহিণ্ডন্তি. ইদং বুদ্ধকোলাহলং নাম. ‘‘ৰস্সসতস্সচ্চযেন চক্কৰত্তিরাজা উপ্পজ্জিস্সতী’’তি দেৰতাযো ‘‘ইতো মারিসা ৰস্সসতচ্চযেন চক্কৰত্তিরাজা লোকে উপ্পজ্জিস্সতী’’তি উগ্ঘোসেন্তিযো আহিণ্ডন্তি. ইদং চক্কৰত্তিকোলাহলং নাম. ইমানি তীণি কোলাহলানি মহন্তানি হোন্তি.

তেসু বুদ্ধকোলাহলসদ্দং সুত্ৰা সকলদসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতা একতো সন্নিপতিত্ৰা ‘‘অসুকো নাম সত্তো বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা তং উপসঙ্কমিত্ৰা আযাচন্তি. আযাচমানা চ পুব্বনিমিত্তেসু উপ্পন্নেসু আযাচন্তি. তদা পন সব্বাপি তা একেকচক্কৰাল়ে চাতুমহারাজসক্কসুযামসন্তুসিতসুনিম্মিতৰসৰত্তিমহাব্রহ্মেহি সদ্ধিং একচক্কৰাল়ে সন্নিপতিত্ৰা তুসিতভৰনে বোধিসত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘মারিস, তুম্হেহি দস পারমিযো পূরেন্তেহি ন সক্কসম্পত্তিং, ন মারব্রহ্মচক্কৰত্তিসম্পত্তিং পত্থেন্তেহি পূরিতা, লোকনিত্থরণত্থায পন সব্বঞ্ঞুতং পত্থেন্তেহি পূরিতা, সো ৰো দানি কালো, মারিস, বুদ্ধত্তায, সমযো, মারিস, বুদ্ধত্তাযা’’তি যাচিংসু.

অথ মহাসত্তো দেৰতানং পটিঞ্ঞং অদত্ৰাৰ কালদীপদেসকুলজনেত্তিআযুপরিচ্ছেদৰসেন পঞ্চমহাৰিলোকনং নাম ৰিলোকেসি. তত্থ ‘‘কালো নু খো, অকালো নু খো’’তি পঠমং কালং ৰিলোকেসি. তত্থ ৰস্সসতসহস্সতো উদ্ধং ৰড্ঢিতআযুকালো কালো নাম ন হোতি. কস্মা? তদা হি সত্তানং জাতিজরামরণানি ন পঞ্ঞাযন্তি. বুদ্ধানঞ্চ ধম্মদেসনা তিলক্খণমুত্তা নাম নত্থি. তেসং ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি কথেন্তানং ‘‘কিং নামেতং কথেন্তী’’তি নেৰ সোতব্বং ন সদ্ধাতব্বং মঞ্ঞন্তি, ততো অভিসমযো ন হোতি, তস্মিং অসতি অনিয্যানিকং সাসনং হোতি. তস্মা সো অকালো. ৰস্সসততো ঊনআযুকালোপি কালো নাম ন হোতি. কস্মা? তদা হি সত্তা উস্সন্নকিলেসা হোন্তি, উস্সন্নকিলেসানঞ্চ দিন্নো ওৰাদো ওৰাদট্ঠানে ন তিট্ঠতি, উদকে দণ্ডরাজি ৰিয খিপ্পং ৰিগচ্ছতি. তস্মা সোপি অকালো. ৰস্সসতসহস্সতো পন পট্ঠায হেট্ঠা, ৰস্সসততো পট্ঠায উদ্ধং আযুকালো কালো নাম. তদা চ ৰস্সসতাযুকালো, অথ মহাসত্তো ‘‘নিব্বত্তিতব্বকালো’’তি কালং পস্সি.

ততো দীপং ৰিলোকেন্তো সপরিৰারে চত্তারো দীপে ওলোকেত্ৰা ‘‘তীসু দীপেসু বুদ্ধা ন নিব্বত্তন্তি, জম্বুদীপেযেৰ নিব্বত্তন্তী’’তি দীপং পস্সি.

ততো ‘‘জম্বুদীপো নাম মহা, দসযোজনসহস্সপরিমাণো, কতরস্মিং নু খো পদেসে বুদ্ধা নিব্বত্তন্তী’’তি ওকাসং ৰিলোকেন্তো মজ্ঝিমদেসং পস্সি. মজ্ঝিমদেসো নাম ‘‘পুরত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো, তস্স পরেন মহাসালা, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. পুরত্থিমদক্খিণায দিসায সল্লৰতী নাম নদী, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. দক্খিণায দিসায সেতকণ্ণিকং নাম নিগমো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. পচ্ছিমায দিসায থূণং নাম ব্রাহ্মণগামো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. উত্তরায দিসায উসীরদ্ধজো নাম পব্বতো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে’’তি এৰং ৰিনযে (মহাৰ. ২৫৯) ৰুত্তো পদেসো. সো আযামতো তীণি যোজনসতানি, ৰিত্থারতো অড্ঢতেয্যানি, পরিক্খেপতো নৰ যোজনসতানীতি এতস্মিং পদেসে বুদ্ধা, পচ্চেকবুদ্ধা, অগ্গসাৰকা, অসীতি মহাসাৰকা, চক্কৰত্তিরাজানো, অঞ্ঞে চ মহেসক্খা খত্তিযব্রাহ্মণগহপতিমহাসালা উপ্পজ্জন্তি. ইদঞ্চেত্থ কপিলৰত্থু নাম নগরং, তত্থ মযা নিব্বত্তিতব্বন্তি নিট্ঠং অগমাসি.

ততো কুলং ৰিলোকেন্তো ‘‘বুদ্ধা নাম ৰেস্সকুলে ৰা সুদ্দকুলে ৰা ন নিব্বত্তন্তি. লোকসম্মতে পন খত্তিযকুলে ৰা ব্রাহ্মণকুলে ৰাতি দ্ৰীসুযেৰ কুলেসু নিব্বত্তন্তি. ইদানি চ খত্তিযকুলং লোকসম্মতং, তত্থ নিব্বত্তিস্সামি. সুদ্ধোদনো নাম রাজা মে পিতা ভৰিস্সতী’’তি কুলং পস্সি.

ততো মাতরং ৰিলোকেন্তো ‘‘বুদ্ধমাতা নাম লোলা সুরাধুত্তা ন হোতি, কপ্পসতসহস্সং পন পূরিতপারমী জাতিতো পট্ঠায অখণ্ডপঞ্চসীলাযেৰ হোতি. অযঞ্চ মহামাযা নাম দেৰী এদিসী, অযং মে মাতা ভৰিস্সতি. কিত্তকং পনস্সা আযূতি দসন্নং মাসানং উপরি সত্ত দিৰসানী’’তি পস্সি.

ইতি ইমং পঞ্চমহাৰিলোকনং ৰিলোকেত্ৰা ‘‘কালো মে, মারিসা, বুদ্ধভাৰাযা’’তি দেৰতানং সঙ্গহং করোন্তো পটিঞ্ঞং দত্ৰা ‘‘গচ্ছথ, তুম্হে’’তি তা দেৰতা উয্যোজেত্ৰা তুসিতদেৰতাহি পরিৰুতো তুসিতপুরে নন্দনৰনং পাৰিসি. সব্বদেৰলোকেসু হি নন্দনৰনং অত্থিযেৰ. তত্থ নং দেৰতা ‘‘ইতো চুতো সুগতিং গচ্ছ, ইতো চুতো সুগতিং গচ্ছা’’তি পুব্বে কতকুসলকম্মোকাসং সারযমানা ৰিচরন্তি. সো এৰং দেৰতাহি কুসলং সারযমানাহি পরিৰুতো তত্থ ৰিচরন্তোযেৰ চৰিত্ৰা মহামাযায দেৰিযা কুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিং গণ্হি.

তস্স আৰিভাৰত্থং অযং অনুপুব্বিকথা – তদা কির কপিলৰত্থুনগরে আসাল়্হিনক্খত্তং সঙ্ঘুট্ঠং অহোসি, মহাজনো নক্খত্তং কীল়তি. মহামাযাপি দেৰী পুরে পুণ্ণমায সত্তমদিৰসতো পট্ঠায ৰিগতসুরাপানং মালাগন্ধৰিভূতিসম্পন্নং নক্খত্তকীল়ং অনুভৰমানা সত্তমে দিৰসে পাতোৰ উট্ঠায গন্ধোদকেন ন্হাযিত্ৰা চত্তারি সতসহস্সানি ৰিস্সজ্জেত্ৰা মহাদানং দত্ৰা সব্বালঙ্কারৰিভূসিতা ৰরভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা উপোসথঙ্গানি অধিট্ঠায অলঙ্কতপটিযত্তং সিরিগব্ভং পৰিসিত্ৰা সিরিসযনে নিপন্না নিদ্দং ওক্কমমানা ইমং সুপিনং অদ্দস – চত্তারো কির নং মহারাজানো সযনেনেৰ সদ্ধিং উক্খিপিত্ৰা হিমৰন্তং নেত্ৰা সট্ঠিযোজনিকে মনোসিলাতলে সত্তযোজনিকস্স মহাসালরুক্খস্স হেট্ঠা ঠপেত্ৰা একমন্তং অট্ঠংসু. অথ নেসং দেৰিযো আগন্ত্ৰা দেৰিং অনোতত্তদহং নেত্ৰা মনুস্সমলহরণত্থং ন্হাপেত্ৰা দিব্বৰত্থং নিৰাসাপেত্ৰা গন্ধেহি ৰিলিম্পাপেত্ৰা দিব্বপুপ্ফানি পিল়ন্ধাপেত্ৰা ততো অৰিদূরে একো রজতপব্বতো অত্থি, তস্স অন্তো কনকৰিমানং অত্থি, তত্থ পাচীনসীসকং দিব্বসযনং পঞ্ঞাপেত্ৰা নিপজ্জাপেসুং. অথ বোধিসত্তো সেতৰরৰারণো হুত্ৰা ততো অৰিদূরে একো সুৰণ্ণপব্বতো অত্থি, তত্থ ৰিচরিত্ৰা ততো ওরুয্হ রজতপব্বতং অভিরুহিত্ৰা উত্তরদিসতো আগম্ম রজতদামৰণ্ণায সোণ্ডায সেতপদুমং গহেত্ৰা কোঞ্চনাদং নদিত্ৰা কনকৰিমানং পৰিসিত্ৰা মাতুসযনং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা দক্খিণপস্সং ফালেত্ৰা কুচ্ছিং পৰিট্ঠসদিসো অহোসীতি. এৰং উত্তরাসাল়্হনক্খত্তেন পটিসন্ধিং গণ্হি.

পুনদিৰসে পবুদ্ধা দেৰী তং সুপিনং রঞ্ঞো আরোচেসি. রাজা চতুসট্ঠিমত্তে ব্রাহ্মণপামোক্খে পক্কোসাপেত্ৰা গোমযহরিতূপলিত্তায লাজাদীহি কতমঙ্গলসক্কারায ভূমিযা মহারহানি আসনানি পঞ্ঞাপেত্ৰা তত্থ নিসিন্নানং ব্রাহ্মণানং সপ্পিমধুসক্খরাভিসঙ্খতস্স ৰরপাযাসস্স সুৰণ্ণরজতপাতিযো পূরেত্ৰা সুৰণ্ণরজতপাতীহিযেৰ পটিকুজ্জিত্ৰা অদাসি, অঞ্ঞেহি চ অহতৰত্থকপিলগাৰিদানাদীহি তে সন্তপ্পেসি. অথ নেসং সব্বকামেহি সন্তপ্পিতানং ব্রাহ্মণানং সুপিনং আরোচাপেত্ৰা ‘‘কিং ভৰিস্সতী’’তি পুচ্ছি. ব্রাহ্মণা আহংসু – ‘‘মা চিন্তযি, মহারাজ, দেৰিযা তে কুচ্ছিম্হি গব্ভো পতিট্ঠিতো, সো চ খো পুরিসগব্ভো, ন ইত্থিগব্ভো, পুত্তো তে ভৰিস্সতি, সো সচে অগারং অজ্ঝাৰসিস্সতি, রাজা ভৰিস্সতি চক্কৰত্তী. সচে অগারা নিক্খম্ম পব্বজিস্সতি, বুদ্ধো ভৰিস্সতি লোকে ৰিৰটচ্ছদো’’তি.

বোধিসত্তস্স পন মাতুকুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিগ্গহণক্খণেযেৰ একপ্পহারেনেৰ সকলদসসহস্সী লোকধাতু সঙ্কম্পি সম্পকম্পি সম্পৰেধি. দ্ৰত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি পাতুরহেসুং – দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু অপ্পমাণো ওভাসো ফরি. তস্স তং সিরিং দট্ঠুকামা ৰিয অন্ধা চক্খূনি পটিলভিংসু, বধিরা সদ্দং সুণিংসু, মূগা সমালপিংসু, খুজ্জা উজুগত্তা অহেসুং, পঙ্গুলা পদসা গমনং পটিলভিংসু, বন্ধনগতা সব্বসত্তা অন্দুবন্ধনাদীহি মুচ্চিংসু, সব্বনিরযেসু অগ্গী নিব্বাযিংসু, পেত্তিৰিসযেসু খুপ্পিপাসা ৰূপসমিংসু, তিরচ্ছানানং ভযং নাহোসি, সব্বসত্তানং রোগো ৰূপসমি, সব্বসত্তা পিযংৰদা অহেসুং, মধুরেনাকারেন অস্সা হসিংসু, ৰারণা গজ্জিংসু, সব্বতূরিযানি সকং সকং নিন্নাদং মুঞ্চিংসু, অঘট্টিতানিযেৰ মনুস্সানং হত্থূপগাদীনি আভরণানি ৰিরৰিংসু, সব্বা দিসা ৰিপ্পসন্না অহেসুং, সত্তানং সুখং উপ্পাদযমানো মুদুসীতলো ৰাতো ৰাযি, অকালমেঘো ৰস্সি, পথৰিতোপি উদকং উব্ভিজ্জিত্ৰা ৰিস্সন্দি, পক্খিনো আকাসগমনং ৰিজহিংসু, নদিযো অসন্দমানা অট্ঠংসু, মহাসমুদ্দো মধুরোদকো অহোসি, সব্বত্থকমেৰ পঞ্চৰণ্ণেহি পদুমেহি সঞ্ছন্নতলো অহোসি, থলজজলজাদীনি সব্বপুপ্ফানি পুপ্ফিংসু, রুক্খানং খন্ধেসু খন্ধপদুমানি, সাখাসু সাখাপদুমানি, লতাসু লতাপদুমানি পুপ্ফিংসু, ঘনসিলাতলানি ভিন্দিত্ৰা উপরূপরি সতপত্তানি হুত্ৰা দণ্ডপদুমানি নাম নিক্খমিংসু, আকাসে ওলম্বকপদুমানি নাম নিব্বত্তিংসু, সমন্ততো পুপ্ফৰস্সানি ৰস্সিংসু. আকাসে দিব্বতূরিযানি ৰজ্জিংসু, সকলদসসহস্সী লোকধাতু ৰট্টেত্ৰা ৰিস্সট্ঠমালাগুল়ো ৰিয, উপ্পীল়েত্ৰা বদ্ধমালাকলাপো ৰিয, অলঙ্কতপটিযত্তমালাসনং ৰিয চ একমালামালিনী ৰিপ্ফুরন্তৰাল়বীজনী পুপ্ফধূপগন্ধপরিৰাসিতা পরমসোভগ্গপ্পত্তা অহোসি.

এৰং গহিতপটিসন্ধিকস্স বোধিসত্তস্স পটিসন্ধিগ্গহণকালতো পট্ঠায বোধিসত্তস্স চেৰ বোধিসত্তমাতুযা চ উপদ্দৰনিৰারণত্থং খগ্গহত্থা চত্তারো দেৰপুত্তা আরক্খং গণ্হিংসু. বোধিসত্তস্স মাতুযা পুরিসেসু রাগচিত্তং নুপ্পজ্জি, লাভগ্গযসগ্গপ্পত্তা চ অহোসি সুখিনী অকিলন্তকাযা. বোধিসত্তঞ্চ অন্তোকুচ্ছিগতং ৰিপ্পসন্নে মণিরতনে আৰুতপণ্ডুসুত্তং ৰিয পস্সতি. যস্মা চ বোধিসত্তেন ৰসিতকুচ্ছি নাম চেতিযগব্ভসদিসা হোতি, ন সক্কা অঞ্ঞেন সত্তেন আৰসিতুং ৰা পরিভুঞ্জিতুং ৰা, তস্মা বোধিসত্তমাতা সত্তাহজাতে বোধিসত্তে কালং কত্ৰা তুসিতপুরে নিব্বত্তি. যথা চ অঞ্ঞা ইত্থিযো দসমাসে অপ্পত্ৰাপি অতিক্কমিত্ৰাপি নিসিন্নাপি নিপন্নাপি ৰিজাযন্তি, ন এৰং বোধিসত্তমাতা. সা পন বোধিসত্তং দসমাসে কুচ্ছিনা পরিহরিত্ৰা ঠিতাৰ ৰিজাযতি. অযং বোধিসত্তমাতুধম্মতা.

মহামাযাপি দেৰী পত্তেন তেলং ৰিয দসমাসে কুচ্ছিনা বোধিসত্তং পরিহরিত্ৰা পরিপুণ্ণগব্ভা ঞাতিঘরং গন্তুকামা সুদ্ধোদনমহারাজস্স আরোচেসি – ‘‘ইচ্ছামহং, দেৰ, কুলসন্তকং দেৰদহনগরং গন্তু’’ন্তি. রাজা ‘‘সাধূ’’তি সম্পটিচ্ছিত্ৰা কপিলৰত্থুতো যাৰ দেৰদহনগরা মগ্গং সমং কারেত্ৰা কদলিপুণ্ণঘটধজপটাকাদীহি অলঙ্কারেহি অলঙ্কারাপেত্ৰা দেৰিং সোৰণ্ণসিৰিকায নিসীদাপেত্ৰা অমচ্চসহস্সেন উক্খিপাপেত্ৰা মহন্তেন পরিৰারেন পেসেসি. দ্ৰিন্নং পন নগরানং অন্তরে উভযনগরৰাসীনম্পি লুম্বিনীৰনং নাম মঙ্গলসালৰনং অত্থি. তস্মিং সমযে মূলতো পট্ঠায যাৰ অগ্গসাখা সব্বং একপালিফুল্লং অহোসি, সাখন্তরেহি চেৰ পুপ্ফন্তরেহি চ পঞ্চৰণ্ণা ভমরগণা নানপ্পকারা চ সকুণসঙ্ঘা মধুরস্সরেন ৰিকূজন্তা ৰিচরন্তি. সকলং লুম্বিনীৰনং চিত্তলতাৰনসদিসং, মহানুভাৰস্স রঞ্ঞো সুসজ্জিতআপানমণ্ডলং ৰিয অহোসি. দেৰিযা তং দিস্ৰা সালৰনে কীল়িতুকামতা উদপাদি. অমচ্চা দেৰিং গহেত্ৰা সালৰনং পৰিসিংসু. সা মঙ্গলসালমূলং উপগন্ত্ৰা সালসাখং গণ্হিতুকামা অহোসি, সালসাখা সুসেদিতৰেত্তগ্গং ৰিয ওণমিত্ৰা দেৰিযা হত্থসমীপং উপগঞ্ছি. সা হত্থং পসারেত্ৰা সাখং অগ্গহেসি. তাৰদেৰ চ দেৰিযা কম্মজৰাতা চলিংসু, অথস্সা সাণিং পরিক্খিপাপেত্ৰা মহাজনো পটিক্কমি, সালসাখং গহেত্ৰা তিট্ঠমানায এৰ চস্সা গব্ভৰুট্ঠানং অহোসি. তঙ্খণঞ্ঞেৰ চত্তারো ৰিসুদ্ধচিত্তা মহাব্রহ্মানো সুৰণ্ণজালং আদায সম্পত্তা. তে তেন সুৰণ্ণজালেন বোধিসত্তং সম্পটিচ্ছিত্ৰা মাতু পুরতো ঠত্ৰা ‘‘অত্তমনা, দেৰি, হোহি, মহেসক্খো তে পুত্তো উপ্পন্নো’’তি আহংসু.

যথা পন অঞ্ঞে সত্তা মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমন্তা পটিকূলেন অসুচিনা মক্খিতা নিক্খমন্তি, ন এৰং বোধিসত্তো. সো পন ধম্মাসনতো ওতরন্তো ধম্মকথিকো ৰিয, নিস্সেণিতো ওতরন্তো পুরিসো ৰিয চ দ্ৰে হত্থে দ্ৰে চ পাদে পসারেত্ৰা ঠিতকোৰ মাতুকুচ্ছিসম্ভৰেন কেনচি অসুচিনা অমক্খিতো সুদ্ধো ৰিসদো কাসিকৰত্থে নিক্খিত্তমণিরতনং ৰিয জোতেন্তো মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমি. এৰং সন্তেপি বোধিসত্তস্স চ বোধিসত্তমাতুযা চ সক্কারত্থং আকাসতো দ্ৰে উদকধারা নিক্খমিত্ৰা বোধিসত্তস্স চ বোধিসত্তমাতুযা চ সরীরে উতুং গাহাপেসুং.

অথ নং সুৰণ্ণজালেন পটিগ্গহেত্ৰা ঠিতানং ব্রহ্মানং হত্থতো চত্তারো মহারাজানো মঙ্গলসম্মতায সুখসম্ফস্সায অজিনপ্পৰেণিযা গণ্হিংসু, তেসং হত্থতো মনুস্সা দুকূলচুম্বটকেন গণ্হিংসু, মনুস্সানং হত্থতো মুচ্চিত্ৰা পথৰিযং পতিট্ঠায পুরত্থিমদিসং ওলোকেসি, অনেকানি চক্কৰাল়সহস্সানি একঙ্গণানি অহেসুং. তত্থ দেৰমনুস্সা গন্ধমালাদীহি পূজযমানা ‘‘মহাপুরিস, ইধ তুম্হেহি সদিসো অঞ্ঞো নত্থি, কুতেত্থ উত্তরিতরো’’তি আহংসু. এৰং চতস্সো দিসা, চতস্সো অনুদিসা চ হেট্ঠা, উপরীতি দসপি দিসা অনুৰিলোকেত্ৰা অত্তনা সদিসং কঞ্চি অদিস্ৰা ‘‘অযং উত্তরাদিসা’’তি সত্তপদৰীতিহারেন অগমাসি মহাব্রহ্মুনা সেতচ্ছত্তং ধারযমানেন, সুযামেন ৰাল়বীজনিং, অঞ্ঞাহি চ দেৰতাহি সেসরাজককুধভণ্ডহত্থাহি অনুগম্মমানো. ততো সত্তমপদে ঠিতো ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্সা’’তিআদিকং আসভিং ৰাচং নিচ্ছারেন্তো সীহনাদং নদি.

বোধিসত্তো হি তীসু অত্তভাৰেসু মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তোৰ ৰাচং নিচ্ছারেসি মহোসধত্তভাৰে, ৰেস্সন্তরত্তভাৰে, ইমস্মিং অত্তভাৰে চাতি. মহোসধত্তভাৰে কিরস্স মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমন্তস্সেৰ সক্কো দেৰরাজা আগন্ত্ৰা চন্দনসারং হত্থে ঠপেত্ৰা গতো. সো তং মুট্ঠিযং কত্ৰাৰ নিক্খন্তো. অথ নং মাতা ‘‘তাত, কিং গহেত্ৰা আগতোসী’’তি পুচ্ছি. ‘‘ওসধং, অম্মা’’তি. ইতি ওসধং গহেত্ৰা আগতত্তা ‘‘ওসধদারকো’’ত্ৰেৰস্স নামং অকংসু. তং ওসধং গহেত্ৰা চাটিযং পক্খিপিংসু, আগতাগতানং অন্ধবধিরাদীনং তদেৰ সব্বরোগৰূপসমায ভেসজ্জং অহোসি. ততো ‘‘মহন্তং ইদং ওসধং, মহন্তং ইদং ওসধ’’ন্তি উপ্পন্নৰচনং উপাদায ‘‘মহোসধো’’ত্ৰেৰস্স নামং জাতং. ৰেস্সন্তরত্তভাৰে পন মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমন্তো দক্খিণহত্থং পসারেত্ৰাৰ ‘‘অত্থি নু খো, অম্ম, কিঞ্চি গেহস্মিং, দানং দস্সামী’’তি ৰদন্তো নিক্খমি. অথস্স মাতা ‘‘সধনে কুলে নিব্বত্তোসি, তাতা’’তি পুত্তস্স হত্থং অত্তনো হত্থতলে কত্ৰা সহস্সত্থৰিকং ঠপাপেসি. ইমস্মিং পন অত্তভাৰে ইমং সীহনাদং নদীতি এৰং বোধিসত্তো তীসু অত্তভাৰেসু মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তমত্তোৰ ৰাচং নিচ্ছারেসি. যথা চ পটিসন্ধিগ্গহণক্খণে তথা জাতিক্খণেপিস্স দ্ৰত্তিংস পুব্বনিমিত্তানি পাতুরহেসুং. যস্মিং পন সমযে অম্হাকং বোধিসত্তো লুম্বিনীৰনে জাতো, তস্মিংযেৰ সমযে রাহুলমাতাদেৰী, আনন্দত্থেরো,ছন্নো অমচ্চো, কাল়ুদাযী অমচ্চো, কণ্ডকো অস্সরাজা, মহাবোধিরুক্খো, চতস্সো নিধিকুম্ভিযো চ জাতা. তত্থ একা নিধিকুম্ভী গাৰুতপ্পমাণা, একা অড্ঢযোজনপ্পমাণা, একা তিগাৰুতপ্পমাণা, একা যোজনপ্পমাণা. গম্ভীরতো পথৰীপরিযন্তা এৰ অহোসীতি. ইমে সত্ত সহজাতা নাম.

উভযনগরৰাসিনো বোধিসত্তং গহেত্ৰা কপিলৰত্থুনগরমেৰ অগমংসু. তং দিৰসংযেৰ চ ‘‘কপিলৰত্থুনগরে সুদ্ধোদনমহারাজস্স পুত্তো জাতো, অযং কুমারো বোধিমূলে নিসীদিত্ৰা বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি তাৰতিংসভৰনে হট্ঠতুট্ঠা দেৰসঙ্ঘা চেলুক্খেপাদীনি পৰত্তেন্তা কীল়িংসু. তস্মিং সমযে সুদ্ধোদনমহারাজস্স কুলূপকো অট্ঠসমাপত্তিলাভী কালদেৰলো নাম তাপসো ভত্তকিচ্চং কত্ৰা দিৰাৰিহারত্থায তাৰতিংসভৰনং গন্ত্ৰা তত্থ দিৰাৰিহারং নিসিন্নো তা দেৰতা তথা কীল়মানা দিস্ৰা ‘‘কিং কারণা তুম্হে এৰং তুট্ঠমানসা কীল়থ, ময্হম্পেতং কারণং কথেথা’’তি পুচ্ছি. দেৰতা আহংসু – ‘‘মারিস, সুদ্ধোদনমহারাজস্স পুত্তো জাতো, সো বোধিমণ্ডে নিসীদিত্ৰা বুদ্ধো হুত্ৰা ধম্মচক্কং পৰত্তেস্সতি, ‘তস্স অনন্তং বুদ্ধলীল়ং দট্ঠুং, ধম্মঞ্চ সোতুং লচ্ছামা’তি ইমিনা কারণেন তুট্ঠাম্হা’’তি. তাপসো তাসং ৰচনং সুত্ৰা খিপ্পং দেৰলোকতো ওরুয্হ রাজনিৰেসনং পৰিসিত্ৰা পঞ্ঞত্তাসনে নিসিন্নো ‘‘পুত্তো কির তে, মহারাজ, জাতো, পস্সিস্সামি ন’’ন্তি আহ. রাজা অলঙ্কতপটিযত্তং কুমারং আহরাপেত্ৰা তাপসং ৰন্দাপেতুং অভিহরি. বোধিসত্তস্স পাদা পরিৰত্তিত্ৰা তাপসস্স জটাসু পতিট্ঠহিংসু. বোধিসত্তস্স হি তেনত্তভাৰেন ৰন্দিতব্বযুত্তকো নাম অঞ্ঞো নত্থি. সচে হি অজানন্তা বোধিসত্তস্স সীসং তাপসস্স পাদমূলে ঠপেয্যুং, সত্তধা তস্স মুদ্ধা ফলেয্য. তাপসো ‘‘ন মে অত্তানং নাসেতুং যুত্ত’’ন্তি উট্ঠাযাসনা বোধিসত্তস্স অঞ্জলিং পগ্গহেসি. রাজা তং অচ্ছরিযং দিস্ৰা অত্তনো পুত্তং ৰন্দি.

তাপসো অতীতে চত্তালীস কপ্পে, অনাগতে চত্তালীসাতি অসীতি কপ্পে অনুস্সরতি. বোধিসত্তস্স লক্খণসম্পত্তিং দিস্ৰা ‘‘ভৰিস্সতি নু খো বুদ্ধো, উদাহু নো’’তি আৰজ্জেত্ৰা উপধারেন্তো ‘‘নিস্সংসযেন বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘অচ্ছরিযপুরিসো অয’’ন্তি সিতং অকাসি. ততো ‘‘অহং ইমং অচ্ছরিযপুরিসং বুদ্ধভূতং দট্ঠুং লভিস্সামি নু খো, নো’’তি উপধারেন্তো ‘‘ন লভিস্সামি, অন্তরাযেৰ কালং কত্ৰা বুদ্ধসতেনপি বুদ্ধসহস্সেনপি গন্ত্ৰা বোধেতুং অসক্কুণেয্যে অরূপভৰে নিব্বত্তিস্সামী’’তি দিস্ৰা ‘‘এৰরূপং নাম অচ্ছরিযপুরিসং বুদ্ধভূতং দট্ঠুং ন লভিস্সামি, মহতী ৰত মে জানি ভৰিস্সতী’’তি পরোদি.

মনুস্সা দিস্ৰা ‘‘অম্হাকং অয্যো ইদানেৰ হসিত্ৰা পুন পরোদিত্ৰা পতিট্ঠিতো, কিং নু খো, ভন্তে, অম্হাকং অয্যপুত্তস্স কোচি অন্তরাযো ভৰিস্সতী’’তি তং পুচ্ছিংসু. ‘‘নত্থেতস্স অন্তরাযো, নিস্সংসযেন বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি. ‘‘অথ কস্মা, ভন্তে, পরোদিত্থা’’তি? ‘‘এৰরূপং পুরিসং বুদ্ধভূতং দট্ঠুং ন লভিস্সামি, ‘মহতী ৰত মে জানি ভৰিস্সতী’তি অত্তানং অনুসোচন্তো রোদামী’’তি আহ. ততো সো ‘‘কিং নু খো মে ঞাতকেসু কোচি একং বুদ্ধভূতং দট্ঠুং লভিস্সতী’’তি উপধারেন্তো অত্তনো ভাগিনেয্যং নালকদারকং অদ্দস. সো ভগিনিযা গেহং গন্ত্ৰা ‘‘কহং তে পুত্তো নালকো’’তি? ‘‘অত্থি গেহে, অয্যা’’তি. ‘‘পক্কোসাহি ন’’ন্তি পক্কোসাপেত্ৰা অত্তনো সন্তিকং আগতং কুমারং আহ – ‘‘তাত, সুদ্ধোদনমহারাজস্স কুলে পুত্তো জাতো, বুদ্ধঙ্কুরো এসো, পঞ্চতিংস ৰস্সানি অতিক্কমিত্ৰা বুদ্ধো ভৰিস্সতি, ত্ৰং এতং দট্ঠুং লভিস্সসি, অজ্জেৰ পব্বজাহী’’তি. সত্তাসীতিকোটিধনে কুলে নিব্বত্তদারকোপি ‘‘ন মং মাতুলো অনত্থে নিযোজেস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা তাৰদেৰ অন্তরাপণতো কাসাযানি চেৰ মত্তিকাপত্তঞ্চ আহরাপেত্ৰা কেসমস্সুং ওহারেত্ৰা কাসাযানি ৰত্থানি অচ্ছাদেত্ৰা ‘‘যো লোকে উত্তমপুগ্গলো, তং উদ্দিস্স ময্হং পব্বজ্জা’’তি বোধিসত্তাভিমুখং অঞ্জলিং পগ্গয্হ পঞ্চপতিট্ঠিতেন ৰন্দিত্ৰা পত্তং থৰিকায পক্খিপিত্ৰা অংসকূটে ওলগ্গেত্ৰা হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা সমণধম্মং অকাসি. সো পরমাভিসম্বোধিপ্পত্তং তথাগতং উপসঙ্কমিত্ৰা নালকপটিপদং কথাপেত্ৰা পুন হিমৰন্তং পৰিসিত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা উক্কট্ঠপটিপদং পটিপন্নো সত্তেৰ মাসে আযুং পালেত্ৰা একং সুৰণ্ণপব্বতং নিস্সায ঠিতকোৰ অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি.

বোধিসত্তম্পি খো পঞ্চমদিৰসে সীসং ন্হাপেত্ৰা ‘‘নামগ্গহণং গণ্হিস্সামা’’তি রাজভৰনং চতুজ্জাতিযগন্ধেহি ৰিলিম্পেত্ৰা লাজপঞ্চমকানি পুপ্ফানি ৰিকিরিত্ৰা অসম্ভিন্নপাযাসং সম্পাদেত্ৰা তিণ্ণং ৰেদানং পারঙ্গতে অট্ঠসতং ব্রাহ্মণে নিমন্তেত্ৰা রাজভৰনে নিসীদাপেত্ৰা সুভোজনং ভোজাপেত্ৰা মহাসক্কারং কত্ৰা ‘‘কিং নু খো ভৰিস্সতী’’তি লক্খণানি পরিগ্গহাপেসুং. তেসু –

‘‘রামো ধজো লক্খণো চাপি মন্তী, যঞ্ঞো সুভোজো সুযামো সুদত্তো;

এতে তদা অট্ঠ অহেসুং ব্রাহ্মণা, ছল়ঙ্গৰা মন্তং ৰিযাকরিংসূ’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২৮৪) –

ইমে অট্ঠেৰ ব্রাহ্মণা লক্খণপরিগ্গাহকা অহেসুং. পটিসন্ধিগ্গহণদিৰসে সুপিনোপি এতেহেৰ পরিগ্গহিতো. তেসু সত্ত জনা দ্ৰে অঙ্গুলিযো উক্খিপিত্ৰা দ্ৰিধা নং ব্যাকরিংসু – ‘‘ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতো সচে অগারং অজ্ঝাৰসিস্সতি, রাজা ভৰিস্সতি চক্কৰত্তী, সচে পব্বজিস্সতি, বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি সব্বং চক্কৰত্তিরঞ্ঞো সিরিৰিভৰং আচিক্খিংসু. তেসং পন সব্বদহরো গোত্ততো কোণ্ডঞ্ঞো নাম মাণৰো বোধিসত্তস্স ৰরলক্খণসম্পত্তিং ওলোকেত্ৰা ‘‘ইমস্স অগারমজ্ঝে ঠানকারণং নত্থি, একন্তেনেস ৰিৰটচ্ছদো বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি একমেৰ অঙ্গুলিং উক্খিপিত্ৰা একংসব্যাকরণং ব্যাকাসি. অযঞ্হি কতাধিকারো পচ্ছিমভৰিকসত্তো পঞ্ঞায ইতরে সত্ত জনে অভিভৰিত্ৰা ইমেহি লক্খণেহি সমন্নাগতস্স বোধিসত্তস্স একন্তবুদ্ধভাৰসঙ্খাতং একমেৰ গহিং অদ্দস, তস্মা একং অঙ্গুলিং উক্খিপিত্ৰা এৰং ব্যাকাসি. অথস্স নামং গণ্হন্তা সব্বলোকস্স অত্থসিদ্ধিকরত্তা ‘‘সিদ্ধত্থো’’তি নামং অকংসু.

অথ খো তে ব্রাহ্মণা অত্তনো অত্তনো ঘরানি গন্ত্ৰা পুত্তে আমন্তযিংসু – ‘‘তাতা, অম্হে মহল্লকা, সুদ্ধোদনমহারাজস্স পুত্তং সব্বঞ্ঞুতং পত্তং মযং সম্ভাৰেয্যাম ৰা নো ৰা, তুম্হে তস্মিং কুমারে সব্বঞ্ঞুতং পত্তে তস্স সাসনে পব্বজেয্যাথা’’তি. তে সত্তপি জনা যাৰতাযুকং ঠত্ৰা যথাকম্মং গতা, কোণ্ডঞ্ঞমাণৰোযেৰ পন অরোগো অহোসি. সো মহাসত্তে ৰুদ্ধিমন্ৰায মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা পব্বজিত্ৰা অনক্কমেন উরুৰেলং গন্ত্ৰা ‘‘রমণীযো ৰত অযং ভূমিভাগো, অলং ৰতিদং পধানত্থিকস্স কুলপুত্তস্স পধানাযা’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা তত্থ ৰাসং উপগতে ‘‘মহাপুরিসো পব্বজিতো’’তি সুত্ৰা তেসং ব্রাহ্মণানং পুত্তে উপসঙ্কমিত্ৰা এৰমাহ – ‘‘সিদ্ধত্থকুমারো কির পব্বজিতো, সো নিস্সংসযেন বুদ্ধো ভৰিস্সতি. সচে তুম্হাকং পিতরো অরোগা অস্সু, অজ্জ নিক্খমিত্ৰা পব্বজেয্যুং. সচে তুম্হেপি ইচ্ছেয্যাথ, এথ, মযং তং মহাপুরিসং অনুপব্বজিস্সামা’’তি. তে সব্বে একচ্ছন্দা ভৰিতুং নাসক্খিংসু, তেসু তযো জনা ন পব্বজিংসু, কোণ্ডঞ্ঞব্রাহ্মণং জেট্ঠকং কত্ৰা ইতরে চত্তারো পব্বজিংসু. তে পঞ্চপি জনা পঞ্চৰগ্গিযত্থেরা নাম জাতা.

তদা পন সুদ্ধোদনরাজা – ‘‘কিং দিস্ৰা ময্হং পুত্তো পব্বজিস্সতী’’তি পুচ্ছি. ‘‘চত্তারি পুব্বনিমিত্তানী’’তি. ‘‘কতরঞ্চ কতরঞ্চা’’তি? ‘‘জরাজিণ্ণং, ব্যাধিতং, মতং, পব্বজিত’’ন্তি. রাজা ‘‘ইতো পট্ঠায এৰরূপানং মম পুত্তস্স সন্তিকং উপসঙ্কমিতুং মা অদত্থ, ময্হং পুত্তস্স বুদ্ধভাৰেন কম্মং নত্থি, অহং মম পুত্তং দ্ৰিসহস্সদীপপরিৰারানং, চতুন্নং মহাদীপানং, ইস্সরিযাধিপচ্চং চক্কৰত্তিরজ্জং করোন্তং ছত্তিংসযোজনপরিমণ্ডলায পরিসায পরিৰুতং গগনতলে ৰিচরমানং পস্সিতুকামো’’তি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা ইমেসং চতুপ্পকারানং নিমিত্তানং কুমারস্স চক্খুপথে আগমননিৰারণত্থং চতূসু দিসাসু গাৰুতে গাৰুতে আরক্খং ঠপেসি. তং দিৰসঞ্চ মঙ্গলট্ঠানে সন্নিপতিতেসু অসীতিযা ঞাতিকুলসহস্সেসু একমেকো একমেকং পুত্তং পটিজানি – ‘‘অযং বুদ্ধো ৰা হোতু রাজা ৰা, মযং একমেতং পুত্তং দস্সাম. সচেপি বুদ্ধো ভৰিস্সতি, খত্তিযসমণগণেহেৰ পরিৰারিতো ৰিচরিস্সতি. সচেপি রাজা ভৰিস্সতি, খত্তিযকুমারেহেৰ পুরক্খতপরিৰারিতো ৰিচরিস্সতী’’তি. রাজাপি বোধিসত্তস্স উত্তমরূপসম্পন্না ৰিগতসব্বদোসা ধাতিযো পচ্চুপট্ঠাপেসি. বোধিসত্তো মহন্তেন পরিৰারেন মহন্তেন সিরিসোভগ্গেন ৰড্ঢতি.

অথেকদিৰসং রঞ্ঞো ৰপ্পমঙ্গলং নাম অহোসি. তং দিৰসং সকলনগরং দেৰনগরং ৰিয অলঙ্করোন্তি, সব্বে দাসকম্মকরাদযো অহতৰত্থনিৰত্থা গন্ধমালাদিপটিমণ্ডিতা রাজকুলে সন্নিপতন্তি, রঞ্ঞো কম্মন্তে নঙ্গলসহস্সং যোজযন্তি, তস্মিং পন দিৰসে একেনূনঅট্ঠসতনঙ্গলানি সদ্ধিং বলিবদ্দরস্মিযোত্তেহি রজতপরিক্খতানি হোন্তি. রঞ্ঞো আলম্বননঙ্গলং পন রত্তসুৰণ্ণপরিক্খতং হোতি. বলিবদ্দানং সিঙ্গরস্মিপতোদাপি সুৰণ্ণপরিক্খতাৰ হোন্তি. রাজা মহাপরিৰারেন নিক্খমন্তো পুত্তং গহেত্ৰাৰ অগমাসি. কম্মন্তট্ঠানে একো জম্বুরুক্খো বহলপলাসো সন্দচ্ছাযো অহোসি. তস্স হেট্ঠা কুমারস্স সযনং পঞ্ঞাপেত্ৰা উপরি সুৰণ্ণতারকখচিতৰিতানং বন্ধাপেত্ৰা সাণিপাকারেন পরিক্খিপাপেত্ৰা আরক্খং ঠপেত্ৰা রাজা সব্বালঙ্কারং অলঙ্করিত্ৰা অমচ্চগণপরিৰুতো নঙ্গলকরণট্ঠানং অগমাসি. তত্থ রাজা সুৰণ্ণনঙ্গলং গণ্হাতি, অমচ্চা একেনূনঅট্ঠসতরজতনঙ্গলানি, কস্সকা সেসনঙ্গলানি. তে তানি গহেত্ৰা ইতো চিতো চ কসন্তি. রাজা পন ওরতো ৰা পারং গচ্ছতি, পারতো ৰা ওরং আগচ্ছতি.

এতস্মিং ঠানে মহাসম্পত্তি অহোসি. বোধিসত্তং পরিৰারেত্ৰা নিসিন্না ধাতিযো ‘‘রঞ্ঞো সম্পত্তিং পস্সামা’’তি অন্তোসাণিতো বহি নিক্খন্তা. বোধিসত্তো ইতো চিতো চ ওলোকেন্তো কঞ্চি অদিস্ৰাৰ ৰেগেন উট্ঠায পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা আনাপানে পরিগ্গহেত্ৰা পঠমজ্ঝানং নিব্বত্তেসি. ধাতিযো খজ্জভোজ্জন্তরে ৰিচরমানা থোকং চিরাযিংসু. সেসরুক্খানং ছাযা ৰীতিৰত্তা, তস্স পন জম্বুরুক্খস্স ছাযা পরিমণ্ডলা হুত্ৰা অট্ঠাসি. ধাতিযো ‘‘অয্যপুত্তো এককো’’তি ৰেগেন সাণিং উক্খিপিত্ৰা অন্তো পৰিসমানা বোধিসত্তং সযনে পল্লঙ্কেন নিসিন্নং তঞ্চ পাটিহারিযং দিস্ৰা গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসুং – ‘‘দেৰ, কুমারো এৰং নিসিন্নো, অঞ্ঞেসং রুক্খানং ছাযা ৰীতিৰত্তা, জম্বুরুক্খস্স পন ছাযা পরিমণ্ডলা ঠিতা’’তি. রাজা ৰেগেনাগন্ত্ৰা পাটিহারিযং দিস্ৰা ‘‘অযং তে, তাত, দুতিযৰন্দনা’’তি পুত্তং ৰন্দি.

অথ অনুক্কমেন বোধিসত্তো সোল়সৰস্সুদ্দেসিকো জাতো. রাজা বোধিসত্তস্স তিণ্ণং উতূনং অনুচ্ছৰিকে তযো পাসাদে কারেসি – একং নৰভূমিকং, একং সত্তভূমিকং, একং পঞ্চভূমিকং, চত্তালীসসহস্সা চ নাটকিত্থিযো উপট্ঠাপেসি. বোধিসত্তো দেৰো ৰিয অচ্ছরাসঙ্ঘপরিৰুতো অলঙ্কতনাটকিত্থীহি পরিৰুতো নিপ্পুরিসেহি তূরিযেহি পরিচারিযমানো মহাসম্পত্তিং অনুভৰন্তো উতুৰারেন তীসু পাসাদেসু ৰিহাসি. রাহুলমাতা পনস্স দেৰী অগ্গমহেসী অহোসি.

তস্সেৰং মহাসম্পত্তিং অনুভৰন্তস্স একদিৰসং ঞাতিসঙ্ঘস্স অব্ভন্তরে অযং কথা উদপাদি – ‘‘সিদ্ধত্থো কীল়াপসুতোৰ ৰিচরতি, ন কিঞ্চি সিপ্পং সিক্খতি, সঙ্গামে পচ্চুপট্ঠিতে কিং করিস্সতী’’তি? রাজা বোধিসত্তং পক্কোসাপেত্ৰা ‘‘তাত, তৰ ঞাতকা ‘সিদ্ধত্থো কিঞ্চি সিপ্পং অসিক্খিত্ৰা কীল়াপসুতোৰ ৰিচরতী’তি ৰদন্তি, এত্থ কিং সত্তু পত্তকালে মঞ্ঞসী’’তি? ‘‘দেৰ, মম সিপ্পং সিক্খনকিচ্চং নত্থি, নগরে মম সিপ্পদস্সনত্থং ভেরিং চরাপেথ ‘ইতো সত্তমে দিৰসে ঞাতকানং সিপ্পং দস্সেস্সামী’’’তি. রাজা তথা অকাসি. বোধিসত্তো অক্খণৰেধিৰালৰেধিধনুগ্গহে সন্নিপাতাপেত্ৰা মহাজনস্স মজ্ঝে অঞ্ঞেহি ধনুগ্গহেহি অসাধারণং ঞাতকানং দ্ৰাদসৰিধং সিপ্পং দস্সেসি. তং সরভঙ্গজাতকে আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. তদা তস্স ঞাতিসঙ্ঘো নিক্কঙ্খো অহোসি.

অথেকদিৰসং বোধিসত্তো উয্যানভূমিং গন্তুকামো সারথিং আমন্তেত্ৰা ‘‘রথং যোজেহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা মহারহং উত্তমরথং সব্বালঙ্কারেন অলঙ্করিত্ৰা কুমুদপত্তৰণ্ণে চত্তারো মঙ্গলসিন্ধৰে যোজেত্ৰা বোধিসত্তস্স পটিৰেদেসি. বোধিসত্তো দেৰৰিমানসদিসং রথং অভিরুহিত্ৰা উয্যানাভিমুখো অগমাসি. দেৰতা ‘‘সিদ্ধত্থকুমারস্স অভিসম্বুজ্ঝনকালো আসন্নো, পুব্বনিমিত্তং দস্সেস্সামা’’তি একং দেৰপুত্তং জরাজিণ্ণং খণ্ডদন্তং পলিতকেসং ৰঙ্কং ওভগ্গসরীরং দণ্ডহত্থং পৰেধমানং কত্ৰা দস্সেসুং. তং বোধিসত্তো চেৰ সারথি চ পস্সন্তি. ততো বোধিসত্তো, ‘‘সম্ম, কো নামেস পুরিসো, কেসাপিস্স ন যথা অঞ্ঞেস’’ন্তি মহাপদানে (দী. নি. ২.৪৫) আগতনযেন সারথিং পুচ্ছিত্ৰা তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘ধিরত্থু ৰত, ভো, জাতি, যত্র হি নাম জাতস্স জরা পঞ্ঞাযিস্সতী’’তি সংৰিগ্গহদযো ততোৰ পটিনিৰত্তিত্ৰা পাসাদমেৰ অভিরুহি. রাজা ‘‘কিং কারণা মম পুত্তো খিপ্পং পটিনিৰত্তী’’তি পুচ্ছি. ‘‘জিণ্ণপুরিসং দিস্ৰা, দেৰা’’তি. ‘‘জিণ্ণকং দিস্ৰা পব্বজিস্সতীতি আহংসু, কস্মা মং নাসেথ, সীঘং পুত্তস্স নাটকানি সজ্জেথ, সম্পত্তিং অনুভৰন্তো পব্বজ্জায সতিং ন করিস্সতী’’তি ৰত্ৰা আরক্খং ৰড্ঢেত্ৰা সব্বদিসাসু অদ্ধযোজনে অদ্ধযোজনে আরক্খং ঠপেসি.

পুনেকদিৰসং বোধিসত্তো তথেৰ উয্যানং গচ্ছন্তো দেৰতাভিনিম্মিতং ব্যাধিতং পুরিসং দিস্ৰা পুরিমনযেনেৰ পুচ্ছিত্ৰা সংৰিগ্গহদযো নিৰত্তিত্ৰা পাসাদং অভিরুহি. রাজাপি পুচ্ছিত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ সংৰিদহিত্ৰা পুন ৰড্ঢেত্ৰা সমন্তা তিগাৰুতপ্পমাণে পদেসে আরক্খং ঠপেসি. অপরম্পি একদিৰসং বোধিসত্তো তথেৰ উয্যানং গচ্ছন্তো দেৰতাভিনিম্মিতং কালঙ্কতং দিস্ৰা পুরিমনযেনেৰ পুচ্ছিত্ৰা সংৰিগ্গহদযো পুন নিৰত্তিত্ৰা পাসাদং অভিরুহি. রাজাপি পুচ্ছিত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ সংৰিদহিত্ৰা পুন ৰড্ঢেত্ৰা সমন্ততো যোজনপ্পমাণে পদেসে আরক্খং ঠপেসি. অপরং পনেকদিৰসং উয্যানং গচ্ছন্তো তথেৰ দেৰতাভিনিম্মিতং সুনিৰত্থং সুপারুতং পব্বজিতং দিস্ৰা ‘‘কো নামেসো সম্মা’’হি সারথিং পুচ্ছি. সারথি কিঞ্চাপি বুদ্ধুপ্পাদস্স অভাৰা পব্বজিতং ৰা পব্বজিতগুণে ৰা ন জানাতি, দেৰতানুভাৰেন পন ‘‘পব্বজিতো নামাযং, দেৰা’’তি ৰত্ৰা পব্বজ্জায গুণে ৰণ্ণেসি. বোধিসত্তো পব্বজ্জায রুচিং উপ্পাদেত্ৰা তং দিৰসং উয্যানং অগমাসি. দীঘভাণকা পনাহু – ‘‘চত্তারিপি নিমিত্তানি একদিৰসেনেৰ দিস্ৰা অগমাসী’’তি.

সো তত্থ দিৰসভাগং কীল়িত্ৰা মঙ্গলপোক্খরণিযং ন্হাযিত্ৰা অত্থঙ্গতে সূরিযে মঙ্গলসিলাপট্টে নিসীদি অত্তানং অলঙ্কারাপেতুকামো, অথস্স পরিচারকপুরিসা নানাৰণ্ণানি দুস্সানি নানপ্পকারা আভরণৰিকতিযো মালাগন্ধৰিলেপনানি চ আদায সমন্তা পরিৰারেত্ৰা অট্ঠংসু. তস্মিং খণে সক্কস্স নিসিন্নাসনং উণ্হং অহোসি. সো ‘‘কো নু খো মং ইমম্হা ঠানা চাৰেতুকামোসী’’তি উপধারেন্তো বোধিসত্তস্স অলঙ্কারেতুকামতং ঞত্ৰা ৰিস্সকম্মং আমন্তেসি – ‘‘সম্ম ৰিস্সকম্ম, সিদ্ধত্থকুমারো অজ্জ অড্ঢরত্তসমযে মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিস্সতি, অযমস্স পচ্ছিমো অলঙ্কারো, ত্ৰং উয্যানং গন্ত্ৰা মহাপুরিসং দিব্বালঙ্কারেহি অলঙ্করোহী’’তি. সো ‘‘সাধূ’’তি পটিস্সুণিত্ৰা দেৰানুভাৰেন তঙ্খণঞ্ঞেৰ বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা তস্সেৰ কপ্পকসদিসো হুত্ৰা দিব্বদুস্সেন বোধিসত্তস্স সীসং ৰেঠেসি. বোধিসত্তো হত্থসম্ফস্সেনেৰ ‘‘নামং মনুস্সো, দেৰপুত্তো অয’’ন্তি অঞ্ঞাসি. ৰেঠনেন ৰেঠিতমত্তে সীসে মোল়িযং মণিরতনাকারেন দুস্সসহস্সং অব্ভুগ্গঞ্ছি, পুন ৰেঠেন্তস্স দুস্সসহস্সন্তি দসক্খত্তুং ৰেঠেন্তস্স দস দুস্সসহস্সানি অব্ভুগ্গচ্ছিংসু. ‘‘সীসং খুদ্দকং, দুস্সানি বহূনি, কথং অব্ভুগ্গতানী’’তি ন চিন্তেতব্বং. তেসু হি সব্বমহন্তং আমলকপুপ্ফপ্পমাণং, অৰসেসানি কদম্বকপুপ্ফপ্পমাণানি অহেসুং. বোধিসত্তস্স সীসং কিঞ্জক্খগৰচ্ছিতং ৰিয কুয্যকপুপ্ফং অহোসি.

অথস্স সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতস্স সব্বতালাৰচরেসু সকানি সকানি পটিভানানি দস্সযন্তেসু, ব্রাহ্মণেসু ‘‘জযনন্দা’’তিআদিৰচনেহি, সুতমঙ্গলিকাদীসু চ নানপ্পকারেহি মঙ্গলৰচনত্থুতিঘোসেহি সম্ভাৰেন্তেসু সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতং তং রথৰরং অভিরুহি. তস্মিং সমযে ‘‘রাহুলমাতা পুত্তং ৰিজাতা’’তি সুত্ৰা সুদ্ধোদনমহারাজা ‘‘পুত্তস্স মে তুট্ঠিং নিৰেদেথা’’তি সাসনং পহিণি. বোধিসত্তো তং সুত্ৰা ‘‘রাহু জাতো, বন্ধনং জাত’’ন্তি আহ. রাজা ‘‘কিং মে পুত্তো অৰচা’’তি পুচ্ছিত্ৰা তং ৰচনং সুত্ৰা ‘‘ইতো পট্ঠায মে নত্তা ‘রাহুলকুমারো’ত্ৰেৰ নাম হোতূ’’তি আহ.

বোধিসত্তোপি খো রথৰরং আরুয্হ অতিমহন্তেন যসেন অতিমনোরমেন সিরিসোভগ্গেন নগরং পাৰিসি. তস্মিং সমযে কিসাগোতমী নাম খত্তিযকঞ্ঞা উপরিপাসাদৰরতলগতা নগরং পদক্খিণং কুরুমানস্স বোধিসত্তস্স রূপসিরিং দিস্ৰা পীতিসোমনস্সজাতা ইমং উদানং উদানেসি –

‘‘নিব্বুতা নূন সা মাতা, নিব্বুতো নূন সো পিতা;

নিব্বুতা নূন সা নারী, যস্সাযং ঈদিসো পতী’’তি. (ধ. স. অট্ঠ. নিদানকথা); –

বোধিসত্তো তং সুত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘অযং এৰমাহ – ‘এৰরূপং অত্তভাৰং পস্সন্তিযা মাতু হদযং নিব্বাযতি, পিতু হদযং নিব্বাযতি, পজাপতিযা হদযং নিব্বাযতী’তি. কিস্মিং নু খো নিব্বুতে হদযং নিব্বুতং নাম হোতী’’তি. অথস্স কিলেসেসু ৰিরত্তমনস্স এতদহোসি – ‘‘রাগগ্গিম্হি নিব্বুতে নিব্বুতং নাম হোতি, দোসগ্গিম্হি নিব্বুতে নিব্বুতং নাম হোতি, মোহগ্গিম্হি নিব্বুতে নিব্বুতং নাম হোতি, মানদিট্ঠিআদীসু সব্বকিলেসদরথেসু নিব্বুতেসু নিব্বুতং নাম হোতী’’তি. ‘‘অযং মে সুস্সৰনং সাৰেতি, অহঞ্হি নিব্বানং গৰেসন্তো ৰিচরামি, অজ্জেৰ মযা ঘরাৰাসং ছড্ডেত্ৰা নিক্খম্ম পব্বজিত্ৰা নিব্বানং গৰেসিতুং ৰট্টতি, অযং ইমিস্সা আচরিযভাগো হোতূ’’তি কণ্ঠতো ওমুঞ্চিত্ৰা কিসাগোতমিযা সতসহস্সগ্ঘনকং মুত্তাহারং পেসেসি. সা ‘‘সিদ্ধত্থকুমারো মযি পটিবদ্ধচিত্তো হুত্ৰা পণ্ণাকারং পেসেতী’’তি সোমনস্সজাতা অহোসি.

বোধিসত্তোপি মহন্তেন সিরিসোভগ্গেন অত্তনো পাসাদং অভিরুহিত্ৰা সিরিসযনে নিপজ্জি. তাৰদেৰ চ নং সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতা নচ্চগীতাদীসু সুসিক্খিতা দেৰকঞ্ঞা ৰিয রূপসোভগ্গপ্পত্তা নাটকিত্থিযো নানাতূরিযানি গহেত্ৰা সম্পরিৰারেত্ৰা অভিরমাপেন্তিযো নচ্চগীতৰাদিতানি পযোজযিংসু. বোধিসত্তো কিলেসেসু ৰিরত্তচিত্ততায নচ্চাদীসু অনভিরতো মুহুত্তং নিদ্দং ওক্কমি. তাপি ইত্থিযো ‘‘যস্সত্থায মযং নচ্চাদীনি পযোজেম, সো নিদ্দং উপগতো, ইদানি কিমত্থং কিলমিস্সামা’’তি গহিতগহিতানি তূরিযানি অজ্ঝোত্থরিত্ৰা নিপজ্জিংসু, গন্ধতেলপ্পদীপা ঝাযন্তি. বোধিসত্তো পবুজ্ঝিত্ৰা সযনপিট্ঠে পল্লঙ্কেন নিসিন্নো অদ্দস তা ইত্থিযো তূরিযভণ্ডানি অৰত্থরিত্ৰা নিদ্দাযন্তিযো – একচ্চা পগ্ঘরিতখেল়া, কিলিন্নগত্তা, একচ্চা দন্তে খাদন্তিযো, একচ্চা কাকচ্ছন্তিযো, একচ্চা ৰিপ্পলপন্তিযো, একচ্চা ৰিৰটমুখী, একচ্চা অপগতৰত্থা পাকটবীভচ্ছসম্বাধট্ঠানা. সো তাসং তং ৰিপ্পকারং দিস্ৰা ভিয্যোসোমত্তায কামেসু ৰিরত্তচিত্তো অহোসি. তস্স অলঙ্কতপটিযত্তং সক্কভৰনসদিসম্পি তং মহাতলং ৰিৰিধনানাকুণপভরিতং আমকসুসানং ৰিয উপট্ঠাসি, তযো ভৰা আদিত্তগেহসদিসা খাদিংসু – ‘‘উপদ্দুতং ৰত, ভো, উপস্সট্ঠং ৰত, ভো’’তি উদানং পৰত্তেসি, অতিৰিযস্স পব্বজ্জায চিত্তং নমি.

সো ‘‘অজ্জেৰ মযা মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিতুং ৰট্টতী’’তি সযনা ৰুট্ঠায দ্ৰারসমীপং গন্ত্ৰা ‘‘কো এত্থা’’তি আহ. উম্মারে সীসং কত্ৰা নিপন্নো ছন্নো – ‘‘অহং, অয্যপুত্ত, ছন্নো’’তি আহ. ‘‘অজ্জাহং মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিতুকামো, একং মে অস্সং কপ্পেহী’’তি আহ. সো ‘‘সাধু, দেৰা’’তি অস্সভণ্ডকং গহেত্ৰা অস্সসালং গন্ত্ৰা গন্ধতেলপ্পদীপেসু জলন্তেসু সুমনপট্টৰিতানস্স হেট্ঠা রমণীযে ভূমিভাগে ঠিতং কণ্ডকং অস্সরাজানং দিস্ৰা ‘‘অজ্জ মযা ইমমেৰ কপ্পেতুং ৰট্টতী’’তি কণ্ডকং কপ্পেসি. সো কপ্পিযমানোৰ অঞ্ঞাসি ‘‘অযং কপ্পনা অতিৰিয গাল়্হা, অঞ্ঞেসু দিৰসেসু উয্যানকীল়াদিগমনকালে কপ্পনা ৰিয ন হোতি, ময্হং অয্যপুত্তো অজ্জ মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিতুকামো ভৰিস্সতী’’তি. ততো তুট্ঠমানসো মহাহসিতং হসি, সো সদ্দো সকলনগরং পত্থরিত্ৰা গচ্ছেয্য. দেৰতা পন নং সন্নিরুম্ভিত্ৰা ন কস্সচি সোতুং অদংসু.

বোধিসত্তোপি খো ছন্নং পেসেত্ৰাৰ ‘‘পুত্তং তাৰ পস্সিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা নিসিন্নপল্লঙ্কতো উট্ঠায রাহুলমাতুযা ৰসনট্ঠানং গন্ত্ৰা গব্ভদ্ৰারং ৰিৰরি. তস্মিং খণে অন্তোগব্ভে গন্ধতেলপ্পদীপো ঝাযতি, রাহুলমাতা সুমনমল্লিকাদীনং পুপ্ফানং অম্বণমত্তেন অভিপ্পকিণ্ণে সযনে পুত্তস্স মত্থকে হত্থং ঠপেত্ৰা নিদ্দাযতি. বোধিসত্তো উম্মারে পাদং ঠপেত্ৰা ঠিতকোৰ ওলোকেত্ৰা ‘‘সচাহং দেৰিযা হত্থং অপনেত্ৰা মম পুত্তং গণ্হিস্সামি, দেৰী পবুজ্ঝিস্সতি, এৰং মে গমনন্তরাযো ভৰিস্সতি, বুদ্ধো হুত্ৰাৰ আগন্ত্ৰা পুত্তং পস্সিস্সামী’’তি পাসাদতলতো ওতরি. যং পন জাতকট্ঠকথাযং ‘‘তদা সত্তাহজাতো রাহুলকুমারো হোতী’’তি ৰুত্তং, তং সেসট্ঠকথাসু নত্থি, তস্মা ইদমেৰ গহেতব্বং.

এৰং বোধিসত্তো পাসাদতলা ওতরিত্ৰা অস্সসমীপং গন্ত্ৰা এৰমাহ – ‘‘তাত কণ্ডক, ত্ৰং অজ্জ একরত্তিং মং তারয, অহং তং নিস্সায বুদ্ধো হুত্ৰা সদেৰকং লোকং তারযিস্সামী’’তি. ততো উল্লঙ্ঘিত্ৰা কণ্ডকস্স পিট্ঠিং অভিরুহি. কণ্ডকো গীৰতো পট্ঠায আযামেন অট্ঠারসহত্থো হোতি, তদনুচ্ছৰিকেন উব্বেধেন সমন্নাগতো থামজৰসম্পন্নো সব্বসেতো ধোতসঙ্খসদিসো. সো সচে হসেয্য ৰা পদসদ্দং ৰা করেয্য, সদ্দো সকলনগরং অৰত্থরেয্য, তস্মা দেৰতা অত্তনো আনুভাৰেন তস্স যথা ন কোচি সুণাতি, এৰং হসিতসদ্দং সন্নিরুম্ভিত্ৰা অক্কমনঅক্কমনপদৰারে হত্থতলানি উপনামেসুং. বোধিসত্তো অস্সৰরস্স পিট্ঠিৰেমজ্ঝগতো ছন্নং অস্সস্স ৰালধিং গাহাপেত্ৰা অড্ঢরত্তসমযে মহাদ্ৰারসমীপং পত্তো. তদা পন রাজা ‘‘এৰং মম পুত্তো যায কাযচি ৰেলায নগরদ্ৰারং ৰিৰরিত্ৰা নিক্খমিতুং ন সক্খিস্সতী’’তি দ্ৰীসু দ্ৰারকৰাটেসু একেকং পুরিসসহস্সেন ৰিৰরিতব্বং কারেসি. বোধিসত্তো পন থামবলসম্পন্নো হত্থিগণনায কোটিসহস্সহত্থীনং বলং ধারেসি, পুরিসগণনায দসকোটিসহস্সপুরিসানং বলং ধারেসি. সো চিন্তেসি – ‘‘সচে দ্ৰারং ন ৰিৰরিয্যতি, অজ্জ কণ্ডকস্স পিট্ঠে নিসিন্নোৰ ৰালধিং গহেত্ৰা ঠিতেন ছন্নেন সদ্ধিংযেৰ কণ্ডকং ঊরুহি নিপ্পীল়েত্ৰা অট্ঠারসহত্থুব্বেধং পাকারং উপ্পতিত্ৰা অতিক্কমিস্সামী’’তি. ছন্নোপি চিন্তেসি – ‘‘সচে দ্ৰারং ন ৰিৰরিয্যতি, অহং অত্তনো সামিকং অয্যপুত্তং খন্ধে নিসীদাপেত্ৰা কণ্ডকং দক্খিণেন হত্থেন কুচ্ছিযং পরিক্খিপন্তো উপকচ্ছন্তরে কত্ৰা পাকারং উপ্পতিত্ৰা অতিক্কমিস্সামী’’তি. কণ্ডকোপি চিন্তেসি – ‘‘সচে দ্ৰারং ন ৰিৰরিয্যতি, অহং অত্তনো সামিকং পিট্ঠে যথানিসিন্নমেৰ ছন্নেন ৰালধিং গহেত্ৰা ঠিতেন সদ্ধিংযেৰ উক্খিপিত্ৰা পাকারং উপ্পতিত্ৰা অতিক্কমিস্সামী’’তি. সচে দ্ৰারং ন ৰিৰরেয্য, যথাচিন্তিতমেৰ তেসু তীসু জনেসু অঞ্ঞতরো সম্পাদেয্য. দ্ৰারে পন অধিৰত্থা দেৰতা দ্ৰারং ৰিৰরি.

তস্মিংযেৰ খণে মারো পাপিমা ‘‘বোধিসত্তং নিৰত্তেস্সামী’’তি আগন্ত্ৰা আকাসে ঠিতো আহ – ‘‘মারিস, মা নিক্খমি, ইতো তে সত্তমে দিৰসে চক্করতনং পাতুভৰিস্সতি, দ্ৰিসহস্সপরিত্তদীপপরিৰারানং চতুন্নং মহাদীপানং রজ্জং কারেস্সসি, নিৰত্ত, মারিসা’’তি. ‘‘কোসি ত্ৰ’’ন্তি? ‘‘অহং ৰসৰত্তী’’তি. ‘‘মার, জানামহং ময্হং চক্করতনস্স পাতুভাৰং, অনত্থিকোহং রজ্জেন, দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেত্ৰা বুদ্ধো ভৰিস্সামী’’তি আহ. মারো ‘‘ইতো দানি তে পট্ঠায কামৰিতক্কং ৰা ব্যাপাদৰিতক্কং ৰা ৰিহিংসাৰিতক্কং ৰা চিন্তিতকালে জানিস্সামী’’তি ওতারাপেক্খো ছাযা ৰিয অনুগচ্ছন্তো অনুবন্ধি.

বোধিসত্তোপি হত্থগতং চক্কৰত্তিরজ্জং খেল়পিণ্ডং ৰিয অনপেক্খো ছড্ডেত্ৰা মহন্তেন সক্কারেন নগরা নিক্খমি. আসাল়্হিপুণ্ণমায উত্তরাসাল়্হনক্খত্তে ৰত্তমানে, নিক্খমিত্ৰা চ পুন নগরং অপলোকেতুকামো জাতো. এৰঞ্চ পনস্স চিত্তে উপ্পন্নমত্তেযেৰ – ‘‘মহাপুরিস, ন তযা নিৰত্তেত্ৰা ওলোকনকম্মং কত’’ন্তি ৰদমানা ৰিয মহাপথৰী কুলালচক্কং ৰিয ছিজ্জিত্ৰা পরিৰত্তি. বোধিসত্তো নগরাভিমুখো ঠত্ৰা নগরং ওলোকেত্ৰা তস্মিং পথৰিপ্পদেসে কণ্ডকনিৰত্তনচেতিযট্ঠানং দস্সেত্ৰা গন্তব্বমগ্গাভিমুখং কণ্ডকং কত্ৰা পাযাসি মহন্তেন সক্কারেন উল়ারেন সিরিসোভগ্গেন. তদা কিরস্স দেৰতা পুরতো সট্ঠি উক্কাসহস্সানি ধারযিংসু, পচ্ছতো সট্ঠি, দক্খিণপস্সতো সট্ঠি, ৰামপস্সতো সট্ঠীতি. অপরা দেৰতা চক্কৰাল়মুখৰট্টিযং অপরিমাণা উক্কা ধারযিংসু. অপরা দেৰতা চ নাগসুপণ্ণাদযো চ দিব্বেহি গন্ধেহি মালাহি চুণ্ণেহি ধূপেহি পূজযমানা গচ্ছন্তি, পারিচ্ছত্তকপুপ্ফেহি চেৰ মন্দারৰপুপ্ফেহি চ ঘনমেঘৰুট্ঠিকালে ধারাহি ৰিয নভং নিরন্তরং অহোসি, দিব্বানি সংগীতানি পৰত্তিংসু, সমন্ততো অট্ঠ তূরিযানি, সট্ঠি তূরিযানীতি অট্ঠসট্ঠি তূরিযসতসহস্সানি পৰত্তযিংসু. তেসং সদ্দো সমুদ্দকুচ্ছিযং মেঘধনিতকালো ৰিয, যুগন্ধরকুচ্ছিযং সাগরনিগ্ঘোসকালো ৰিয চ ৰত্ততি.

ইমিনা সিরিসোভগ্গেন গচ্ছন্তো বোধিসত্তো একরত্তেনেৰ তীণি রজ্জানি অতিক্কম্ম তিংসযোজনমত্থকে অনোমানদীতীরং পাপুণি. কিং পন অস্সো ততো পরং গন্তুং ন সক্কোতীতি? নো ন সক্কোতি. সো হি একং চক্কৰাল়গব্ভং নাভিযা ঠিতচক্কস্স নেমিৰট্টিং মদ্দন্তো ৰিয অন্তন্তেন চরিত্ৰা পুরেপাতরাসমেৰ আগন্ত্ৰা অত্তনো সম্পাদিতং ভত্তং ভুঞ্জিতুং সমত্থো. তদা পন দেৰনাগসুপণ্ণাদীহি আকাসে ঠত্ৰা ওস্সট্ঠেহি গন্ধমালাদীহি যাৰ ঊরুপ্পদেসা সঞ্ছন্নসরীরং আকড্ঢিত্ৰা গন্ধমালাজটং ছিন্দন্তস্স অতিপপঞ্চো অহোসি, তস্মা তিংসযোজনমত্তমেৰ অগমাসি. অথ বোধিসত্তো নদীতীরে ঠত্ৰা ছন্নং পুচ্ছি – ‘‘কা নাম অযং নদী’’তি? ‘‘অনোমা নাম, দেৰা’’তি. ‘‘অম্হাকম্পি পব্বজ্জা অনোমা ভৰিস্সতী’’তি পণ্হিযা ঘট্টেন্তো অস্সস্স সঞ্ঞং অদাসি. অস্সো চ উপ্পতিত্ৰা অট্ঠুসভৰিত্থারায নদিযা পারিমতীরে অট্ঠাসি.

বোধিসত্তো অস্সপিট্ঠিতো ওরুয্হ রজতপট্টসদিসে ৰাল়ুকাপুলিনে ঠত্ৰা ছন্নং আমন্তেসি – ‘‘সম্ম ছন্ন, ত্ৰং ময্হং আভরণানি চেৰ কণ্ডকঞ্চ আদায গচ্ছ, অহং পব্বজিস্সামী’’তি. ‘‘অহম্পি, দেৰ, পব্বজিস্সামী’’তি. বোধিসত্তো ‘‘ন লব্ভা তযা পব্বজিতুং, গচ্ছেৰ ত্ৰ’’ন্তি তিক্খত্তুং পটিবাহিত্ৰা আভরণানি চেৰ কণ্ডকঞ্চ পটিচ্ছাপেত্ৰা চিন্তেসি – ‘‘ইমে ময্হং কেসা সমণসারুপ্পা ন হোন্তি, অঞ্ঞো বোধিসত্তস্স কেসে ছিন্দিতুং যুত্তরূপো নত্থী’’তি. ততো ‘‘সযমেৰ খগ্গেন ছিন্দিস্সামী’’তি দক্খিণেন হত্থেন অসিং গহেত্ৰা ৰামহত্থেন মোল়িযা সদ্ধিং চূল়ং গহেত্ৰা ছিন্দি. কেসা দ্ৰঙ্গুলমত্তা হুত্ৰা দক্খিণতো আৰট্টমানা সীসং অল্লীযিংসু. তেসং যাৰজীৰং তদেৰ পমাণং অহোসি, মস্সু চ তদনুরূপং, পুন কেসমস্সুওহারণকিচ্চং নাম নাহোসি. বোধিসত্তো সহ মোল়িযা চূল়ং গহেত্ৰা ‘‘সচাহং সম্বুদ্ধো ভৰিস্সামি, আকাসে তিট্ঠতু. নো চে, ভূমিযং পততূ’’তি অন্তলিক্খে খিপি. সা চূল়া যোজনপ্পমাণং ঠানং অব্ভুগ্গন্ত্ৰা আকাসে অট্ঠাসি. সক্কো দেৰরাজা দিব্বচক্খুনা ওলোকেত্ৰা যোজনিযরতনচঙ্কোটকেন সম্পটিচ্ছিত্ৰা তাৰতিংসভৰনে চূল়ামণিচেতিযং নাম পতিট্ঠাপেসি.

‘‘ছেত্ৰান মোল়িং ৰরগন্ধৰাসিতং, ৰেহাযসং উক্খিপি সক্যপুঙ্গৰো;

সহস্সনেত্তো সিরসা পটিগ্গহি, রতনচঙ্কোটৰরেন ৰাসৰো’’তি. (ম. নি. অট্ঠ. ১.২২২);

পুন বোধিসত্তো চিন্তেসি – ‘‘ইমানি কাসিকৰত্থানি ময্হং ন সমণসারুপ্পানী’’তি. অথস্স কস্সপবুদ্ধকালে পুরাণসহাযকো ঘটিকারমহাব্রহ্মা একং বুদ্ধন্তরং জরং অপ্পত্তেন মিত্তভাৰেন চিন্তেসি – ‘‘অজ্জ মে সহাযকো মহাভিনিক্খমনং নিক্খন্তো, সমণপরিক্খারমস্স গহেত্ৰা গচ্ছিস্সামী’’তি.

‘‘তিচীৰরঞ্চ পত্তো চ, ৰাসী সূচি চ বন্ধনং;

পরিস্সাৰনেন অট্ঠেতে, যুত্তযোগস্স ভিক্খূনো’’তি. –

ইমে অট্ঠ পরিক্খারে আহরিত্ৰা অদাসি. বোধিসতো অরহদ্ধজং নিৰাসেত্ৰা উত্তমপব্বজিতৰেসং গণ্হিত্ৰা ‘‘ছন্ন, ত্ৰং মম ৰচনেন মাতাপিতূনং আরোগ্যং ৰদেহী’’তি ৰত্ৰা উয্যোজেসি. ছন্নো বোধিসত্তং ৰন্দিত্ৰা পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামি. কণ্ডকো পন ছন্নেন সদ্ধিং মন্তযমানস্স বোধিসত্তস্স ৰচনং সুণন্তোৰ ‘‘নত্থি দানি ময্হং পুন সামিনো দস্সন’’ন্তি চিন্তেত্ৰা চক্খুপথং ৰিজহন্তো সোকং অধিৰাসেতুং অসক্কোন্তো হদযেন ফলিতেন কালং কত্ৰা তাৰতিংসভৰনে কণ্ডকো নাম দেৰপুত্তো হুত্ৰা নিব্বত্তি. ছন্নস্স পঠমং একোৰ সোকো অহোসি, কণ্ডকস্স পন কালকিরিযায দুতিযেন সোকেন পীল়িতো রোদন্তো পরিদেৰন্তো নগরং অগমাসি.

বোধিসত্তো পব্বজিত্ৰা তস্মিংযেৰ পদেসে অনুপিযং নাম অম্বৰনং অত্থি, তত্থ সত্তাহং পব্বজ্জাসুখেন ৰীতিনামেত্ৰা একদিৰসেনেৰ তিংসযোজনমগ্গং পদসা গন্ত্ৰা রাজগহং পাৰিসি. পৰিসিত্ৰা চ সপদানং পিণ্ডায চরি. সকলনগরং বোধিসত্তস্স রূপদস্সনেনেৰ ধনপালকে পৰিট্ঠে রাজগহং ৰিয চ, অসুরিন্দে পৰিট্ঠে দেৰনগরং ৰিয চ সঙ্খোভং অগমাসি. রাজপুরিসা গন্ত্ৰা ‘‘দেৰ, এৰরূপো নাম সত্তো নগরে পিণ্ডায চরতি, ‘দেৰো ৰা মনুস্সো ৰা নাগো ৰা সুপণ্ণো ৰা অসুকো নাম এসো’তি ন জানামা’’তি আরোচেসুং. রাজা পাসাদতলে ঠত্ৰা মহাপুরিসং দিস্ৰা অচ্ছরিযব্ভুতচিত্তো পুরিসে আণাপেসি – ‘‘গচ্ছথ, ভণে, ৰীমংসথ, সচে অমনুস্সো ভৰিস্সতি, নগরা নিক্খমিত্ৰা অন্তরধাযিস্সতি, সচে দেৰতা ভৰিস্সতি, আকাসেন গচ্ছিস্সতি, সচে নাগো ভৰিস্সতি, পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা গমিস্সতি, সচে মনুস্সো ভৰিস্সতি, যথালদ্ধং ভিক্খং পরিভুঞ্জিস্সতী’’তি.

মহাপুরিসোপি খো মিস্সকভত্তং সংহরিত্ৰা ‘‘অলং মে এত্তকং যাপনাযা’’তি ঞত্ৰা পৰিট্ঠদ্ৰারেনেৰ নগরা নিক্খমিত্ৰা পণ্ডৰপব্বতচ্ছাযাযং পুরত্থিমাভিমুখো নিসীদিত্ৰা আহারং পরিভুঞ্জিতুং আরদ্ধো. অথস্স অন্তানি পরিৰত্তিত্ৰা মুখেন নিক্খমনাকারপ্পত্তানি অহেসুং. ততো সো তেন অত্তভাৰেন এৰরূপস্স আহারস্স চক্খুনাপি অদিট্ঠপুব্বতায তেন পটিকূলাহারেন অট্টীযমানোপি এৰং অত্তনা এৰ অত্তানং ওৰদি – ‘‘সিদ্ধত্থ, ত্ৰং সুলভঅন্নপানে কুলে তিৰস্সিকগন্ধসালিভোজনং নানগ্গরসেহি ভুঞ্জনট্ঠানে নিব্বত্তিত্ৰাপি একং পংসুকূলিকং দিস্ৰা ‘কদা নু খো অহম্পি এৰরূপো হুত্ৰা পিণ্ডায চরিত্ৰা ভুঞ্জিস্সামি, ভৰিস্সতি নু খো মে সো কালো’তি চিন্তেত্ৰা নিক্খন্তো, ইদানি কিন্নামেতং করোসী’’তি এৰং অত্তানং ওৰদিত্ৰা নিব্বিকারো হুত্ৰা আহারং পরিভুঞ্জি.

রাজপুরিসা তং পৰত্তিং দিস্ৰা গন্ত্ৰা রঞ্ঞো আরোচেসুং. রাজা দূতৰচনং সুত্ৰা ৰেগেন নগরা নিক্খমিত্ৰা বোধিসত্তস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ইরিযাপথস্মিংযেৰ পসীদিত্ৰা বোধিসত্তস্স সব্বং ইস্সরিযং নিয্যাতেসি. বোধিসত্তো ‘‘ময্হং, মহারাজ, ৰত্থুকামেহি ৰা কিলেসকামেহি ৰা অত্থো নত্থি, অহং পরমাভিসম্বোধিং পত্থযন্তো নিক্খন্তো’’তি আহ. রাজা অনেকপ্পকারং যাচন্তোপি তস্স চিত্তং অলভিত্ৰা ‘‘অদ্ধা ত্ৰং বুদ্ধো ভৰিস্সসি, বুদ্ধভূতেন পন তযা পঠমং মম ৰিজিতং আগন্তব্ব’’ন্তি পটিঞ্ঞং গণ্হি. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন ‘‘পব্বজ্জং কিত্তযিস্সামি, যথা পব্বজি চক্খুমা’’তি ইমং পব্বজ্জাসুত্তং (সু. নি. ৪০৭) সদ্ধিং অট্ঠকথায ওলোকেত্ৰা ৰেদিতব্বো.

বোধিসত্তোপি খো রঞ্ঞো পটিঞ্ঞং দত্ৰা অনুপুব্বেন চারিকং চরমানো আল়ারঞ্চ কালামং উদকঞ্চ রামপুত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা সমাপত্তিযো নিব্বত্তেত্ৰা ‘‘নাযং মগ্গো বোধাযা’’তি তম্পি সমাপত্তিভাৰনং অনলঙ্করিত্ৰা সদেৰকস্স লোকস্স অত্তনো থামৰীরিযসন্দস্সনত্থং মহাপধানং পদহিতুকামো উরুৰেলং গন্ত্ৰা ‘‘রমণীযো ৰতাযং ভূমিভাগো’’তি তত্থেৰ ৰাসং উপগন্ত্ৰা মহাপধানং পদহি. তেপি খো কোণ্ডঞ্ঞপ্পমুখা পঞ্চৰগ্গিযা গামনিগমরাজধানীসু ভিক্খায চরন্তা তত্থ বোধিসত্তং সম্পাপুণিংসু. অথ নং ছব্বস্সানি মহাপধানং পদহন্তং ‘‘ইদানি বুদ্ধো ভৰিস্সতি, ইদানি বুদ্ধো ভৰিস্সতী’’তি পরিৰেণসম্মজ্জনাদিকায ৰত্তপটিপত্তিযা উপট্ঠহমানা সন্তিকাৰচরা অহেসুং. বোধিসত্তোপি খো ‘‘কোটিপ্পত্তং দুক্করকারিকং করিস্সামী’’তি একতিলতণ্ডুলাদীহিপি ৰীতিনামেসি, সব্বসোপি আহারুপচ্ছেদনং অকাসি. দেৰতাপি লোমকূপেহি ওজং উপসংহরমানা পক্খিপিংসু.

অথস্স তায নিরাহারতায পরমকসিরপ্পত্ততায সুৰণ্ণৰণ্ণোপি কাযো কাল়ৰণ্ণো অহোসি, দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি পটিচ্ছন্নানি অহেসুং. অপ্পেকদা আনাপানকজ্ঝানং ঝাযন্তো মহাৰেদনাভিতুন্নো ৰিসঞ্ঞীভূতো চঙ্কমনকোটিযং পততি. অথ নং একচ্চা দেৰতা ‘‘কালঙ্কতো সমণো গোতমো’’তি ৰদন্তি. একচ্চা ‘‘ৰিহারোত্ৰেৰেসো অরহত’’ন্তি চ আহংসু. তত্থ যাসং ‘‘কালঙ্কতো’’তি সঞ্ঞা অহোসি, তা গন্ত্ৰা সুদ্ধোদনমহারাজস্স আরোচেসুং – ‘‘তুম্হাকং পুত্তো কালঙ্কতো’’তি. ‘‘মম পুত্তো বুদ্ধো হুত্ৰা কালঙ্কতো, অহুত্ৰা’’তি? ‘‘বুদ্ধো ভৰিতুং নাসক্খি, পধানভূমিযংযেৰ পতিত্ৰা কালঙ্কতো’’তি. ইদং সুত্ৰা রাজা – ‘‘নাহং সদ্দহামি, মম পুত্তস্স বোধিং অপ্পত্ৰা কালকিরিযা নাম নত্থী’’তি পটিক্খিপি. ‘‘কস্মা পন রাজা ন সদ্দহতী’’তি? কালদেৰলতাপসৰন্দাপনদিৰসে জম্বুরুক্খমূলে চ পাটিহারিযানং দিট্ঠত্তা.

পুন বোধিসত্তে সঞ্ঞং পটিলভিত্ৰা উট্ঠিতে তা দেৰতা গন্ত্ৰা ‘‘অরোগো তে, মহারাজ, পুত্তো’’তি আরোচেসুং. রাজা ‘‘জানামহং মম পুত্তস্স অমরণভাৰ’’ন্তি ৰদতি. মহাসত্তস্স ছব্বস্সানি দুক্করকারিকং করোন্তস্সেৰ আকাসে গণ্ঠিকরণকালো ৰিয অহোসি. সো ‘‘অযং দুক্করকারিকা নাম বোধায মগ্গো ন হোতী’’তি ওল়ারিকং আহারং আহারেতুং গামনিগমেসু পিণ্ডায চরিত্ৰা আহারং আহরি. অথস্স দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণানি পাকতিকানি অহেসুং, কাযোপি সুৰণ্ণৰণ্ণো অহোসি. পঞ্চৰগ্গিযা ভিক্খূ ‘‘অযং ছব্বস্সানি দুক্করকারিকং করোন্তোপি সব্বঞ্ঞুতং পটিৰিজ্ঝিতুং নাসক্খি, ইদানি গামনিগমাদীসু পিণ্ডায চরিত্ৰা ওল়ারিকং আহারং আহরমানো কিং সক্খিস্সতি, বাহুলিকো এস পধানৰিব্ভন্তো, সীসং ন্হাযিতুকামস্স উস্সাৰবিন্দুতক্কনং ৰিয অম্হাকং এতস্স সন্তিকা ৰিসেসতক্কনং, কিং নো ইমিনা’’তি মহাপুরিসং পহায অত্তনো অত্তনো পত্তচীৰরং গহেত্ৰা অট্ঠারসযোজনমগ্গং গন্ত্ৰা ইসিপতনং পৰিসিংসু.

তেন খো পন সমযেন উরুৰেলাযং সেনানিগমে সেনানিকুটুম্বিকস্স গেহে নিব্বত্তা সুজাতা নাম দারিকা ৰযপ্পত্তা একস্মিং নিগ্রোধরুক্খে পত্থনং অকাসি – ‘‘সচাহং সমজাতিকং কুলঘরং গন্ত্ৰা পঠমগব্ভে পুত্তং লভিস্সামি, অনুসংৰচ্ছরং তে সতসহস্সপরিচ্চাগেন বলিকম্মং করিস্সামী’’তি. তস্সা সা পত্থনা সমিজ্ঝি. সা মহাসত্তস্স দুক্করকারিকং করোন্তস্স ছট্ঠে ৰস্সে পরিপুণ্ণে ৰিসাখাপুণ্ণমাযং বলিকম্মং কাতুকামা হুত্ৰা পুরেতরংযেৰ ধেনুসহস্সং লট্ঠিমধুকৰনে চরাপেত্ৰা, তাসং খীরং পঞ্চ ধেনুসতানি পাযেত্ৰা, তাসং খীরং অড্ঢতিযানি চ সতানীতি এৰং যাৰ সোল়সন্নং ধেনূনং খীরং অট্ঠ ধেনুযো পিৰন্তি, তাৰ খীরস্স বহলতঞ্চ মধুরতঞ্চ ওজৰন্ততঞ্চ পত্থযমানা খীরপরিৰত্তনং নাম অকাসি. সা ৰিসাখাপুণ্ণমদিৰসে ‘‘পাতোৰ বলিকম্মং করিস্সামী’’তি রত্তিযা পচ্চূসসমযং পচ্চুট্ঠায তা অট্ঠ ধেনুযো দুহাপেসি. ৰচ্ছকা ধেনূনং থনমূলং ন আগমংসু, থনমূলে পন নৰভাজনেসু উপনীতমত্তেসু অত্তনো ধম্মতায খীরধারা পগ্ঘরিংসু. তং অচ্ছরিযং দিস্ৰা সুজাতা সহত্থেনেৰ খীরং গহেত্ৰা নৰভাজনে পক্খিপিত্ৰা সহত্থেনেৰ অগ্গিং কত্ৰা পচিতুং আরভি.

তস্মিং পাযাসে পচ্চমানে মহন্তা মহন্তা পুব্বুল়া উট্ঠহিত্ৰা দক্খিণাৰট্টা হুত্ৰা সঞ্চরন্তি. একফুসিতম্পি বহি ন উপ্পততি, উদ্ধনতো অপ্পমত্তকোপি ধূমো ন উট্ঠহতি. তস্মিং সমযে চত্তারো লোকপালা আগন্ত্ৰা উদ্ধনে আরক্খং গণ্হিংসু, মহাব্রহ্মা ছত্তং ধারেসি, সক্কো অলাতানি সমানেন্তো অগ্গিং জালেসি. দেৰতা দ্ৰিসহস্সদীপপরিৰারেসু চতূসু মহাদীপেসু দেৰমনুস্সানং উপকপ্পনওজং অত্তনো দেৰানুভাৰেন দণ্ডকবদ্ধং মধুপটলং পীল়েত্ৰা মধুং গণ্হমানা ৰিয সংহরিত্ৰা তত্থ পক্খিপিংসু. অঞ্ঞেসু হি কালেসু দেৰতা কবল়ে কবল়ে ওজং পক্খিপিংসু, সম্বোধিপ্পত্তদিৰসে চ পরিনিব্বানদিৰসে চ উক্খলিযংযেৰ পক্খিপিংসু. সুজাতা একদিৰসেযেৰ তত্থ অত্তনো পাকটানি অনেকানি অচ্ছরিযানি দিস্ৰা পুণ্ণং নাম দাসিং আমন্তেসি – ‘‘অম্ম পুণ্ণে, অজ্জ অম্হাকং দেৰতা অতিৰিয পসন্না, মযা হি এত্তকে কালে এৰরূপং অচ্ছরিযং নাম ন দিট্ঠপুব্বং, ৰেগেন গন্ত্ৰা দেৰট্ঠানং পটিজগ্গাহী’’তি. সা ‘‘সাধু, অয্যে’’তি তস্সা ৰচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা তুরিততুরিতা রুক্খমূলং অগমাসি.

বোধিসত্তোপি খো তস্মিং রত্তিভাগে পঞ্চ মহাসুপিনে (অ. নি. ৫.১৯৬) দিস্ৰা পরিগ্গণ্হন্তো ‘‘নিস্সংসযং অজ্জাহং বুদ্ধো ভৰিস্সামী’’তি কতসন্নিট্ঠানো তস্সা রত্তিযা অচ্চযেন কতসরীরপটিজগ্গনো ভিক্খাচারকালং আগমযমানো পাতোৰ আগন্ত্ৰা তস্মিং রুক্খমূলে নিসীদি, অত্তনো পভায সকলং রুক্খমূলং ওভাসযমানো. অথ খো সা পুণ্ণা আগন্ত্ৰা অদ্দস বোধিসত্তং রুক্খমূলে পাচীনলোকধাতুং ওলোকযমানং নিসিন্নং, সরীরতো চস্স নিক্খন্তাহি পভাহি সকলরুক্খং সুৰণ্ণৰণ্ণং. দিস্ৰানস্সা এতদহোসি – ‘‘অজ্জ অম্হাকং দেৰতা রুক্খতো ওরুয্হ সহত্থেনেৰ বলিকম্মং সম্পটিচ্ছিতুং নিসিন্না মঞ্ঞে’’তি উব্বেগপ্পত্তা হুত্ৰা ৰেগেন আগন্ত্ৰা সুজাতায এতমত্থং আরোচেসি.

সুজাতা তস্সা ৰচনং সুত্ৰা তুট্ঠমানসা হুত্ৰা ‘‘অজ্জ দানি পট্ঠায মম জেট্ঠধীতুট্ঠানে তিট্ঠাহী’’তি ধীতু অনুচ্ছৰিকং সব্বালঙ্কারং অদাসি. যস্মা পন বুদ্ধভাৰং পাপুণনদিৰসে সতসহস্সগ্ঘনিকা একা সুৰণ্ণপাতি লদ্ধুং ৰট্টতি, তস্মা সা ‘‘সুৰণ্ণপাতিযং পাযাসং পক্খিপিস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা সতসহস্সগ্ঘনিকং সুৰণ্ণপাতিং নীহরাপেত্ৰা তত্থ পাযাসং পক্খিপিতুকামা পক্কভাজনং আৰজ্জেসি. সব্বো পাযাসো পদুমপত্ততো উদকং ৰিয ৰত্তিত্ৰা পাতিযং পতিট্ঠাসি, একপাতিপূরমত্তোৰ অহোসি. সা তং পাতিং অঞ্ঞায পাতিযা পটিকুজ্জিত্ৰা ওদাতৰত্থেন ৰেঠেত্ৰা সযং সব্বালঙ্কারেহি অত্তভাৰং অলঙ্করিত্ৰা তং পাতিং অত্তনো সীসে ঠপেত্ৰা মহন্তেন আনুভাৰেন নিগ্রোধরুক্খমূলং গন্ত্ৰা বোধিসত্তং দিস্ৰা বলৰসোমনস্সজাতা ‘‘রুক্খদেৰতা’’তি সঞ্ঞায দিট্ঠট্ঠানতো পট্ঠায ওনতোনতা গন্ত্ৰা সীসতো পাতিং ওতারেত্ৰা ৰিৰরিত্ৰা সুৰণ্ণভিঙ্গারেন গন্ধপুপ্ফৰাসিতং উদকং গহেত্ৰা বোধিসত্তং উপগন্ত্ৰা অট্ঠাসি. ঘটিকারমহাব্রহ্মুনা দিন্নো মত্তিকাপত্তো এত্তকং কালং বোধিসত্তং অৰিজহিত্ৰা তস্মিং খণে অদস্সনং গতো, বোধিসত্তো পত্তং অপস্সন্তো দক্খিণহত্থং পসারেত্ৰা উদকং সম্পটিচ্ছি. সুজাতা সহেৰ পাতিযা পাযাসং মহাপুরিসস্স হত্থে ঠপেসি, মহাপুরিসো সুজাতং ওলোকেসি. সা আকারং সল্লক্খেত্ৰা ‘‘অয্য, মযা তুম্হাকং পরিচ্চত্তা, তং গণ্হিত্ৰা যথারুচি করোথা’’তি ৰন্দিত্ৰা ‘‘যথা ময্হং মনোরথো নিপ্ফন্নো, এৰং তুম্হাকম্পি নিপ্ফজ্জতূ’’তি ৰত্ৰা সতসহস্সগ্ঘনিকম্পি সুৰণ্ণপাতিং পুরাণকপণ্ণং ৰিয পরিচ্চজিত্ৰা অনপেক্খাৰ পক্কামি.

বোধিসত্তোপি খো নিসিন্নট্ঠানা ৰুট্ঠায রুক্খং পদক্খিণং কত্ৰা পাতিং আদায নেরঞ্জরায তীরং গন্ত্ৰা অনেকেসং বোধিসত্তসতসহস্সানং অভিসম্বুজ্ঝনদিৰসে ওতরিত্ৰা ন্হানট্ঠানং সুপতিট্ঠিতং নাম অত্থি, তস্সা তীরে পাতিং ঠপেত্ৰা সুপতিট্ঠিততিত্থে ওতরিত্ৰা ন্হত্ৰা অনেকবুদ্ধসতসহস্সানং নিৰাসনং অরহদ্ধজং নিৰাসেত্ৰা পুরত্থাভিমুখো নিসীদিত্ৰা একট্ঠিতালপক্কপ্পমাণে একূনপণ্ণাসপিণ্ডে কত্ৰা সব্বং অপ্পোদকমধুপাযাসং পরিভুঞ্জি. সোযেৰস্স বুদ্ধভূতস সত্তসত্তাহং বোধিমণ্ডে ৰসন্তস্স একূনপণ্ণাসদিৰসানি আহারো অহোসি. এত্তকং কালং অঞ্ঞো আহারো নত্থি, ন ন্হানং, ন মুখধোৰনং, ন সরীরৰল়ঞ্জো, ঝানসুখেন ফলসমাপত্তিসুখেন চ ৰীতিনামেসি. তং পন পাযাসং ভুঞ্জিত্ৰা সুৰণ্ণপাতিং গহেত্ৰা ‘‘সচাহং অজ্জ বুদ্ধো ভৰিস্সামি, অযং পাতি পটিসোতং গচ্ছতু, নো চে ভৰিস্সামি, অনুসোতং গচ্ছতূ’’তি ৰত্ৰা নদীসোতে পক্খিপি. সা সোতং ছিন্দমানা নদীমজ্ঝং গন্ত্ৰা মজ্ঝট্ঠানেনেৰ জৰসম্পন্নো অস্সো ৰিয অসীতিহত্থমত্তট্ঠানং পটিসোতং গন্ত্ৰা একস্মিং আৰট্টে নিমুজ্জিত্ৰা কাল়নাগরাজভৰনং গন্ত্ৰা তিণ্ণং বুদ্ধানং পরিভোগপাতিযো ‘‘কিলি কিলী’’তি রৰং কারযমানা পহরিত্ৰা তাসং সব্বহেট্ঠিমা হুত্ৰা অট্ঠাসি. কাল়ো নাগরাজা ত সদ্দং সুত্ৰা ‘‘হিয্যো একো বুদ্ধো নিব্বত্তি, পুন অজ্জ একো নিব্বত্তো’’তি ৰত্ৰা অনেকেহি পদসতেহি থুতিযো ৰদমানো উট্ঠাসি. তস্স কির মহাপথৰিযা একযোজনতিগাৰুতপ্পমাণং নভং পূরেত্ৰা আরোহনকালো অজ্জ ৰা হিয্যো ৰা সদিসো অহোসি.

বোধিসত্তোপি নদীতীরম্হি সুপুপ্ফিতসালৰনে দিৰাৰিহারং কত্ৰা সাযন্হসমযং পুপ্ফানং ৰণ্টতো মুচ্চনকালে দেৰতাহি অলঙ্কতেন অট্ঠূসভৰিত্থারেন মগ্গেন সীহো ৰিয ৰিজম্ভমানো বোধিরুক্খাভিমুখো পাযাসি. নাগযক্খসুপণ্ণাদযো দিব্বেহি গন্ধপুপ্ফাদীহি পূজযিংসু, দিব্বসংগীতাদীনি পৰত্তযিংসু, দসসহস্সী লোকধাতু একগন্ধা একমালা একসাধুকারা অহোসি. তস্মিং সমযে সোত্থিযো নাম তিণহারকো তিণং আদায পটিপথে আগচ্ছন্তো মহাপুরিসস্স আকারং ঞত্ৰা অট্ঠ তিণমুট্ঠিযো অদাসি. বোধিসত্তো তিণং গহেত্ৰা বোধিমণ্ডং আরুয্হ দক্খিণদিসাভাগে উত্তরাভিমুখো অট্ঠাসি. তস্মিং খণে দক্খিণচক্কৰাল়ং ওসীদিত্ৰা হেট্ঠা অৰীচিসম্পত্তং ৰিয অহোসি. উত্তরচক্কৰাল়ং উল্লঙ্ঘিত্ৰা উপরি ভৰগ্গপ্পত্তং ৰিয অহোসি. বোধিসত্তো ‘‘ইদং সম্বোধিপাপুণনট্ঠানং ন ভৰিস্সতি মঞ্ঞে’’তি পদক্খিণং করোন্তো পচ্ছিমদিসাভাগং গন্ত্ৰা পুরত্থিমাভিমুখো অট্ঠাসি, ততো পচ্ছিমচক্কৰাল়ং ওসীদিত্ৰা হেট্ঠা অৰীচিসম্পত্তং ৰিয অহোসি, পুরত্থিমচক্কৰাল়ং উল্লঙ্ঘিত্ৰা উপরি ভৰগ্গপ্পত্তং ৰিয অহোসি. ঠিতট্ঠিতট্ঠানে কিরস্স নেমিৰট্টিপরিযন্তে অক্কন্তং নাভিযা পতিট্ঠিতমহাসকটচক্কং ৰিয মহাপথৰী ওনতুন্নতা অহোসি. বোধিসত্তো ‘‘ইদম্পি সম্বোধিপাপুণনট্ঠানং ন ভৰিস্সতি মঞ্ঞে’’তি পদক্খিণং করোন্তো উত্তরদিসাভাগং গন্ত্ৰা দক্খিণাভিমুখো অট্ঠাসি. ততো উত্তরচক্কৰাল়ং ওসীদিত্ৰা হেট্ঠা অৰীচিসম্পত্তং ৰিয অহোসি, দক্খিণচক্কৰাল়ং উল্লঙ্ঘিত্ৰা উপরি ভৰগ্গপ্পত্তং ৰিয অহোসি. বোধিসত্তো ‘‘ইদম্পি সম্বোধিপাপুণনট্ঠানং ন ভৰিস্সতি মঞ্ঞে’’তি পদক্খিণং করোন্তো পুরত্থিমদিসাভাগং গন্ত্ৰা পচ্ছিমাভিমুখো অট্ঠাসি. পুরত্থিমদিসাভাগে পন সব্ববুদ্ধানং পল্লঙ্কট্ঠানং অহোসি, তং নেৰ ছম্ভতি, ন কম্পতি. বোধিসত্তো ‘‘ইদং সব্ববুদ্ধানং অৰিজহিতং অচলট্ঠানং কিলেসপঞ্জরৰিদ্ধংসনট্ঠান’’ন্তি ঞত্ৰা তানি তিণানি অগ্গে গহেত্ৰা চালেসি, তাৰদেৰ চুদ্দসহত্থো পল্লঙ্কো অহোসি. তানিপি খো তিণানি তথারূপেন সণ্ঠানেন সণ্ঠহিংসু, যথারূপং সুকুসলো চিত্তকারো ৰা পোত্থকারো ৰা আলিখিতুম্পি সমত্থো নত্থি. বোধিসত্তো বোধিক্খন্ধং পিট্ঠিতো কত্ৰা পুরত্থাভিমুখো দল়্হমানসো হুত্ৰা –

‘‘কামং তচো চ ন্হারু চ, অট্ঠি চ অৰসিস্সতু;

উপসুস্সতু নিস্সেসং, সরীরে মংসলোহিতং. (অ. নি. ২.৫; ম. নি. ২.১৮৪) –

‘ন ত্ৰেৰাহং সম্মাসম্বোধিং অপ্পত্ৰা ইমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামী’’’তি অসনিসতসন্নিপাতেনপি অভেজ্জরূপং অপরাজিতপল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিসীদি.

তস্মিং সমযে মারো পাপিমা – ‘‘সিদ্ধত্থকুমারো ময্হং ৰসং অতিক্কমিতুকামো, ন দানিস্স অতিক্কমিতুং দস্সামী’’তি মারবলস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা এতমত্থং আরোচেত্ৰা মারঘোসনং নাম ঘোসাপেত্ৰা মারবলং আদায নিক্খমি. সা মারসেনা মারস্স পুরতো দ্ৰাদসযোজনা হোতি, দক্খিণতো চ ৰামতো চ দ্ৰাদসযোজনা, পচ্ছতো চক্কৰাল়পরিযন্তং কত্ৰা ঠিতা, উদ্ধং নৰযোজনুব্বেধা হোতি, যস্সা উন্নদন্তিযা উন্নাদসদ্দো যোজনসহস্সতো পট্ঠায পথৰিউন্দ্রিযনসদ্দোৰিয সূযতি. অথ মারো দেৰপুত্তো দিযড্ঢযোজনসতিকং গিরিমেখলং নাম হত্থিং অভিরুহিত্ৰা বাহুসহস্সং মাপেত্ৰা নানাৰুধানি অগ্গহেসি. অৰসেসাযপি মারপরিসায দ্ৰে জনা একসদিসা একসদিসং আৰুধং গণ্হন্তা নাহেসুং. নানাৰণ্ণা নানপ্পকারমুখা হুত্ৰা নানাৰুধানি গণ্হন্তা বোধিসত্তং অজ্ঝোত্থরমানা আগমংসু.

দসসহস্সচক্কৰাল়দেৰতা পন মহাসত্তস্স থুতিযো ৰদমানা অট্ঠংসু. সক্কো দেৰরাজা ৰিজযুত্তরসঙ্খং ধমমানো অট্ঠাসি. সো কির সঙ্খো ৰীসহত্থসতিকো হোতি, সকিং ৰাতং গাহাপেত্ৰা ধমিযমানো চত্তারো মাসে সদ্দং করিত্ৰা নিস্সদ্দো হোতি. মহাকাল়নাগরাজা অতিরেকপদসতেন ৰণ্ণং ৰণ্ণেন্তোৰ অট্ঠাসি, মহাব্রহ্মা সেতচ্ছত্তং ধারযমানো অট্ঠাসি. মারবলে পন বোধিমণ্ডং উপসঙ্কমন্তে তেসং একোপি ঠাতুং নাসক্খি, সম্মুখসম্মুখট্ঠানেনেৰ পলাযিংসু. কাল়ো নাম নাগরাজাপি পথৰিযং নিমুজ্জিত্ৰা পঞ্চযোজনসতিকং মঞ্জেরিকনাগভৰনং গন্ত্ৰা উভোহি হত্থেহি মুখং পিদহিত্ৰা নিপন্নো. সক্কো দেৰরাজাপি ৰিজযুত্তরসঙ্খং পিট্ঠিযং কত্ৰা চক্কৰাল়মুখৰট্টিযং অট্ঠাসি, মহাব্রহ্মা সেতচ্ছত্তং কোটিযং গহেত্ৰা ব্রহ্মলোকমেৰ অগমাসি. একদেৰতাপি ঠাতুং সমত্থা নাম নাহোসি. মহাপুরিসো পন এককোৰ নিসীদি.

মারোপি অত্তনো পরিসং আহ – ‘‘তাতা, সুদ্ধোদনপুত্তেন সিদ্ধত্থেন সদিসো অঞ্ঞো পুরিসো নাম নত্থি, মযং সম্মুখা যুদ্ধং দাতুং ন সক্খিস্সাম, পচ্ছাভাগেন দস্সামা’’তি. মহাপুরিসোপি তীণি পস্সানি ওলোকেত্ৰা সব্বদেৰতানং পলাতত্তা সুঞ্ঞানি অদ্দস. পুন উত্তরপস্সেন মারবলং অজ্ঝোত্থরমানং দিস্ৰা ‘‘অযং এত্তকো জনো মং এককং সন্ধায মহন্তং ৰাযামং করোতি, ইমস্মিং ঠানে ময্হং মাতা ৰা পিতা ৰা ভাতা ৰা অঞ্ঞো ৰা কোচি ঞাতকো নত্থি, ইমা পন দস পারমিযোৰ ময্হং দীঘরত্তং পুট্ঠপরিজনসদিসা. তস্মা মযা পারমিযোৰ বলগ্গং কত্ৰা পারমিসত্থেনেৰ পহরিত্ৰা ইমং বলকাযং ৰিদ্ধংসেতুং ৰট্টতী’’তি দস পারমিযো আৰজ্জমানো নিসীদি.

অথ খো মারো দেৰপুত্তো – ‘‘ৰাতেনেৰ সিদ্ধত্থং পলাপেস্সামী’’তি ৰাতমণ্ডলং সমুট্ঠাপেসি. তঙ্খণঞ্ঞেৰ পুরত্থিমাদিভেদাৰাতা সমুট্ঠহিত্ৰা অদ্ধযোজনযোজনদ্ৰিযোজনতিযোজনপ্পমাণানি পব্বতকূটানি পদালেত্ৰা ৰনগচ্ছরুক্খাদীনি উদ্ধংমূলানি কত্ৰা সমন্তা গামনিগমে চুণ্ণৰিচুণ্ণে কাতুং সমত্থাপি মহাপুরিসস্স পুঞ্ঞতেজেন ৰিহতানুভাৰা বোধিসত্তং পত্ৰা বোধিসত্তস্স চীৰরকণ্ণমত্তম্পি চালেতুং নাসক্খিংসু. ততো – ‘‘উদকেন নং অজ্ঝোত্থরিত্ৰা মারেস্সামী’’তি মহাৰস্সং সমুট্ঠাপেসি. তস্সানুভাৰেন উপরূপরি সতপটলসহস্সপটলাদিভেদা ৰলাহকা উট্ঠহিত্ৰা ৰস্সিংসু. ৰুট্ঠিধারাৰেগেন পথৰী ছিদ্দাৰছিদ্দা অহোসি. ৰনরুক্খাদীনং উপরিভাগেন মহামেঘো আগন্ত্ৰা মহাসত্তস্স চীৰরে উস্সাৰবিন্দুগহণমত্তম্পি তেমেতুং নাসক্খি. ততো পাসাণৰস্সং সমুট্ঠাপেসি. মহন্তানি মহন্তানি পব্বতকূটানি ধূমাযন্তানি পজ্জলন্তানি আকাসেনাগন্ত্ৰা বোধিসত্তং পত্ৰা দিব্বমালাগুল়ভাৰং আপজ্জিংসু. ততো পহরণৰস্সং সমুট্ঠাপেসি. একতোধারা উভতোধারা অসিসত্তিখুরপ্পাদযো ধূমাযন্তা পজ্জলন্তা আকাসেনাগন্ত্ৰা বোধিসত্তং পত্ৰা দিব্বপুপ্ফানি অহেসুং. ততো অঙ্গারৰস্সং সমুট্ঠাপেসি. কিংসুকৰণ্ণা অঙ্গারা আকাসেনাগন্ত্ৰা বোধিসত্তস্স পাদমূলে দিব্বপুপ্ফানি হুত্ৰা ৰিকিরিংসু. ততো কুক্কুল়ৰস্সং সমুট্ঠাপেসি. অচ্চুণ্হো অগ্গিৰণ্ণো কুক্কুল়ো আকাসেনাগন্ত্ৰা বোধিসত্তস্স পাদমূলে চন্দনচুণ্ণং হুত্ৰা নিপততি. ততো ৰালুকাৰস্সং সমুট্ঠাপেসি. অতিসুখুমা ৰালুকা ধূমাযন্তা পজ্জলন্তা আকাসেনাগন্ত্ৰা মহাসত্তস্স পাদমূলে দিব্বপুপ্ফানি হুত্ৰা নিপতিংসু. ততো কললৰস্সং সমুট্ঠাপেসি, তং কললং ধূমাযন্তং পজ্জলন্তং আকাসেনাগন্ত্ৰা বোধিসত্তস্স পাদমূলে দিব্বৰিলেপনং হুত্ৰা নিপততি. ততো ‘‘ইমিনা ভিংসেত্ৰা সিদ্ধত্থং পলাপেস্সামী’’তি অন্ধকারং সমুট্ঠাপেসি. তং চতুরঙ্গসমন্নাগতং অন্ধকারং ৰিয মহাতমং হুত্ৰা বোধিসত্তং পত্ৰা সূরিযপ্পভাৰিহতং ৰিয অন্ধকারং অন্তরধাযি.

এৰং সো মারো ইমাহি নৰহি ৰাতৰস্সপাসাণপহরণঅঙ্গারকুক্কুল়ৰালুকাকললন্ধকারৰুট্ঠীহি বোধিসত্তং পলাপেতুং অসক্কোন্তো – ‘‘কিং, ভণে, তিট্ঠথ, ইমং সিদ্ধত্থকুমারং গণ্হথ হনথ পলাপেথা’’তি অত্তনো পরিসং আণাপেত্ৰা সযম্পি গিরিমেখলস্স হত্থিনো খন্ধে নিসিন্নো চক্কাৰুধং আদায বোধিসত্তং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘সিদ্ধত্থ, উট্ঠেহি এতস্মা পল্লঙ্কা, নাযং তুয্হং পাপুণাতি, ময্হং এস পাপুণাতী’’তি আহ. মহাসত্তো তস্স ৰচনং সুত্ৰা অৰোচ – ‘‘মার, নেৰ তযা দস পারমিযো পূরিতা, ন উপপারমিযো, ন পরমত্থপারমিযো, নাপি পঞ্চ মহাপরিচ্চাগা পরিচ্চত্তা, ন ঞাতত্থচরিযা, ন লোকত্থচরিযা, ন বুদ্ধত্থচরিযা পূরিতা, সব্বা তা মযাযেৰ পূরিতা, তস্মা নাযং পল্লঙ্কো তুয্হং পাপুণাতি, ময্হেৰেসো পাপুণাতী’’তি.

মারো কুদ্ধো কোধৰেগং অসহন্তো মহাপুরিসস্স চক্কাৰুধং ৰিস্সজ্জেসি. তং তস্স দস পারমিযো আৰজ্জেন্তস্সেৰ উপরিভাগে মালাৰিতানং হুত্ৰা অট্ঠাসি. তং কির খুরধারং চক্কাৰুধং অঞ্ঞদা কুদ্ধেন ৰিস্সট্ঠং একগ্ঘনপাসাণত্থম্ভে ৰংসকল়ীরে ৰিয ছিন্দন্তং গচ্ছতি. ইদানি পন তস্মিং মালাৰিতানং হুত্ৰা ঠিতে অৰসেসা মারপরিসা ‘‘ইদানি সিদ্ধত্থো পল্লঙ্কতো ৰুট্ঠায পলাযিস্সতী’’তি মহন্তমহন্তানি সেলকূটানি ৰিস্সজ্জেসুং, তানিপি মহাপুরিসস্স দস পারমিযো আৰজ্জেন্তস্স মালাগুল়ভাৰং আপজ্জিত্ৰা ভূমিযং পতিংসু. দেৰতা চক্কৰাল়মুখৰট্টিযং ঠিতা গীৰং পসারেত্ৰা সীসং উক্খিপিত্ৰা ‘‘নট্ঠো ৰত, ভো, সিদ্ধত্থকুমারস্স রূপগ্গপ্পত্তো অত্তভাৰো, কিং নু খো সো করিস্সতী’’তি ওলোকেন্তি.

ততো বোধিসত্তো ‘‘পূরিতপারমীনং বোধিসত্তানং সম্বুজ্ঝনদিৰসে পত্তপল্লঙ্কো ময্হং পাপুণাতী’’তি ৰত্ৰা ঠিতং মারং আহ – ‘‘মার, তুয্হং দানস্স দিন্নভাৰে কো সক্খী’’তি. মারো ‘‘ইমে এত্তকাৰ জনা সক্খিনো’’তি মারবলাভিমুখং হত্থং পসারেসি. তস্মিং খণে মারপরিসায ‘‘অহং সক্খি, অহং সক্খী’’তি পৰত্তসদ্দো পথৰিউন্দ্রিযনসদ্দসদিসো অহোসি. অথ মারো মহাপুরিসং আহ – ‘‘সিদ্ধত্থ, তুয্হং দানস্স দিন্নভাৰে কো সক্খী’’তি. মহাপুরিসো ‘‘তুয্হং তাৰ দানস্স দিন্নভাৰে সচেতনা সক্খিনো, ময্হং পন ইমস্মিং ঠানে সচেতনো কোচি সক্খি নাম নত্থি, তিট্ঠতু তাৰ মে অৰসেসঅত্তভাৰেসু দিন্নদানং, ৰেস্সন্তরত্তভাৰে পন ঠত্ৰা ময্হং সত্তসতকমহাদানস্স তাৰ দিন্নভাৰে অচেতনাপি অযং ঘনমহাপথৰী সক্খী’’তি চীৰরগব্ভন্তরতো দক্খিণহত্থং অভিনীহরিত্ৰা ‘‘ৰেস্সন্তরত্তভাৰে ঠত্ৰা ময্হং সত্তসতকমহাদানস্স দিন্নভাৰে ত্ৰং সক্খি, ন সক্খী’’তি মহাপথৰিযাভিমুখং হত্থং পসারেসি. মহাপথৰী ‘‘অহং তে তদা সক্খী’’তি ৰিরৰসতেন ৰিরৰসহস্সেন ৰিরৰসতসহস্সেন মারবলং অৰত্থরমানা ৰিয উন্নদি.

ততো মহাপুরিসে ‘‘দিন্নং তে, সিদ্ধত্থ, মহাদানং উত্তমদান’’ন্তি ৰেস্সন্তরদানং সম্মসন্তে দিযড্ঢযোজনসতিকো গিরিমেখলহত্থী জণ্ণুকেহি পথৰিযং পতিট্ঠাসি, মারপরিসা দিসাৰিদিসা পলাযিংসু, দ্ৰে একমগ্গেন গতা নাম নত্থি, সীসাভরণানি চেৰ নিৰত্থৰসনানি চ ছড্ডেত্ৰা সম্মুখসম্মুখদিসাহিযেৰ পলাযিংসু. ততো দেৰসঙ্ঘা পলাযমানং মারবলং দিস্ৰা ‘‘মারস্স পরাজযো জাতো, সিদ্ধত্থকুমারস্স জযো জাতো, জযপূজং করিস্সামা’’তি দেৰতা দেৰতানং, নাগা নাগানং, সুপণ্ণা সুপণ্ণানং, ব্রহ্মানো ব্রহ্মানং ঘোসেত্ৰা গন্ধমালাদিহত্থা মহাপুরিসস্স সন্তিকং বোধিপল্লঙ্কং আগমংসু.

এৰং গতেসু পন তেসু –

‘‘জযো হি বুদ্ধস্স সিরীমতো অযং, মারস্স চ পাপিমতো পরাজযো;

উগ্ঘোসযুং বোধিমণ্ডে পমোদিতা, জযং তদা দেৰগণা মহেসিনো.

‘‘জযো হি বুদ্ধস্স সিরীমতো অযং, মারস্স চ পাপিমতো পরাজযো;

উগ্ঘোসযুং বোধিমণ্ডে পমোদিতা, জযং তদা নাগগণা মহেসিনো.

‘‘জযো হি বুদ্ধস্স সিরীমতো অযং, মারস্স চ পাপিমতো পরাজযো;

উগ্ঘোসযুং বোধিমণ্ডে পমোদিতা, জযং তদা সুপণ্ণসঙ্ঘাপি মহেসিনো.

‘‘জযো হি বুদ্ধস্স সিরীমতো অযং, মারস্স চ পাপিমতো পরাজযো;

উগ্ঘোসযুং বোধিমণ্ডে পমোদিতা, জযং তদা ব্রহ্মগণা মহেসিনো’’তি. –

অৰসেসা দসসু চক্কৰাল়সহস্সেসু দেৰতা মালাগন্ধৰিলেপনেহি পূজযমানা নানপ্পকারা চ থুতিযো ৰদমানা অট্ঠংসু. এৰং ধরমানেযেৰ সূরিযে মহাপুরিসো মারবলং ৰিধমিত্ৰা চীৰরূপরি পতমানেহি বোধিরুক্খঙ্কুরেহি রত্তপৰাল়দলেহি ৰিয পূজিযমানো পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিত্ৰা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেত্ৰা পচ্ছিমযামে পটিচ্চসমুপ্পাদে ঞাণং ওতারেসি. অথস্স দ্ৰাদসপদিকং পচ্চযাকারং ৰট্টৰিৰট্টৰসেন অনুলোমপটিলোমতো সম্মসন্তস্স দসসহস্সী লোকধাতু উদকপরিযন্তং কত্ৰা দ্ৰাদসক্খত্তুং সঙ্কম্পি.

মহাপুরিসে পন দসসহস্সিলোকধাতুং উন্নাদেত্ৰা অরুণুগ্গমনৰেলায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং পটিৰিজ্ঝন্তে সকলা দসসহস্সী লোকধাতু অলঙ্কতপটিযত্তা অহোসি. পাচীনচক্কৰাল়মুখৰট্টিযং উস্সাপিতানং ধজানং পটাকা পচ্ছিমচক্কৰাল়মুখৰট্টিং পহরন্তি, তথা পচ্ছিমচক্কৰাল়মুখৰট্টিযং উস্সাপিতানং ধজানং পটাকা পাচীনচক্কৰাল়মুখৰট্টিং পহরন্তি, দক্খিণচক্কৰাল়মুখৰট্টিযং উস্সাপিতানং ধজানং পটাকা উত্তরচক্কৰাল়মুখৰট্টিং পহরন্তি, উত্তরচক্কৰাল়মুখৰট্টিযং উস্সাপিতানং ধজানং পটাকা দক্খিণচক্কৰাল়মুখৰট্টিং পহরন্তি, পথৰিতলে উস্সাপিতানং ধজানং পটাকা ব্রহ্মলোকং আহচ্চ অট্ঠংসু, ব্রহ্মলোকে বদ্ধানং ধজানং পটাকা পথৰিতলে পতিট্ঠহিংসু, দসসহস্সেসু চক্কৰাল়েসু পুপ্ফূপগা রুক্খা পুপ্ফং গণ্হিংসু, ফলূপগা রুক্খা ফলপিণ্ডিভারসহিতা অহেসুং. খন্ধেসু খন্ধপদুমানি পুপ্ফিংসু, সাখাসু সাখাপদুমানি, লতাসু লতাপদুমানি, আকাসে ওলম্বকপদুমানি, ঘনসিলাতলানি ভিন্দিত্ৰা উপরূপরি সতপত্তানি হুত্ৰা দণ্ডকপদুমানি উট্ঠহিংসু. দসসহস্সী লোকধাতু ৰট্টেত্ৰা ৰিস্সট্ঠমালাগুল়া ৰিয সুসন্থতপুপ্ফসন্থারো ৰিয চ পুপ্ফাভিকিণ্ণা অহোসি. চক্কৰাল়ন্তরেসু অট্ঠযোজনসহস্সা লোকন্তরিকনিরযা সত্তসূরিযপ্পভাহিপিঅনোভাসিতপুব্বা তদা একোভাসা অহেসুং. চতুরাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীরো মহাসমুদ্দো মধুরোদকো অহোসি, নদিযো ন পৰত্তিংসু, জচ্চন্ধা রূপানি পস্সিংসু, জাতিবধিরা সদ্দং সুণিংসু, জাতিপীঠসপ্পিনো পদসা গচ্ছিংসু, অন্দুবন্ধনাদীনি ছিজ্জিত্ৰা পতিংসু.

এৰং অপরিমাণেন সিরিৰিভৰেন পূজিযমানো মহাপুরিসো অনেকপ্পকারেসু অচ্ছরিযধম্মেসু পাতুভূতেসু সব্বঞ্ঞুতং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা সব্ববুদ্ধেহি অৰিজহিতং উদানং উদানেসি –

‘‘অনেকজাতিসংসারং, সন্ধাৰিস্সং অনিব্বিসং;

গহকারং গৰেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.

‘‘গহকারক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;

সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৰিসঙ্খতং;

ৰিসঙ্খারগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩-১৫৪);

ইতি তুসিতভৰনতো পট্ঠায যাৰ অযং বোধিমণ্ডে সব্বঞ্ঞুতপ্পত্তি, এত্তকং ঠানং অৰিদূরেনিদানং নামাতি ৰেদিতব্বং.

অৰিদূরেনিদানকথা নিট্ঠিতা.