বোধিসত্তঅভিৰেসৰণ্ণনা

৫৭. ৰাসূপগতস্সাতি বোধিমণ্ডে একরত্তিৰাসং উপগতস্স. রহোগতস্সাতি রহসি গতস্স. পটিসল্লীনস্সাতি একীভাৰৰসেন নিলীনস্স. কিচ্ছন্তি দুক্খং. চৰতি চ উপপজ্জতি চাতি ইদং দ্ৰযং পন অপরাপরং চুতিপটিসন্ধিং সন্ধায ৰুত্তং. জরামরণস্সাতি এত্থ যস্মা পব্বজন্তো জিণ্ণব্যাধিমত্তেযেৰ দিস্ৰা পব্বজিতো, তস্মাস্স জরামরণমেৰ উপট্ঠাতি. তেনেৰাহ – ‘‘জরামরণস্সা’’তি. ইতি জরামরণং মূলং কত্ৰা অভিনিৰিট্ঠস্স ভৰগ্গতো ওতরন্তস্স ৰিয – অথ খো, ভিক্খৰে, ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স এতদহোসি.

যোনিসোমনসিকারাতি উপাযমনসিকারা পথমনসিকারা. অনিচ্চাদীনি হি অনিচ্চাদিতোৰ মনসিকরোতো যোনিসোমনসিকারো নাম হোতি. অযঞ্চ – ‘‘কিস্মিং নু খো সতিজাতিআদীনি হোন্তি, কিস্মিং অসতি ন হোন্তী’’তি উদযব্বযানুপস্সনাৰসেন পৰত্তত্তা তেসং অঞ্ঞতরো. তস্মাস্স ইতো যোনিসোমনসিকারা ইমিনা উপাযমনসিকারেন অহু পঞ্ঞায অভিসমযো, বোধিসত্তস্স পঞ্ঞায যস্মিং সতি জরামরণং হোতি, তেন জরামরণকারণেন সদ্ধিং সমাগমো অহোসি. কিং পন তন্তি? জাতি. তেনাহ – ‘‘জাতিযা খো সতি জরামরণং হোতী’’তি. যা চাযং জরামরণস্স কারণপরিগ্গাহিকা পঞ্ঞা, তায সদ্ধিং বোধিসত্তস্স সমাগমো অহোসীতি অযমেত্থ অত্থো. এতেনুপাযেন সব্বপদানি ৰেদিতব্বানি.

নামরূপে খো সতি ৰিঞ্ঞাণন্তি এত্থ পন সঙ্খারেসু সতি ৰিঞ্ঞাণন্তি চ, অৰিজ্জায সতি সঙ্খারাতি চ ৰত্তব্বং ভৰেয্য, তদুভযম্পি ন গহিতং. কস্মা? অৰিজ্জাসঙ্খারা হি অতীতো ভৰো তেহি সদ্ধিং অযং ৰিপস্সনা ন ঘটিযতি. মহাপুরিসো হি পচ্চুপ্পন্নৰসেন অভিনিৰিট্ঠোতি. ননু চ অৰিজ্জাসঙ্খারেহি অদিট্ঠেহি ন সক্কা বুদ্ধেন ভৰিতুন্তি. সচ্চং ন সক্কা, ইমিনা পন তে ভৰউপাদানতণ্হাৰসেনেৰ দিট্ঠাতি. ইমস্মিং ঠানে ৰিত্থারতো পটিচ্চসমুপ্পাদকথা কথেতব্বা. সা পনেসা ৰিসুদ্ধিমগ্গে কথিতাৰ.

৫৮. পচ্চুদাৰত্ততীতি পটিনিৰত্ততি. কতমং পনেত্থ ৰিঞ্ঞাণং পচ্চুদাৰত্ততীতি? পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণম্পি ৰিপস্সনাঞাণম্পি. তত্থ পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণং পচ্চযতো পটিনিৰত্ততি, ৰিপস্সনাঞাণং আরম্মণতো. উভযম্পি নামরূপং নাতিক্কমতি, নামরূপতো পরং ন গচ্ছতি. এত্তাৰতা জাযেথ ৰাতিআদীসু ৰিঞ্ঞাণে নামরূপস্স পচ্চযে হোন্তে, নামরূপে চ ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযে হোন্তে, দ্ৰীসুপি অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযেসু হোন্তেসু এত্তকেন জাযেথ ৰা…পে… উপপজ্জেথ ৰা, ইতো হি পরং কিং অঞ্ঞং জাযেয্য ৰা…পে… উপপজ্জেয্য ৰা. ননু এতদেৰ জাযতি চ…পে… উপপজ্জতি চাতি? এৰং সদ্ধিং অপরাপরচুতিপটিসন্ধীহি পঞ্চ পদানি দস্সেত্ৰা পুন তং এত্তাৰতাতি ৰুত্তমত্থং নিয্যাতেন্তো – ‘‘যদিদং নামরূপপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপ’’ন্তি ৰত্ৰা ততো পরং অনুলোমপচ্চযাকারৰসেন ৰিঞ্ঞাণপচ্চযা নামরূপমূলং আযতিম্পি জাতিজরামরণং দস্সেতুং নামরূপপচ্চযা সল়াযতনন্তিআদিমাহ. তত্থ কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতীতি সকলস্স জাতিজরামরণসোকপরিদেৰদুক্খদোমনস্সুপাযাসাদিভেদস্স দুক্খরাসিস্স নিব্বত্তি হোতি. ইতি মহাপুরিসো সকলস্স ৰট্টদুক্খস্স নিব্বত্তিং অদ্দস.

৫৯. সমুদযো সমুদযোতি খোতি নিব্বত্তি নিব্বত্তীতি খো. পুব্বে অননুস্সুতেসূতি ন অনুস্সুতেসু অস্সুতপুব্বেসু. চক্খুং উদপাদীতিআদীসু উদযদস্সনপঞ্ঞাৰেসা. দস্সনট্ঠেন চক্খু, ঞাতকরণট্ঠেন ঞাণং, পজাননট্ঠেন পঞ্ঞা, নিব্বিজ্ঝিত্ৰা পটিৰিজ্ঝিত্ৰা উপ্পন্নট্ঠেন ৰিজ্জা, ওভাসট্ঠেন চ আলোকোতি ৰুত্তা. যথাহ – ‘‘চক্খুং উদপাদীতি দস্সনট্ঠেন. ঞাণং উদপাদীতি ঞাতট্ঠেন. পঞ্ঞা উদপাদীতি পজাননট্ঠেন. ৰিজ্জা উদপাদীতি পটিৰেধট্ঠেন. আলোকো উদপাদীতি ওভাসট্ঠেন. চক্খুধম্মো দস্সনট্ঠো অত্থো. ঞাণধম্মো ঞাতট্ঠো অত্থো. পঞ্ঞাধম্মো পজাননট্ঠো অত্থো. ৰিজ্জাধম্মো পটিৰেধট্ঠো অত্থো. আলোকো ধম্মো ওভাসট্ঠো অত্থো’’তি (পটি. ম. ২.৩৯). এত্তকেহি পদেহি কিং কথিতন্তি? ইমস্মিং সতি ইদং হোতীতি পচ্চযসঞ্জাননমত্তং কথিতং. অথৰা ৰীথিপটিপন্না তরুণৰিপস্সনা কথিতাতি.

৬১. অধিগতো খো ম্যাযন্তি অধিগতো খো মে অযং. মগ্গোতি ৰিপস্সনামগ্গো. বোধাযাতি চতুসচ্চবুজ্ঝনত্থায, নিব্বানবুজ্ঝনত্থায এৰ ৰা. অপি চ বুজ্ঝতীতি বোধি, অরিযমগ্গস্সেতং নামং, তদত্থাযাতিপি ৰুত্তং হোতি. ৰিপস্সনামগ্গমূলকো হি অরিযমগ্গোতি. ইদানি তং মগ্গং নিয্যাতেন্তো – ‘‘যদিদং নামরূপনিরোধাতিআদিমাহ. এত্থ চ ৰিঞ্ঞাণনিরোধোতিআদীহি পচ্চত্তপদেহি নিব্বানমেৰ কথিতং. ইতি মহাপুরিসো সকলস্স ৰট্টদুক্খস্স অনিব্বত্তিনিরোধং অদ্দস.

৬২. নিরোধো নিরোধোতি খোতি অনিব্বত্তি অনিব্বত্তিতি খো. চক্খুন্তিআদীনি ৰুত্তত্থানেৰ. ইধ পন সব্বেহেৰ এতেহি পদেহি – ‘‘ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতী’’তি নিরোধসঞ্জাননমত্তমেৰ কথিতং, অথৰা ৰুট্ঠানগামিনী বলৰৰিপস্সনা কথিতাতি.

৬৩. অপরেন সমযেনাতি এৰং পচ্চযঞ্চ পচ্চযনিরোধঞ্চ ৰিদিত্ৰা ততো অপরভাগে. উপাদানক্খন্ধেসূতি উপাদানস্স পচ্চযভূতেসু খন্ধেসু. উদযব্বযানুপস্সীতি তমেৰ পঠমং দিট্ঠং উদযঞ্চ ৰযঞ্চ অনুপস্সমানো. ৰিহাসীতি সিখাপত্তং ৰুট্ঠানগামিনিৰিপস্সনং ৰহন্তো ৰিহরি. ইদং কস্মা ৰুত্তং? সব্বেযেৰ হি পূরিতপারমিনো বোধিসত্তা পচ্ছিমভৰে পুত্তস্স জাতদিৰসে মহাভিনিক্খমনং নিক্খমিত্ৰা পব্বজিত্ৰা পধানমনুযুঞ্জিত্ৰা বোধিপল্লঙ্কমারুয্হ মারবলং ৰিধমিত্ৰা পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তি, দুতিযযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেন্তি, ততিযযামে পচ্চযাকারং সম্মসিত্ৰা আনাপানচতুত্থজ্ঝানতো উট্ঠায পঞ্চসু খন্ধেসু অভিনিৰিসিত্ৰা উদযব্বযৰসেন সমপঞ্ঞাস লক্খণানি দিস্ৰা যাৰ গোত্রভুঞাণা ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরিযমগ্গেন সকলে বুদ্ধগুণে পটিৰিজ্ঝন্তি. অযম্পি মহাপুরিসো পূরিতপারমী. সো যথাৰুত্তং সব্বং অনুক্কমং কত্ৰা পচ্ছিমযামে আনাপানচতুত্থজ্ঝানতো উট্ঠায পঞ্চসু খন্ধেসু অভিনিৰিসিত্ৰা ৰুত্তপ্পকারং উদযব্বযৰিপস্সনং আরভি. তং দস্সেতুং ইদং ৰুত্তং.

তত্থ ইতি রূপন্তি ইদং রূপং, এত্তকং রূপং, ইতো উদ্ধং রূপং নত্থীতি রুপ্পনসভাৰঞ্চেৰ ভূতুপাদাযভেদঞ্চ আদিং কত্ৰা লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানৰসেন অনৰসেসরূপপরিগ্গহো ৰুত্তো. ইতি রূপস্স সমুদযোতি ইমিনা এৰং পরিগ্গহিতস্স রূপস্স সমুদযদস্সনং ৰুত্তং. তত্থ ইতীতি এৰং সমুদযো হোতীতি অত্থো. তস্স ৰিত্থারো – ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযো, তণ্হাসমুদযা রূপসমুদযো, কম্মসমুদযা রূপসমুদযো, আহারসমুদযা রূপসমুদযোতি, নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স উদযং পস্সতী’’তি এৰং ৰেদিতব্বো. অত্থঙ্গমেপি ‘‘অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধো…পে… ৰিপরিণামলক্খণং পস্সন্তোপি রূপক্খন্ধস্স নিরোধং পস্সতী’’তি (পটি. ম. ১.৫০) অযমস্স ৰিত্থারো.

ইতি ৰেদনাতিআদীসুপি অযং ৰেদনা, এত্তকা ৰেদনা, ইতো উদ্ধং ৰেদনা নত্থি. অযং সঞ্ঞা, ইমে সঙ্খারা, ইদং ৰিঞ্ঞাণং, এত্তকং ৰিঞ্ঞাণং, ইতো উদ্ধং ৰিঞ্ঞাণং নত্থীতি ৰেদযিতসঞ্জাননঅভিসঙ্খরণৰিজাননসভাৰঞ্চেৰ সুখাদিরূপসঞ্ঞাদি ফস্সাদি চক্খুৰিঞ্ঞাণাদি ভেদঞ্চ আদিং কত্ৰা লক্খণরসপচ্চুপট্ঠানপদট্ঠানৰসেন অনৰসেসৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণপরিগ্গহো ৰুত্তো. ইতি ৰেদনায সমুদযোতিআদীহি পন এৰং পরিগ্গহিতানং ৰেদনাসঞ্ঞাসঙ্খারৰিঞ্ঞাণানং সমুদযদস্সনং ৰুত্তং. তত্রাপি ইতীতি এৰং সমুদযো হোতীতি অত্থো. তেসম্পি ৰিত্থারো – ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা ৰেদনাসমুদযো’’তি (পটি. ম. ১.৫০) রূপে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. অযং পন ৰিসেসো – তীসু খন্ধেসু ‘‘আহারসমুদযা’’তি অৰত্ৰা ‘‘ফস্সসমুদযা’’তি ৰত্তব্বং. ৰিঞ্ঞাণক্খন্ধে ‘‘নামরূপসমুদযা’’তি অত্থঙ্গমপদম্পি তেসংযেৰ ৰসেন যোজেতব্বং. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পন উদযব্বযৰিনিচ্ছযো সব্বাকারপরিপূরো ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তো. তস্স পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু উদযব্বযানুপস্সিনো ৰিহরতোতি তস্স ৰিপস্সিস্স বোধিসত্তস্স ইমেসু রূপাদীসু পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু সমপঞ্ঞাসলক্খণৰসেন উদযব্বযানুপস্সিনো ৰিহরতো যথানুক্কমেন ৰড্ঢিতে ৰিপস্সনাঞাণে অনুপ্পাদনিরোধেন নিরুজ্ঝমানেহি আসৰসঙ্খাতেহি কিলেসেহি অনুপাদায অগ্গহেত্ৰাৰ চিত্তং ৰিমুচ্চতি, তদেতং মগ্গক্খণে ৰিমুচ্চতি নাম, ফলক্খণে ৰিমুত্তং নাম; মগ্গক্খণে ৰা ৰিমুত্তঞ্চেৰ ৰিমুচ্চতি চ, ফলক্খণে ৰিমুত্তমেৰ.

এত্তাৰতা চ মহাপুরিসো সব্ববন্ধনা ৰিপ্পমুত্তো সূরিযরস্মিসম্ফুট্ঠমিৰ পদুমং সুৰিকসিতচিত্তসন্তানো চত্তারি মগ্গঞাণানি, চত্তারি ফলঞাণানি, চতস্সো পটিসম্ভিদা, চতুযোনিপরিচ্ছেদকঞাণং, পঞ্চগতিপরিচ্ছেদকঞাণং, ছ অসাধারণঞাণানি, সকলে চ বুদ্ধগুণে হত্থগতে কত্ৰা পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পো বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নোৰ –

‘‘অনেকজাতিসংসারং, সন্ধাৰিস্সং অনিব্বিসং;

গহকারং গৰেসন্তো, দুক্খা জাতি পুনপ্পুনং.

গহকারক দিট্ঠোসি, পুন গেহং ন কাহসি;

সব্বা তে ফাসুকা ভগ্গা, গহকূটং ৰিসঙ্খতং;

ৰিসঙ্খারগতং চিত্তং, তণ্হানং খযমজ্ঝগা’’তি. (ধ. প. ১৫৩, ১৫৪);

‘‘অযোঘনহতস্সেৰ, জলতো জাতৰেদসো;

অনুপুব্বূপসন্তস্স, যথা ন ঞাযতে গতি.

এৰং সম্মাৰিমুত্তানং, কামবন্ধোঘতারিনং;

পঞ্ঞাপেতুং গতি নত্থি, পত্তানং অচলং সুখ’’ন্তি. (উদা. ৮০);

এৰং মনসি করোন্তো সরদে সূরিযো ৰিয, পুণ্ণচন্দো ৰিয চ ৰিরোচিত্থাতি.

দুতিযভাণৰারৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.