৫. সব্বমত্থীতিকথা

১. ৰাদযুত্তিৰণ্ণনা

২৮২. ইদানি সব্বমত্থীতিৰাদকথা নাম হোতি. তত্থ যেসং ‘‘যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং…পে… অযং ৰুচ্চতি রূপক্খন্ধো’’তিআদিৰচনতো (ৰিভ. ২) ‘‘সব্বেপি অতীতাদিভেদা ধম্মা খন্ধসভাৰং ন ৰিজহন্তি, তস্মা সব্বং অত্থিযেৰ নামা’’তি লদ্ধি, সেয্যথাপি এতরহি সব্বমত্থিৰাদানং, তেসং লদ্ধিৰিসোধনত্থং সব্বমত্থীতি পুচ্ছা সকৰাদিস্স, ৰুত্তপ্পকারায লদ্ধিযা ঠত্ৰা পটিঞ্ঞা ইতরস্স. সব্বথাতি সব্বস্মিং সরীরে সব্বমত্থীতি পুচ্ছতি. সব্বদাতি সব্বস্মিং কালে সব্বমত্থীতি পুচ্ছতি. সব্বেন সব্বন্তি সব্বেনাকারেন সব্বমত্থীতি পুচ্ছতি. সব্বেসূতি সব্বেসু ধম্মেসু সব্বমত্থীতি পুচ্ছতি. অযোগন্তি অযুত্তং. নানাসভাৰানঞ্হি যোগো হোতি, ন একসভাৰস্স. ইতি ইমস্মিং পঞ্হে রূপং ৰেদনায, ৰেদনং ৰা রূপেন অনানং একলক্খণমেৰ কত্ৰা সব্বমত্থীতি পুচ্ছতি. যম্পি নত্থি তম্পত্থীতি যম্পি ছট্ঠখন্ধাদিকং সসৰিসাণাদিকং ৰা কিঞ্চি নত্থীতি সিদ্ধং, তম্পি তে অত্থীতি পুচ্ছতি. সব্বমত্থীতি যা দিট্ঠি সা দিট্ঠি মিচ্ছাদিট্ঠীতি, যা দিট্ঠি সা দিট্ঠি সম্মাদিট্ঠীতি হেৰমত্থীতি ইমিনা ইদং পুচ্ছতি – যা তে এসা সব্বমত্থীতি দিট্ঠি, সা দিট্ঠি অযাথাৰকত্তা মিচ্ছাদিট্ঠীতি এৰং যা অম্হাকং দিট্ঠি, সা দিট্ঠি যাথাৰকত্তা সম্মাদিট্ঠীতি এৰং তৰ সমযে অত্থীতি পুচ্ছতি. ইতরো সব্বেসুপি এতেসু নযেসু ৰুত্তপ্পকারায অত্থিতায অভাৰতো পটিক্খিপতি. ইমেসু পন সব্বেসুপি নযেসু ‘‘আজানাহি নিগ্গহ’’ন্তি আদিং কত্ৰা সব্বো কথামগ্গভেদো ৰিত্থারতো ৰেদিতব্বোতি অযং তাৰেত্থ ৰাদযুত্তি.

২. কালসংসন্দনৰণ্ণনা

২৮৩-২৮৪. ইদানি অতীতং অত্থীতি কালসংসন্দনং হোতি. তত্থ অতীতং অত্থীতিআদিকং সুদ্ধিকসংসন্দনং. অতীতং রূপং অত্থীতিআদিকং খন্ধৰসেন কালসংসন্দনং.

২৮৫. পচ্চুপ্পন্নং রূপং অপ্পিযং করিত্ৰাতি অতীতানাগতং পহায পচ্চুপ্পন্নরূপমেৰ অপ্পিযং অৰিভজিতব্বং করিত্ৰা. রূপভাৰং জহতীতিপঞ্হে নিরুদ্ধস্সাপি রূপস্স রূপক্খন্ধসঙ্গহিতত্তা পটিক্খিপতি. রূপভাৰং ন জহতীতি পটিলোমপঞ্হেপি রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিতত্তাৰ পটিজানাতি. ওদাতং ৰত্থং অপ্পিযং করিত্ৰাতি এত্থ কিঞ্চাপি ন সব্বং ৰত্থং ওদাতং, ইমিনা পন ৰত্থন্তি অৰত্ৰা ‘‘ওদাতং ৰত্থং অপ্পিযং করিত্ৰা’’তি ৰুত্তে সকৰাদিনা একত্থতা অনুঞ্ঞাতা. ওদাতভাৰং জহতীতি পঞ্হে ৰণ্ণৰিগমং সন্ধায পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. ৰত্থভাৰং জহতীতি এত্থ পন পঞ্ঞত্তিযা অৰিগতত্তা পটিক্খেপো তস্সেৰ. পটিলোমেপি এসেৰ নযো.

২৮৬. অতীতং অতীতভাৰং ন জহতীতি পুট্ঠো ‘‘যদি জহেয্য, অনাগতং ৰা পচ্চুপ্পন্নং ৰা সিযা’’তি মঞ্ঞমানো পটিজানাতি. অনাগতং অনাগতভাৰং ন জহতীতি পুট্ঠো পন ‘‘যদি ন জহেয্য, অনাগতমেৰস্স, পচ্চুপ্পন্নভাৰং ন পাপুণেয্যা’’তি মঞ্ঞমানো পটিক্খিপতি. পচ্চুপ্পন্নপঞ্হেপি অতীতভাৰং অনাপজ্জনদোসো সিযাতি পটিক্খিপতি. অনুলোমপঞ্হেসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

২৮৭. এৰং সুদ্ধিকনযং ৰত্ৰা পুন খন্ধৰসেন দস্সেতুং অতীতং রূপন্তিআদি ৰুত্তং. তং সব্বং পাল়িঅনুসারেনেৰ সক্কা জানিতুং.

ৰচনসোধনৰণ্ণনা

২৮৮. ইদানি ‘‘অতীতং ন্ৰত্থী’’তিআদি ৰচনসোধনা হোতি. তত্থ হঞ্চি অতীতং ন্ৰত্থীতি যদি অতীতং নো অত্থীতি অত্থো. অতীতং অত্থীতি মিচ্ছাতি অতীতঞ্চ তং অত্থি চাতি মিচ্ছা এৰ. তঞ্ঞেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি পুট্ঠো অনাগতক্খণেযেৰস্স পচ্চুপ্পন্নতায অভাৰং সন্ধায কালনানত্তেন পটিক্খিপতি.

দুতিযং পুট্ঠো যং উপ্পাদতো পুব্বে অনাগতং অহোসি, তস্স উপ্পন্নকালে পচ্চুপ্পন্নত্তা পটিজানাতি. হুত্ৰা হোতি হুত্ৰা হোতীতি যদেতং তযা ‘‘অনাগতং হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নং হোতী’’তি ৰদতা তঞ্ঞেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি লদ্ধিৰসেন ‘‘অনাগতং ৰা পচ্চুপ্পন্নং ৰা হুত্ৰা হোতী’’তি ৰুত্তং. কিং তে তম্পি হুত্ৰা হোতীতি? ইতরো হুত্ৰা ভূতস্স পুন হুত্ৰা অভাৰতো ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি.

দুতিযং পুট্ঠো যস্মা তং অনাগতং হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নং হোন্তং ‘‘হুত্ৰা হোতী’’তি সঙ্খং গতং, তস্মা পটিজানাতি. অথ নং সকৰাদী ‘‘যদি তে তং অনাগতং হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নং হোন্তং ‘হুত্ৰা হোতী’তি সঙ্খং গতং, পুন হুত্ৰা হোতি, যং অনাগতং ন হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নং ন হোন্তং ‘ন হুত্ৰা ন হোতী’তি সঙ্খং গতং সসৰিসাণং, কিং তে তম্পি পুন ন হুত্ৰা ন হোতী’’তিঅধিপ্পাযেন ন হুত্ৰা ন হোতি ন হুত্ৰা ন হোতীতি পঞ্হং পুচ্ছতি. ইতরো ‘‘যং নত্থি, তং নত্থিতায, এৰ অনাগতং ন হুত্ৰা পচ্চুপ্পন্নং ন হোতীতি নহুত্ৰানহোতি নাম তাৰ হোতু, পুন নহুত্ৰানহোতিভাৰো পনস্স কুতো’’তি মঞ্ঞমানো পটিক্খিপতি. তঞ্ঞেৰ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীতন্তি পঞ্হেপি পচ্চুপ্পন্নক্খণেযেৰস্স অতীততায অভাৰং সন্ধায কালনানত্তা পটিক্খিপতি.

দুতিযপঞ্হে পুট্ঠো যং অতীতভাৰতো পুব্বে পচ্চুপ্পন্নং অহোসি, তস্সেৰ অতীতত্তা পটিজানাতি. হুত্ৰা হোতি হুত্ৰা হোতীতি যদেতং তযা ‘‘পচ্চুপ্পন্নং হুত্ৰা অতীতং হোতী’’তি ৰদতা ‘‘তঞ্ঞেৰ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীত’’ন্তি লদ্ধিৰসেন ‘‘পচ্চুপ্পন্নং ৰা অতীতং ৰা হুত্ৰা হোতী’’তি ৰুত্তং, কিং তে তম্পি হুত্ৰা হোতীতি? ইতরো হুত্ৰা ভূতস্স পুন হুত্ৰা অভাৰতো ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি.

দুতিযপঞ্হে যস্মা তং পচ্চুপ্পন্নং হুত্ৰা অতীতং হোন্তং ‘‘হুত্ৰা হোতী’’তি সঙ্খং গতং, তস্মা পটিজানাতি. অথ নং সকৰাদী ‘‘যদি তে তঞ্ঞেৰ পচ্চুপ্পন্নং হুত্ৰা অতীতং হোন্তং ‘হুত্ৰা হোতী’তি সঙ্খং গতং, পুন হুত্ৰা হোতি, যং পচ্চুপ্পন্নং ন হুত্ৰা অতীতং ন হোন্তং ‘ন হুত্ৰা ন হোতী’তি সঙ্খং গতং সসৰিসাণং, কিং তে তম্পি পুন ন হুত্ৰা ন হোতী’’তি অধিপ্পাযেন ন হুত্ৰা ন হোতি ন হুত্ৰা ন হোতীতি পঞ্হং পুচ্ছতি. ইতরো ‘‘যং নত্থি, তং নত্থিতায এৰ পচ্চুপ্পন্নং ন হুত্ৰা অতীতং ন হোতীতি নহুত্ৰানহোতি নাম তাৰ হোতু. পুন নহুত্ৰানহোতিভাৰো পনস্স কুতো’’তি মঞ্ঞমানো পটিক্খিপতি. উভযং একতো কত্ৰা আগতে ততিযপঞ্হেপি ইমিনাৰুপাযেন যোজনা কাতব্বা.

অপরো নযো – যদি তঞ্ঞেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নং, অনাগতস্স পচ্চুপ্পন্নে ৰুত্তো হোতিভাৰো, পচ্চুপ্পন্নস্স চ অনাগতে ৰুত্তো হুত্ৰাভাৰো আপজ্জতি. এৰং সন্তে অনাগতম্পি হুত্ৰাহোতি নাম. পচ্চুপ্পন্নম্পি হুত্ৰাহোতিযেৰ নাম. তেন তং পুচ্ছাম – ‘‘কিং তে এতেসু একেকং হুত্ৰা হোতি হুত্ৰা হোতী’’তি? ইতরো – ‘‘তঞ্ঞেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি পঞ্হে পটিক্খিত্তনযেনেৰ পটিক্খিপিত্ৰা পুন পুট্ঠো দুতিযে পঞ্হে পটিঞ্ঞাতনযেনেৰ পটিজানাতি. অথ নং সকৰাদী ‘‘তঞ্ঞেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি পঞ্হাৰসেন তেসু একেকং হুত্ৰা হোতি হুত্ৰা হোতীতি পটিজানন্তং পুরিমং পটিক্খিত্তপঞ্হং পরিৰত্তিত্ৰা পুচ্ছন্তো ন হুত্ৰা ন হোতি ন হুত্ৰা ন হোতীতি পুচ্ছতি. তস্সত্থো – ননু ‘‘তযা তঞ্ঞেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি ৰুত্তে পঠমপঞ্হং পটিক্খিপন্তেন অনাগতস্স হোতিভাৰো পচ্চুপ্পন্নস্স চ হুত্ৰাভাৰো পটিক্খিত্তোতি. তেন অনাগতং ন হোতি নাম, পচ্চুপ্পন্নং ন হুত্ৰা নাম.

দুতিযপঞ্হে চ তঞ্ঞেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নন্তি পটিঞ্ঞাতং. এৰং সন্তে অনাগতম্পি ন হুত্ৰা ন হোতি নাম. পচ্চুপ্পন্নম্পি ন হুত্ৰা ন হোতিযেৰ নাম. তেন তং পুচ্ছাম – ‘‘কিং তে এতেসু একেকং ন হুত্ৰা ন হোতি ন হুত্ৰা ন হোতী’’তি? পরৰাদী সব্বতো অন্ধকারেন পরিযোনদ্ধো ৰিয তেসং নহুত্ৰানহোতিভাৰং অপস্সন্তো ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি.

দুতিযৰারেপি যদি তঞ্ঞেৰ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীতং, পচ্চুপ্পন্নস্স অতীতে ৰুত্তো হোতিভাৰো, অতীতস্স চ পচ্চুপ্পন্নে ৰুত্তো হুত্ৰাভাৰো আপজ্জতি, এৰং সন্তে পচ্চুপ্পন্নম্পি হুত্ৰাহোতি নাম, অতীতম্পি হুত্ৰাহোতিযেৰ নাম. তেন তং পুচ্ছাম – ‘‘কিং তে এতেসু একেকং হুত্ৰা হোতি হুত্ৰা হোতী’’তি? ইতরো তঞ্ঞেৰ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীতন্তিপঞ্হে পটিক্খিত্তনযেনেৰ পটিক্খিপিত্ৰা পুন পুট্ঠো দুতিযপঞ্হে পটিঞ্ঞাতনযেনেৰ পটিজানাতি. অথ নং সকৰাদী ‘‘তঞ্ঞেৰ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীত’’ন্তি পঞ্হাৰসেন তেসু একেকং হুত্ৰা হোতি হুত্ৰা হোতীতি পটিজানন্তং পুরিমং পটিক্খিত্তপঞ্হং পরিৰত্তিত্ৰা পুচ্ছন্তো ন হুত্ৰা ন হোতি ন হুত্ৰা ন হোতীতি পুচ্ছতি. তস্সত্থো – ননু তযা তঞ্ঞেৰ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীতন্তি ৰুত্তে পঠমপঞ্হং পটিক্খিপন্তেন পচ্চুপ্পন্নস্স হোতিভাৰো, অতীতস্স চ হুত্ৰাভাৰো পটিক্খিত্তোতি. তেন পচ্চুপ্পন্নং নহোতি নাম. অতীতং নহুত্ৰা নাম.

দুতিযপঞ্হে চ তে ‘‘তঞ্ঞেৰ পচ্চুপ্পন্নং তং অতীত’’ন্তি পটিঞ্ঞাতং. এৰং সন্তে পচ্চুপ্পন্নম্পি ন হুত্ৰা ন হোতি নাম, অতীতম্পি ন হুত্ৰা ন হোতিযেৰ নাম. তেন তং পুচ্ছাম – ‘‘কিং তে এতেসু একেকং ন হুত্ৰা ন হোতি, ন হুত্ৰা ন হোতী’’তি. পরৰাদী সব্বতো অন্ধকারেন পরিযোনদ্ধো ৰিয তেসং নহুত্ৰানহোতিভাৰং অপস্সন্তো ন হেৰন্তি পটিক্খিপতি.

ততিযৰারেপি যদি তঞ্ঞেৰ অনাগতং তং পচ্চুপ্পন্নং তং অতীতং; অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং পচ্চুপ্পন্নাতীতেসু ৰুত্তো হোতিভাৰো, পচ্চুপ্পন্নাতীতানঞ্চ অনাগতপচ্চুপ্পন্নেসু ৰুত্তো হুত্ৰাভাৰো আপজ্জতি. এৰং সন্তে অনাগতম্পি হুত্ৰাহোতি নাম. পচ্চুপ্পন্নম্পি অতীতম্পি হুত্ৰা হোতিযেৰ নাম. তেন তং পুচ্ছাম – ‘‘কিং তে তীসুপি এতেসু একেকং হুত্ৰা হোতি হুত্ৰা হোতী’’তি? ইতরো ‘‘তঞ্ঞেৰ অনাগতং, তং পচ্চুপ্পন্নং, তং অতীত’’ন্তিপঞ্হে পটিক্খিত্তনযেনেৰ পটিক্খিপিত্ৰা পুন পুট্ঠো দুতিযপঞ্হে পটিঞ্ঞাতনযেনেৰ পটিজানাতি. অথ নং সকৰাদী ‘‘তঞ্ঞেৰ অনাগতং, তং পচ্চুপ্পন্নং, তং অতীত’’ন্তি পঞ্হাৰসেন তেসু একেকং হুত্ৰা হোতি, হুত্ৰা হোতীতি পটিজানন্তং পুরিমং পটিক্খিত্তপঞ্হং পরিৰত্তিত্ৰা পুচ্ছন্তো ন হুত্ৰা ন হোতি ন হুত্ৰা ন হোতীতি পুচ্ছতি. তস্সত্থো – ননু তযা তঞ্ঞেৰ অনাগতং, তং পচ্চুপ্পন্নং, তং অতীতন্তি ৰুত্তে পঠমপঞ্হং পটিক্খিপন্তেন অনাগতপচ্চুপ্পন্নানং হোতিভাৰো; পচ্চুপ্পন্নাতীতানঞ্চ হুত্ৰাভাৰো পটিক্খিত্তোতি? তেন অনাগতং পচ্চুপ্পন্নঞ্চ ন হোতি নাম. পচ্চুপ্পন্নঞ্চ অতীতঞ্চ ন হুত্ৰা নাম.

দুতিযপঞ্হে চ তে ‘‘তঞ্ঞেৰ অনাগতং, তং পচ্চুপ্পন্নং, তং অতীত’’ন্তি পটিঞ্ঞাতং. এৰং সন্তে অনাগতম্পি ন হুত্ৰা ন হোতি নাম, পচ্চুপ্পন্নম্পি অতীতম্পি ন হুত্ৰা ন হোতিযেৰ নাম. তেন তং পুচ্ছাম – ‘‘কিং তে এতেসু একেকং ন হুত্ৰা ন হোতি ন হুত্ৰা ন হোতী’’তি? পরৰাদী সব্বতো অন্ধকারেন পরিযোনদ্ধো ৰিয তেসং ন হুত্ৰা ন হোতিভাৰং অপস্সন্তো ন হেৰন্তি পটিক্খিপতীতি. নিগ্গহাদীনি পনেত্থ হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বানি.

ৰচনসোধনৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.

অতীতচক্খুরূপাদিকথাৰণ্ণনা

২৮৯. অতীতং চক্খু অত্থীতিআদীসুপি চক্খাদিভাৰাৰিজহনেনেৰ অত্থিতং পটিজানাতি. পস্সতীতিআদীনি পুট্ঠো পন তেসং ৰিঞ্ঞাণানং কিচ্চাভাৰৰসেন পটিক্খিপতি.

অতীতঞাণাদিকথাৰণ্ণনা

২৯০. তেন ঞাণেন ঞাণকরণীযং করোতীতি পঞ্হে তস্স ঞাণস্স নিরুদ্ধত্তা কিচ্চভাৰমস্স অপস্সন্তো পটিক্খিপতি. পুন পুট্ঠো অতীতারম্মণং পচ্চুপ্পন্নং ঞাণং অতীতানং ধম্মানং জাননতো অতীতং ঞাণন্তি লেসেন পচ্চুপ্পন্নমেৰ ‘‘অতীতং ঞাণ’’ন্তি কত্ৰা তেন ঞাণেন ঞাণকরণীযস্স অত্থিতায পটিজানাতি. অথস্স সকৰাদী লেসোকাসং অদত্ৰা তেন ঞাণেন দুক্খং পরিজানাতীতিআদিমাহ. ইতরো অতীতারম্মণেনেৰ ঞাণেন ইমেসং চতুন্নং কিচ্চানং অভাৰা পটিক্খিপতি. অনাগতপঞ্হেপি এসেৰ নযো. পচ্চুপ্পন্নপঞ্হো চেৰ সংসন্দনপঞ্হো চ উত্তানত্থাযেৰ.

অরহন্তাদিকথাৰণ্ণনা

২৯১. অরহতো অতীতো রাগো অত্থীতিআদীসুপি রাগাদিভাৰাৰিজহন্তো এৰং পটিজানাতি. সরাগোতিআদীসু সুত্তৰিরোধভযেন চেৰ যুত্তিৰিরোধভযেন চ পটিক্খিপতি.

পদসোধনকথাৰণ্ণনা

২৯৫. এৰং সব্বম্পি পাল়িঅনুসারেনেৰ ৰিদিত্ৰা পরতো অত্থি সিযা অতীতং, সিযা ন্ৰাতীতন্তি এত্থ এৰমত্থো ৰেদিতব্বো. যং অতীতমেৰ অত্থি, তং অতীতং. যং পচ্চুপ্পন্নানাগতং অত্থি, তং নো অত্থি, তং নো অতীতং. তেনাতীতং ন্ৰাতীতং, ন্ৰাতীতং অতীতন্তি তেন কারণেন অতীতং নো অতীতং, নো অতীতং অতীতন্তি. অনাগতপচ্চুপ্পন্নপুচ্ছাসুপি এসেৰ নযো.

সুত্তসাধনৰণ্ণনা

২৯৬. ন ৰত্তব্বং ‘‘অতীতং অত্থি অনাগতং অত্থী’’তি সুত্তসাধনায পুচ্ছা পরৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা সকৰাদিস্স. পুন অত্তনো লদ্ধিং নিস্সায যংকিঞ্চি, ভিক্খৰে, রূপন্তি অনুযোগো পরৰাদিস্সেৰ. দুতিযনযে পুচ্ছা সকৰাদিস্স, পটিঞ্ঞা ইতরস্স. এৰং সব্বত্থ পুচ্ছা চ পটিঞ্ঞা চ ৰেদিতব্বা. যং পনেতং পরৰাদিনা অনাগতস্স অত্থিভাৰসাধনত্থং ‘‘ননু ৰুত্তং ভগৰতা কবল়ীকারে, চে, ভিক্খৰে’’তি সুত্তস্স পরিযোসানে অত্থি তত্থ আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তীতিআদি দস্সিতং ন তং অনাগতস্স অত্থিভাৰসাধকং. তঞ্হি হেতূনং পরিনিট্ঠিতত্তা অৰস্সং ভাৰিতং সন্ধায তত্থ ৰুত্তং. অযং সুত্তাধিপ্পাযো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

সব্বমত্থীতিকথাৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.