৩. আযতনযমকং
১. পণ্ণত্তিউদ্দেসৰারৰণ্ণনা
১-৯. ইদানি মূলযমকে দেসিতেযেৰ কুসলাদিধম্মে আযতনৰসেনাপি সঙ্গণ্হিত্ৰা খন্ধযমকানন্তরং দেসিতস্স আযতনযমকস্স ৰণ্ণনা হোতি. তত্থ খন্ধযমকে ৰুত্তনযেনেৰ পাল়িৰৰত্থানং ৰেদিতব্বং. যথেৰ হি তত্থ পণ্ণত্তিৰারো, পৰত্তিৰারো, পরিঞ্ঞাৰারোতি তযো মহাৰারা হোন্তি, তথা ইধাপি. ৰচনত্থোপি নেসং তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. ইধাপি চ পণ্ণত্তিৰারো উদ্দেসনিদ্দেসৰসেন দ্ৰিধা ৰৰত্থিতো. ইতরে নিদ্দেসৰসেনেৰ. ‘তত্থ দ্ৰাদসাযতনানী’তি পদং আদিং কত্ৰা যাৰ নাযতনা ন মনোতি, তাৰ পণ্ণত্তিৰারস্স উদ্দেসৰারো ৰেদিতব্বো. তত্থ দ্ৰাদসাযতনানীতি অযং যমকৰসেন পুচ্ছিতব্বানং আযতনানং উদ্দেসো. চক্খাযতনং…পে… ধম্মাযতনন্তি তেসঞ্ঞেৰ পভেদতো নামৰৰত্থানং. যমকৰসেন পুচ্ছাসুখত্থঞ্চেত্থ পঠমং পটিপাটিযা অজ্ঝত্তরূপাযতনানি ৰুত্তানি. পচ্ছা বাহিররূপাযতনানি. পরিযোসানে মনাযতনধম্মাযতনানি.
যথা পন হেট্ঠা খন্ধৰসেন, এৰমিধ ইমেসং আযতনানং ৰসেন পদসোধনৰারো, পদসোধনমূলচক্কৰারো, সুদ্ধাযতনৰারো, সুদ্ধাযতনমূলচক্কৰারোতি, চত্তারোৰ নযৰারা হোন্তি. একেকো চেত্থ অনুলোমপটিলোমৰসেন দুৰিধোযেৰ. তেসমত্থো তত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. যথা পন খন্ধযমকে পদসোধনৰারস্স অনুলোমৰারে ‘রূপং রূপক্খন্ধো, রূপক্খন্ধো রূপ’ন্তিআদীনি পঞ্চ যমকানি, তথা ইধ ‘চক্খু, চক্খাযতনং; চক্খাযতনং; চক্খূ’তিআদীনি দ্ৰাদস. পটিলোমৰারেপি ‘ন চক্খু, ন চক্খাযতনং; ন চক্খাযতনং, ন চক্খূ’তিআদীনি দ্ৰাদস, পদসোধনমূলচক্কৰারস্স পনেত্থ অনুলোমৰারে একেকাযতনমূলকানি একাদস একাদস কত্ৰা দ্ৰত্তিংসসতং যমকানি. পটিলোমৰারেপি দ্ৰত্তিংসসতমেৰ. সুদ্ধাযতনৰারস্সাপি অনুলোমৰারে দ্ৰাদস, পটিলোমৰারে দ্ৰাদস, সুদ্ধাযতনমূলচক্কৰারস্সাপি অনুলোমৰারে একেকাযতনমূলকানি একাদস একাদস কত্ৰা দ্ৰত্তিংসসতং যমকানি. পটিলোমৰারেপি দ্ৰত্তিংসসতমেৰাতি এৰমিধ ছসত্ততাধিকেহি পঞ্চহি যমকসতেহি, দ্ৰিপঞ্ঞাসাধিকেহি একাদসহি পুচ্ছাসতেহি, চতুরাধিকেহি তেৰীসায অত্থসতেহি চ পটিমণ্ডিতো পণ্ণত্তিৰারস্স উদ্দেসৰারো ৰেদিতব্বো.
পণ্ণত্তিউদ্দেসৰারৰণ্ণনা.
১. পণ্ণত্তিনিদ্দেসৰারৰণ্ণনা
১০-১৭. নিদ্দেসৰারে পন হেট্ঠা খন্ধযমকস্স পণ্ণত্তিৰারনিদ্দেসে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞত্র ৰিসেসা. তত্রাযং ৰিসেসো – দিব্বচক্খূতি দুতিযৰিজ্জাঞাণং. পঞ্ঞাচক্খূতি ততিযৰিজ্জাঞাণং. দিব্বসোতন্তি দুতিযঅভিঞ্ঞাঞাণং. তণ্হাসোতন্তি তণ্হাৰ. অৰসেসো কাযোতি নামকাযো, রূপকাযো, হত্থিকাযো, অস্সকাযোতি এৰমাদি. অৰসেসং রূপন্তি রূপাযতনতো সেসং ভূতুপাদাযরূপঞ্চেৰ পিযরূপসাতরূপঞ্চ. সীলগন্ধোতিআদীনি ৰাযনট্ঠেন সীলাদীনংযেৰ নামানি. অত্থরসোতিআদীনিপি সাধুমধুরট্ঠেন অত্থাদীনঞ্ঞেৰ নামানি. অৰসেসো ধম্মোতি পরিযত্তিধম্মাদিঅনেকপ্পভেদোতি অযমেত্থ ৰিসেসো.
পণ্ণত্তিনিদ্দেসৰারৰণ্ণনা.
২. পৰত্তিৰারৰণ্ণনা
১৮-২১. ইধাপি চ পৰত্তিৰারস্স উপ্পাদৰারাদীসু তীসু অন্তরৰারেসু একেকস্মিং ছল়েৰ কালভেদা. তেসং একেকস্মিং কালে পুগ্গলৰারাদযো তযো ৰারা. তে সব্বেপি অনুলোমপটিলোমনযৰসেন দুৰিধাৰ হোন্তি. তত্থ পচ্চুপ্পন্নকালে পুগ্গলৰারস্স অনুলোমনযে যথা খন্ধযমকে রূপক্খন্ধমূলকানি চত্তারি, ৰেদনাক্খন্ধমূলকানি তীণি, সঞ্ঞাক্খন্ধমূলকানি দ্ৰে, সঙ্খারক্খন্ধমূলকং একন্তি অগ্গহিতগ্গহণেন দস যমকানি হোন্তি. এৰং ‘‘যস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স সোতাযতনং উপ্পজ্জতি; যস্স ৰা পন সোতাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি; যস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স ঘাণাযতনং, জিৰ্হাযতনং, কাযাযতনং, রূপাযতনং, সদ্দাযতনং, গন্ধাযতনং, রসাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং, মনাযতনং, ধম্মাযতনং, উপ্পজ্জতি; যস্স ৰা পন ধম্মাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতী’’তি এৰং চক্খাযতনমূলকানি একাদস. ‘‘যস্স সোতাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স ঘানাযতনং উপ্পজ্জতী’’তিআদিনা নযেন সোতাযতনমূলকানি দস; ঘানাযতনমূলকানি নৰ, জিৰ্হাযতনমূলকানি অট্ঠ; কাযাযতনমূলকানি সত্ত; রূপাযতনমূলকানি ছ; সদ্দাযতনমূলকানি পঞ্চ; গন্ধাযতনমূলকানি চত্তারি; রসাযতনমূলকানি তীণি; ফোট্ঠব্বাযতনমূলকানি দ্ৰে; মনাযতনমূলকং একন্তি অগ্গহিতগ্গহণেন ছসট্ঠি যমকানি হোন্তি.
তত্থ চক্খাযতনমূলকেসু একাদসসু ‘‘যস্স চক্খাযতনং উপ্পজ্জতি, তস্স সোতাযতনং, ঘানাযতনং, রূপাযতনং, মনাযতনং, ধম্মাযতনং উপ্পজ্জতী’’তি ইমানি পঞ্চেৰ ৰিস্সজ্জিতানি. তেসু পঠমং ৰিস্সজ্জেতব্বং তাৰ ৰিস্সজ্জিতং. দুতিযং কিঞ্চাপি পঠমেন সদিসৰিস্সজ্জনং, চক্খুসোতাযতনানং পৰত্তিট্ঠানে পন ঘানাযতনস্স ন একন্তেন পৰত্তিতো ‘‘কথং নু খো এতং ৰিস্সজ্জেতব্ব’’ন্তি ৰিমতিনিৰারণত্থং ৰিস্সজ্জিতং. রূপাযতনমনাযতনধম্মাযতনেহি সদ্ধিং তীণি যমকানি অসদিসৰিস্সজ্জনত্তা ৰিস্সজ্জিতানি. সেসেসু জিৰ্হাযতনকাযাযতনেহি তাৰ সদ্ধিং দ্ৰে যমকানি পুরিমেহি দ্ৰীহি সদ্ধিং সদিসৰিস্সজ্জনানি. সদ্দাযতনস্স পটিসন্ধিক্খণে অনুপ্পত্তিতো তেন সদ্ধিং যমকস্স ৰিস্সজ্জনমেৰ নত্থি. গন্ধরসফোট্ঠব্বাযতনেহিপি সদ্ধিং তীণি যমকানি পুরিমেহি দ্ৰীহি সদিসৰিস্সজ্জনানেৰ হোন্তীতি তন্তিযা লহুভাৰত্থং সঙ্খিত্তানি. সোতাযতনমূলকেসু যং লব্ভতি, তং পুরিমেহি সদিসৰিস্সজ্জনমেৰাতি একম্পি পাল়িং নারুল়্হং. ঘানাযতনমূলকেসু রূপাযতনেন সদ্ধিং একং, মনাযতনধম্মাযতনেহি সদ্ধিং দ্ৰেতি তীণি যমকানি পাল়িং আরুল়্হানি. সেসানি ঘানাযতনযমকেন সদিসৰিস্সজ্জনত্তা নারুল়্হানি. তথা জিৰ্হাযতনকাযাযতনমূলকানি. রূপাযতনমূলকেসু মনাযতনধম্মাযতনেহি সদ্ধিং দ্ৰেযেৰ ৰিস্সজ্জিতানি. গন্ধরসফোট্ঠব্বেহি পন সদ্ধিং তীণি রূপাযতনমনাযতনেহি সদ্ধিং সদিসৰিস্সজ্জনানি. যথেৰ হেত্থ ‘‘সরূপকানং অচিত্তকান’’ন্তিআদি ৰুত্তং, তথা ইধাপি ‘‘সরূপকানং অগন্ধকানং, অরসকানং অফোট্ঠব্বকান’’ন্তি যোজনা ৰেদিতব্বা. গন্ধাদীনি চেত্থ আযতনভূতানেৰ অধিপ্পেতানি. তস্মা ‘‘সরূপকানং সগন্ধাযতনান’’ন্তি আযতনৰসেনেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো.
সদ্দাযতনমূলকানি অত্থাভাৰতো পাল়িং নারুল়্হানেৰ. গন্ধরসফোট্ঠব্বমূলকানি চত্তারি তীণি দ্ৰে চ হেট্ঠিমেহি সদিসৰিস্সজ্জনত্তা পাল়িং নারুল়্হানি. মনাযতনমূলকং ৰিস্সজ্জিতমেৰাতি এৰমেতানি পচ্চুপ্পন্নকালে পুগ্গলৰারস্স অনুলোমনযে কতিপযযমকৰিস্সজ্জনেনেৰ ছসট্ঠিযমকানি ৰিস্সজ্জিতানি নাম হোন্তীতি ৰেদিতব্বানি. যথা চ পুগ্গলৰারে, এৰং ওকাসৰারেপি পুগ্গলোকাসৰারেপি ছসট্ঠীতি পচ্চুপ্পন্নকালে তীসু ৰারেসু অনুলোমনযে অট্ঠনৰুতিসতং যমকানি হোন্তি. যথা চ অনুলোমনযে, এৰং পটিলোমনযেপীতি সব্বানিপি পচ্চুপ্পন্নকালে ছন্নৰুতাধিকানি তীণি যমকসতানি হোন্তি. তেসু দ্ৰানৰুতাধিকানি সত্ত পুচ্ছাসতানি, চতুরাসীতাধিকানি চ পন্নরস অত্থসতানি হোন্তীতি ৰেদিতব্বানি. এৰং সেসেসুপি পঞ্চসু কালভেদেসূতি সব্বানিপি ছসত্ততাধিকানি তেৰীসতি যমকসতানি. ততো দিগুণা পুচ্ছা, ততো দিগুণা অত্থাতি ইদমেত্থ উপ্পাদৰারে পাল়িৰৰত্থানং. নিরোধৰারউপ্পাদনিরোধৰারেসুপি এসেৰ নযোতি. সব্বস্মিম্পি পৰত্তিৰারে অট্ঠৰীসানি একসত্ততি যমকসতানি. ততো দিগুণা পুচ্ছা, ততো দিগুণা অত্থা ৰেদিতব্বা. পাল়ি পন মনাযতনং ধম্মাযতনঞ্চ একসদিসং, নানং নত্থি. উপরি পন ‘‘ৰারসঙ্খেপো হোতী’’তিআদীনি ৰত্ৰা তত্থ তত্থ সঙ্খিত্তা. তস্মা যং তত্থ তত্থ সঙ্খিত্তং, তং সব্বং অসম্মুয্হন্তেহি সল্লক্খেতব্বং.
অত্থৰিনিচ্ছযে পনেত্থ ইদং নযমুখং. সচক্খুকানং অসোতকানন্তি অপাযে জাতিবধিরওপপাতিকং সন্ধায ৰুত্তং. সো হি সচক্খুকো অসোতকো হুত্ৰা উপপজ্জতি. যথাহ – ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি অপরানি দসাযতনানি পাতুভৰন্তি. ওপপাতিকানং পেতানং, ওপপাতিকানং অসুরানং, ওপপাতিকানং তিরচ্ছানগতানং, ওপপাতিকানং নেরযিকানং; জচ্চবধিরানং উপপত্তিক্খণে দসাযতনানি পাতুভৰন্তি, চক্খাযতনং রূপঘানগন্ধজিৰ্হারসকাযফোট্ঠব্বাযতনং মনাযতনং ধম্মাযতন’’ন্তি. সচক্খুকানং সসোতকানন্তি সুগতিদুগ্গতীসু পরিপুণ্ণাযতনে চ ওপপাতিকে রূপীব্রহ্মানো চ সন্ধায ৰুত্তং. তে হি সচক্খুকা সসোতকা হুত্ৰা উপপজ্জন্তি. যথাহ – ‘‘কামধাতুযা উপপত্তিক্খণে কস্সচি একাদসাযতনানি পাতুভৰন্তি; কামাৰচরানং দেৰানং, পঠমকপ্পিকানং মনুস্সানং, ওপপাতিকানং পেতানং, ওপপাতিকানং অসুরানং, ওপপাতিকানং তিরচ্ছানগতানং, ওপপাতিকানং নেরযিকানং, পরিপুণ্ণাযতনানং. রূপধাতুযা উপপত্তিক্খণে পঞ্চাযতনানি পাতুভৰন্তি, চক্খাযতনং রূপসোতমনাযতনং ধম্মাযতন’’ন্তি.
অঘানকানন্তি ব্রহ্মপারিসজ্জাদযো সন্ধায ৰুত্তং. তে হি সচক্খুকা অঘানকা হুত্ৰা উপপজ্জন্তি. কামধাতুযং পন অঘানকো ওপপাতিকো নত্থি. যদি ভৰেয্য ‘‘কস্সচি অট্ঠাযতনানি পাতুভৰন্তী’’তি ৰেদয্য. যো গব্ভসেয্যকো পন অঘানকো সিযা, সো ‘‘সচক্খুকান’’ন্তি ৰচনতো ইধ অনধিপ্পেতো. সচক্খুকানং সঘানকানন্তি জচ্চবধিরম্পি পরিপুণ্ণাযতনম্পি ওপপাতিকং সন্ধায ৰুত্তং. সঘানকানং অচক্খুকানন্তি জচ্চন্ধম্পি জচ্চবধিরম্পি ওপপাতিকং সন্ধায ৰুত্তমেৰ. সঘানকানং সচক্খুকানন্তি পরিপুণ্ণাযতনমেৰ ওপপাতিকং সন্ধায ৰুত্তং.
সরূপকানং অচক্খুকানন্তি এত্থ জচ্চন্ধজচ্চবধিরওপপাতিকেসু অঞ্ঞতরোপি গব্ভসেয্যকোপি লব্ভতিযেৰ. সচিত্তকানং অচক্খুকানন্তি এত্থ হেট্ঠা ৰুত্তেহি জচ্চন্ধাদীহি তীহি সদ্ধিং অরূপিনোপি লব্ভন্তি. অচক্খুকানন্তি এত্থ পুরিমপদে ৰুত্তেহি চতূহি সদ্ধিং অসঞ্ঞসত্তাপি লব্ভন্তি. সরূপকানং অঘানকানন্তি এত্থ গব্ভসেয্যকা চ অসঞ্ঞসত্তা চ সেসরূপীব্রহ্মানো চ লব্ভন্তি. সচিত্তকানং অঘানকানন্তি এত্থ গব্ভসেয্যকা চ রূপারূপব্রহ্মানো চ লব্ভন্তি. অচিত্তকানং অরূপকানন্তিপদেসু পন একৰোকারচতুৰোকারসত্তাৰ লব্ভন্তীতি ইমিনা নযেন সব্বেসু পুগ্গলৰারেসু পুগ্গলৰিভাগো ৰেদিতব্বো.
২২-২৫৪. ওকাসৰারে যত্থ চক্খাযতনন্তি রূপীব্রহ্মলোকং পুচ্ছতি. তেনেৰ আমন্তাতি ৰুত্তং. তস্মিঞ্হি তলে নিযমতো তানি আযতনানি পটিসন্ধিযং উপ্পজ্জন্তি. ইদমেত্থ নযমুখং. ইমিনা নযমুখেন সকলেপি পৰত্তিৰারে অত্থো ৰেদিতব্বো. পরিঞ্ঞাৰারো খন্ধযমকে ৰুত্তনযোযেৰাতি.
পৰত্তিৰারৰণ্ণনা.
আযতনযমকৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.