১. এককনিদ্দেসৰণ্ণনা

১. ইদানি যথাঠপিতং মাতিকং আদিতো পট্ঠায ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং – কতমো চ পুগ্গলো সমযৰিমুত্তোতিআদিমাহ. তত্থ ইধাতি ইমস্মিং সত্তলোকে. একচ্চো পুগ্গলোতি একো পুগ্গলো. কালেন কালন্তি এত্থ ভুম্মৰসেন অত্থো ৰেদিতব্বো. একেকস্মিং কালেতি ৰুত্তং হোতি. সমযেন সমযন্তি ইদং পুরিমস্সেৰ ৰেৰচনং. অট্ঠ ৰিমোক্খেতি রূপাৰচরারূপাৰচরঅট্ঠসমাপত্তিযো. তাসঞ্হি পচ্চনীকধম্মেহি ৰিমুচ্চনতো ৰিমোক্খোতি নামং. কাযেনাতি ৰিমোক্খসহজাতেন নামকাযেন. ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি পটিলভিত্ৰা ইরিযতি. কতমস্মিং পনেস কালে ৰিমোক্খে ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি? সমাপত্তিং সমাপজ্জিতুকামস্স হি কালো নাম অত্থি, অকালো নাম অত্থি. তত্থ পাতোৰ সরীরপটিজগ্গনকালো, ৰত্তকরণকালো চ সমাপজ্জনস্স অকালো নাম. সরীরং পন পটিজগ্গিত্ৰা ৰত্তং কত্ৰা ৰসনট্ঠানং পৰিসিত্ৰা নিসিন্নস্স যাৰ পিণ্ডায গমনকালো নাগচ্ছতি, এতস্মিং অন্তরে সমাপজ্জনস্স কালো নাম.

পিণ্ডায গমনকালং পন সল্লক্খেত্ৰা নিক্খন্তস্স চেতিযৰন্দনকালো, ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতস্স ৰিতক্কমাল়কে ঠানকালো পিণ্ডায গমনকালো গামে চরণকালো; আসনসালায যাগুপানকালো ৰত্তকরণকালোতি অযম্পি সমাপজ্জনস্স অকালো নাম. আসনসালায পন ৰিৰিত্তে ওকাসে সতি যাৰ ভত্তকালো নাগচ্ছতি, এতস্মিম্পি অন্তরে সমাপজ্জনস্স কালো নাম. ভত্তং পন ভুঞ্জনকালো, ৰিহারগমনকালো, পত্তচীৰরপটিসামনকালো, দিৰাৰত্তকরণকালো, পরিপুচ্ছাদানকালোতি অযম্পি সমাপজ্জনস্স অকালো নাম. যো অকালো, স্ৰেৰ অসমযো. তং সব্বম্পি ঠপেত্ৰা অৰসেসে কালে কালে, সমযে সমযে ৰুত্তপ্পকারে অট্ঠ ৰিমোক্খে সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৰা ৰিহরন্তো, ‘‘ইধেকচ্চো পুগ্গলো…পে… ৰিহরতী’’তি ৰুচ্চতি.

অপিচেস সফস্সকেহি সহজাতনামধম্মেহি সহজাতধম্মে ফুসতিযেৰ নাম, উপচারেন অপ্পনং ফুসতিযেৰ নাম. পুরিমায অপ্পনায অপরং অপ্পনং ফুসতিযেৰ. যেন হি সদ্ধিং যে ধম্মা সহজাতা, তেন তে পটিলদ্ধা নাম হোন্তি. ফস্সেনাপি ফুট্ঠাযেৰ নাম হোন্তি. উপচারম্পি অপ্পনায পটিলাভকারণমেৰ, তথা পুরিমা অপ্পনা অপরঅপ্পনায. তত্রাস্স এৰং সহজাতেহি সহজাতানং ফুসনা ৰেদিতব্বা – পঠমজ্ঝানঞ্হি ৰিতক্কাদীহি পঞ্চঙ্গিকং. তস্মিং ঠপেত্ৰা তানি অঙ্গানি সেসা অতিরেকপণ্ণাসধম্মা চত্তারো খন্ধা নাম হোন্তি. তেন নামকাযেন পঠমজ্ঝানসমাপত্তিৰিমোক্খং ফুসিত্ৰা পটিলভিত্ৰা ৰিহরতি. দুতিযং ঝানং পীতিসুখচিত্তেকগ্গতাহি তিৰঙ্গিকং, ততিযং সুখচিত্তেকগ্গতাহি দুৰঙ্গিকং, চতুত্থং উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাহি দুৰঙ্গিকং, তথা আকাসানঞ্চাযতনং…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনঞ্চ. তত্থ ঠপেত্ৰা তানি অঙ্গানি সেসা অতিরেকপণ্ণাসধম্মা চত্তারো খন্ধা নাম হোন্তি. তেন নামকাযেন নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিৰিমোক্খং ফুসিত্ৰা পটিলভিত্ৰা ৰিহরতি.

পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খারগতং, মগ্গপঞ্ঞায চতুসচ্চধম্মে পস্সিত্ৰা. একচ্চে আসৰা পরিক্খীণা হোন্তীতি উপড্ঢুপড্ঢা পঠমমগ্গাদিৰজ্ঝা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো সমযৰিমুত্তোতি এত্থ অট্ঠসমাপত্তিলাভী পুথুজ্জনো তেন নামকাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি ৰত্তুং ৰট্টতি. পাল়িযং পন ‘‘একচ্চে আসৰা পরিক্খীণা’’তি ৰুত্তং. পুথুজ্জনস্স চ খীণা আসৰা নাম নত্থি, তস্মা সো ন গহিতো. অট্ঠসমাপত্তিলাভী খীণাসৰোপি তেন নামকাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি ৰত্তুং ৰট্টতি. তস্স পন অপরিক্খীণাসৰা নাম নত্থি, তস্মা সোপি ন গহিতো. সমযৰিমুত্তোতি পন তিণ্ণং সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামীনংযেৰেতং নামন্তি ৰেদিতব্বং.

২. অসমযৰিমুত্তনিদ্দেসে – পুরিমসদিসং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অসমযৰিমুত্তোতি পনেত্থ সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰস্সেতং নামং. সুক্খৰিপস্সকা পন সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো চ খীণাসৰা পুথুজ্জনা চ ইমস্মিং দুকে ন লব্ভন্তি, দুকমুত্তকপুগ্গলা নাম হোন্তি. তস্মা সত্থা অত্তনো বুদ্ধসুবুদ্ধতায হেট্ঠা গহিতে চ অগ্গহিতে চ সঙ্কড্ঢিত্ৰা সদ্ধিং পিট্ঠিৰট্টকেহি তন্তিং আরোপেন্তো সব্বেপি অরিযপুগ্গলাতিআদিমাহ. তত্থ অরিযে ৰিমোক্খেতি কিলেসেহি আরকত্তা অরিযেতি সঙ্খং গতে লোকুত্তরৰিমোক্খে. ইদং ৰুত্তং হোতি – বাহিরানঞ্হি অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং সমাপজ্জন্তস্স সমযোপি অত্থি অসমযোপি. মগ্গৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চনস্স সমযো ৰা অসমযো ৰা নত্থি. যস্স সদ্ধা বলৰতী, ৰিপস্সনা চ আরদ্ধা, তস্স গচ্ছন্তস্স তিট্ঠন্তস্স নিসীদন্তস্স নিপজ্জন্তস্স খাদন্তস্স ভুঞ্জন্তস্স মগ্গফলপটিৰেধো নাম ন হোতীতি নত্থি. ইতি মগ্গৰিমোক্খেন ৰিমুচ্চনস্স সমযো ৰা অসমযো ৰা নত্থীতি হেট্ঠা গহিতে চ অগ্গহিতে চ সঙ্কড্ঢিত্ৰা ইমং পিট্ঠিৰট্টকং তন্তিং আরোপেসি ধম্মরাজা. সমাপত্তিলাভী পুথুজ্জনো ইমাযপি তন্তিযা অগ্গহিতোৰ. ভজাপিযমানো পন সমাপত্তিৰিক্খম্ভিতানং কিলেসানং ৰসেন সমযৰিমুত্তভাৰং ভজেয্য.

৩. কুপ্পধম্মাকুপ্পধম্মনিদ্দেসেসু – যস্স অধিগতো সমাপত্তিধম্মো কুপ্পতি নস্সতি, সো কুপ্পধম্মো. রূপসহগতানন্তি রূপনিমিত্তসঙ্খাতেন রূপেন সহগতানং. তেন সদ্ধিং পৰত্তানং ন ৰিনা রূপারম্মণানং চতুন্নং রূপাৰচরজ্ঝানানন্তি অত্থো. অরূপসহগতানন্তি রূপতো অঞ্ঞং, ন রূপন্তি অরূপং. অরূপেন সহগতানং তেন সদ্ধিং পৰত্তানং ন ৰিনা অরূপারম্মণানং চতুন্নং অরূপাৰচরজ্ঝানানন্তি অত্থো. ন নিকামলাভীতি পঞ্চহাকারেহি অচিণ্ণৰসিতায ইচ্ছিতাকারেন অলদ্ধত্তা ন নিকামলাভী. অপ্পগুণসমাপত্তিকোতি অত্থো. ন অকিচ্ছলাভীতি কিচ্ছলাভী দুক্খলাভী. যো আগমনম্হি কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো উপচারং পাপেন্তো অপ্পনং পাপেন্তো চিত্তমঞ্জূসং লভন্তো দুক্খেন কিচ্ছেন সসঙ্খারেন সপ্পযোগেন কিলমন্তো তং সম্পদং পাপুণিতুং সক্কোতি, সো ন অকিচ্ছলাভী নাম. ন অকসিরলাভীতি অৰিপুললাভী. সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা অদ্ধানং ফরিতুং ন সক্কোতি. একং দ্ৰে চিত্তৰারে ৰত্তেত্ৰা সহসাৰ ৰুট্ঠাতীতি অত্থো.

যত্থিচ্ছকন্তি যস্মিং ওকাসে সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসীদিতুং ইচ্ছতি. যদিচ্ছকন্তি কসিণজ্ঝানং ৰা আনাপানজ্ঝানং ৰা ব্রহ্মৰিহারজ্ঝানং ৰা অসুভজ্ঝানং ৰাতি যং যং সমাপত্তিং অপ্পেত্ৰা নিসীদিতুং ইচ্ছতি. যাৰতিচ্ছকন্তি অদ্ধানপরিচ্ছেদেন যত্তকং কালং ইচ্ছতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – যত্থ যত্থ যং যং সমাপত্তিং যত্তকং অদ্ধানং সমাপজ্জিতুম্পি ৰুট্ঠাতুম্পি ইচ্ছতি, তত্থ তত্থ তং তং সমাপত্তিং তত্তকং অদ্ধানং সমাপজ্জিতুম্পি ৰুট্ঠাতুম্পি ন সক্কোতি. চন্দং ৰা সূরিযং ৰা উল্লোকেত্ৰা ‘ইমস্মিং চন্দে ৰা সূরিযে ৰা এত্তকং ঠানং গতে ৰুট্ঠহিস্সামী’তি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ঝানং সমাপন্নো যথাপরিচ্ছেদেন ৰুট্ঠাতুং ন সক্কোতি, অন্তরাৰ ৰুট্ঠাতি; সমাপত্তিযা অপ্পগুণতাযাতি.

পমাদমাগম্মাতি পমাদং পটিচ্চ. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰংৰিধো পুগ্গলো কুপ্পধম্মোতি ৰুচ্চতি. ইদং পন অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো পুথুজ্জনস্স সোতাপন্নস্স সকদাগামিনোতি তিণ্ণং পুগ্গলানং নামং. এতেসঞ্হি সমাধিপারিবন্ধকা ৰিপস্সনাপারিবন্ধকা চ ধম্মা ন সুৰিক্খম্ভিতা, ন সুৰিক্খালিতা, তেন তেসং সমাপত্তি নস্সতি পরিহাযতি. সা চ খো নেৰ সীলভেদেন, নাপত্তিৰীতিক্কমেন. ন গরুকমোক্খধম্মো পনেস অপ্পমত্তকেনপি কিচ্চকরণীযেন ৰা ৰত্তভেদমত্তকেন ৰা নস্সতি.

তত্রিদং ৰত্থু – একো কির থেরো সমাপত্তিং ৰল়ঞ্জেতি. তস্মিং পিণ্ডায গামং পৰিট্ঠে দারকা পরিৰেণে কীল়িত্ৰা পক্কমিংসু. থেরো আগন্ত্ৰা ‘পরিৰেণং সম্মজ্জিতব্ব’ন্তি চিন্তেত্ৰা অসম্মজ্জিত্ৰা ৰিহারং পৰিসিত্ৰা ‘সমাপত্তিং অপ্পেস্সামী’তি নিসীদি. সো অপ্পেতুং অসক্কোন্তো, ‘কিং নু খো আৰরণ’ন্তি সীলং আৰজ্জন্তো অপ্পমত্তকম্পি ৰীতিক্কমং অদিস্ৰা ‘ৰত্তভেদো নু খো অত্থী’তি ওলোকেন্তো পরিৰেণস্স অসম্মট্ঠভাৰং ঞত্ৰা সম্মজ্জিত্ৰা পৰিসিত্ৰা নিসীদন্তো সমাপত্তিং অপ্পেন্তোৰ নিসীদি.

৪. অকুপ্পধম্মনিদ্দেসো ৰুত্তপটিপক্খৰসেনেৰ ৰেদিতব্বো. অকুপ্পধম্মোতি ইদং পন অট্ঠসমাপত্তিলাভিনো অনাগামিস্স চেৰ খীণাসৰস্স চাতি দ্ৰিন্নং পুগ্গলানং নামং. তেসঞ্হি সমাধিপারিবন্ধকা ৰিপস্সনাপারিবন্ধকা চ ধম্মা সুৰিক্খম্ভিতা সুৰিক্খালিতা; তেন তেসং ভস্সসঙ্গণিকারামাদিকিচ্চেন ৰা অঞ্ঞেন ৰা যেন কেনচি অত্তনো অনুরূপেন পমাদেন ৰীতিনামেন্তানম্পি সমাপত্তি ন কুপ্পতি, ন নস্সতি. সুক্খৰিপস্সকা পন সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিখীণাসৰা ইমস্মিং দুকে ন লব্ভন্তি; দুকমুত্তকপুগ্গলা নাম হোন্তি. তস্মা সত্থা অত্তনো বুদ্ধসুবুদ্ধতায হেট্ঠা গহিতে চ অগ্গহিতে চ সঙ্কড্ঢিত্ৰা ইমস্মিম্পি দুকে সদ্ধিং পিট্ঠিৰট্টকেহি তন্তিং আরোপেন্তো সব্বেপি অরিযপুগ্গলাতিআদিমাহ. অট্ঠন্নঞ্হি সমাপত্তীনং কুপ্পনং নস্সনং ভৰেয্য, লোকুত্তরধম্মস্স পন সকিং পটিৰিদ্ধস্স কুপ্পনং নস্সনং নাম নত্থি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং.

৫. পরিহানধম্মাপরিহানধম্মনিদ্দেসাপি কুপ্পধম্মাকুপ্পধম্মনিদ্দেসৰসেনেৰ ৰেদিতব্বা. কেৰলঞ্হি ইধ পুগ্গলস্স পমাদং পটিচ্চ ধম্মানং পরিহানম্পি অপরিহানম্পি গহিতন্তি ইদং পরিযাযদেসনামত্তমেৰ নানং. সেসং সব্বত্থ তাদিসমেৰ.

৭. চেতনাভব্বনিদ্দেসে – চেতনাভব্বোতি চেতনায অপরিহানিং আপজ্জিতুং ভব্বো. সচে অনুসঞ্চেতেতীতি, সচে সমাপজ্জতি. সমাপত্তিঞ্হি সমাপজ্জন্তো অনুসঞ্চেতেতি নাম. সো ন পরিহাযতি, ইতরো পরিহাযতি.

৮. অনুরক্খণাভব্বনিদ্দেসে – অনুরক্খণাভব্বোতি অনুরক্খণায অপরিহানিং আপজ্জিতুং ভব্বো. সচে অনুরক্খতীতি সচে অনুপকারধম্মে পহায উপকারধম্মে সেৰন্তো সমাপজ্জতি. এৰঞ্হি পটিপজ্জন্তো অনুরক্খতি নাম. সো ন পরিহাযতি, ইতরো পরিহাযতি.

ইমে দ্ৰেপি সমাপত্তিং ঠপেতুং থাৰরং কাতুং পটিবলা. চেতনাভব্বতো পন অনুরক্খণাভব্বোৰ বলৰতরো. চেতনাভব্বো হি উপকারানুপকারে ধম্মে ন জানাতি. অজানন্তো উপকারধম্মে নুদতি নীহরতি, অনুপকারধম্মে সেৰতি. সো তে সেৰন্তো সমাপত্তিতো পরিহাযতি. অনুরক্খণাভব্বো উপকারানুপকারে ধম্মে জানাতি. জানন্তো অনুপকারধম্মে নুদতি নীহরতি, উপকারধম্মে সেৰতি. সো তে সেৰন্তো সমাপত্তিতো ন পরিহাযতি.

যথা হি দ্ৰে খেত্তপালা একো পণ্ডুরোগেন সরোগো অক্খমো সীতাদীনং, একো অরোগো সীতাদীনং সহো. সরোগো হেট্ঠাকুটিং ন ওতরতি, রত্তারক্খং দিৰারক্খং ৰিজহতি. তস্স দিৰা সুকমোরাদযো খেত্তং ওতরিত্ৰা সালিসীসং খাদন্তি, রত্তিং মিগসূকরাদযো পৰিসিত্ৰা খলং তচ্ছি তং ৰিয ছেত্ৰা গচ্ছন্তি. সো অত্তনো পমত্তকারণা পুন বীজমত্তম্পি ন লভতি. ইতরো রত্তারক্খং দিৰারক্খং ন ৰিজহতি. সো অত্তনো অপ্পমত্তকারণা এককরীসতো চত্তারিপি অট্ঠপি সকটানি লভতি.

তত্থ সরোগখেত্তপালো ৰিয চেতনাভব্বো, অরোগো ৰিয অনুরক্খণাভব্বো দট্ঠব্বো. সরোগস্স অত্তনো পমাদেন পুন বীজমত্তস্সপি অলভনং ৰিয চেতনাভব্বস্স উপকারানুপকারে ধম্মে অজানিত্ৰা উপকারে পহায অনুপকারে সেৰন্তস্স সমাপত্তিযা পরিহানং. ইতরস্স অত্তনো অপ্পমাদেন এককরীসমত্ততো চতুঅট্ঠসকটউদ্ধরণং ৰিয অনুরক্খণাভব্বস্স উপকারানুপকারে ধম্মে জানিত্ৰা অনুপকারে পহায উপকারে সেৰন্তস্স সমাপত্তিযা অপরিহানং ৰেদিতব্বং. এৰং চেতনাভব্বতো অনুরক্খণাভব্বোৰ সমাপত্তিং থাৰরং কাতুং বলৰতরোতি ৰেদিতব্বো.

৯. পুথুজ্জননিদ্দেসে – তীণি সংযোজনানীতি দিট্ঠিসংযোজনসীলব্বতপরামাসসংযোজনৰিচিকিচ্ছাসংযোজনানি. এতানি হি ফলক্খণে পহীনানি নাম হোন্তি. অযং পন ফলক্খণেপি ন হোতীতি দস্সেতি. তেসং ধম্মানন্তি তেসং সংযোজনধম্মানং. মগ্গক্খণস্মিঞ্হি তেসং পহানায পটিপন্নো নাম হোতি. অযং পন মগ্গক্খণেপি ন হোতি. এত্তাৰতা ৰিস্সট্ঠকম্মট্ঠানো থূলবালপুথুজ্জনোৰ ইধ কথিতোতি ৰেদিতব্বো.

১০. গোত্রভুনিদ্দেসে – যেসং ধম্মানন্তি যেসং গোত্রভুঞাণেন সদ্ধিং উপ্পন্নানং পরোপণ্ণাসকুসলধম্মানং. অরিযধম্মস্সাতি লোকুত্তরমগ্গস্স. অৰক্কন্তি হোতীতি ওক্কন্তি নিব্বত্তি পাতুভাৰো হোতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং নিব্বানারম্মণেন ঞাণেন সব্বং পুথুজ্জনসঙ্খং পুথুজ্জনগোত্তং পুথুজ্জনমণ্ডলং পুথুজ্জনপঞ্ঞত্তিং অতিক্কমিত্ৰা অরিযসঙ্খং অরিযগোত্তং অরিযমণ্ডলং অরিযপঞ্ঞত্তিং ওক্কমনতো গোত্রভূপুগ্গলো নাম ৰুচ্চতি.

১১. ভযূপরতনিদ্দেসে – ভযেন উপরতোতি ভযূপরতো. সত্তপি সেক্খা পুথুজ্জনা চ ভাযিত্ৰা পাপতো ওরমন্তি পাপং ন করোন্তি. তত্থ পুথুজ্জনা দুগ্গতিভযং, ৰট্টভযং, কিলেসভযং, উপৰাদভযন্তি চত্তারি ভযানি ভাযন্তি. তেসু ভাযিতব্বট্ঠেন দুগ্গতিযেৰ ভযং দুগ্গতিভযং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. তত্থ পুথুজ্জনো ‘সচে ত্ৰং পাপং করিস্সসি, চত্তারো অপাযা মুখং ৰিৰরিত্ৰা ঠিতচ্ছাতঅজগরসদিসা, তেসু দুক্খং অনুভৰন্তো কথং ভৰিস্সসী’তি দুগ্গতিভযং ভাযিত্ৰা পাপং ন করোতি. অনমতগ্গসংসারৰট্টংযেৰ পন ৰট্টভযং নাম. সব্বম্পি অকুসলং কিলেসভযং নাম. গরহা পন উপৰাদভযং নাম. তানিপি ভাযিত্ৰা পুথুজ্জনো পাপং ন করোতি. সোতাপন্নসকদাগামিঅনাগামিনো পন তযো সেক্খা দুগ্গতিং অতীতত্তা সেসানি তীণি ভযানি ভাযিত্ৰা পাপং ন করোন্তি. মগ্গট্ঠকসেক্খা আগমনৰসেন ৰা অসমুচ্ছিন্নভযত্তা ৰা ভযূপরতা নাম হোন্তি. খীণাসৰো ইমেসু চতূসু ভযেসু একম্পি ন ভাযতি. সো হি সব্বসো সমুচ্ছিন্নভযো; তস্মা অভযূপরতোতি ৰুচ্চতি. কিং পন সো উপৰাদম্পি ন ভাযতীতি? ন ভাযতি. উপৰাদং পন রক্খতীতি ৰত্তুং ৰট্টতি. দোণুপ্পলৰাপিগামে খীণাসৰত্থেরো ৰিয.

১২. অভব্বাগমননিদ্দেসে – সম্মত্তনিযামাগমনস্স অভব্বোতি অভব্বাগমনো. কম্মাৰরণেনাতি পঞ্চৰিধেন আনন্তরিযকম্মেন. কিলেসাৰরণেনাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা. ৰিপাকাৰরণেনাতি অহেতুকদুহেতুকপটিসন্ধিযা. অস্সদ্ধাতি বুদ্ধধম্মসঙ্ঘেসু সদ্ধারহিতা. অচ্ছন্দিকাতি কত্তুকম্যতাকুসলচ্ছন্দরহিতা. তে ঠপেত্ৰা জম্বুদীপং ইতরদীপত্তযৰাসিনো ৰেদিতব্বা. তেসু হি মনুস্সা অচ্ছন্দিকভাৰং পৰিট্ঠা নাম. দুপ্পঞ্ঞাতি ভৰঙ্গপঞ্ঞারহিতা. অভব্বাতি অপ্পটিলদ্ধমগ্গফলূপনিস্সযা. নিযামন্তি মগ্গনিযামং, সম্মত্তনিযামং. ওক্কমিতুন্তি এতং কুসলেসু ধম্মেসু সম্মত্তসঙ্খাতং নিযামং ওক্কমিতুং পৰিসিতুং তত্থ পতিট্ঠাতুং অভব্বা.

১৩. ভব্বাগমননিদ্দেসো ৰুত্তপটিপক্খনযেন ৰেদিতব্বো. এৰমিমস্মিং দুকে যে চ পুগ্গলা পঞ্চানন্তরিযকা, যে চ নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকা, যেহি চ অহেতুকদুহেতুকপটিসন্ধি গহিতা, যে চ বুদ্ধাদীনং ন সদ্দহন্তি, যেসঞ্চ কত্তুকম্যতাছন্দো নত্থি, যে চ অপরিপুণ্ণভৰঙ্গপঞ্ঞা, যেসঞ্চ মগ্গফলানং উপনিস্সযো নত্থি, তে সব্বেপি সম্মত্তনিযামং ওক্কমিতুং অভব্বা, ৰিপরীতা ভব্বাতি ৰুত্তা.

১৪. নিযতানিযতনিদ্দেসে – আনন্তরিকাতি আন্তরিককম্মসমঙ্গিনো. মিচ্ছাদিট্ঠিকাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিসমঙ্গিনো. সব্বেপি হেতে নিরযস্স অত্থায নিযতত্তা নিযতা নাম. অট্ঠ পন অরিযপুগ্গলা সম্মাভাৰায উপরূপরিমগ্গফলত্থায চেৰ অনুপাদাপরিনিব্বানত্থায চ নিযতত্তা নিযতা নাম. অৰসেসপুগ্গলা পন অনিবদ্ধগতিকা. যথা আকাসে খিত্তদণ্ডো পথৰিযং পতন্তো ‘অগ্গেন ৰা মজ্ঝেন ৰা মূলেন ৰা পতিস্সতী’তি ন ঞাযতি; এৰমেৰ ‘অসুকগতিযা নাম নিব্বত্তিস্সন্তী’তি নিযমাভাৰা অনিযতা নামাতি ৰেদিতব্বা. যা পন উত্তরকুরুকানং নিযতগতিকতা ৰুত্তা, ন সা নিযতধম্মৰসেন. মিচ্ছত্তসম্মত্তনিযতধম্মাযেৰ হি নিযতা নাম. তেসঞ্চ ৰসেনাযং পুগ্গলনিযমো কথিতোতি.

১৫. পটিপন্নকনিদ্দেসে – মগ্গসমঙ্গিনোতি মগ্গট্ঠকপুগ্গলা. তে হি ফলত্থায পটিপন্নত্তা পটিপন্নকা নাম. ফলসমঙ্গিনোতি ফলপটিলাভসমঙ্গিতায ফলসমঙ্গিনো. ফলপটিলাভতো পট্ঠায হি তে ফলসমাপত্তিং অসমাপন্নাপি ফলে ঠিতাযেৰ নাম.

১৬. সমসীসীনিদ্দেসে – অপুব্বং অচরিমন্তি অপুরে অপচ্ছা, একপ্পহারেনেৰাতি অত্থো. পরিযাদানন্তি পরিক্খযো. অযং ৰুচ্চতীতি অযং পুগ্গলো সমসীসী নাম ৰুচ্চতি. সো পনেস তিৰিধো হোতি – ইরিযাপথসমসীসী, রোগসমসীসী, জীৰিতসমসীসীতি. তত্থ যো চঙ্কমন্তোৰ ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা চঙ্কমন্তোৰ পরিনিব্বাতি পদুমত্থেরো ৰিয; ঠিতকোৰ ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা ঠিতকোৰ পরিনিব্বাতি কোটপব্বতৰিহারৰাসীতিস্সত্থেরো ৰিয; নিসিন্নোৰ ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা নিসিন্নোৰ পরিনিব্বাতি, নিপন্নোৰ ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা নিপন্নোৰ পরিনিব্বাতি – অযং ইরিযাপথসমসীসী নাম.

যো পন একং রোগং পত্ৰা অন্তোরোগেযেৰ ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা তেনেৰ রোগেন পরিনিব্বাতি – অযং রোগসমসীসী নাম.

কতরো জীৰিতসমসীসী নাম? ‘‘সীসন্তি তেরস সীসানি – পলিবোধসীসঞ্চ তণ্হা, ৰিনিবন্ধনসীসঞ্চ মানো, পরামাসসীসঞ্চ দিট্ঠি, ৰিক্খেপসীসঞ্চ উদ্ধচ্চং, সংকিলেসসীসঞ্চ অৰিজ্জা, অধিমোক্খসীসঞ্চ সদ্ধা, পগ্গহসীসঞ্চ ৰীরিযং, উপট্ঠানসীসঞ্চ সতি, অৰিক্খেপসীসঞ্চ সমাধি, দস্সনসীসঞ্চ পঞ্ঞা, পৰত্তসীসঞ্চ জীৰিতিন্দ্রিযং, গোচরসীসঞ্চ ৰিমোক্খো, সঙ্খারসীসঞ্চ নিরোধো’’তি (পটি. ম. ১.৮৭). তত্থ কিলেসসীসং অৰিজ্জং অরহত্তমগ্গো পরিযাদিযতি. পৰত্তসীসং জীৰিতিন্দ্রিযং চুতিচিত্তং পরিযাদিযতি. অৰিজ্জাপরিযাদাযকং চিত্তং জীৰিতিন্দ্রিযং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি. জীৰিতিন্দ্রিযপরিযাদাযকং চিত্তং অৰিজ্জং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি. অৰিজ্জাপরিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং, জীৰিতিন্দ্রিযপরিযাদাযকং চিত্তং অঞ্ঞং. যস্স চেতং সীসদ্ৰযং সমং পরিযাদানং গচ্ছতি, সো জীৰিতসমসীসী নাম.

কথমিদং সমং হোতীতি? ৰারসমতায. যস্মিঞ্হি ৰারে মগ্গৰুট্ঠানং হোতি – সোতাপত্তিমগ্গে পঞ্চ পচ্চৰেক্খণানি, সকদাগামিমগ্গে পঞ্চ, অনাগামিমগ্গে পঞ্চ, অরহত্তমগ্গে চত্তারীতি একূনৰীসতিযা পচ্চৰেক্খণঞাণে পতিট্ঠায ভৰঙ্গং ওতরিত্ৰা পরিনিব্বাযতি. ইমায ৰারসমতায ইদং উভযসীসপরিযাদানং সমং হোতি নাম. তেনাযং পুগ্গলো জীৰিতসমসীসীতি ৰুচ্চতি. অযমেৰ চ ইধ অধিপ্পেতো.

১৭. ঠিতকপ্পীনিদ্দেসে – ঠিতো কপ্পোতি ঠিতকপ্পো, ঠিতকপ্পো অস্স অত্থীতি ঠিতকপ্পী. কপ্পং ঠপেতুং সমত্থোতি অত্থো. উড্ডয্হনৰেলা অস্সাতি ঝাযনকালো ভৰেয্য. নেৰ তাৰাতি যাৰ এস মগ্গসমঙ্গী পুগ্গলো সোতাপত্তিফলং ন সচ্ছিকরোতি, নেৰ তাৰ কপ্পো ঝাযেয্য. ঝাযমানোপি অজ্ঝাযিত্ৰাৰ তিট্ঠেয্য. কপ্পৰিনাসো হি নাম মহাৰিকারো মহাপযোগো কোটিসতসহস্সচক্কৰাল়স্স ঝাযনৰসেন মহালোকৰিনাসো. অযম্পি এৰং মহাৰিনাসো তিট্ঠেয্য ৰাতি ৰদতি. সাসনে পন ধরমানে অযং কপ্পৰিনাসো নাম নত্থি. কপ্পৰিনাসে সাসনং নত্থি. গতকোটিকে হি কালে কপ্পৰিনাসো নাম হোতি. এৰং সন্তেপি সত্থা অন্তরাযাভাৰং দীপেতুং ইদং কারণং আহরি – ‘‘ইদম্পি ভৰেয্য, মগ্গসমঙ্গিনো পন ফলস্স অন্তরাযো ন সক্কা কাতু’’ন্তি. অযং পন পুগ্গলো কপ্পং ঠপেন্তো কিত্তকং কালং ঠপেয্যাতি? যস্মিং ৰারে মগ্গৰুট্ঠানং হোতি, অথ ভৰঙ্গং আৰট্টেন্তং মনোদ্ৰারাৰজ্জনং উপ্পজ্জতি. ততো তীণি অনুলোমানি, একং গোত্রভুচিত্তং, একং মগ্গচিত্তং, দ্ৰে ফলচিত্তানি, পঞ্চ পচ্চৰেক্খণঞাণানীতি এত্তকং কালং ঠপেয্য. ইমং পনত্থং বাহিরায আগন্তুকূপমাযপি এৰং দীপযিংসু. সচে হি সোতাপত্তিমগ্গসমঙ্গিস্স মত্থকূপরি যোজনিকং একগ্ঘনসেলং তিৰট্টায রজ্জুযা বন্ধিত্ৰা ওলম্বেয্য, একস্মিং ৰট্টে ছিন্নে দ্ৰীহি ওলম্বেয্য, দ্ৰীসু ছিন্নেসু একেন ওলম্বেয্যেৰ, তস্মিম্পি ছিন্নে অব্ভকূটং ৰিয আকাসে তিট্ঠেয্য, ন ত্ৰেৰ তস্স পুগ্গলস্স মগ্গানন্তরফলস্স অন্তরাযং করেয্যাতি. অযং পন দীপনা পরিত্তা, পুরিমাৰ মহন্তা. ন কেৰলং পন সোতাপত্তিমগ্গট্ঠোৰ কপ্পং ঠপেতি, ইতরে মগ্গসমঙ্গিনোপি ঠপেন্তিযেৰ. তেন ভগৰা হেট্ঠা গহিতঞ্চ অগ্গহিতঞ্চ সব্বং সঙ্কড্ঢিত্ৰা সদ্ধিং পিট্ঠিৰট্টকপুগ্গলেহি ইমং তন্তিং আরোপেসি – ‘‘সব্বেপি মগ্গসমঙ্গিনো পুগ্গলা ঠিতকপ্পিনো’’তি.

১৮. অরিযনিদ্দেসে – কিলেসেহি আরকত্তা অরিযা. সদেৰকেন লোকেন অরণীযত্তা অরিযা. অরিযট্ঠো নাম পরিসুদ্ধট্ঠোতি পরিসুদ্ধত্তাপি অরিযা. সেসা অপরিসুদ্ধতায অনরিযা.

১৯. সেক্খনিদ্দেসে – মগ্গসমঙ্গিনো মগ্গক্খণে, ফলসমঙ্গিনো চ ফলক্খণে, অধিসীলসিক্খাদিকা তিস্সোপি সিক্খা সিক্খন্তিযেৰাতি সেক্খা. অরহতা পন অরহত্তফলক্খণে তিস্সো সিক্খা সিক্খিতা. পুন তস্স সিক্খনকিচ্চং নত্থীতি অসেক্খা. ইতি সত্ত অরিযা সিক্খন্তীতি সেক্খা. খীণাসৰা অঞ্ঞস্স সন্তিকে সীলাদীনং সিক্খিতত্তা সিক্খিতঅসেক্খা নাম. বুদ্ধপচ্চেকবুদ্ধা সযম্ভূততায অসিক্খিতঅসেক্খা নাম. সেসপুগ্গলা নেৰ সিক্খন্তি ন সিক্খিতাতি নেৰসেক্খানাসেক্খা.

২০. তেৰিজ্জনিদ্দেসে – পঠমং পুব্বেনিৰাসদিব্বচক্খুঞাণানি নিব্বত্তেত্ৰা পচ্ছা অরহত্তং পত্তোপি, পঠমং অরহত্তং পত্ৰা পচ্ছা পুব্বেনিৰাসদিব্বচক্খুঞাণনিব্বত্তকোপি তেৰিজ্জোযেৰ নাম. সুত্তন্তকথা পন পরিযাযদেসনা অভিধম্মকথা নিপ্পরিযাযদেসনাতি ইমস্মিং ঠানে আগমনীযমেৰ ধুরং. তস্মা পঠমং দ্ৰে ৰিজ্জা নিব্বত্তেত্ৰা পচ্ছা অরহত্তং পত্তোৰ ইধ অধিপ্পেতো. ছল়ভিঞ্ঞেপি এসেৰ নযো.

২২. সম্মাসম্বুদ্ধনিদ্দেসে – পুব্বে অননুস্সুতেসূতি পচ্ছিমভৰে সচ্চপ্পটিৰেধতো পুব্বে অঞ্ঞস্স কস্সচি সন্তিকে অস্সুতপুব্বেসু. ততো পুরিমপুরিমেসু পন ভৰেসু সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তা বুদ্ধসাসনে পব্বজিত্ৰা তীণি পিটকানি উগ্গহেত্ৰা গতপচ্চাগতৰত্তং আরুয্হ কম্মট্ঠানং অনুলোমং গোত্রভুং আহচ্চ ঠপেন্তি. তস্মা পচ্ছিমভৰস্মিংযেৰ অনাচরিযকভাৰং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. তদা হি তথাগতো পূরিতপারমিত্তা অঞ্ঞস্স সন্তিকে সামং অননুস্সুতেসু সঙ্খতাসঙ্খতধম্মেসু ‘‘ইদং দুক্খং…পে… অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’’তি অত্তপচ্চক্খেন ঞাণেন চত্তারি সচ্চানি অভিসম্বুজ্ঝতি.

তত্থ চাতি তস্মিঞ্চ চতুসচ্চসম্বোধিসঙ্খাতে অরহত্তমগ্গে. সব্বঞ্ঞুতং পাপুণাতি বলেসু চ ৰসীভাৰন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চেৰ বলেসু চ চিণ্ণৰসীভাৰং পাপুণাতি. বুদ্ধানঞ্হি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স চেৰ দসবলঞাণস্স চ অধিগমনতো পট্ঠায অঞ্ঞং কাতব্বং নাম নত্থি. যথা পন উভতোসুজাতস্স খত্তিযকুমারস্স অভিসেকপ্পত্তিতো পট্ঠায ‘ইদং নাম ইস্সরিযং অনাগত’ন্তি ন ৰত্তব্বং, সব্বং আগতমেৰ হোতি. এৰমেৰ বুদ্ধানং অরহত্তমগ্গস্স আগমনতো পট্ঠায ‘অযং নাম গুণো ন আগতো, ন পটিৰিদ্ধো, ন পচ্চক্খো’তি ন ৰত্তব্বো, সব্বেপি সব্বঞ্ঞুগুণা আগতা পটিৰিদ্ধা পচ্চক্খকতাৰ হোন্তি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰং পারমীপূরণসিদ্ধানুভাৰেন অরিযমগ্গেন পটিৰিদ্ধসব্বঞ্ঞুগুণো পুগ্গলো সম্মাসম্বুদ্ধোতি ৰুচ্চতি.

২৩. পচ্চেকবুদ্ধনিদ্দেসেপি – পুব্বে অননুস্সুতেসূতি পদে পুব্বে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. পচ্চেকবুদ্ধোপি হি পচ্ছিমভৰে অনাচরিযকো অত্তুক্কংসিকঞাণেনেৰ পটিৰিদ্ধসচ্চো সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণঞ্চেৰ বলেসু চ চিণ্ণৰসীভাৰং ন পাপুণাতি.

২৪. উভতোভাগৰিমুত্তনিদ্দেসে – অট্ঠ ৰিমোক্খে কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি অট্ঠ সমাপত্তিযো সহজাতনামকাযেন পটিলভিত্ৰা ৰিহরতি. পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰাতি ৰিপস্সনাপঞ্ঞায সঙ্খারগতং, মগ্গপঞ্ঞায চত্তারি সচ্চানি পস্সিত্ৰা চত্তারোপি আসৰা খীণা হোন্তি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰরূপো পুগ্গলো উভতোভাগৰিমুত্তো নামাতি ৰুচ্চতি. অযঞ্হি দ্ৰীহি ভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো. তত্রাযং থেরৰাদো – তিপিটকচূল়নাগত্থেরো তাৰ আহ – ‘‘সমাপত্তিযা ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন, মগ্গেন সমুচ্ছেদৰিমোক্খেন ৰিমুত্তোতি উভতোভাগেহি দ্ৰে ৰারে ৰিমুত্তো’’তি. তিপিটকমহাধম্মরক্খিতত্থেরো ‘‘নামনিস্সিতকো এসো’’তি ৰত্ৰা –

‘‘অচ্চী যথা ৰাতৰেগেন খিত্তা, (উপসীৰাতি ভগৰা;)

অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খং;

এৰং মুনী নামকাযা ৰিমুত্তো,

অত্থং পলেতি ন উপেতি সঙ্খ’’ন্তি. (সু. নি. ১০৮০);

ৰত্ৰা সুত্তং আহরিত্ৰা ‘‘নামকাযতো চ রূপকাযতো চ সুৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি আহ. তিপিটকচূল়াভযত্থেরো পনাহ – ‘‘সমাপত্তিযা ৰিক্খম্ভনৰিমোক্খেন একৰারং ৰিমুত্তো মগ্গেন সমুচ্ছেদৰিমোক্খেন একৰারং ৰিমুত্তোতি উভতোভাগৰিমুত্তো’’তি. ইমে পন তযোপি থেরা পণ্ডিতা, ‘তিণ্ণম্পি ৰাদে কারণং দিস্সতী’তি তিণ্ণম্পি ৰাদং তন্তিং কত্ৰা ঠপযিংসু.

সঙ্খেপতো পন অরূপসমাপত্তিযা রূপকাযতো ৰিমুত্তো, মগ্গেন নামকাযতো ৰিমুত্তোতি উভোহি ভাগেহি ৰিমুত্তত্তা উভতোভাগৰিমুত্তো. সো চতুন্নং অরূপসমাপত্তীনং একেকতো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা অরহত্তং পত্তানং চতুন্নং, নিরোধা ৰুট্ঠায অরহত্তং পত্তস্স অনাগামিনো চ ৰসেন পঞ্চৰিধো হোতি. তত্থ পুরিমা চত্তারো সমাপত্তিসীসং নিরোধং ন সমাপজ্জন্তীতি পরিযাযেন উভতোভাগৰিমুত্তা নাম. অট্ঠসমাপত্তিলাভী অনাগামী তং সমাপজ্জিত্ৰা ততো ৰুট্ঠায ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পত্তোতি নিপ্পরিযাযেন উভতোভাগৰিমুত্তসেট্ঠো নাম. ননু চ অরূপাৰচরজ্ঝানম্পি উপেক্খাচিত্তেকগ্গতাহি দুৰঙ্গিকং রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানম্পি, তস্মা তম্পি পদট্ঠানং কত্ৰা অরহত্তং পত্তেন উভতোভাগৰিমুত্তেন ভৰিতব্বন্তি? ন ভৰিতব্বং. কস্মা? রূপকাযতো অৰিমুত্তত্তা. তঞ্হি কিলেসকাযতোৰ ৰিমুত্তং, ন রূপকাযতো; তস্মা ততো ৰুট্ঠায অরহত্তং পত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো নাম ন হোতি. অরূপাৰচরং পন নামকাযতো চ ৰিমুত্তং রূপকাযতো চাতি তদেৰ পাদকং কত্ৰা অরহত্তং পত্তো উভতোভাগৰিমুত্তো হোতীতি ৰেদিতব্বো.

২৫. পঞ্ঞাৰিমুত্তনিদ্দেসে – পঞ্ঞায ৰিমুত্তোতি পঞ্ঞাৰিমুত্তো. সো সুক্খৰিপস্সকো চতূহি ঝানেহি ৰুট্ঠায অরহত্তং পত্তা চত্তারো চাতি পঞ্চৰিধো হোতি. এতেসু হি একোপি অট্ঠৰিমোক্খলাভী ন হোতি. তেনেৰ ন হেৰ খো অট্ঠ ৰিমোক্খেতিআদিমাহ. অরূপাৰচরজ্ঝানেসু পন একস্মিং সতি উভতোভাগৰিমুত্তোযেৰ নাম হোতীতি.

২৬. কাযসক্খিনিদ্দেসে – একচ্চে আসৰাতি হেট্ঠিমমগ্গত্তযৰজ্ঝা. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰরূপো পুগ্গলো কাযসক্খীতি ৰুচ্চতি. সো হি ফুট্ঠন্তং সচ্ছিকরোতীতি কাযসক্খী. ঝানফস্সং পঠমং ফুসতি, পচ্ছা নিরোধং নিব্বানং সচ্ছিকরোতীতিপি কাযসক্খী. সো সোতাপত্তিফলট্ঠং আদিং কত্ৰা যাৰ অরহত্তমগ্গট্ঠা ছব্বিধো হোতি.

২৭. দিট্ঠিপ্পত্তনিদ্দেসে – ইদং দুক্খন্তি ইদং দুক্খং, এত্তকং দুক্খং, ন ইতো উদ্ধং দুক্খং. দুক্খসমুদযাদীসুপি এসেৰ নযো. যথাভূতং পজানাতীতি ঠপেত্ৰা তণ্হং পঞ্চুপাদানক্খন্ধে ‘দুক্খসচ্চ’ন্তি যাথাৰসরসতো পজানাতি. তণ্হা পন দুক্খং জনেতি নিব্বত্তেতি, পভাৰেতি, ততো তং দুক্খং সমুদেতি; তস্মা নং অযং ‘দুক্খসমুদযো’তি যথাভূতং পজানাতি. যস্মা পন ইদং দুক্খঞ্চ সমুদযো চ নিব্বানং পত্ৰা নিরুজ্ঝন্তি ৰূপসম্মন্তি অপ্পৰত্তিং গচ্ছন্তি; তস্মা নং ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি যথাভূতং পজানাতি. অরিযো পন অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো, তং দুক্খনিরোধং গচ্ছতি; তেন তং ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি যথাভূতং পজানাতি. এত্তাৰতা নানাক্খণে সচ্চৰৰত্থানং দস্সিতং. ইদানি একক্খণে দস্সেতুং তথাগতপ্পৰেদিতাতিআদিমাহ. তত্থ তথাগতপ্পৰেদিতাতি মহাবোধিমণ্ডে নিসীদত্ৰা তথাগতেন পটিৰিদ্ধা ৰিদিতা পাকটীকতা. ধম্মাতি চতুসচ্চধম্মা. ৰোদিট্ঠা হোন্তীতি সুদিট্ঠা হোন্তি. ৰোচরিতাতি সুচরিতা. তেসু অনেন পঞ্ঞা সুট্ঠু চরাপিতা হোতীতি অত্থো. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰরূপো পুগ্গলো দিট্ঠিপ্পত্তোতি ৰুচ্চতি. অযঞ্হি দিট্ঠন্তং পত্তো. ‘‘দুক্খা সঙ্খারা, সুখো নিরোধো’’তি ঞাণং হোতি. দিট্ঠং ৰিদিতং সচ্ছিকতং পস্সিতং পঞ্ঞাযাতি দিট্ঠপ্পত্তো. অযম্পি কাযসক্খী ৰিয ছব্বিধোৰ হোতি.

২৮. সদ্ধাৰিমুত্তনিদ্দেসে – নো চ খো যথা দিট্ঠিপ্পত্তস্সাতি যথা দিট্ঠিপ্পত্তস্স আসৰা পরিক্খীণা, ন এৰং সদ্ধাৰিমুত্তস্সাতি অত্থো. কিং পন নেসং কিলেসপ্পহানে নানত্তং অত্থীতি? নত্থি. অথ কস্মা সদ্ধাৰিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি? আগমনীযনানত্তেন. দিট্ঠিপ্পতো হি আগমনম্হি কিলেসে ৰিক্খম্ভেন্তো অপ্পদুক্খেন অপ্পকসিরেন অকিলমন্তোৰ ৰিক্খম্ভেতুং সক্কোতি. সদ্ধাৰিমুত্তো পন দুক্খেন কসিরেন কিলমন্তো হুত্ৰা ৰিক্খম্ভেতুং সক্কোতি, তস্মা দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতি. অপিচ নেসং পঞ্ঞাযপি নানত্তং অত্থিযেৰ. দিট্ঠিপ্পত্তস্স হি উপরি তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনাঞাণং তিক্খং সূরং পসন্নং হুত্ৰা ৰহতি. সদ্ধাৰিমুত্তস্স ৰিপস্সনাঞাণং নো তিক্খং সূরং পসন্নং হুত্ৰা ৰহতি, তস্মাপি সো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতি.

যথা হি দ্ৰীসু তরুণেসু সিপ্পং দস্সেন্তেসু একস্স হত্থে তিখিণো অসি, একস্স কুণ্ঠো. তিখিণেন অসিনা কদলী ছিজ্জমানা সদ্দং ন করোতি. কুণ্ঠেন অসিনা ছিজ্জমানা ‘কটকটা’তি সদ্দং করোতি. তত্থ তিখিণেন অসিনা সদ্দং অকরোন্তিযা এৰ কদলিযা ছেদনং ৰিয দিট্ঠিপ্পত্তস্স তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনাঞাণস্স তিখিণসূরৰিপ্পসন্নভাৰো. কুণ্ঠেন অসিনা সদ্দং করোন্তিযাপি কদলিযা ছেদনং ৰিয সদ্ধাৰিমুত্তস্স তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনাঞাণস্স অতিখিণঅসূরঅপ্পসন্নভাৰো ৰেদিতব্বো. ইমং পন নযং ‘নো’তি পটিক্খিপিত্ৰা, আগমনীযনানত্তেনেৰ সদ্ধাৰিমুত্তো দিট্ঠিপ্পত্তং ন পাপুণাতীতি সন্নিট্ঠানং কতং.

আগমট্ঠকথাসু পন ৰুত্তং – ‘‘এতেসু হি সদ্ধাৰিমুত্তস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে সদ্দহন্তস্স ৰিয ওকপ্পেন্তস্স ৰিয অধিমুচ্চন্তস্স ৰিয চ কিলেসক্খযো হোতি. দিট্ঠিপ্পত্তস্স পুব্বভাগমগ্গক্খণে কিলেসচ্ছেদকঞাণং অদন্ধং তিখিণং সূরং হুত্ৰা ৰহতি. তস্মা যথা নাম অতিখিণেন অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং ন মট্ঠং হোতি, অসি ন সীঘং ৰহতি, সদ্দো সুয্যতি, বলৰতরো ৰাযামো কাতব্বো হোতি; এৰরূপা সদ্ধাৰিমুত্তস্স পুব্বভাগমগ্গভাৰনা. যথা পন সুনিসিতেনেৰ অসিনা কদলিং ছিন্দন্তস্স ছিন্নট্ঠানং মট্ঠং হোতি, অসি সীঘং ৰহতি, সদ্দো ন সুয্যতি, বলৰৰাযামকিচ্চং ন হোতি; এৰরূপা দিট্ঠিপ্পত্তস্স পুব্বভাগমগ্গভাৰনা ৰেদিতব্বা’’তি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰরূপো পুগ্গলো সদ্ধাৰিমুত্তোতি ৰুচ্চতি. অযঞ্হি সদ্দহন্তো ৰিমুত্তোতি সদ্ধাৰিমুত্তো. অযম্পি কাযসক্খী ৰিয ছব্বিধোৰ হোতি.

২৯. ধম্মানুসারীনিদ্দেসে – পটিপন্নস্সাতি ইমিনা সোতাপত্তিমগ্গট্ঠো দস্সিতো. অধিমত্তন্তি বলৰং. পঞ্ঞং ৰাহেতীতি পঞ্ঞাৰাহী. পঞ্ঞা ইমং পুগ্গলং ৰহতীতি পঞ্ঞাৰাহীতিপি ৰুত্তং হোতি. পঞ্ঞাপুব্বঙ্গমন্তি পঞ্ঞং পুরেচারিকং কত্ৰা. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰরূপো পুগ্গলো ধম্মানুসারীতি ৰুচ্চতি. সো হি পঞ্ঞাসঙ্খাতেন ধম্মেন সরতি অনুস্সরতীতি ধম্মানুসারী. সোতাপত্তিমগ্গট্ঠস্সেৰেতং নামং. ফলে পন পত্তে দিট্ঠিপ্পত্তো নাম হোতি.

৩০. সদ্ধানুসারীনিদ্দেসেপি – সদ্ধং ৰাহেতীতি সদ্ধাৰাহী. সদ্ধা ইমং পুগ্গলং ৰহতীতি সদ্ধাৰাহীতিপি ৰুত্তমেৰ. সদ্ধাপুব্বঙ্গমন্তি সদ্ধং পুরেচারিকং কত্ৰা. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰরূপো পুগ্গলো সদ্ধানুসারীতি ৰুচ্চতি. সো হি সদ্ধায সরতি. অনুস্সরতীতি সদ্ধানুসারী. সোতাপত্তিমগ্গট্ঠস্সেৰেতং নামং. ফলে পন পত্তে সদ্ধাৰিমুত্তো নাম হোতি. লোকুত্তরধম্মঞ্হি নিব্বত্তেন্তানং দ্ৰে ধুরানি নাম, দ্ৰে অভিনিৰেসা নাম, দ্ৰে সীসানি নাম. তত্থ সদ্ধাধুরং পঞ্ঞাধুরন্তি – দ্ৰে ধুরানি নাম. একো পন ভিক্খু সমথাভিনিৰেসেন অভিনিৰিসতি, একো ৰিপস্সনাভিনিৰেসেনাতি – ইমে দ্ৰে অভিনিৰেসা নাম. একো চ মত্থকং পাপুণন্তো উভতোভাগৰিমুত্তো হোতি, একো পঞ্ঞাৰিমুত্তোতি – ইমানি দ্ৰে সীসানি নাম. যে কেচি হি লোকুত্তরধম্মং নিব্বত্তেন্তি, সব্বে তে ইমে দ্ৰে ধম্মে ধুরং কত্ৰা ইমেসু দ্ৰীসু ঠানেসু অভিনিৰিসিত্ৰা ইমেহি দ্ৰীহি ঠানেহি ৰিমুচ্চন্তি. তেসু যো ভিক্খু অট্ঠসমাপত্তিলাভী পঞ্ঞং ধুরং কত্ৰা সমথৰসেন অভিনিৰিট্ঠো অঞ্ঞতরং অরূপসমাপত্তিং পদট্ঠানং কত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি, সো সোতাপত্তিমগ্গক্খণে ধম্মানুসারী নাম. পরতো পন ছসু ঠানেসু কাযসক্খী নাম. অরহত্তফলে পত্তে উভতোভাগৰিমুত্তো নাম.

অপরো পঞ্ঞমেৰ ধুরং কত্ৰা ৰিপস্সনাৰসেন অভিনিৰিট্ঠো সুদ্ধসঙ্খারে ৰা রূপাৰচরজ্ঝানেসু ৰা অঞ্ঞতরং সম্মসিত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি, অযম্পি সোতাপত্তিমগ্গক্খণেযেৰ ধম্মানুসারী নাম. পরতো পন ছসু ঠানেসু দিট্ঠিপ্পত্তো নাম. অরহত্তে পত্তে পঞ্ঞাৰিমুত্তো নাম. ইধ দ্ৰে নামানি অপুব্বানি, তানি পুরিমেহি সদ্ধিং পঞ্চ হোন্তি. অপরো অট্ঠসমাপত্তিলাভী সদ্ধং ধুরং কত্ৰা সমাধিৰসেন অভিনিৰিট্ঠো অঞ্ঞতরং অরূপসমাপত্তিং পদট্ঠানং কত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি – অযং সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সদ্ধানুসারী নাম. পরতো ছসু ঠানেসু কাযসক্খীযেৰ নাম. অরহত্তে পত্তে উভতোভাগৰিমুত্তোযেৰ নাম. ইধ একমেৰ নামং অপুব্বং. তেন সদ্ধিং পুরিমানি পঞ্চ ছ হোন্তি. অপরো সদ্ধমেৰ ধুরং কত্ৰা ৰিপস্সনাৰসেন অভিনিৰিট্ঠো সুদ্ধসঙ্খারে ৰা রূপাৰচরজ্ঝানেসু ৰা অঞ্ঞতরং সম্মসিত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি. অযম্পি সোতাপত্তিমগ্গক্খণে সদ্ধানুসারী নাম. পরতো ছসু ঠানেসু সদ্ধাৰিমুত্তো নাম. অরহত্তে পত্তে পঞ্ঞাৰিমুত্তো নাম. ইধাপি একমেৰ নামং অপুব্বং. তেন সদ্ধিং পুরিমানি ছ সত্ত হোন্তি. ইমে সত্ত পুগ্গলা লোকে অগ্গদক্খিণেয্যা নামাতি.

৩১. সত্তক্খত্তুপরমনিদ্দেসে – সত্তক্খত্তুন্তি সত্তৰারে. সত্তক্খত্তুপরমা ভৰূপপত্তি অত্তভাৰগ্গহণং অস্স, ততো পরং অট্ঠমং ভৰং নাদিযতীতি সত্তক্খত্তুপরমো. সোতাপন্নো হোতীতি এত্থ সোতোতি অরিযমগ্গো, তেন সমন্নাগতো সোতাপন্নো নাম. যথাহ –

‘‘সোতো সোতোতি হিদং, সারিপুত্ত, ৰুচ্চতি. কতমো নু খো, সারিপুত্ত, সোতোতি? অযমেৰ হি, ভন্তে, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো সোতো, সেয্যথিদং – সম্মাদিট্ঠি…পে… সম্মাসমাধীতি. সোতাপন্নো সোতাপন্নোতি, হিদং, সারিপুত্ত, ৰুচ্চতি. কতমো নু খো, সারিপুত্ত, সোতাপন্নোতি? যো হি, ভন্তে, ইমিনা অরিযেন অট্ঠঙ্গিকেন মগ্গেন সমন্নাগতো অযং ৰুচ্চতি সোতাপন্নো, স্ৰাযং আযস্মা এৰংনামো এৰংগোত্তো ইতি ৰা’’তি (সং. নি. ৫.১০০১).

এৰং মগ্গক্খণেপি সোতাপন্নো নাম হোতি. ইধ পন মগ্গেন ফলস্স নামং দিন্নন্তি ফলক্খণে সোতাপন্নো অধিপ্পেতো.

অৰিনিপাতধম্মোতি ৰিনিপাতসঙ্খাতং অপাযং উপপত্তিৰসেন অনাগমনসভাৰো. নিযতোতি মগ্গনিযামেন নিযতো. সম্বোধিপরাযণোতি বুজ্ঝনকভাৰপরাযণো. সো হি পটিলদ্ধমগ্গেন বুজ্ঝতীতি সম্বোধিপরাযণো. উপরি তীহি মগ্গেহি অৰস্সং বুজ্ঝিস্সতীতি সম্বোধিপরাযণো. দেৰে চ মনুস্সে চাতি দেৰলোকঞ্চ মনুস্সলোকঞ্চ. সন্ধাৰিত্ৰা সংসরিত্ৰাতি পটিসন্ধিৰসেন অপরাপরং গন্ত্ৰা. দুক্খস্সন্তং করোতীতি ৰট্টদুক্খস্স পরিযন্তং পরিৰটুমং করোতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰরূপো পুগ্গলো সত্তক্খত্তুপরমো নাম ৰুচ্চতি. অযং পন কালেন দেৰলোকস্স কালেন মনুস্সলোকস্স ৰসেন মিস্সকভৰেন কথিতোতি ৰেদিতব্বো.

৩২. কোলংকোলনিদ্দেসে – কুলতো কুলং গচ্ছতীতি কোলংকোলো. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযতো হি পট্ঠায নীচে কুলে উপপত্তি নাম নত্থি, মহাভোগকুলেসুযেৰ নিব্বত্ততীতি অত্থো. দ্ৰে ৰা তীণি ৰা কুলানীতি দেৰমনুস্সৰসেন দ্ৰে ৰা তযো ৰা ভৰে. ইতি অযম্পি মিস্সকভৰেনেৰ কথিতো. দেসনামত্তমেৰ চেতং – ‘দ্ৰে ৰা তীণি ৰা’তি. যাৰ ছট্ঠভৰা সংসরন্তোপি পন কোলংকোলোৰ হোতি.

৩৩. একবীজিনিদ্দেসে – খন্ধবীজং নাম কথিতং. যস্স হি সোতাপন্নস্স একংযেৰ খন্ধবীজং অত্থি, একং অত্তভাৰগ্গহণং, সো একবীজী নাম. মানুসকং ভৰন্তি ইদং পনেত্থ দেসনামত্তমেৰ. দেৰভৰং নিব্বত্তেতীতিপি পন ৰত্তুং ৰট্টতিযেৰ. ভগৰতা গহিতনামৰসেনেৰ চেতানি এতেসং নামানি. এত্তকং ঠানং গতো সত্তক্খত্তুপরমো নাম হোতি, এত্তকং কোলংকোলো, এত্তকং একবীজীতি ভগৰতা এতেসং নামং গহিতং. নিযমতো পন অযং সত্তক্খত্তুপরমো, অযং কোলংকোলো, অযং একবীজীতি নত্থি.

কো পন তেসং এতং পভেদং নিযমেতীতি? কেচি তাৰ থেরা ‘পুব্বহেতু নিযমেতী’তি ৰদন্তি, কেচি ‘পঠমমগ্গো’, কেচি ‘উপরি তযো মগ্গা’, কেচি ‘তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনা’তি. তত্থ ‘পুব্বহেতু নিযমেতী’তি ৰাদে ‘পঠমমগ্গস্স উপনিস্সযো কতো নাম হোতি, উপরি তযো মগ্গা নিরুপনিস্সযা উপ্পন্না’তি ৰচনং আপজ্জতি. ‘পঠমমগ্গো নিযমেতী’তি ৰাদে উপরি তিণ্ণং মগ্গানং নিরত্থকতা আপজ্জতি. ‘উপরি তযো মগ্গা নিযমেন্তী’তি ৰাদে ‘অট্ঠমমগ্গে অনুপ্পন্নেযেৰ উপরি তযো মগ্গা উপ্পন্না’তি আপজ্জতি. ‘তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনা নিযমেতী’তি ৰাদো পন যুজ্জতি. সচে হি উপরি তিণ্ণং মগ্গানং ৰিপস্সনা বলৰতী হোতি, একবীজী নাম হোতি; ততো মন্দতরায কোলংকোলো; ততো মন্দতরায সত্তক্খত্তুপরমোতি.

একচ্চো হি সোতাপন্নো ৰট্টজ্ঝাসযো হোতি, ৰট্টাভিরতো, পুনপ্পুনং ৰট্টস্মিংযেৰ ৰিচরতি সন্দিস্সতি. অনাথপিণ্ডিকো সেট্ঠি, ৰিসাখা উপাসিকা, চূল়রথমহারথা দেৰপুত্তা, অনেকৰণ্ণো দেৰপুত্তো, সক্কো দেৰরাজা, নাগদত্তো দেৰপুত্তোতি ইমে হি এত্তকা জনা ৰট্টজ্ঝাসযা ৰট্টাভিরতা আদিতো পট্ঠায ছ দেৰলোকে সোধেত্ৰা অকনিট্ঠে ঠত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, ইমে ইধ ন গহিতা. ন কেৰলঞ্চিমে; যোপি মনুস্সেসুযেৰ সত্তক্খত্তুং সংসরিত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি, যোপি দেৰলোকে নিব্বত্তো দেৰেসুযেৰ সত্তক্খত্তুং অপরাপরং সংসরিত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি, ইমেপি ইধ ন গহিতা. মিস্সকভৰৰসেনেৰ পনেত্থ সত্তক্খত্তুপরমকোলংকোলা মানুসকভৰনিব্বত্তকোযেৰ চ একবীজী গহিতোতি ৰেদিতব্বো. তত্থ একেকো দুক্খাপটিপদাদিৰসেন চতুব্বিধভাৰং আপজ্জতি. সদ্ধাধুরেনেৰ চত্তারো সত্তক্খত্তুপরমা, চত্তারো কোলংকোলা, চত্তারো একবীজিনোতি দ্ৰাদস হোন্তি. সচে পঞ্ঞায সক্কা নিব্বত্তেতুং, ‘অহং লোকুত্তরং ধম্মং নিব্বত্তেস্সামী’তি এৰং পঞ্ঞং ধুরং কত্ৰা সত্তক্খত্তুপরমাদিভাৰং পত্তাপি পটিপদাৰসেন দ্ৰাদসেৰাতি ইমে চতুৰীসতি সোতাপন্না ইহট্ঠকনিজ্ঝানিকৰসেনেৰ ইমস্মিং ঠানে কথিতাতি ৰেদিতব্বা.

৩৪. সকদাগামিনিদ্দেসে – পটিসন্ধিৰসেন সকিং আগচ্ছতীতি সকদাগামী. সকিদেৰাতি একৰারংযেৰ. ইমং লোকং আগন্ত্ৰাতি ইমিনা পঞ্চসু সকদাগামীসু চত্তারো ৰজ্জেত্ৰা একোৰ গহিতো. একচ্চো হি ইধ সকদাগামিফলং পত্ৰা ইধেৰ পরিনিব্বাযতি, একচ্চো ইধ পত্ৰা দেৰলোকে পরিনিব্বাযতি, একচ্চো দেৰলোকে পত্ৰা তত্থেৰ পরিনিব্বাযতি, একচ্চো দেৰলোকে পত্ৰা ইধূপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযতি – ইমে চত্তারোপি ইধ ন গহিতা. যো পন ইধ পত্ৰা দেৰলোকে যাৰতাযুকং ৰসিত্ৰা পুন ইধূপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযতি – অযং একোৰ ইধ গহিতোতি ৰেদিতব্বো. সেসমেত্থ যং ৰত্তব্বং সিযা তং সব্বং হেট্ঠা ধম্মসঙ্গহট্ঠকথাযং লোকুত্তরকুসলনিদ্দেসে ৰুত্তমেৰ. ইমস্স পন সকদাগামিনো একবীজিনা সদ্ধিং কিং নানাকরণন্তি? একবীজিস্স একাৰ পটিসন্ধি, সকদাগামিস্স দ্ৰে পটিসন্ধিযো – ইদং নেসং নানাকরণন্তি.

৩৫. অনাগামিনিদ্দেসে – ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানন্তি ওরং ৰুচ্চতি কামধাতু. যস্স ইমানি পঞ্চ বন্ধনানি অপ্পহীনানি হোন্তি, সো ভৰগ্গে নিব্বত্তোপি গিলিতবল়িসো মচ্ছো ৰিয দীঘসুত্তকেন পাদে বদ্ধকাকো ৰিয তেহি বন্ধনেহি আকড্ঢিযমানো কামধাতুযংযেৰ পৰত্ততীতি পঞ্চ বন্ধনানি ওরম্ভাগিযানীতি ৰুচ্চন্তি. হেট্ঠাভাগিযানি হেট্ঠাকোট্ঠাসিকানীতি অত্থো. পরিক্খযাতি তেসং বন্ধনানং পরিক্খযেন. ওপপাতিকোতি উপপাতযোনিকো. ইমিনাস্স গব্ভসেয্যা পটিক্খিত্তা. তত্থ পরিনিব্বাযীতি তত্থ সুদ্ধাৰাসলোকে পরিনিব্বাযিতা. অনাৰত্তিধম্মো তস্মা লোকাতি পটিসন্ধিগ্গহণৰসেন তস্মা লোকা ইধ অনাৰত্তনসভাৰো. বুদ্ধদস্সনথেরদস্সনধম্মস্সৰনানং পনত্থাযস্স আগমনং অনিৰারিতং. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰংৰিধো পুগ্গলো পটিসন্ধিৰসেন পুন অনাগমনতো অনাগামী নাম ৰুচ্চতি.

৩৬. অন্তরাপরিনিব্বাযিনিদ্দেসে – উপপন্নং ৰা সমনন্তরাতি উপপন্নসমনন্তরা ৰা হুত্ৰা. অপ্পত্তং ৰা ৰেমজ্ঝং আযুপ্পমাণন্তি আযুপ্পমাণং ৰেমজ্ঝং অপ্পত্তং ৰা হুত্ৰা অরিযমগ্গং সঞ্জনেতীতি অত্থো. ৰাসদ্দৰিকপ্পতো পন ৰেমজ্ঝং পত্তন্তিপি অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰং তযো অন্তরাপরিনিব্বাযিনো সিদ্ধা হোন্তি. উপরিট্ঠিমানং সংযোজনানন্তি উপরি পঞ্চন্নং উদ্ধম্ভাগিযসংযোজনানং অট্ঠন্নং ৰা কিলেসানং. পহানাযাতি এতেসং পজহনত্থায মগ্গং সঞ্জনেতি. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰরূপো পুগ্গলো আযুৰেমজ্ঝস্স অন্তরাযেৰ পরিনিব্বাযনতো অন্তরাপরিনিব্বাযীতি ৰুচ্চতি.

৩৭. উপহচ্চপরিনিব্বাযিনিদ্দেসে – অতিক্কমিত্ৰা ৰেমজ্ঝং আযুপ্পমাণন্তি আযুপ্পমাণং ৰেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৰা. উপহচ্চ ৰা কালকিরিযন্তি উপগন্ত্ৰা কালকিরিযং. আযুক্খযস্স আসন্নে ঠত্ৰাতি অত্থো. অযং ৰুচ্চতীতি অযং এৰরূপো পুগ্গলো অৰিহেসু তাৰ কপ্পসহস্সপ্পমাণস্স আযুনো পঞ্চকপ্পসতসঙ্খাতং ৰেমজ্ঝং অতিক্কমিত্ৰা ছট্ঠে ৰা কপ্পসতে সত্তমট্ঠমনৰমানং ৰা অঞ্ঞতরস্মিং দসমেযেৰ ৰা কপ্পসতে ঠত্ৰা অরহত্তং পত্ৰা কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযনতো উপহচ্চপরিনিব্বাযীতি ৰুচ্চতি.

৩৮. অসঙ্খারসসঙ্খারপরিনিব্বাযিনিদ্দেসেসু – অসঙ্খারেন অপ্পদুক্খেন অধিমত্তপযোগং অকত্ৰাৰ কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বানধম্মোতি অসঙ্খারপরিনিব্বাযী. সসঙ্খারেন দুক্খেন কসিরেন অধিমত্তপযোগং কত্ৰাৰ কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযনধম্মোতি সসঙ্খারপরিনিব্বাযী.

৪০. উদ্ধংসোতনিদ্দেসে – উদ্ধং ৰাহিভাৰেন উদ্ধমস্স তণ্হাসোতং ৰট্টসোতং ৰাতি উদ্ধংসোতো. উদ্ধং ৰা গন্ত্ৰা পটিলভিতব্বতো উদ্ধমস্স মগ্গসোতন্তি উদ্ধংসোতো. অকনিট্ঠং গচ্ছতীতি অকনিট্ঠগামী. অৰিহা চুতো অতপ্পং গচ্ছতীতিআদীসু অৰিহে কপ্পসহস্সং ৰসন্তো অরহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৰা অতপ্পং গচ্ছতি. তত্রাপি দ্ৰে কপ্পসহস্সানি ৰসন্তো অরহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৰা সুদস্সং গচ্ছতি. তত্রাপি চত্তারি কপ্পসহস্সানি ৰসন্তো অরহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৰা সুদস্সিং গচ্ছতি. তত্রাপি অট্ঠ কপ্পসহস্সানি ৰসন্তো অরহত্তং পত্তুং অসক্কুণিত্ৰা অকনিট্ঠং গচ্ছতি. তত্থ ৰসন্তো অরিযমগ্গং সঞ্জনেতীতি অত্থো.

ইমেসং পন অনাগামীনং পভেদজাননত্থং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামীচতুক্কং ৰেদিতব্বং. তত্থ যো অৰিহতো পট্ঠায চত্তারো দেৰলোকে সোধেত্ৰা অকনিট্ঠং গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযতি অযং উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী নাম. যো পন হেট্ঠা তযো দেৰলোকে সোধেত্ৰা সুদস্সীদেৰলোকে ঠত্ৰা পরিনিব্বাযতি – অযং উদ্ধংসোতো, ন অকনিট্ঠগামী নাম. যো পন ইতো অকনিট্ঠমেৰ গন্ত্ৰা পরিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো, অকনিট্ঠগামী নাম. যো পন হেট্ঠা চতূসু দেৰলোকেসু তত্থ তত্থেৰ পরিনিব্বাযতি, অযং ন উদ্ধংসোতো, ন অকনিট্ঠগামী নামাতি. এৰমেতে অট্ঠচত্তালীস অনাগামিনো হোন্তি.

কথং? অৰিহে তাৰ তযো অন্তরাপরিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপরিনিব্বাযী, একো উদ্ধংসোতো তে অসঙ্খারপরিনিব্বাযিনো পঞ্চ, সসঙ্খারপরিনিব্বাযিনো পঞ্চাতি দস হোন্তি. তথা অতপ্পাসুদস্সাসুদস্সীসূতি চত্তারো দসকা চত্তালীসং. অকনিট্ঠে পন উদ্ধংসোতো নত্থি. তযো পন অন্তরাপরিনিব্বাযিনো, একো উপহচ্চপরিনিব্বাযী. তে অসঙ্খারপরিনিব্বাযিনো চত্তারো, সসঙ্খারপরিনিব্বাযিনো চত্তারোতি অট্ঠ. এৰং অট্ঠচত্তালীসং হোন্তি.

তে সব্বেপি পপটিকোপমায দীপিতা – দিৰসং সন্তত্তানম্পি হি আরকণ্টকৰিপ্ফলিকনখচ্ছেদনানং অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা উপ্পজ্জিত্ৰাৰ নিব্বাযতি – এৰরূপো পঠমো অন্তরাপরিনিব্বাযী ৰেদিতব্বো. কস্মা? উপ্পন্নসমনন্তরাৰ কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততরে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা আকাসং উল্লঙ্ঘিত্ৰা নিব্বাযতি – এৰরূপো দুতিযো অন্তরাপরিনিব্বাযী দট্ঠব্বো. কস্মা? ৰেমজ্ঝং অপ্পত্ৰা পরিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততরে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা আকাসং উল্লঙ্ঘিত্ৰা নিৰত্তমানা পথৰিযং অনুপহচ্চতলা হুত্ৰা পরিনিব্বাযতি – এৰরূপো ততিযো অন্তরাপরিনিব্বাযী দট্ঠব্বো. কস্মা? ৰেমজ্ঝং পত্ৰা অনুপহচ্চ পরিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততরে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা আকাসং উল্লঙ্ঘিত্ৰা পথৰিযং পতিত্ৰা উপহচ্চতলা হুত্ৰা নিব্বাযতি – এৰরূপো উপহচ্চপরিনিব্বাযী ৰেদিতব্বো. কস্মা? কালকিরিযং উপগন্ত্ৰা আযুগতিং খেপেত্ৰা পরিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততরে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা পরিত্তে তিণকট্ঠে পতিত্ৰা তং পরিত্তং তিণকট্ঠং ঝাপেত্ৰা নিব্বাযতি – এৰরূপো অসঙ্খারপরিনিব্বাযী ৰেদিতব্বো. কস্মা? অপ্পযোগেন লহুসায গতিযা পরিনিব্বাযনতো. ততো মহন্ততরে অযোমুখে হঞ্ঞমানে পপটিকা ৰিপুলে তিণকট্ঠপুঞ্জে পতিত্ৰা তং ৰিপুলং তিণকট্ঠপুঞ্জং ঝাপেত্ৰা নিব্বাযতি – এৰরূপো সসঙ্খারপরিনিব্বাযী ৰেদিতব্বো. কস্মা? সপ্পযোগেন অলহুসায গতিযা পরিনিব্বাযনতো. অপরা মহন্তেসু তিণকট্ঠপুঞ্জেসু পততি, তত্থ মহন্তেসু তিণকট্ঠপুঞ্জেসু ঝাযমানেসু ৰীতচ্চিতঙ্গারো ৰা জালা ৰা উপ্পতিত্ৰা কম্মারসালং ঝাপেত্ৰা গামনিগমনগররট্ঠং ঝাপেত্ৰা সমুদ্দন্তং পত্ৰা নিব্বাযতি – এৰরূপো উদ্ধংসোতো অকনিট্ঠগামী দট্ঠব্বো. কস্মা? অনেকভৰবীজৰিপ্ফারং ফুস্স ফুস্স ব্যন্তীকত্ৰা পরিনিব্বাযনতো. যস্মা পন আরকণ্টকাদিভেদং খুদ্দকম্পি মহন্তম্পি অযোকপালমেৰ, তস্মা সুত্তে সব্বৰারেসু অযোকপালন্ত্ৰেৰ ৰুত্তং (অ. নি. ৭.৫৫). যথাহ –

‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – ‘নো চস্স, নো চ মে সিযা, ন ভৰিস্সতি, ন মে ভৰিস্সতি, যদত্থি যং ভূতং, তং পজহামী’’’তি উপেক্খং পটিলভতি. সো ভৰে ন রজ্জতি, সম্ভৰে ন রজ্জতি, অত্থুত্তরি পদং সন্তং সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. তঞ্চ খ্ৰস্স পদং ন সব্বেন সব্বং সচ্ছিকতং হোতি. তস্স ন সব্বেন সব্বং মানানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং ভৰরাগানুসযো পহীনো হোতি, ন সব্বেন সব্বং অৰিজ্জানুসযো পহীনো হোতি. সো পঞ্চন্নং ওরম্ভাগিযানং সংযোজনানং পরিক্খযা অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দিৰসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৰা নিব্বাযেয্য; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দিৰসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৰা উপ্পতিত্ৰা নিব্বাযেয্য; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দিৰসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৰা উপ্পতিত্ৰা অনুপহচ্চ তলং নিব্বাযেয্য; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… অন্তরাপরিনিব্বাযী হোতি.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দিৰসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৰা উপ্পতিত্ৰা উপহচ্চ তলং নিব্বাযেয্য; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… উপহচ্চপরিনিব্বাযী হোতি.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… পরিক্খযা অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দিৰসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৰা উপ্পতিত্ৰা পরিত্তে তিণপুঞ্জে ৰা কট্ঠপুঞ্জে ৰা নিপতেয্য, সা তত্থ অগ্গিম্পি জনেয্য, ধূমম্পি জনেয্য, অগ্গিম্পি জনেত্ৰা ধূমম্পি জনেত্ৰা তমেৰ পরিত্তং তিণপুঞ্জং ৰা কট্ঠপুঞ্জং ৰা পরিযাদিযিত্ৰা অনাহারা নিব্বাযেয্য; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… পরিক্খযা অসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দিৰসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৰা উপ্পতিত্ৰা ৰিপুলে তিণপুঞ্জে ৰা কট্ঠপুঞ্জে ৰা নিপতেয্য, সা তত্থ অগ্গিম্পি জনেয্য…পে… তমেৰ ৰিপুলং তিণপুঞ্জং ৰা কট্ঠপুঞ্জং ৰা পরিযাদিযিত্ৰা অনাহারা নিব্বাযেয্য; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… সসঙ্খারপরিনিব্বাযী হোতি.

‘‘ইধ পন, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… পরিক্খযা উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, দিৰসং সন্তত্তে অযোকপালে হঞ্ঞমানে পপটিকা নিব্বত্তিত্ৰা উপ্পতিত্ৰা মহন্তে তিণপুঞ্জে ৰা কট্ঠপুঞ্জে ৰা নিপতেয্য, সা তত্থ অগ্গিম্পি জনেয্য…পে… তমেৰ মহন্তং তিণপুঞ্জং ৰা কট্ঠপুঞ্জং ৰা পরিযাদিযিত্ৰা গচ্ছম্পি দহেয্য, দাযম্পি দহেয্য, গচ্ছম্পি দহিত্ৰা দাযম্পি দহিত্ৰা হরিতন্তং ৰা পথন্তং ৰা সেলন্তং ৰা উদকন্তং ৰা রমণীযং ৰা ভূমিভাগং আগম্ম অনাহারা নিব্বাযেয্য; এৰমেৰ খো, ভিক্খৰে, ভিক্খু এৰং পটিপন্নো হোতি – নো চস্স…পে… পরিক্খযা উদ্ধংসোতো হোতি অকনিট্ঠগামী’’তি (অ. নি. ৭.৫৫).

৪১-৪৪. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নাদিনিদ্দেসা উত্তানত্থাৰ. অযং ৰুচ্চতি পুগ্গলো অরহাতি এত্থ পন দ্ৰাদস অরহন্তো ৰেদিতব্বা. কথং? তযো হি ৰিমোক্খা – সুঞ্ঞতো, অনিমিত্তো, অপ্পণিহিতোতি. তত্থ সুঞ্ঞতৰিমোক্খেন ৰিমুত্তখীণাসৰো পটিপদাৰসেন চতুব্বিধো হোতি; তথা অনিমিত্তঅপ্পণিহিতৰিমোক্খেহীতি – এৰং দ্ৰাদস অরহন্তো ৰেদিতব্বা. ইতি ইমে দ্ৰাদস অরহন্তো ৰিয দ্ৰাদসেৰ সকদাগামিনো, চতুৰীসতি সোতাপন্না, অট্ঠচত্তালীস অনাগামিনোতি এত্তকা পুগ্গলা ইতো মুচ্চিত্ৰা বহিদ্ধা নুপ্পজ্জন্তি, ইমস্মিঞ্ঞেৰ সব্বঞ্ঞুবুদ্ধসাসনে উপ্পজ্জন্তীতি.

এককনিদ্দেসৰণ্ণনা.