১. মাতিকাৰণ্ণনা

১. নযমাতিকাৰণ্ণনা

১. সঙ্গহো অসঙ্গহোতিআদীনঞ্হি ৰসেন ইদং পকরণং চুদ্দসৰিধেন ৰিভত্তন্তি ৰুত্তং. তং সব্বম্পি উদ্দেসনিদ্দেসতো দ্ৰিধা ঠিতং. তত্থ মাতিকা উদ্দেসো. সা পঞ্চৰিধা – নযমাতিকা, অব্ভন্তরমাতিকা, নযমুখমাতিকা, লক্খণমাতিকা, বাহিরমাতিকাতি. তত্থ সঙ্গহো অসঙ্গহো…পে… ৰিপ্পযুত্তেন সঙ্গহিতং অসঙ্গহিতন্তি – অযং চুদ্দসহি পদেহি নিক্খিত্তা নযমাতিকা নাম. অযঞ্হি ইমিনা সঙ্গহাদিকেন নযেন ধাতুকথা ধম্মা ৰিভত্তাতি দস্সেতুং ঠপিতত্তা নযমাতিকাতি ৰুচ্চতি. এতেসং পদানং মূলভূতত্তা মূলমাতিকাতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি.

২. অব্ভন্তরমাতিকাৰণ্ণনা

২. পঞ্চক্খন্ধা …পে… মনসিকারোতি অযং পঞ্চৰীসাধিকেন পদসতেন নিক্খিত্তা অব্ভন্তরমাতিকা নাম. অযঞ্হি ‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকা’’তি এৰং অৰত্ৰা সঙ্গহাদিনা নযেন ৰিভজিতব্বে খন্ধাদিধম্মে সরূপতো দস্সেত্ৰা ধাতুকথায অব্ভন্তরেযেৰ ঠপিতত্তা অব্ভন্তরমাতিকাতি ৰুচ্চতি. খন্ধাদিপদানং ধম্মসঙ্গণীমাতিকায অসঙ্গহিতত্তা পকিণ্ণকমাতিকাতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি.

৩. নযমুখমাতিকাৰণ্ণনা

৩. তীহি সঙ্গহো, তীহি অসঙ্গহো; চতূহি সম্পযোগো, চতূহি ৰিপ্পযোগোতি অযং চতূহি পদেহি নিক্খিত্তা নযমুখমাতিকা নাম. অযঞ্হি সব্বেসুপি পঞ্চক্খন্ধাদীসু চেৰ কুসলত্তিকাদীসু চ মাতিকাধম্মেসু, তীহি খন্ধাযতনধাতুপদেহেৰ সঙ্গহো চ অসঙ্গহো চ যোজেতব্বো. তথা চতূহি অরূপক্খন্ধেহি সম্পযোগো চ ৰিপ্পযোগো চ. এতানি ইমেসং সঙ্গহাসঙ্গহাদীনং নযানং মুখানীতি দস্সেতুং ঠপিতত্তা নযমুখমাতিকাতি ৰুচ্চতি.

৪. লক্খণমাতিকাৰণ্ণনা

৪. সভাগো, ৰিসভাগোতি অযং দ্ৰীহি পদেহি নিক্খিত্তা লক্খণমাতিকা নাম. অযঞ্হি সভাগলক্খণেহি ধম্মেহি সঙ্গহনযো, ৰিসভাগলক্খণেহি অসঙ্গহনযো, তথা সম্পযোগৰিপ্পযোগনযো যোজেতব্বোতি সভাগৰিসভাগলক্খণৰসেন সঙ্গহাদিলক্খণং দস্সেতুং ঠপিতত্তা লক্খণমাতিকাতি ৰুচ্চতি.

৫. বাহিরমাতিকাৰণ্ণনা

৫. সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী ধাতুকথায মাতিকাতি অযং ছসট্ঠি তিকপদানি, দ্ৰে চ দুকপদসতানি সঙ্খিপিত্ৰা নিক্খিত্তা বাহিরমাতিকা নাম. অযঞ্হি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা…পে… মনসিকারো’’তি এৰং ধাতুকথায অব্ভন্তরে অৰত্ৰা ‘‘সব্বাপি ধম্মসঙ্গণী’’তি এৰং ধাতুকথায মাতিকতো বহি ঠপিতত্তা বাহিরমাতিকাতি ৰুচ্চতি.

এৰং মাতিকায পঞ্চধা ঠিতভাৰং ৰিদিত্ৰা ইদানি ‘সঙ্গহো অসঙ্গহো’তিআদীসু সঙ্গহো তাৰ জাতিসঞ্জাতিকিরিযাগণনৰসেন চতুব্বিধো. তত্থ – ‘‘সব্বে খত্তিযা আগচ্ছন্তু, সব্বে ব্রাহ্মণা, সব্বে ৰেস্সা, সব্বে সুদ্দা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাচা, যো চ সম্মাকম্মন্তো, যো চ সম্মাআজীৰো, ইমে ধম্মা সীলক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি অযং জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘একজাতিকা আগচ্ছন্তূ’’তি ৰুত্তট্ঠানে ৰিয হি ইধ সব্বেপি জাতিযা একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে কোসলকা আগচ্ছন্তু, সব্বে মাগধকা, সব্বে ভারুকচ্ছকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যো চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাৰাযামো; যা চ সম্মাসতি, যো চ সম্মাসমাধি, ইমে ধম্মা সমাধিক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং সঞ্জাতিসঙ্গহো নাম. ‘‘একট্ঠানে জাতা সংৰড্ঢা আগচ্ছন্তূ’’তি ৰুত্তট্ঠানে ৰিয হি ইধ সব্বেপি সঞ্জাতিঠানেন নিৰুত্থোকাসেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘সব্বে হত্থারোহা আগচ্ছন্তু, সব্বে অস্সারোহা, সব্বে রথিকা আগচ্ছন্তু’’, ‘‘যা চাৰুসো ৰিসাখ, সম্মাদিট্ঠি, যো চ সম্মাসঙ্কপ্পো, ইমে ধম্মা পঞ্ঞাক্খন্ধে সঙ্গহিতা’’তি (ম. নি. ১.৪৬২) অযং কিরিযাসঙ্গহো নাম. সব্বেৰ হেতে অত্তনো কিরিযাকরণেন একসঙ্গহং গতা. ‘‘চক্খাযতনং কতমক্খন্ধগণনং গচ্ছতীতি? রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতী’’তি. হঞ্চি চক্খাযতনং রূপক্খন্ধগণনং গচ্ছতি, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘চক্খাযতনং রূপক্খন্ধেন সঙ্গহিত’’ন্তি (কথা. ৪৭১), অযং গণনসঙ্গহো নাম. অযমিধ অধিপ্পেতো. তপ্পটিপক্খেন অসঙ্গহো ৰেদিতব্বো. তেসং ৰিকপ্পতো সঙ্গহিতেন অসঙ্গহিতাদীনি. একুপ্পাদেকনিরোধএকৰত্থুকএকারম্মণতাৰসেন সম্পযোগো, তপ্পটিপক্খতো ৰিপ্পযোগো. তেসং ৰিকপ্পতো সম্পযুত্তেন ৰিপ্পযুত্তাদীনি. তদুভযসংসগ্গৰিকপ্পতো সঙ্গহিতেন সম্পযুত্তং ৰিপ্পযুত্তন্তিআদীনি. পঞ্চক্খন্ধাতিআদীনি পন খন্ধৰিভঙ্গাদীসু ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. ফস্সাদযো পনেত্থ সন্নিট্ঠানৰসেন ৰুত্তসব্বচিত্তুপ্পাদসাধারণতো ৰুত্তাতি.

মাতিকাৰণ্ণনা.