(৭) ২. ভূমিচালৰগ্গো
১. ইচ্ছাসুত্তৰণ্ণনা
৬১. সত্তমস্স পঠমে পৰিৰিত্তস্সাতি কাযৰিৰেকেন ৰিৰিত্তস্স. নিরাযত্তৰুত্তিনোতি কত্থচি অনাযত্তৰুত্তিনো ৰিপস্সনাকম্মিকস্স. লাভাযাতি চতুপচ্চযলাভায. সোচী চ পরিদেৰী চাতি সোকী চ পরিদেৰী চ. সোচিচ্চ পরিদেৰিচ্চাতিপি পাঠো. চুতো চ সদ্ধম্মাতি তংখণংযেৰ ৰিপস্সনাসদ্ধম্মা চুতো. ইমস্মিং সুত্তে ৰট্টৰিৰট্টং কথিতং.
২. অলংসুত্তৰণ্ণনা
৬২. দুতিযে অলং অত্তনো অলং পরেসন্তি অত্তনো চ পরেসঞ্চ হিতপটিপত্তিযং সমত্থো পরিযত্তো অনুচ্ছৰিকো. খিপ্পনিসন্তীতি খিপ্পং উপধারেতি, খন্ধধাতুআযতনাদীসু কথিযমানেসু তে ধম্মে খিপ্পং জানাতীতি অত্থো. ইমস্মিং সুত্তে সমথৰিপস্সনা কথিতা. পুগ্গলজ্ঝাসযেন পন দেসনাৰিলাসেন চেতং মত্থকতো পট্ঠায হেট্ঠা ওতরন্তং কথিতন্তি.
৩. সংখিত্তসুত্তৰণ্ণনা
৬৩. ততিযে এৰমেৰাতি নিক্কারণেনেৰ. যথা ৰা অযং যাচতি, এৰমেৰ. মোঘপুরিসাতি মূল়্হপুরিসা তুচ্ছপুরিসা. অজ্ঝেসন্তীতি যাচন্তি. অনুবন্ধিতব্বন্তি ইরিযাপথানুগমনেন অনুবন্ধিতব্বং মং ন ৰিজহিতব্বং মঞ্ঞন্তি. আজাননত্থং অপসাদেন্তো এৰমাহ. এস কির ভিক্খু ওৰাদে দিন্নেপি পমাদমেৰ অনুযুঞ্জতি, ধম্মং সুত্ৰা তত্থেৰ ৰসতি, সমণধম্মং কাতুং ন ইচ্ছতি. তস্মা ভগৰা এৰং অপসাদেত্ৰা পুন যস্মা সো অরহত্তস্স উপনিস্সযসম্পন্নো, তস্মা তং ওৰদন্তো তস্মাতিহ তে ভিক্খু এৰং সিক্খিতব্বন্তিআদিমাহ. তত্থ অজ্ঝত্তং মে চিত্তং ঠিতং ভৰিস্সতি সুসণ্ঠিতং, ন চ উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা চিত্তং পরিযাদায ঠস্সন্তীতি ইমিনা তাৰস্স ওৰাদেন নিযকজ্ঝত্তৰসেন চিত্তেকগ্গতামত্তো মূলসমাধি ৰুত্তো.
ততো ‘‘এত্তকেনেৰ সন্তুট্ঠিং অনাপজ্জিত্ৰা এৰং সো সমাধি ৰড্ঢেতব্বো’’তি দস্সেতুং যতো খো তে ভিক্খু অজ্ঝত্তং চিত্তং ঠিতং হোতি সুসণ্ঠিতং, ন চ উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তি, ততো তে ভিক্খু এৰং সিক্খিতব্বং ‘‘মেত্তা মে চেতোৰিমুত্তি ভাৰিতা ভৰিস্সতি…পে… সুসমারদ্ধা’’তি এৰমস্স মেত্তাৰসেন ভাৰনং ৰড্ঢেত্ৰা পুন যতো খো তে ভিক্খু অযং সমাধি এৰং ভাৰিতো হোতি বহুলীকতো, ততো ত্ৰং ভিক্খু ইমং সমাধিং সৰিতক্কসৰিচারম্পি ভাৰেয্যাসীতিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – যদা তে ভিক্খু অযং মূলসমাধি এৰং মেত্তাৰসেন ভাৰিতো হোতি, তদা ত্ৰং তাৰতকেনপি তুট্ঠিং অনাপজ্জিত্ৰাৰ ইমং মূলসমাধিং অঞ্ঞেসুপি আরম্মণেসু চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি পাপযমানো ‘‘সৰিতক্কসৰিচারম্পী’’তিআদিনা নযেন ভাৰেয্যাসীতি.
এৰং ৰত্ৰা চ পন অৰসেসব্রহ্মৰিহারপুব্বঙ্গমম্পিস্স অঞ্ঞেসু আরম্মণেসু চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানভাৰনং করেয্যাসীতি দস্সেন্তো যতো খো তে ভিক্খু অযং সমাধি এৰং ভাৰিতো হোতি সুভাৰিতো, ততো তে ভিক্খু এৰং সিক্খিতব্বং ‘‘করুণা মে চেতোৰিমুত্তী’’তিআদিমাহ. এৰং মেত্তাপুব্বঙ্গমং চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানভাৰনং দস্সেত্ৰা পুন কাযানুপস্সনাদিপুব্বঙ্গমং দস্সেতুং যতো খো তে ভিক্খু অযং সমাধি এৰং ভাৰিতো হোতি সুভাৰিতো, ততো তে ভিক্খু এৰং সিক্খিতব্বং ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তিআদিং ৰত্ৰা যতো খো তে ভিক্খু অযং সমাধি এৰং ভাৰিতো হোতি সুভাৰিতো, ততো ত্ৰং ভিক্খু যেন যেনেৰ গগ্ঘসীতিআদিমাহ. তত্থ গগ্ঘসীতি গমিস্সসি. ফাসুংযেৰাতি ইমিনা অরহত্তং দস্সেতি. অরহত্তপ্পত্তো হি সব্বিরিযাপথেসু ফাসু ৰিহরতি নাম.
৪. গযাসীসসুত্তৰণ্ণনা
৬৪. চতুত্থে এতদৰোচাতি অত্তনো পধানভূমিযং উপ্পন্নং ৰিতক্কং ভিক্খুসঙ্ঘস্স আরোচেতুং – ‘‘পুব্বাহং, ভিক্খৰে’’তিআদিৰচনং অৰোচ. ওভাসন্তি দিব্বচক্খুঞাণোভাসং. ঞাণদস্সনন্তি দিব্বচক্খুভূতং ঞাণসঙ্খাতং দস্সনং. সন্নিৰুত্থপুব্বন্তি একতো ৰসিতপুব্বং. ইমস্মিং পন সুত্তে দিব্বচক্খুঞাণং, ইদ্ধিৰিধঞাণং, চেতোপরিযঞাণং, যথাকম্মুপগঞাণং, অনাগতংসঞাণং, পচ্চুপ্পন্নংসঞাণং, অতীতংসঞাণং, পুব্বেনিৰাসঞাণন্তি ইমানি তাৰ অট্ঠ ঞাণানি পাল়িযংযেৰ আগতানি, তেহি পন সদ্ধিং ৰিপস্সনাঞাণানি চত্তারি মগ্গঞাণানি, চত্তারি ফলঞাণানি, চত্তারি পচ্চৰেক্খণঞাণানি, চত্তারি পটিসম্ভিদাঞাণানি ছ অসাধারণঞাণানীতি এতানি ঞাণানি সমোধানেত্ৰা কথেন্তেন এৰং ইদং সুত্তং কথিতং নাম হোতি.
৫. অভিভাযতনসুত্তৰণ্ণনা
৬৫. পঞ্চমে অভিভাযতনানীতি অভিভৰনকারণানি. কিং অভিভৰন্তি? পচ্চনীকধম্মেপি আরম্মণানিপি. তানি হি পটিপক্খভাৰেন পচ্চনীকধম্মে অভিভৰন্তি, পুগ্গলস্স ঞাণুত্তরিযতায আরম্মণানি. অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞীতিআদীসু পন অজ্ঝত্তরূপে পরিকম্মৰসেন অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী নাম হোতি. অজ্ঝত্তঞ্হি নীলপরিকম্মং করোন্তো কেসে ৰা পিত্তে ৰা অক্খিতারকায ৰা করোতি. পীতপরিকম্মং করোন্তো মেদে ৰা ছৰিযা ৰা হত্থতলপাদতলেসু ৰা অক্খীনং পীতট্ঠানে ৰা করোতি. লোহিতপরিকম্মং করোন্তো মংসে ৰা লোহিতে ৰা জিৰ্হায ৰা অক্খীনং রত্তট্ঠানে ৰা করোতি. ওদাতপরিকম্মং করোন্তো অট্ঠিম্হি ৰা দন্তে ৰা নখে ৰা অক্খীনং সেতট্ঠানে ৰা করোতি. তং পন সুনীলকং সুপীতকং সুলোহিতকং সুওদাতং ন হোতি, অৰিসুদ্ধমেৰ হোতি.
একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতীতি যস্সেৰং পরিকম্মং অজ্ঝত্তং উপ্পন্নং হোতি, নিমিত্তং পন বহিদ্ধা, সো এৰং অজ্ঝত্তং পরিকম্মস্স বহিদ্ধা চ অপ্পনায ৰসেন ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতী’’তি ৰুচ্চতি. পরিত্তানীতি অৰড্ঢিতানি. সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানীতি সুৰণ্ণানি ৰা হোন্তু দুব্বণ্ণানি ৰা, পরিত্তৰসেনেৰ ইদং অভিভাযতনং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তানি অভিভুয্যাতি যথা নাম সম্পন্নগ্গহণিকো কটচ্ছুমত্তং ভত্তং লভিত্ৰা ‘‘কিং এত্থ ভুঞ্জিতব্বং অত্থী’’তি সংকড্ঢিত্ৰা এককবল়মেৰ করোতি, এৰমেৰ ঞাণুত্তরিকো পুগ্গলো ৰিসদঞাণো ‘‘কিমেত্থ পরিত্তকে আরম্মণে সমাপজ্জিতব্বং অত্থি, নাযং মম ভারো’’তি তানি রূপানি অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং পাপেতীতি অত্থো. জানামি পস্সামীতি ইমিনা পনস্স আভোগো কথিতো. সো চ খো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্স, ন অন্তোসমাপত্তিযং. এৰংসঞ্ঞী হোতীতি আভোগসঞ্ঞাযপি ঝানসঞ্ঞাযপি এৰংসঞ্ঞী হোতি. অভিভৰনসঞ্ঞা হিস্স অন্তোসমাপত্তিযম্পি অত্থি, আভোগসঞ্ঞা পন সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্সেৰ.
অপ্পমাণানীতি ৰড্ঢিতপ্পমাণানি, মহন্তানীতি অত্থো. অভিভুয্যাতি এত্থ চ পন যথা মহগ্ঘসো পুরিসো একং ভত্তৰড্ঢিতকং লভিত্ৰা ‘‘অঞ্ঞাপি হোতু, অঞ্ঞাপি হোতু, কিং এসা ময্হং করিস্সতী’’তি ন তং মহন্ততো পস্সতি, এৰমেৰ ঞাণুত্তরো পুগ্গলো ৰিসদঞাণো ‘‘কিং এত্থ সমাপজ্জিতব্বং, নযিদং অপ্পমাণং, ন ময্হং চিত্তেকগ্গতাকরণে ভারো অত্থী’’তি অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদনেৰেত্থ অপ্পনং পাপেতীতি অত্থো.
অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি অলাভিতায ৰা অনত্থিকতায ৰা অজ্ঝত্তরূপে পরিকম্মসঞ্ঞাৰিরহিতো.
একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতীতি যস্স পরিকম্মম্পি নিমিত্তম্পি বহিদ্ধা উপ্পন্নং, সো এৰং বহিদ্ধা পরিকম্মস্স চেৰ অপ্পনায চ ৰসেন ‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতী’’তি ৰুচ্চতি. সেসমেত্থ চতুত্থাভিভাযতনে চ ৰুত্তনযমেৰ. ইমেসু পন চতূসু পরিত্তং ৰিতক্কচরিতৰসেন আগতং, অপ্পমাণং মোহচরিতৰসেন, সুৰণ্ণং দোসচরিতৰসেন, দুব্বণ্ণং রাগচরিতৰসেন. এতেসঞ্হি এতানি সপ্পাযানি. সা চ নেসং সপ্পাযতা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৪৩) চরিযনিদ্দেসে ৰুত্তা.
পঞ্চমঅভিভাযতনাদীসু নীলানীতি সব্বসঙ্গাহিকৰসেন ৰুত্তং. নীলৰণ্ণানীতি ৰণ্ণৰসেন. নীলনিদস্সনানীতি নিদস্সনৰসেন. অপঞ্ঞাযমানৰিৰরানি অসম্ভিন্নৰণ্ণানি একনীলানেৰ হুত্ৰা দিস্সন্তীতি ৰুত্তং হোতি. নীলনিভাসানীতি ইদং পন ওভাসৰসেন ৰুত্তং, নীলোভাসানি নীলপ্পভাযুত্তানীতি অত্থো. এতেন নেসং সুৰিসুদ্ধতং দস্সেতি. ৰিসুদ্ধৰণ্ণৰসেনেৰ হি ইমানি অভিভাযতনানি ৰুত্তানি. ‘‘নীলকসিণং উগ্গণ্হন্তো নীলস্মিং নিমিত্তং গণ্হাতি পুপ্ফস্মিং ৰা ৰত্থস্মিং ৰা ৰণ্ণধাতুযা ৰা’’তিআদিকং পনেত্থ কসিণকরণঞ্চ পরিকম্মঞ্চ অপ্পনাৰিধানঞ্চ সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৫৫) ৰিত্থারতো ৰুত্তমেৰাতি.
৬. ৰিমোক্খসুত্তৰণ্ণনা
৬৬. ৰিমোক্খাতি কেনট্ঠেন ৰিমোক্খা? অধিমুচ্চনট্ঠেন. কো পনাযং অধিমুচ্চনট্ঠো নাম? পচ্চনীকধম্মেহি চ সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠো, আরম্মণে চ অভিরতিৰসেন সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠো, পিতুঅঙ্কে ৰিস্সট্ঠঙ্গপচ্চঙ্গস্স দারকস্স সযনং ৰিয অনিগ্গহিতভাৰেন নিরাসঙ্কতায আরম্মণে পৰত্তীতি ৰুত্তং হোতি. অযং পনত্থো পচ্ছিমে ৰিমোক্খে নত্থি, পুরিমেসু ৰিমোক্খেসু অত্থি.
রূপী রূপানি পস্সতীতি এত্থ অজ্ঝত্তং কেসাদীসু নীলকসিণাদিৰসেন উপ্পাদিতং রূপজ্ঝানং রূপং, তদস্সত্থীতি রূপী. বহিদ্ধাপি নীলকসিণাদীনি রূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতি. ইমিনা অজ্ঝত্তবহিদ্ধৰত্থুকেসু কসিণেসু উপ্পাদিতজ্ঝানস্স পুগ্গলস্স চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানি দস্সিতানি. অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি অজ্ঝত্তং ন রূপসঞ্ঞী, অত্তনো কেসাদীসু অনুপ্পাদিতরূপাৰচরজ্ঝানোতি অত্থো. ইমিনা বহিদ্ধা পরিকম্মং কত্ৰা বহিদ্ধাৰ উপ্পাদিতজ্ঝানস্স রূপাৰচরজ্ঝানানি দস্সিতানি.
সুভন্তেৰ অধিমুত্তো হোতীতি ইমিনা সুৰিসুদ্ধেসু নীলাদীসু ৰণ্ণকসিণেসু ঝানানি দস্সিতানি. তত্থ কিঞ্চাপি অন্তোঅপ্পনায ‘‘সুভ’’ন্তি আভোগো নত্থি, যো পন সুৰিসুদ্ধং সুভং কসিণং আরম্মণং কত্ৰা ৰিহরতি, সো যস্মা ‘‘সুভন্তি অধিমুত্তো হোতী’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি, তস্মা এৰং দেসনা কতা. পটিসম্ভিদামগ্গে পন –
‘‘কথং সুভন্তেৰ অধিমুত্তো হোতীতি ৰিমোক্খো? ইধ ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং …পে… ৰিহরতি. মেত্তায ভাৰিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি. করুণাসহগতেন…পে… মুদিতাসহগতেন …পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং…পে… ৰিহরতি. উপেক্খায ভাৰিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি. এৰং সুভন্তেৰ অধিমুত্তো হোতীতি ৰিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২১২) ৰুত্তং.
সব্বসো রূপসঞ্ঞানন্তিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২৭৬-২৭৭) ৰুত্তমেৰ. অযং অট্ঠমো ৰিমোক্খোতি অযং চতুন্নং খন্ধানং সব্বসো ৰিস্সট্ঠত্তা ৰিমুত্তত্তা অট্ঠমো উত্তমো ৰিমোক্খো নাম.
৭-৮. অনরিযৰোহারসুত্তৰণ্ণনা
৬৭-৬৮. সত্তমে অনরিযৰোহারাতি ন অরিযকথা সদোসকথা. যাহি চেতনাহি তে ৰোহারে ৰোহরন্তি, তাসং এতং নামং. অট্ঠমে ৰুত্তপটিপক্খনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
৯. পরিসাসুত্তৰণ্ণনা
৬৯. নৰমে খত্তিযপরিসাতি খত্তিযানং পরিসানং সন্নিপাতো সমাগমো. এস নযো সব্বত্থ. অনেকসতং খত্তিযপরিসন্তি বিম্বিসারসমাগম-ঞাতিসমাগম-লিচ্ছৰিসমাগমাদিসদিসং, অঞ্ঞেসু চক্কৰাল়েসুপি লব্ভতেৰ. সল্লপিতপুব্বন্তি আলাপসল্লাপো কতপুব্বো. সাকচ্ছাতি ধম্মসাকচ্ছাপি সমাপজ্জিতপুব্বা. যাদিসকো তেসং ৰণ্ণোতি তে ওদাতাপি হোন্তি কাল়াপি মঙ্গুরচ্ছৰীপি, সত্থা সুৰণ্ণৰণ্ণো. ইদং পন সণ্ঠানং পটিচ্চ কথিতং. সণ্ঠানম্পি চ কেৰলং তেসং পঞ্ঞাযতিযেৰ. ন পন ভগৰা মিলক্খসদিসো হোতি, নাপি আমুত্তমণিকুণ্ডলো, বুদ্ধৰেসেনেৰ নিসীদতি. তেপি অত্তনো সমানসণ্ঠানমেৰ পস্সন্তি. যাদিসকো তেসং সরোতি তে ছিন্নস্সরাপি হোন্তি গগ্গস্সরাপি কাকস্সরাপি, সত্থা ব্রহ্মস্সরোৰ. ইদং পন ভাসন্তরং সন্ধায কথিতং. সচেপি হি সত্থা রাজাসনে নিসিন্নো কথেতি, ‘‘অজ্জ রাজা মধুরেন কথেতী’’তি নেসং হোতি. কথেত্ৰা পক্কন্তে পন ভগৰতি পুন রাজানং আগতং দিস্ৰা ‘‘কো নু খো অয’’ন্তি ৰীমংসা উপ্পজ্জতি. তত্থ কো নু খো অযন্তি ‘‘ইমস্মিং ঠানে ইদানেৰ মাগধভাসায সীহল়ভাসায মধুরেন আকারেন কথেন্তো কো নু খো অযং অন্তরহিতো, কিং দেৰো উদাহু মনুস্সো’’তি এৰং ৰীমংসন্তাপি ন জানন্তীতি অত্থো. কিমত্থং পনেৰং অজানন্তানং ধম্মং দেসেতীতি? ৰাসনত্থায. এৰং সুতোপি হি ধম্মো অনাগতে পচ্চযো হোতীতি অনাগতং পটিচ্চ দেসেতি. অনেকসতং ব্রাহ্মণপরিসন্তিআদিনং সোণদণ্ডসমাগমাদিৰসেন চেৰ অঞ্ঞচক্কৰাল়ৰসেন চ সম্ভৰো ৰেদিতব্বো.
১০. ভূমিচালসুত্তৰণ্ণনা
৭০. দসমে নিসীদনন্তি ইধ চম্মখণ্ডং অধিপ্পেতং. উদেনং চেতিযন্তি উদেনযক্খস্স ৰসনট্ঠানে কতৰিহারো ৰুচ্চতি. গোতমকাদীসুপি এসেৰ নযো. ভাৰিতাতি ৰড্ঢিতা. বহুলীকতাতি পুনপ্পুনং কতা. যানীকতাতি যুত্তযানং ৰিয কতা. ৰত্থুকতাতি পতিট্ঠানট্ঠেন ৰত্থু ৰিয কতা. অনুট্ঠিতাতি অধিট্ঠিতা. পরিচিতাতি সমন্ততো চিতা সুৰড্ঢিতা. সুসমারদ্ধাতি সুট্ঠু সমারদ্ধা.
ইতি অনিযমেন কথেত্ৰা পুন নিযমেত্ৰা দস্সেন্তো তথাগতস্স খোতিআদিমাহ. এত্থ কপ্পন্তি আযুকপ্পং. তস্মিং তস্মিং কালে যং মনুস্সানং আযুপ্পমাণং, তং পরিপুণ্ণং করোন্তো তিট্ঠেয্য. কপ্পাৰসেসং ৰাতি ‘‘অপ্পং ৰা ভিয্যো’’তি ৰুত্তৰস্সসততো অতিরেকং ৰা. মহাসীৰত্থেরো পনাহ – ‘‘বুদ্ধানং অট্ঠানে গজ্জিতং নাম নত্থি, পুনপ্পুনং সমাপজ্জিত্ৰা মরণন্তিকৰেদনং ৰিক্খম্ভেন্তো ভদ্দকপ্পমেৰ তিট্ঠেয্য. কস্মা পন ন ঠিতোতি? উপাদিন্নকসরীরং নাম খণ্ডিচ্চাদীহি অভিভুয্যতি, বুদ্ধা চ খণ্ডিচ্চাদিভাৰং অপ্পত্ৰা পঞ্চমে আযুকোট্ঠাসে বহুজনস্স পিযমনাপকালেযেৰ পরিনিব্বাযন্তি. বুদ্ধানুবুদ্ধেসু চ মহাসাৰকেসু পরিনিব্বুতেসু এককেনেৰ খাণুকেন ৰিয ঠাতব্বং হোতি দহরসামণেরপরিৰারেন ৰা, ততো ‘অহো বুদ্ধানং পরিসা’তি হীল়েতব্বতং আপজ্জেয্য. তস্মা ন ঠিতো’’তি. এৰং ৰুত্তেপি যো পন ৰুচ্চতি ‘‘আযুকপ্পো’’তি, ইদমেৰ অট্ঠকথায নিযামিতং.
যথা তং মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তোতি এত্থ তন্তি নিপাতমত্তং, যথা মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তো অজ্ঝোত্থটচিত্তো অঞ্ঞোপি কোচি পুথুজ্জনো পটিৰিজ্ঝিতুং ন সক্কুণেয্য, এৰমেৰ নাসক্খি পটিৰিজ্ঝিতুন্তি অত্থো. মারো হি যস্স সব্বেন সব্বং দ্ৰাদস ৰিপল্লাসা অপ্পহীনা, তস্স চিত্তং পরিযুট্ঠাতি. থেরস্স চ চত্তারো ৰিপল্লাসা অপ্পহীনা, তেনস্স মারো চিত্তং পরিযুট্ঠাসি. সো পন চিত্তপরিযুট্ঠানং করোন্তো কিং করোতীতি? ভেরৰং রূপারম্মণং ৰা দস্সেতি, সদ্দারম্মণং ৰা সাৰেতি. ততো সত্তা তং দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা সতিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিৰটমুখা হোন্তি, তেসং মুখেন হত্থং পৰেসেত্ৰা হদযং মদ্দতি, ততো ৰিসঞ্ঞাৰ হুত্ৰা তিট্ঠন্তি. থেরস্স পনেস মুখে হত্থং পৰেসেতুং কিং সক্খিস্সতি, ভেরৰারম্মণং পন দস্সেসি. তং দিস্ৰা থেরো নিমিত্তোভাসং নপ্পটিৰিজ্ঝি. ভগৰা জানন্তোযেৰ কিমত্থং যাৰ ততিযং আমন্তেসীতি? পরতো ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে ভগৰা’’তি যাচিতে ‘‘তুয্হেৰেতং দুক্কটং, তুয্হেৰেতং অপরদ্ধ’’ন্তি দোসারোপনেন সো কতনুকরণত্থং.
মারো পাপিমাতি এত্থ সত্তে অনত্থে নিযোজেন্তো মারেতীতি মারো. পাপিমাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. সো হি পাপধম্মসমন্নাগতত্তা ‘‘পাপিমা’’তি ৰুচ্চতি. কণ্হো, অন্তকো, নমুচি, পমত্তবন্ধূতিপি তস্সেৰ নামানি. ভাসিতা খো পনেসাতি অযঞ্হি ভগৰতো সম্বোধিপত্তিযা অট্ঠমে সত্তাহে বোধিমণ্ডেযেৰ আগন্ত্ৰা ‘‘ভগৰা যদত্থং তুম্হেহি পারমিযো পূরিতা, সো ৰো অত্থো অনুপ্পত্তো, পটিৰিদ্ধং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, কিং তে লোকৰিচারণেনা’’তি ৰত্ৰা যথা অজ্জ, এৰমেৰ ‘‘পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে ভগৰা’’তি যাচি. ভগৰা চস্স ‘‘ন তাৰাহ’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা পটিক্খিপি. তং সন্ধায – ‘‘ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে’’তিআদিমাহ.
তত্থ ৰিযত্তাতি মগ্গৰসেন ব্যত্তা, তথেৰ ৰিনীতা, তথা ৰিসারদা. বহুস্সুতাতি তেপিটকৰসেন বহু সুতং এতেসন্তি বহুস্সুতা. তমেৰ ধম্মং ধারেন্তীতি ধম্মধরা. অথ ৰা পরিযত্তিবহুস্সুতা চেৰ পটিৰেধবহুস্সুতা চ. পরিযত্তিপটিৰেধধম্মানংযেৰ ধারণতো ধম্মধরাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নাতি অরিযধম্মস্স অনুধম্মভূতং ৰিপস্সনাধম্মং পটিপন্না. সামীচিপ্পটিপন্নাতি অনুচ্ছৰিকপটিপদং পটিপন্না. অনুধম্মচারিনোতি অনুধম্মং চরণসীলা. সকং আচরিযকন্তি অত্তনো আচরিযৰাদং. আচিক্খিস্সন্তীতিআদীনি সব্বানি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানি. সহধম্মেনাতি সহেতুকেন সকারণেন ৰচনেন. সপ্পাটিহারিযন্তি যাৰ নিয্যানিকং কত্ৰা ধম্মং দেসেস্সন্তি.
ব্রহ্মচরিযন্তি সিক্খাত্তযসঙ্গহিতং সকলং সাসনব্রহ্মচরিযং. ইদ্ধন্তি সমিদ্ধং ঝানস্সাদৰসেন. ফীতন্তি ৰুদ্ধিপত্তং সব্বপালিফুল্লং ৰিয অভিঞ্ঞাসম্পত্তিৰসেন. ৰিত্থারিকন্তি ৰিত্থতং তস্মিং তস্মিং দিসাভাগে পতিট্ঠিতৰসেন. বাহুজঞ্ঞন্তি বহূহি ঞাতং পটিৰিদ্ধং মহাজনাভিসমযৰসেন. পুথুভূতন্তি সব্বাকারেন পুথুলভাৰপ্পত্তং. কথং? যাৰ দেৰমনুস্সেহি সুপ্পকাসিতন্তি, যত্তকা ৰিঞ্ঞুজাতিকা দেৰা চেৰ মনুস্সা চ অত্থি, সব্বেহি সুট্ঠু পকাসিতন্তি অত্থো. অপ্পোস্সুক্কোতি নিরালযো. ত্ৰঞ্হি পাপিম অট্ঠমসত্তাহতো পট্ঠায ‘‘পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে ভগৰা, পরিনিব্বাতু সুগতো’’তি ৰিরৰন্তো আহিণ্ডিত্থ. অজ্জ দানি পট্ঠায ৰিগতুস্সাহো হোহি, মা ময্হং পরিনিব্বানত্থং ৰাযামং করোহীতি ৰদতি.
সতো সম্পজানো আযুসঙ্খারং ওস্সজ্জীতি সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰা ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা আযুসঙ্খারং ৰিস্সজ্জি পজহি. তত্থ ন ভগৰা হত্থেন লেড্ডুং ৰিয আযুসঙ্খারং ওস্সজি, তেমাসমত্তমেৰ পন ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ততো পরং ন সমাপজ্জিস্সামীতি চিত্তং উপ্পাদেসি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ওস্সজী’’তি. উস্সজীতিপি পাঠো. মহাভূমিচালোতি মহন্তো পথৰীকম্পো. তদা কির দসসহস্সী লোকধাতু কম্পিত্থ. ভিংসনকোতি ভযজনকো. দেৰদুন্দুভিযো চ ফলিংসূতি দেৰভেরিযো ফলিংসু, দেৰো সুক্খগজ্জিতং গজ্জি, অকালৰিজ্জুলতা নিচ্ছরিংসু, খণিকৰস্সং ৰস্সীতি ৰুত্তং হোতি.
উদানং উদানেসীতি কস্মা উদানেসি? কোচি নাম ৰদেয্য ‘‘ভগৰা পচ্ছতো পচ্ছতো অনুবন্ধিত্ৰা ‘পরিনিব্বাতু, ভন্তে’তি উপদ্দুতো ভযেন আযুসঙ্খারং ৰিস্সজ্জেসী’’তি, তস্সোকাসো মা হোতু, ভীতস্স হি উদানং নাম নত্থীতি পীতিৰেগৰিস্সট্ঠং উদানং উদানেসি.
তত্থ সব্বেসং সোণসিঙ্গালাদীনম্পি পচ্চক্খভাৰতো তুলিতং পরিচ্ছিন্নন্তি তুলং. কিং তং? কামাৰচরকম্মং. ন তুলং, ন ৰা তুলং সদিসমস্স অঞ্ঞং লোকিযং কম্মং অত্থীতি অতুলং. কিং তং? মহগ্গতকম্মং. অথ ৰা কামাৰচরং রূপাৰচরং তুলং, অরূপাৰচরং অতুলং. অপ্পৰিপাকং ৰা তুলং, বহুৰিপাকং অতুলং. সম্ভৰন্তি সম্ভৰহেতুভূতং, রাসিকারকং পিণ্ডকারকন্তি অত্থো. ভৰসঙ্খারন্তি পুনব্ভৰসঙ্খারণকং. অৰস্সজীতি ৰিস্সজ্জেসি. মুনীতি বুদ্ধমুনি. অজ্ঝত্তরতোতি নিযকজ্ঝত্তরতো. সমাহিতোতি উপচারপ্পনাসমাধিৰসেন সমাহিতো. অভিন্দি কৰচমিৰাতি কৰচং ৰিয অভিন্দি. অত্তসম্ভৰন্তি অত্তনি সঞ্জাতং কিলেসং. ইদং ৰুত্তং হোতি – সৰিপাকট্ঠেন সম্ভৰং, ভৰাভিসঙ্খরণট্ঠেন ভৰসঙ্খারন্তি চ লদ্ধনামং তুলাতুলসঙ্খাতং লোকিযকম্মঞ্চ ওস্সজি, সঙ্গামসীসে মহাযোধো কৰচং ৰিয অত্তসম্ভৰং কিলেসঞ্চ অজ্ঝত্তরতো হুত্ৰা সমাহিতো হুত্ৰা অভিন্দীতি.
অথ ৰা তুলন্তি তুলেন্তো তীরেন্তো. অতুলঞ্চ সম্ভৰন্তি নিব্বানঞ্চেৰ সম্ভৰঞ্চ. ভৰসঙ্খারন্তি ভৰগামিকম্মং. অৰস্সজি মুনীতি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা, পঞ্চন্নং খন্ধানং নিরোধো নিব্বানং নিচ্চ’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ৩.৩৭-৩৮) নযেন তুলযন্তো বুদ্ধমুনি ভৰে আদীনৰং, নিব্বানে চ আনিসংসং দিস্ৰা তং খন্ধানং মূলভূতং ভৰসঙ্খারং কম্মং ‘‘কম্মক্খযায সংৰত্ততী’’তি (ম. নি. ২.৮১; অ. নি. ৪.২৩২-২৩৩) এৰং ৰুত্তেন কম্মক্খযকরেন অরিযমগ্গেন অৰস্সজি. কথং? অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো, অভিন্দি কৰচমিৰত্তসম্ভৰং. সো হি ৰিপস্সনাৰসেন অজ্ঝত্তরতো, সমথৰসেন সমাহিতোতি এৰং পুব্বভাগতো পট্ঠায সমথৰিপস্সনাবলেন কৰচমিৰ অত্তভাৰং পরিযোনন্ধিত্ৰা ঠিতং, অত্তনি সম্ভৰত্তা ‘‘অত্তসম্ভৰ’’ন্তি লদ্ধনামং সব্বকিলেসজালং অভিন্দি. কিলেসাভাৰেন চ কতং কম্মং অপ্পটিসন্ধিকত্তা অৰস্সট্ঠং নাম হোতীতি এৰং কিলেসপ্পহানেন কম্মং পজহি. পহীনকিলেসস্স চ ভযং নাম নত্থি, তস্মা অভীতোৰ আযুসঙ্খারং ওস্সজ্জি, অভীতভাৰঞাপনত্থঞ্চ উদানং উদানেসীতি ৰেদিতব্বো.
যং মহাৰাতাতি যেন সমযেন যস্মিং ৰা সমযে মহাৰাতা. ৰাযন্তীতি উপক্খেপকৰাতা নাম উট্ঠহন্তি, তে ৰাযন্তা সট্ঠিসহস্সাধিকনৰযোজনসতসহস্সবহলং উদকসন্ধারকৰাতং উপচ্ছিন্দন্তি, ততো আকাসে উদকং ভস্সতি, তস্মিং ভস্সন্তে পথৰী ভস্সতি, পুন ৰাতো অত্তনো বলেন অন্তোধম্মকরণে ৰিয উদকং আবন্ধিত্ৰা গণ্হাতি, ততো উদকং উগ্গচ্ছতি, তস্মিং উগ্গচ্ছন্তে পথৰী উগ্গচ্ছতি. এৰং উদকং কম্পিতং পথৰিং কম্পেতি. এতঞ্চ কম্পনং যাৰজ্জকালাপি হোতিযেৰ, বহুভাৰেন পন ওগচ্ছনুগ্গচ্ছনং ন পঞ্ঞাযতি.
মহিদ্ধিকা মহানুভাৰাতি ইজ্ঝনস্স মহন্ততায মহিদ্ধিকা, অনুভৰিতব্বস্স মহন্ততায মহানুভাৰা. পরিত্তাতি দুব্বলা. অপ্পমাণাতি বলৰা. সো ইমং পথৰিং কম্পেতীতি সো ইদ্ধিং নিব্বত্তেত্ৰা সংৰেজেন্তো মহামোগ্গল্লানো ৰিয, ৰীমংসন্তো ৰা মহানাগত্থেরস্স ভাগিনেয্যো সঙ্ঘরক্খিতসামণেরো ৰিয পথৰিং কম্পেতি. সঙ্কম্পেতীতি সমন্ততো কম্পেতি. সম্পকম্পেতীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. ইতি ইমেসু অট্ঠসু পথৰিকম্পেসু পঠমো ধাতুকোপেন, দুতিযো ইদ্ধানুভাৰেন, ততিযচতুত্থা পুঞ্ঞতেজেন, পঞ্চমো ঞাণতেজেন, ছট্ঠো সাধুকারদানৰসেন, সত্তমো কারুঞ্ঞসভাৰেন, অট্ঠমো আরোদনেন. মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তে চ ততো নিক্খমন্তে চ মহাসত্তে তস্স পুঞ্ঞতেজেন পথৰী অকম্পিত্থ, অভিসম্বোধিযং ঞাণতেজাভিহতা হুত্ৰা অকম্পিত্থ, ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে সাধুকারভাৰসণ্ঠিতা সাধুকারং দদমানা অকম্পিত্থ, আযুসঙ্খারওস্সজ্জনে কারুঞ্ঞসভাৰসণ্ঠিতা চিত্তসঙ্খোভং অসহমানা অকম্পিত্থ, পরিনিব্বানে আরোদনৰেগতুন্না হুত্ৰা অকম্পিত্থ. অযং পনত্থো পথৰিদেৰতায ৰসেন ৰেদিতব্বো. মহাভূতপথৰিযা পনেতং নত্থি অচেতনত্তা. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
ভূমিচালৰগ্গো সত্তমো.