২. দুতিযপণ্ণাসকং

(৬) ১. গোতমীৰগ্গো

১. গোতমীসুত্তৰণ্ণনা

৫১. ছট্ঠস্স পঠমে সক্কেসু ৰিহরতীতি পঠমগমনেন গন্ত্ৰা ৰিহরতি. মহাপজাপতীতি পুত্তপজায চেৰ ধীতুপজায চ মহন্তত্তা এৰংলদ্ধনামা. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি ভগৰা কপিলপুরং গন্ত্ৰা পঠমমেৰ নন্দং পব্বাজেসি, সত্তমে দিৰসে রাহুলকুমারং. চুম্বটককলহে (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৩১; সং. নি. অট্ঠ. ১.১.৩৭) পন উভযনগরৰাসিকেসু যুদ্ধত্থায নিক্খন্তেসু সত্থা গন্ত্ৰা তে রাজানো সঞ্ঞাপেত্ৰা অত্তদণ্ডসুত্তং (সু. নি. ৯৪১ আদযো; মহানি. ১৭০ আদযো) কথেসি. রাজানো পসীদিত্ৰা অড্ঢতিযসতে অড্ঢতিযসতে কুমারে অদংসু, তানি পঞ্চ কুমারসতানি সত্থু সন্তিকে পব্বজিংসু, অথ নেসং পজাপতিযো সাসনং পেসেত্ৰা অনভিরতিং উপ্পাদযিংসু. সত্থা তেসং অনভিরতিযা উপ্পন্নভাৰং ঞত্ৰা তে পঞ্চসতে দহরভিক্খূ কুণালদহং নেত্ৰা অত্তনো কুণালকালে নিসিন্নপুব্বে পাসাণতলে নিসীদিত্ৰা কুণালজাতককথায (জা. ২.২১.কুণালজাতক) তেসং অনভিরতিং ৰিনোদেত্ৰা সব্বেপি তে সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাপেসি, পুন মহাৰনং আনেত্ৰা অরহত্তফলেতি. তেসং চিত্তজাননত্থং পুনপি পজাপতিযো সাসনং পহিণিংসু. তে ‘‘অভব্বা মযং ঘরাৰাসস্সা’’তি পটিসাসনং পহিণিংসু. তা ‘‘ন দানি অম্হাকং ঘরং গন্তুং যুত্তং, মহাপজাপতিযা সন্তিকং গন্ত্ৰা পব্বজ্জং অনুজানাপেত্ৰা পব্বজিস্সামা’’তি পঞ্চসতাপি মহাপজাপতিং উপসঙ্কমিত্ৰা ‘‘অয্যে, অম্হাকং পব্বজ্জং অনুজানাপেথা’’তি আহংসু. মহাপজাপতী তা ইত্থিযো গহেত্ৰা যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি. সেতচ্ছত্তস্স হেট্ঠা রঞ্ঞো পরিনিব্বুতকালে উপসঙ্কমীতিপি ৰদন্তিযেৰ.

অলং গোতমি, মা তে রুচ্চীতি কস্মা পটিক্খিপি, ননু সব্বেসম্পি বুদ্ধানং চতস্সো পরিসা হোন্তীতি? কামং হোন্তি, কিলমেত্ৰা পন অনেকৰারং যাচিতে অনুঞ্ঞাতং পব্বজ্জং ‘‘দুক্খেন লদ্ধা’’তি সম্মা পরিপালেস্সন্তীতি গরুং কত্ৰা অনুঞ্ঞাতুকামো পটিক্খিপি. পক্কামীতি পুন কপিলপুরমেৰ পাৰিসি. যথাভিরন্তং ৰিহরিত্ৰাতি বোধনেয্যসত্তানং উপনিস্সযং ওলোকেন্তো যথাজ্ঝাসযনে ৰিহরিত্ৰা. চারিকং পক্কামীতি মহাজনসঙ্গহং করোন্তো উত্তমায বুদ্ধসিরিযা অনোপমেন বুদ্ধৰিলাসেন অতুরিতচারিকং পক্কামি.

সম্বহুলাহি সাকিযানীহি সদ্ধিন্তি অন্তোনিৰেসনম্হিযেৰ দসবলং উদ্দিস্স পব্বজ্জাৰেসং গহেত্ৰা পঞ্চসতা সাকিযানিযো পব্বজ্জাৰেসংযেৰ গাহাপেত্ৰা সব্বাহিপি তাহি সম্বহুলাহি সাকিযানীহি সদ্ধিং. চারিকং পক্কামীতি গমনং অভিনীহরি. গমনাভিনীহরণকালে পন তা সুখুমালা রাজিত্থিযো পদসা গন্তুং ন সক্খিস্সন্তীতি সাকিযকোলিযরাজানো সোৰণ্ণসিৰিকাযো উপট্ঠাপযিংসু. তা পন ‘‘যানে আরুয্হ গচ্ছন্তীতি সত্থরি অগারৰো কতো হোতী’’তি একপণ্ণাসযোজনিকং পদসাৰ পটিপজ্জিংসু. রাজানোপি পুরতো চ পচ্ছতো চ আরক্খং সংৰিদহাপেত্ৰা তণ্ডুলসপ্পিতেলাদীনং সকটানি পূরাপেত্ৰা ‘‘গতট্ঠানে গতট্ঠানে আহারং পটিযাদেথা’’তি পুরিসে পেসযিংসু. সূনেহি পাদেহীতি তাসঞ্হি সুখুমালত্তা পাদেসু একো ফোটো উট্ঠেতি, একো ভিজ্জতি. উভো পাদা কতকট্ঠিসম্পরিকিণ্ণা ৰিয হুত্ৰা উদ্ধুমাতা জাতা. তেন ৰুত্তং – ‘‘সূনেহি পাদেহী’’তি. বহিদ্ৰারকোট্ঠকেতি দ্ৰারকোট্ঠকতো বহি. কস্মা পনেৰং ঠিতাতি? এৰং কিরস্সা অহোসি – ‘‘অহং তথাগতেন অননুঞ্ঞাতা সযমেৰ পব্বজ্জাৰেসং অগ্গহেসিং, এৰং গহিতভাৰো চ পন মে সকলজম্বুদীপে পাকটো জাতো. সচে সত্থা পব্বজ্জং অনুজানাতি, ইচ্চেতং কুসলং. সচে পন নানুজানিস্সতি, মহতী গরহা ভৰিস্সতী’’তি ৰিহারং পৰিসিতুং অসক্কোন্তী রোদমানাৰ অট্ঠাসি.

কিং নু ত্ৰং গোতমীতি কিং নু রাজকুলানং ৰিপত্তি উপ্পন্না, কেন ত্ৰং কারণেন এৰং ৰিৰণ্ণভাৰং পত্তা, সূনেহি পাদেহি…পে… ঠিতাতি. অঞ্ঞেনপি পরিযাযেনাতি অঞ্ঞেনপি কারণেন. বহুকারা, ভন্তেতিআদিনা তস্সা গুণং কথেত্ৰা পুন পব্বজ্জং যাচন্তো এৰমাহ. সত্থাপি ‘‘ইত্থিযো নাম পরিত্তপঞ্ঞা, একযাচিতমত্তেন পব্বজ্জায অনুঞ্ঞাতায ন মম সাসনং গরুং কত্ৰা গণ্হিস্সন্তী’’তি তিক্খত্তুং পটিক্খিপিত্ৰা ইদানি গরুং কত্ৰা গাহাপেতুকামতায সচে, আনন্দ, মহাপজাপতী গোতমী অট্ঠ গরুধম্মে পটিগ্গণ্হাতি, সাৰ’স্সা হোতু উপসম্পদাতিআদিমাহ. তত্থ সাৰস্সাতি সা এৰ অস্সা পব্বজ্জাপি উপসম্পদাপি হোতু.

তদহূপসম্পন্নস্সাতি তংদিৰসং উপসম্পন্নস্স. অভিৰাদনং পচ্চুট্ঠানং অঞ্জলিকম্মং সামীচিকম্মং কত্তব্বন্তি ওমানাতিমানে অকত্ৰা পঞ্চপতিট্ঠিতেন অভিৰাদনং, আসনা পচ্চুট্ঠায পচ্চুগ্গমনৰসেন পচ্চুট্ঠানং, দসনখে সমোধানেত্ৰা অঞ্জলিকম্মং, আসনপঞ্ঞাপনবীজনাদিকং অনুচ্ছৰিককম্মসঙ্খাতং সামীচিকম্মঞ্চ কতব্বং. অভিক্খুকে আৰাসেতি যত্থ ৰসন্তিযা অনন্তরাযেন ওৰাদত্থায উপসঙ্কমনট্ঠানে ওৰাদদাযকো আচরিযো নত্থি, অযং অভিক্খুকো আৰাসো নাম. এৰরূপে আৰাসে ৰস্সং ন উপগন্তব্বং. অন্ৰড্ঢমাসন্তি অনুপোসথিকং. ওৰাদূপসঙ্কমনন্তি ওৰাদত্থায উপসঙ্কমনং. দিট্ঠেনাতি চক্খুনা দিট্ঠেন. সুতেনাতি সোতেন সুতেন. পরিসঙ্কাযাতি দিট্ঠসুতৰসেন পরিসঙ্কিতেন. গরুধম্মন্তি গরুকং সঙ্ঘাদিসেসাপত্তিং. পক্খমানত্তন্তি অনূনানি পন্নরস দিৰসানি মানত্তং. ছসু ধম্মেসূতি ৰিকালভোজনচ্ছট্ঠেসু সিক্খাপদেসু. সিক্খিতসিক্খাযাতি একসিক্খম্পি অখণ্ডং কত্ৰা পূরিতসিক্খায. অক্কোসিতব্বো পরিভাসিতব্বোতি দসন্নং অক্কোসৰত্থূনং অঞ্ঞতরেন অক্কোসৰত্থুনা ন অক্কোসিতব্বো, ভযূপদংসনায যায কাযচি পরিভাসায ন পরিভাসিতব্বো.

ওৰটো ভিক্খুনীনং ভিক্খূসু ৰচনপথোতি ওৰাদানুসাসনধম্মকথাসঙ্খাতো ৰচনপথো ভিক্খুনীনং ভিক্খূসু ওৰরিতো পিহিতো, ন ভিক্খুনিযা কোচি ভিক্খু ওৰদিতব্বো অনুসাসিতব্বো ৰা ‘‘ভন্তে, পোরাণকত্থেরা ইদং চীৰরৰত্তং পূরযিংসূ’’তি এৰং পন পৰেণিৰসেন কথেতুং ৰট্টতি. অনোৰটো ভিক্খূনং ভিক্খুনীসু ৰচনপথোতি ভিক্খূনং পন ভিক্খুনীসু ৰচনপথো অনিৰারিতো, যথারুচি ওৰদিতুং অনুসাসিতুং ধম্মকথং কথেতুন্তি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনেসা গরুধম্মকথা সমন্তপাসাদিকায ৰিনযসংৰণ্ণনায (পাচি. অট্ঠ. ১৪৮) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বা.

ইমে পন অট্ঠ গরুধম্মে সত্থু সন্তিকে উগ্গহেত্ৰা থেরেন অত্তনো আরোচিযমানে সুত্ৰাৰ মহাপজাপতিযা তাৰ মহন্তং দোমনস্সং খণেন পটিপ্পস্সম্ভি, অনোতত্তদহতো আভতেন সীতুদকস্স ঘটসতেন মত্থকে পরিসিত্তা ৰিয ৰিগতপরিল়াহা অত্তমনা হুত্ৰা গরুধম্মপটিগ্গহণেন উপ্পন্নপীতিপামোজ্জং আৰিকরোন্তী সেয্যথাপি, ভন্তেতিআদিকং উদানং উদানেসি.

কুম্ভত্থেনকেহীতি কুম্ভে দীপং জালেত্ৰা তেন আলোকেন পরঘরে ভণ্ডং ৰিচিনিত্ৰা থেনকচোরেহি. সেতট্ঠিকা নাম রোগজাতীতি একো পাণকো নাল়মজ্ঝগতং কণ্ডং ৰিজ্ঝতি, যেন ৰিদ্ধা কণ্ডা নিক্খন্তম্পি সালিসীসং খীরং গহেতুং ন সক্কোতি. মঞ্জিট্ঠিকা নাম রোগজাতীতি উচ্ছূনং অন্তোরত্তভাৰো.

মহতো তল়াকস্স পটিকচ্চেৰ আল়িন্তি ইমিনা পন এতমত্থং দস্সেতি – যথা মহতো তল়াকস্স পাল়িযা অবদ্ধাযপি কিঞ্চি উদকং তিট্ঠতেৰ, পঠমমেৰ বদ্ধায পন যং অবদ্ধপচ্চযা ন তিট্ঠেয্য, তম্পি তিট্ঠেয্য, এৰমেৰ যে ইমে অনুপ্পন্নে ৰত্থুস্মিং পটিকচ্চেৰ অনতিক্কমনত্থায গরুধম্মা পঞ্ঞত্তা, তেসু অপঞ্ঞত্তেসু মাতুগামস্স পব্বজিতত্তা পঞ্চ ৰস্সসতানি সদ্ধম্মো তিট্ঠেয্য. পটিকচ্চেৰ পঞ্ঞত্তত্তা পন অপরানিপি পঞ্চ ৰস্সসতানি ঠস্সতীতি এৰং পঠমং ৰুত্তৰস্সসহস্সমেৰ ঠস্সতি. ৰস্সসহস্সন্তি চেতং পটিসম্ভিদাপভেদপ্পত্তখীণাসৰানং ৰসেনেৰ ৰুত্তং, ততো পন উত্তরিপি সুক্খৰিপস্সকখীণাসৰৰসেন ৰস্সসহস্সং, অনাগামিৰসেন ৰস্সসহস্সং, সকদাগামিৰসেন ৰস্সসহস্সং, সোতাপন্নৰসেন ৰস্সসহস্সন্তি এৰং পঞ্চৰস্সসহস্সানি পটিৰেধসদ্ধম্মো ঠস্সতি. পরিযত্তিধম্মোপি তানিযেৰ. ন হি পরিযত্তিযা অসতি পটিৰেধো অত্থি, নাপি পরিযত্তিযা সতি পটিৰেধো ন হোতি. লিঙ্গং পন পরিযত্তিযা অন্তরহিতাযপি চিরং পৰত্তিস্সতীতি.

২. ওৰাদসুত্তৰণ্ণনা

৫২. দুতিযে বহুস্সুতোতি ইধ সকলস্সপি বুদ্ধৰচনস্স ৰসেন বহুস্সুতভাৰো ৰেদিতব্বো. গরুধম্মন্তি কাযসংসগ্গং. অযমেত্থ সঙ্খেপো. ভিক্খুনোৰাদকৰিনিচ্ছযো পন সমন্তপাসাদিকায (পাচি. অট্ঠ. ১৪৪ আদযো) ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.

৩. সংখিত্তসুত্তৰণ্ণনা

৫৩. ততিযে সরাগাযাতি সরাগত্থায. ৰিরাগাযাতি ৰিরজ্জনত্থায. সংযোগাযাতি ৰট্টে সংযোগত্থায. ৰিসংযোগাযাতি ৰট্টে ৰিসংযোগভাৰত্থায. আচযাযাতি ৰট্টস্স ৰড্ঢনত্থায. নো অপচযাযাতি ন ৰট্টৰিদ্ধংসনত্থায. দুব্ভরতাযাতি দুপ্পোসনত্থায. নো সুভরতাযাতি ন সুখপোসনত্থায. ইমস্মিং সুত্তে পঠমৰারেন ৰট্টং কথিতং, দুতিযৰারেন ৰিৰট্টং কথিতং. ইমিনা চ পন ওৰাদেন গোতমী অরহত্তং পত্তাতি.

৪. দীঘজাণুসুত্তৰণ্ণনা

৫৪. চতুত্থে ব্যগ্ঘপজ্জাতি ইদমস্স পৰেণি নাম ৰসেন আলপনং. তস্স হি পুব্বপুরিসা ব্যগ্ঘপথে জাতাতি তস্মিং কুলে মনুস্সা ব্যগ্ঘপজ্জাতি ৰুচ্চন্তি. ইস্সত্থেনাতি ইস্সাসকম্মেন. তত্রুপাযাযাতি ‘‘ইমস্মিং কালে ইদং নাম কাতুং ৰট্টতী’’তি জাননে উপাযভূতায. ৰুদ্ধসীলিনোতি ৰড্ঢিতসীলা ৰুদ্ধসমাচারা. আযন্তি আগমনং. নাচ্চোগাল়্হন্তি নাতিমহন্তং. নাতিহীনন্তি নাতিকসিরং. পরিযাদাযাতি গহেত্ৰা খেপেত্ৰা. তত্থ যস্স ৰযতো দিগুণো আযো, তস্স ৰযো আযং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি.

‘‘চতুধা ৰিভজে ভোগে, পণ্ডিতো ঘরমাৰসং;

একেন ভোগে ভুঞ্জেয্য, দ্ৰীহি কম্মং পযোজযে;

চতুত্থঞ্চ নিধাপেয্য, আপদাসু ভৰিস্সতী’’তি. (দী. নি. ৩.২৬৫) –

এৰং পটিপজ্জতো পন ৰযো আযং পরিযাদাতুং ন সক্কোতিযেৰ.

উদুম্বরখাদীৰাতি যথা উদুম্বরানি খাদিতুকামেন পক্কে উদুম্বররুক্খে চালিতে একপ্পহারেনেৰ বহূনি ফলানি পতন্তি, সো খাদিতব্বযুত্তকানি খাদিত্ৰা ইতরানি বহুতরানি পহায গচ্ছতি, এৰমেৰং যো আযতো ৰযং বহুতরং কত্ৰা ৰিপ্পকিরন্তো ভোগে পরিভুঞ্জতি, সো ‘‘উদুম্বরখাদিকংৰাযং কুলপুত্তো ভোগে খাদতী’’তি ৰুচ্চতি. অজেট্ঠমরণন্তি অনাযকমরণং. সমং জীৰিকং কপ্পেতীতি সম্মা জীৰিকং কপ্পেতি. সমজীৰিতাতি সমজীৰিতায জীৰিতা. অপাযমুখানীতি ৰিনাসস্স ঠানানি.

উট্ঠাতা কম্মধেয্যেসূতি কম্মকরণট্ঠানেসু উট্ঠানৰীরিযসম্পন্নো. ৰিধানৰাতি ৰিদহনসম্পন্নো. সোত্থানং সম্পরাযিকন্তি সোত্থিভূতং সম্পরাযিকং. সচ্চনামেনাতি বুদ্ধত্তাযেৰ বুদ্ধোতি এৰং অৰিতথনামেন. চাগো পুঞ্ঞং পৰড্ঢতীতি চাগো চ সেসপুঞ্ঞঞ্চ পৰড্ঢতি. ইমস্মিং সুত্তে সদ্ধাদযো মিস্সকা কথিতা. পঞ্চমং উত্তানমেৰ.

৬. ভযসুত্তৰণ্ণনা

৫৬. ছট্ঠে গব্ভোতি গব্ভৰাসো. দিট্ঠধম্মিকাপীতি সন্দিট্ঠিকা গব্ভৰাসসদিসা পুনপি মনুস্সগব্ভা. সম্পরাযিকাপীতি ঠপেত্ৰা মনুস্সগব্ভে সেসগব্ভা. উভযং এতে কামা পৰুচ্চন্তীতি ভযঞ্চ দুক্খঞ্চ, ভযঞ্চ রোগো চ, ভযঞ্চ গণ্ডো চ, ভযঞ্চ সল্লঞ্চ, ভযঞ্চ সঙ্গো চ, ভযঞ্চ পঙ্কো চ, ভযঞ্চ গব্ভো চাতি এৰং উভযং এতে কামা পৰুচ্চন্তি. সাতরূপেনাতি কামসুখেন. পলিপথন্তি ৰট্টপলিপথং. অতিক্কম্মাতি ইমস্মিং ঠানে ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অস্স ভিক্খুনো অরহত্তপ্পত্তভাৰো গহিতো. এৰরূপং পজং জাতিজরূপেতং তীসু ভৰেসু ফন্দমানং অৰেক্খতীতি সুত্তে ৰট্টং কথেত্ৰা গাথাসু ৰিৰট্টং কথিতন্তি. সত্তমট্ঠমানি উত্তানত্থানেৰ.

৯-১০. পুগ্গলসুত্তদ্ৰযৰণ্ণনা

৫৯-৬০. নৰমে উজুভূতোতি কাযৰঙ্কাদীনং অভাৰেন উজুকো. পঞ্ঞাসীলসমাহিতোতি পঞ্ঞায চ সীলেন চ সমন্নাগতো. যজমানানন্তি দানং দদন্তানং. পুঞ্ঞপেক্খানন্তি পুঞ্ঞং ওলোকেন্তানং গৰেসন্তানং. ওপধিকন্তি উপধিৰিপাকং, ওপধিভূতং ঠানং অপ্পমাণং. দসমে সমুক্কট্ঠোতি উক্কট্ঠো উত্তমো. সত্তানন্তি সব্বসত্তানং. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

গোতমীৰগ্গো ছট্ঠো.

(৭) ২. ভূমিচালৰগ্গো

১. ইচ্ছাসুত্তৰণ্ণনা

৬১. সত্তমস্স পঠমে পৰিৰিত্তস্সাতি কাযৰিৰেকেন ৰিৰিত্তস্স. নিরাযত্তৰুত্তিনোতি কত্থচি অনাযত্তৰুত্তিনো ৰিপস্সনাকম্মিকস্স. লাভাযাতি চতুপচ্চযলাভায. সোচী চ পরিদেৰী চাতি সোকী চ পরিদেৰী চ. সোচিচ্চ পরিদেৰিচ্চাতিপি পাঠো. চুতো চ সদ্ধম্মাতি তংখণংযেৰ ৰিপস্সনাসদ্ধম্মা চুতো. ইমস্মিং সুত্তে ৰট্টৰিৰট্টং কথিতং.

২. অলংসুত্তৰণ্ণনা

৬২. দুতিযে অলং অত্তনো অলং পরেসন্তি অত্তনো চ পরেসঞ্চ হিতপটিপত্তিযং সমত্থো পরিযত্তো অনুচ্ছৰিকো. খিপ্পনিসন্তীতি খিপ্পং উপধারেতি, খন্ধধাতুআযতনাদীসু কথিযমানেসু তে ধম্মে খিপ্পং জানাতীতি অত্থো. ইমস্মিং সুত্তে সমথৰিপস্সনা কথিতা. পুগ্গলজ্ঝাসযেন পন দেসনাৰিলাসেন চেতং মত্থকতো পট্ঠায হেট্ঠা ওতরন্তং কথিতন্তি.

৩. সংখিত্তসুত্তৰণ্ণনা

৬৩. ততিযে এৰমেৰাতি নিক্কারণেনেৰ. যথা ৰা অযং যাচতি, এৰমেৰ. মোঘপুরিসাতি মূল়্হপুরিসা তুচ্ছপুরিসা. অজ্ঝেসন্তীতি যাচন্তি. অনুবন্ধিতব্বন্তি ইরিযাপথানুগমনেন অনুবন্ধিতব্বং মং ন ৰিজহিতব্বং মঞ্ঞন্তি. আজাননত্থং অপসাদেন্তো এৰমাহ. এস কির ভিক্খু ওৰাদে দিন্নেপি পমাদমেৰ অনুযুঞ্জতি, ধম্মং সুত্ৰা তত্থেৰ ৰসতি, সমণধম্মং কাতুং ন ইচ্ছতি. তস্মা ভগৰা এৰং অপসাদেত্ৰা পুন যস্মা সো অরহত্তস্স উপনিস্সযসম্পন্নো, তস্মা তং ওৰদন্তো তস্মাতিহ তে ভিক্খু এৰং সিক্খিতব্বন্তিআদিমাহ. তত্থ অজ্ঝত্তং মে চিত্তং ঠিতং ভৰিস্সতি সুসণ্ঠিতং, ন চ উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা চিত্তং পরিযাদায ঠস্সন্তীতি ইমিনা তাৰস্স ওৰাদেন নিযকজ্ঝত্তৰসেন চিত্তেকগ্গতামত্তো মূলসমাধি ৰুত্তো.

ততো ‘‘এত্তকেনেৰ সন্তুট্ঠিং অনাপজ্জিত্ৰা এৰং সো সমাধি ৰড্ঢেতব্বো’’তি দস্সেতুং যতো খো তে ভিক্খু অজ্ঝত্তং চিত্তং ঠিতং হোতি সুসণ্ঠিতং, ন চ উপ্পন্না পাপকা অকুসলা ধম্মা চিত্তং পরিযাদায তিট্ঠন্তি, ততো তে ভিক্খু এৰং সিক্খিতব্বং ‘‘মেত্তা মে চেতোৰিমুত্তি ভাৰিতা ভৰিস্সতি…পে… সুসমারদ্ধা’’তি এৰমস্স মেত্তাৰসেন ভাৰনং ৰড্ঢেত্ৰা পুন যতো খো তে ভিক্খু অযং সমাধি এৰং ভাৰিতো হোতি বহুলীকতো, ততো ত্ৰং ভিক্খু ইমং সমাধিং সৰিতক্কসৰিচারম্পি ভাৰেয্যাসীতিআদি ৰুত্তং. তস্সত্থো – যদা তে ভিক্খু অযং মূলসমাধি এৰং মেত্তাৰসেন ভাৰিতো হোতি, তদা ত্ৰং তাৰতকেনপি তুট্ঠিং অনাপজ্জিত্ৰাৰ ইমং মূলসমাধিং অঞ্ঞেসুপি আরম্মণেসু চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানানি পাপযমানো ‘‘সৰিতক্কসৰিচারম্পী’’তিআদিনা নযেন ভাৰেয্যাসীতি.

এৰং ৰত্ৰা চ পন অৰসেসব্রহ্মৰিহারপুব্বঙ্গমম্পিস্স অঞ্ঞেসু আরম্মণেসু চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানভাৰনং করেয্যাসীতি দস্সেন্তো যতো খো তে ভিক্খু অযং সমাধি এৰং ভাৰিতো হোতি সুভাৰিতো, ততো তে ভিক্খু এৰং সিক্খিতব্বং ‘‘করুণা মে চেতোৰিমুত্তী’’তিআদিমাহ. এৰং মেত্তাপুব্বঙ্গমং চতুক্কপঞ্চকজ্ঝানভাৰনং দস্সেত্ৰা পুন কাযানুপস্সনাদিপুব্বঙ্গমং দস্সেতুং যতো খো তে ভিক্খু অযং সমাধি এৰং ভাৰিতো হোতি সুভাৰিতো, ততো তে ভিক্খু এৰং সিক্খিতব্বং ‘‘কাযে কাযানুপস্সী’’তিআদিং ৰত্ৰা যতো খো তে ভিক্খু অযং সমাধি এৰং ভাৰিতো হোতি সুভাৰিতো, ততো ত্ৰং ভিক্খু যেন যেনেৰ গগ্ঘসীতিআদিমাহ. তত্থ গগ্ঘসীতি গমিস্সসি. ফাসুংযেৰাতি ইমিনা অরহত্তং দস্সেতি. অরহত্তপ্পত্তো হি সব্বিরিযাপথেসু ফাসু ৰিহরতি নাম.

৪. গযাসীসসুত্তৰণ্ণনা

৬৪. চতুত্থে এতদৰোচাতি অত্তনো পধানভূমিযং উপ্পন্নং ৰিতক্কং ভিক্খুসঙ্ঘস্স আরোচেতুং – ‘‘পুব্বাহং, ভিক্খৰে’’তিআদিৰচনং অৰোচ. ওভাসন্তি দিব্বচক্খুঞাণোভাসং. ঞাণদস্সনন্তি দিব্বচক্খুভূতং ঞাণসঙ্খাতং দস্সনং. সন্নিৰুত্থপুব্বন্তি একতো ৰসিতপুব্বং. ইমস্মিং পন সুত্তে দিব্বচক্খুঞাণং, ইদ্ধিৰিধঞাণং, চেতোপরিযঞাণং, যথাকম্মুপগঞাণং, অনাগতংসঞাণং, পচ্চুপ্পন্নংসঞাণং, অতীতংসঞাণং, পুব্বেনিৰাসঞাণন্তি ইমানি তাৰ অট্ঠ ঞাণানি পাল়িযংযেৰ আগতানি, তেহি পন সদ্ধিং ৰিপস্সনাঞাণানি চত্তারি মগ্গঞাণানি, চত্তারি ফলঞাণানি, চত্তারি পচ্চৰেক্খণঞাণানি, চত্তারি পটিসম্ভিদাঞাণানি ছ অসাধারণঞাণানীতি এতানি ঞাণানি সমোধানেত্ৰা কথেন্তেন এৰং ইদং সুত্তং কথিতং নাম হোতি.

৫. অভিভাযতনসুত্তৰণ্ণনা

৬৫. পঞ্চমে অভিভাযতনানীতি অভিভৰনকারণানি. কিং অভিভৰন্তি? পচ্চনীকধম্মেপি আরম্মণানিপি. তানি হি পটিপক্খভাৰেন পচ্চনীকধম্মে অভিভৰন্তি, পুগ্গলস্স ঞাণুত্তরিযতায আরম্মণানি. অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞীতিআদীসু পন অজ্ঝত্তরূপে পরিকম্মৰসেন অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী নাম হোতি. অজ্ঝত্তঞ্হি নীলপরিকম্মং করোন্তো কেসে ৰা পিত্তে ৰা অক্খিতারকায ৰা করোতি. পীতপরিকম্মং করোন্তো মেদে ৰা ছৰিযা ৰা হত্থতলপাদতলেসু ৰা অক্খীনং পীতট্ঠানে ৰা করোতি. লোহিতপরিকম্মং করোন্তো মংসে ৰা লোহিতে ৰা জিৰ্হায ৰা অক্খীনং রত্তট্ঠানে ৰা করোতি. ওদাতপরিকম্মং করোন্তো অট্ঠিম্হি ৰা দন্তে ৰা নখে ৰা অক্খীনং সেতট্ঠানে ৰা করোতি. তং পন সুনীলকং সুপীতকং সুলোহিতকং সুওদাতং ন হোতি, অৰিসুদ্ধমেৰ হোতি.

একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতীতি যস্সেৰং পরিকম্মং অজ্ঝত্তং উপ্পন্নং হোতি, নিমিত্তং পন বহিদ্ধা, সো এৰং অজ্ঝত্তং পরিকম্মস্স বহিদ্ধা চ অপ্পনায ৰসেন ‘‘অজ্ঝত্তং রূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতী’’তি ৰুচ্চতি. পরিত্তানীতি অৰড্ঢিতানি. সুৰণ্ণদুব্বণ্ণানীতি সুৰণ্ণানি ৰা হোন্তু দুব্বণ্ণানি ৰা, পরিত্তৰসেনেৰ ইদং অভিভাযতনং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. তানি অভিভুয্যাতি যথা নাম সম্পন্নগ্গহণিকো কটচ্ছুমত্তং ভত্তং লভিত্ৰা ‘‘কিং এত্থ ভুঞ্জিতব্বং অত্থী’’তি সংকড্ঢিত্ৰা এককবল়মেৰ করোতি, এৰমেৰ ঞাণুত্তরিকো পুগ্গলো ৰিসদঞাণো ‘‘কিমেত্থ পরিত্তকে আরম্মণে সমাপজ্জিতব্বং অত্থি, নাযং মম ভারো’’তি তানি রূপানি অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদেনেৰেত্থ অপ্পনং পাপেতীতি অত্থো. জানামি পস্সামীতি ইমিনা পনস্স আভোগো কথিতো. সো চ খো সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্স, ন অন্তোসমাপত্তিযং. এৰংসঞ্ঞী হোতীতি আভোগসঞ্ঞাযপি ঝানসঞ্ঞাযপি এৰংসঞ্ঞী হোতি. অভিভৰনসঞ্ঞা হিস্স অন্তোসমাপত্তিযম্পি অত্থি, আভোগসঞ্ঞা পন সমাপত্তিতো ৰুট্ঠিতস্সেৰ.

অপ্পমাণানীতি ৰড্ঢিতপ্পমাণানি, মহন্তানীতি অত্থো. অভিভুয্যাতি এত্থ চ পন যথা মহগ্ঘসো পুরিসো একং ভত্তৰড্ঢিতকং লভিত্ৰা ‘‘অঞ্ঞাপি হোতু, অঞ্ঞাপি হোতু, কিং এসা ময্হং করিস্সতী’’তি ন তং মহন্ততো পস্সতি, এৰমেৰ ঞাণুত্তরো পুগ্গলো ৰিসদঞাণো ‘‘কিং এত্থ সমাপজ্জিতব্বং, নযিদং অপ্পমাণং, ন ময্হং চিত্তেকগ্গতাকরণে ভারো অত্থী’’তি অভিভৰিত্ৰা সমাপজ্জতি, সহ নিমিত্তুপ্পাদনেৰেত্থ অপ্পনং পাপেতীতি অত্থো.

অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি অলাভিতায ৰা অনত্থিকতায ৰা অজ্ঝত্তরূপে পরিকম্মসঞ্ঞাৰিরহিতো.

একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতীতি যস্স পরিকম্মম্পি নিমিত্তম্পি বহিদ্ধা উপ্পন্নং, সো এৰং বহিদ্ধা পরিকম্মস্স চেৰ অপ্পনায চ ৰসেন ‘‘অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞী একো বহিদ্ধা রূপানি পস্সতী’’তি ৰুচ্চতি. সেসমেত্থ চতুত্থাভিভাযতনে চ ৰুত্তনযমেৰ. ইমেসু পন চতূসু পরিত্তং ৰিতক্কচরিতৰসেন আগতং, অপ্পমাণং মোহচরিতৰসেন, সুৰণ্ণং দোসচরিতৰসেন, দুব্বণ্ণং রাগচরিতৰসেন. এতেসঞ্হি এতানি সপ্পাযানি. সা চ নেসং সপ্পাযতা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৪৩) চরিযনিদ্দেসে ৰুত্তা.

পঞ্চমঅভিভাযতনাদীসু নীলানীতি সব্বসঙ্গাহিকৰসেন ৰুত্তং. নীলৰণ্ণানীতি ৰণ্ণৰসেন. নীলনিদস্সনানীতি নিদস্সনৰসেন. অপঞ্ঞাযমানৰিৰরানি অসম্ভিন্নৰণ্ণানি একনীলানেৰ হুত্ৰা দিস্সন্তীতি ৰুত্তং হোতি. নীলনিভাসানীতি ইদং পন ওভাসৰসেন ৰুত্তং, নীলোভাসানি নীলপ্পভাযুত্তানীতি অত্থো. এতেন নেসং সুৰিসুদ্ধতং দস্সেতি. ৰিসুদ্ধৰণ্ণৰসেনেৰ হি ইমানি অভিভাযতনানি ৰুত্তানি. ‘‘নীলকসিণং উগ্গণ্হন্তো নীলস্মিং নিমিত্তং গণ্হাতি পুপ্ফস্মিং ৰা ৰত্থস্মিং ৰা ৰণ্ণধাতুযা ৰা’’তিআদিকং পনেত্থ কসিণকরণঞ্চ পরিকম্মঞ্চ অপ্পনাৰিধানঞ্চ সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৫৫) ৰিত্থারতো ৰুত্তমেৰাতি.

৬. ৰিমোক্খসুত্তৰণ্ণনা

৬৬. ৰিমোক্খাতি কেনট্ঠেন ৰিমোক্খা? অধিমুচ্চনট্ঠেন. কো পনাযং অধিমুচ্চনট্ঠো নাম? পচ্চনীকধম্মেহি চ সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠো, আরম্মণে চ অভিরতিৰসেন সুট্ঠু মুচ্চনট্ঠো, পিতুঅঙ্কে ৰিস্সট্ঠঙ্গপচ্চঙ্গস্স দারকস্স সযনং ৰিয অনিগ্গহিতভাৰেন নিরাসঙ্কতায আরম্মণে পৰত্তীতি ৰুত্তং হোতি. অযং পনত্থো পচ্ছিমে ৰিমোক্খে নত্থি, পুরিমেসু ৰিমোক্খেসু অত্থি.

রূপী রূপানি পস্সতীতি এত্থ অজ্ঝত্তং কেসাদীসু নীলকসিণাদিৰসেন উপ্পাদিতং রূপজ্ঝানং রূপং, তদস্সত্থীতি রূপী. বহিদ্ধাপি নীলকসিণাদীনি রূপানি ঝানচক্খুনা পস্সতি. ইমিনা অজ্ঝত্তবহিদ্ধৰত্থুকেসু কসিণেসু উপ্পাদিতজ্ঝানস্স পুগ্গলস্স চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানি দস্সিতানি. অজ্ঝত্তং অরূপসঞ্ঞীতি অজ্ঝত্তং ন রূপসঞ্ঞী, অত্তনো কেসাদীসু অনুপ্পাদিতরূপাৰচরজ্ঝানোতি অত্থো. ইমিনা বহিদ্ধা পরিকম্মং কত্ৰা বহিদ্ধাৰ উপ্পাদিতজ্ঝানস্স রূপাৰচরজ্ঝানানি দস্সিতানি.

সুভন্তেৰ অধিমুত্তো হোতীতি ইমিনা সুৰিসুদ্ধেসু নীলাদীসু ৰণ্ণকসিণেসু ঝানানি দস্সিতানি. তত্থ কিঞ্চাপি অন্তোঅপ্পনায ‘‘সুভ’’ন্তি আভোগো নত্থি, যো পন সুৰিসুদ্ধং সুভং কসিণং আরম্মণং কত্ৰা ৰিহরতি, সো যস্মা ‘‘সুভন্তি অধিমুত্তো হোতী’’তি ৰত্তব্বতং আপজ্জতি, তস্মা এৰং দেসনা কতা. পটিসম্ভিদামগ্গে পন –

‘‘কথং সুভন্তেৰ অধিমুত্তো হোতীতি ৰিমোক্খো? ইধ ভিক্খু মেত্তাসহগতেন চেতসা একং দিসং …পে… ৰিহরতি. মেত্তায ভাৰিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি. করুণাসহগতেন…পে… মুদিতাসহগতেন …পে… উপেক্খাসহগতেন চেতসা একং দিসং…পে… ৰিহরতি. উপেক্খায ভাৰিতত্তা সত্তা অপ্পটিকূলা হোন্তি. এৰং সুভন্তেৰ অধিমুত্তো হোতীতি ৰিমোক্খো’’তি (পটি. ম. ১.২১২) ৰুত্তং.

সব্বসো রূপসঞ্ঞানন্তিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.২৭৬-২৭৭) ৰুত্তমেৰ. অযং অট্ঠমো ৰিমোক্খোতি অযং চতুন্নং খন্ধানং সব্বসো ৰিস্সট্ঠত্তা ৰিমুত্তত্তা অট্ঠমো উত্তমো ৰিমোক্খো নাম.

৭-৮. অনরিযৰোহারসুত্তৰণ্ণনা

৬৭-৬৮. সত্তমে অনরিযৰোহারাতি ন অরিযকথা সদোসকথা. যাহি চেতনাহি তে ৰোহারে ৰোহরন্তি, তাসং এতং নামং. অট্ঠমে ৰুত্তপটিপক্খনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.

৯. পরিসাসুত্তৰণ্ণনা

৬৯. নৰমে খত্তিযপরিসাতি খত্তিযানং পরিসানং সন্নিপাতো সমাগমো. এস নযো সব্বত্থ. অনেকসতং খত্তিযপরিসন্তি বিম্বিসারসমাগম-ঞাতিসমাগম-লিচ্ছৰিসমাগমাদিসদিসং, অঞ্ঞেসু চক্কৰাল়েসুপি লব্ভতেৰ. সল্লপিতপুব্বন্তি আলাপসল্লাপো কতপুব্বো. সাকচ্ছাতি ধম্মসাকচ্ছাপি সমাপজ্জিতপুব্বা. যাদিসকো তেসং ৰণ্ণোতি তে ওদাতাপি হোন্তি কাল়াপি মঙ্গুরচ্ছৰীপি, সত্থা সুৰণ্ণৰণ্ণো. ইদং পন সণ্ঠানং পটিচ্চ কথিতং. সণ্ঠানম্পি চ কেৰলং তেসং পঞ্ঞাযতিযেৰ. ন পন ভগৰা মিলক্খসদিসো হোতি, নাপি আমুত্তমণিকুণ্ডলো, বুদ্ধৰেসেনেৰ নিসীদতি. তেপি অত্তনো সমানসণ্ঠানমেৰ পস্সন্তি. যাদিসকো তেসং সরোতি তে ছিন্নস্সরাপি হোন্তি গগ্গস্সরাপি কাকস্সরাপি, সত্থা ব্রহ্মস্সরোৰ. ইদং পন ভাসন্তরং সন্ধায কথিতং. সচেপি হি সত্থা রাজাসনে নিসিন্নো কথেতি, ‘‘অজ্জ রাজা মধুরেন কথেতী’’তি নেসং হোতি. কথেত্ৰা পক্কন্তে পন ভগৰতি পুন রাজানং আগতং দিস্ৰা ‘‘কো নু খো অয’’ন্তি ৰীমংসা উপ্পজ্জতি. তত্থ কো নু খো অযন্তি ‘‘ইমস্মিং ঠানে ইদানেৰ মাগধভাসায সীহল়ভাসায মধুরেন আকারেন কথেন্তো কো নু খো অযং অন্তরহিতো, কিং দেৰো উদাহু মনুস্সো’’তি এৰং ৰীমংসন্তাপি ন জানন্তীতি অত্থো. কিমত্থং পনেৰং অজানন্তানং ধম্মং দেসেতীতি? ৰাসনত্থায. এৰং সুতোপি হি ধম্মো অনাগতে পচ্চযো হোতীতি অনাগতং পটিচ্চ দেসেতি. অনেকসতং ব্রাহ্মণপরিসন্তিআদিনং সোণদণ্ডসমাগমাদিৰসেন চেৰ অঞ্ঞচক্কৰাল়ৰসেন চ সম্ভৰো ৰেদিতব্বো.

১০. ভূমিচালসুত্তৰণ্ণনা

৭০. দসমে নিসীদনন্তি ইধ চম্মখণ্ডং অধিপ্পেতং. উদেনং চেতিযন্তি উদেনযক্খস্স ৰসনট্ঠানে কতৰিহারো ৰুচ্চতি. গোতমকাদীসুপি এসেৰ নযো. ভাৰিতাতি ৰড্ঢিতা. বহুলীকতাতি পুনপ্পুনং কতা. যানীকতাতি যুত্তযানং ৰিয কতা. ৰত্থুকতাতি পতিট্ঠানট্ঠেন ৰত্থু ৰিয কতা. অনুট্ঠিতাতি অধিট্ঠিতা. পরিচিতাতি সমন্ততো চিতা সুৰড্ঢিতা. সুসমারদ্ধাতি সুট্ঠু সমারদ্ধা.

ইতি অনিযমেন কথেত্ৰা পুন নিযমেত্ৰা দস্সেন্তো তথাগতস্স খোতিআদিমাহ. এত্থ কপ্পন্তি আযুকপ্পং. তস্মিং তস্মিং কালে যং মনুস্সানং আযুপ্পমাণং, তং পরিপুণ্ণং করোন্তো তিট্ঠেয্য. কপ্পাৰসেসং ৰাতি ‘‘অপ্পং ৰা ভিয্যো’’তি ৰুত্তৰস্সসততো অতিরেকং ৰা. মহাসীৰত্থেরো পনাহ – ‘‘বুদ্ধানং অট্ঠানে গজ্জিতং নাম নত্থি, পুনপ্পুনং সমাপজ্জিত্ৰা মরণন্তিকৰেদনং ৰিক্খম্ভেন্তো ভদ্দকপ্পমেৰ তিট্ঠেয্য. কস্মা পন ন ঠিতোতি? উপাদিন্নকসরীরং নাম খণ্ডিচ্চাদীহি অভিভুয্যতি, বুদ্ধা চ খণ্ডিচ্চাদিভাৰং অপ্পত্ৰা পঞ্চমে আযুকোট্ঠাসে বহুজনস্স পিযমনাপকালেযেৰ পরিনিব্বাযন্তি. বুদ্ধানুবুদ্ধেসু চ মহাসাৰকেসু পরিনিব্বুতেসু এককেনেৰ খাণুকেন ৰিয ঠাতব্বং হোতি দহরসামণেরপরিৰারেন ৰা, ততো ‘অহো বুদ্ধানং পরিসা’তি হীল়েতব্বতং আপজ্জেয্য. তস্মা ন ঠিতো’’তি. এৰং ৰুত্তেপি যো পন ৰুচ্চতি ‘‘আযুকপ্পো’’তি, ইদমেৰ অট্ঠকথায নিযামিতং.

যথা তং মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তোতি এত্থ তন্তি নিপাতমত্তং, যথা মারেন পরিযুট্ঠিতচিত্তো অজ্ঝোত্থটচিত্তো অঞ্ঞোপি কোচি পুথুজ্জনো পটিৰিজ্ঝিতুং ন সক্কুণেয্য, এৰমেৰ নাসক্খি পটিৰিজ্ঝিতুন্তি অত্থো. মারো হি যস্স সব্বেন সব্বং দ্ৰাদস ৰিপল্লাসা অপ্পহীনা, তস্স চিত্তং পরিযুট্ঠাতি. থেরস্স চ চত্তারো ৰিপল্লাসা অপ্পহীনা, তেনস্স মারো চিত্তং পরিযুট্ঠাসি. সো পন চিত্তপরিযুট্ঠানং করোন্তো কিং করোতীতি? ভেরৰং রূপারম্মণং ৰা দস্সেতি, সদ্দারম্মণং ৰা সাৰেতি. ততো সত্তা তং দিস্ৰা ৰা সুত্ৰা ৰা সতিং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ৰিৰটমুখা হোন্তি, তেসং মুখেন হত্থং পৰেসেত্ৰা হদযং মদ্দতি, ততো ৰিসঞ্ঞাৰ হুত্ৰা তিট্ঠন্তি. থেরস্স পনেস মুখে হত্থং পৰেসেতুং কিং সক্খিস্সতি, ভেরৰারম্মণং পন দস্সেসি. তং দিস্ৰা থেরো নিমিত্তোভাসং নপ্পটিৰিজ্ঝি. ভগৰা জানন্তোযেৰ কিমত্থং যাৰ ততিযং আমন্তেসীতি? পরতো ‘‘তিট্ঠতু, ভন্তে ভগৰা’’তি যাচিতে ‘‘তুয্হেৰেতং দুক্কটং, তুয্হেৰেতং অপরদ্ধ’’ন্তি দোসারোপনেন সো কতনুকরণত্থং.

মারো পাপিমাতি এত্থ সত্তে অনত্থে নিযোজেন্তো মারেতীতি মারো. পাপিমাতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. সো হি পাপধম্মসমন্নাগতত্তা ‘‘পাপিমা’’তি ৰুচ্চতি. কণ্হো, অন্তকো, নমুচি, পমত্তবন্ধূতিপি তস্সেৰ নামানি. ভাসিতা খো পনেসাতি অযঞ্হি ভগৰতো সম্বোধিপত্তিযা অট্ঠমে সত্তাহে বোধিমণ্ডেযেৰ আগন্ত্ৰা ‘‘ভগৰা যদত্থং তুম্হেহি পারমিযো পূরিতা, সো ৰো অত্থো অনুপ্পত্তো, পটিৰিদ্ধং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, কিং তে লোকৰিচারণেনা’’তি ৰত্ৰা যথা অজ্জ, এৰমেৰ ‘‘পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে ভগৰা’’তি যাচি. ভগৰা চস্স ‘‘ন তাৰাহ’’ন্তিআদীনি ৰত্ৰা পটিক্খিপি. তং সন্ধায – ‘‘ভাসিতা খো পনেসা, ভন্তে’’তিআদিমাহ.

তত্থ ৰিযত্তাতি মগ্গৰসেন ব্যত্তা, তথেৰ ৰিনীতা, তথা ৰিসারদা. বহুস্সুতাতি তেপিটকৰসেন বহু সুতং এতেসন্তি বহুস্সুতা. তমেৰ ধম্মং ধারেন্তীতি ধম্মধরা. অথ ৰা পরিযত্তিবহুস্সুতা চেৰ পটিৰেধবহুস্সুতা চ. পরিযত্তিপটিৰেধধম্মানংযেৰ ধারণতো ধম্মধরাতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ধম্মানুধম্মপ্পটিপন্নাতি অরিযধম্মস্স অনুধম্মভূতং ৰিপস্সনাধম্মং পটিপন্না. সামীচিপ্পটিপন্নাতি অনুচ্ছৰিকপটিপদং পটিপন্না. অনুধম্মচারিনোতি অনুধম্মং চরণসীলা. সকং আচরিযকন্তি অত্তনো আচরিযৰাদং. আচিক্খিস্সন্তীতিআদীনি সব্বানি অঞ্ঞমঞ্ঞৰেৰচনানি. সহধম্মেনাতি সহেতুকেন সকারণেন ৰচনেন. সপ্পাটিহারিযন্তি যাৰ নিয্যানিকং কত্ৰা ধম্মং দেসেস্সন্তি.

ব্রহ্মচরিযন্তি সিক্খাত্তযসঙ্গহিতং সকলং সাসনব্রহ্মচরিযং. ইদ্ধন্তি সমিদ্ধং ঝানস্সাদৰসেন. ফীতন্তি ৰুদ্ধিপত্তং সব্বপালিফুল্লং ৰিয অভিঞ্ঞাসম্পত্তিৰসেন. ৰিত্থারিকন্তি ৰিত্থতং তস্মিং তস্মিং দিসাভাগে পতিট্ঠিতৰসেন. বাহুজঞ্ঞন্তি বহূহি ঞাতং পটিৰিদ্ধং মহাজনাভিসমযৰসেন. পুথুভূতন্তি সব্বাকারেন পুথুলভাৰপ্পত্তং. কথং? যাৰ দেৰমনুস্সেহি সুপ্পকাসিতন্তি, যত্তকা ৰিঞ্ঞুজাতিকা দেৰা চেৰ মনুস্সা চ অত্থি, সব্বেহি সুট্ঠু পকাসিতন্তি অত্থো. অপ্পোস্সুক্কোতি নিরালযো. ত্ৰঞ্হি পাপিম অট্ঠমসত্তাহতো পট্ঠায ‘‘পরিনিব্বাতু দানি, ভন্তে ভগৰা, পরিনিব্বাতু সুগতো’’তি ৰিরৰন্তো আহিণ্ডিত্থ. অজ্জ দানি পট্ঠায ৰিগতুস্সাহো হোহি, মা ময্হং পরিনিব্বানত্থং ৰাযামং করোহীতি ৰদতি.

সতো সম্পজানো আযুসঙ্খারং ওস্সজ্জীতি সতিং সূপট্ঠিতং কত্ৰা ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা আযুসঙ্খারং ৰিস্সজ্জি পজহি. তত্থ ন ভগৰা হত্থেন লেড্ডুং ৰিয আযুসঙ্খারং ওস্সজি, তেমাসমত্তমেৰ পন ফলসমাপত্তিং সমাপজ্জিত্ৰা ততো পরং ন সমাপজ্জিস্সামীতি চিত্তং উপ্পাদেসি. তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ওস্সজী’’তি. উস্সজীতিপি পাঠো. মহাভূমিচালোতি মহন্তো পথৰীকম্পো. তদা কির দসসহস্সী লোকধাতু কম্পিত্থ. ভিংসনকোতি ভযজনকো. দেৰদুন্দুভিযো চ ফলিংসূতি দেৰভেরিযো ফলিংসু, দেৰো সুক্খগজ্জিতং গজ্জি, অকালৰিজ্জুলতা নিচ্ছরিংসু, খণিকৰস্সং ৰস্সীতি ৰুত্তং হোতি.

উদানং উদানেসীতি কস্মা উদানেসি? কোচি নাম ৰদেয্য ‘‘ভগৰা পচ্ছতো পচ্ছতো অনুবন্ধিত্ৰা ‘পরিনিব্বাতু, ভন্তে’তি উপদ্দুতো ভযেন আযুসঙ্খারং ৰিস্সজ্জেসী’’তি, তস্সোকাসো মা হোতু, ভীতস্স হি উদানং নাম নত্থীতি পীতিৰেগৰিস্সট্ঠং উদানং উদানেসি.

তত্থ সব্বেসং সোণসিঙ্গালাদীনম্পি পচ্চক্খভাৰতো তুলিতং পরিচ্ছিন্নন্তি তুলং. কিং তং? কামাৰচরকম্মং. ন তুলং, ন ৰা তুলং সদিসমস্স অঞ্ঞং লোকিযং কম্মং অত্থীতি অতুলং. কিং তং? মহগ্গতকম্মং. অথ ৰা কামাৰচরং রূপাৰচরং তুলং, অরূপাৰচরং অতুলং. অপ্পৰিপাকং ৰা তুলং, বহুৰিপাকং অতুলং. সম্ভৰন্তি সম্ভৰহেতুভূতং, রাসিকারকং পিণ্ডকারকন্তি অত্থো. ভৰসঙ্খারন্তি পুনব্ভৰসঙ্খারণকং. অৰস্সজীতি ৰিস্সজ্জেসি. মুনীতি বুদ্ধমুনি. অজ্ঝত্তরতোতি নিযকজ্ঝত্তরতো. সমাহিতোতি উপচারপ্পনাসমাধিৰসেন সমাহিতো. অভিন্দি কৰচমিৰাতি কৰচং ৰিয অভিন্দি. অত্তসম্ভৰন্তি অত্তনি সঞ্জাতং কিলেসং. ইদং ৰুত্তং হোতি – সৰিপাকট্ঠেন সম্ভৰং, ভৰাভিসঙ্খরণট্ঠেন ভৰসঙ্খারন্তি চ লদ্ধনামং তুলাতুলসঙ্খাতং লোকিযকম্মঞ্চ ওস্সজি, সঙ্গামসীসে মহাযোধো কৰচং ৰিয অত্তসম্ভৰং কিলেসঞ্চ অজ্ঝত্তরতো হুত্ৰা সমাহিতো হুত্ৰা অভিন্দীতি.

অথ ৰা তুলন্তি তুলেন্তো তীরেন্তো. অতুলঞ্চ সম্ভৰন্তি নিব্বানঞ্চেৰ সম্ভৰঞ্চ. ভৰসঙ্খারন্তি ভৰগামিকম্মং. অৰস্সজি মুনীতি ‘‘পঞ্চক্খন্ধা অনিচ্চা, পঞ্চন্নং খন্ধানং নিরোধো নিব্বানং নিচ্চ’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ৩.৩৭-৩৮) নযেন তুলযন্তো বুদ্ধমুনি ভৰে আদীনৰং, নিব্বানে চ আনিসংসং দিস্ৰা তং খন্ধানং মূলভূতং ভৰসঙ্খারং কম্মং ‘‘কম্মক্খযায সংৰত্ততী’’তি (ম. নি. ২.৮১; অ. নি. ৪.২৩২-২৩৩) এৰং ৰুত্তেন কম্মক্খযকরেন অরিযমগ্গেন অৰস্সজি. কথং? অজ্ঝত্তরতো সমাহিতো, অভিন্দি কৰচমিৰত্তসম্ভৰং. সো হি ৰিপস্সনাৰসেন অজ্ঝত্তরতো, সমথৰসেন সমাহিতোতি এৰং পুব্বভাগতো পট্ঠায সমথৰিপস্সনাবলেন কৰচমিৰ অত্তভাৰং পরিযোনন্ধিত্ৰা ঠিতং, অত্তনি সম্ভৰত্তা ‘‘অত্তসম্ভৰ’’ন্তি লদ্ধনামং সব্বকিলেসজালং অভিন্দি. কিলেসাভাৰেন চ কতং কম্মং অপ্পটিসন্ধিকত্তা অৰস্সট্ঠং নাম হোতীতি এৰং কিলেসপ্পহানেন কম্মং পজহি. পহীনকিলেসস্স চ ভযং নাম নত্থি, তস্মা অভীতোৰ আযুসঙ্খারং ওস্সজ্জি, অভীতভাৰঞাপনত্থঞ্চ উদানং উদানেসীতি ৰেদিতব্বো.

যং মহাৰাতাতি যেন সমযেন যস্মিং ৰা সমযে মহাৰাতা. ৰাযন্তীতি উপক্খেপকৰাতা নাম উট্ঠহন্তি, তে ৰাযন্তা সট্ঠিসহস্সাধিকনৰযোজনসতসহস্সবহলং উদকসন্ধারকৰাতং উপচ্ছিন্দন্তি, ততো আকাসে উদকং ভস্সতি, তস্মিং ভস্সন্তে পথৰী ভস্সতি, পুন ৰাতো অত্তনো বলেন অন্তোধম্মকরণে ৰিয উদকং আবন্ধিত্ৰা গণ্হাতি, ততো উদকং উগ্গচ্ছতি, তস্মিং উগ্গচ্ছন্তে পথৰী উগ্গচ্ছতি. এৰং উদকং কম্পিতং পথৰিং কম্পেতি. এতঞ্চ কম্পনং যাৰজ্জকালাপি হোতিযেৰ, বহুভাৰেন পন ওগচ্ছনুগ্গচ্ছনং ন পঞ্ঞাযতি.

মহিদ্ধিকা মহানুভাৰাতি ইজ্ঝনস্স মহন্ততায মহিদ্ধিকা, অনুভৰিতব্বস্স মহন্ততায মহানুভাৰা. পরিত্তাতি দুব্বলা. অপ্পমাণাতি বলৰা. সো ইমং পথৰিং কম্পেতীতি সো ইদ্ধিং নিব্বত্তেত্ৰা সংৰেজেন্তো মহামোগ্গল্লানো ৰিয, ৰীমংসন্তো ৰা মহানাগত্থেরস্স ভাগিনেয্যো সঙ্ঘরক্খিতসামণেরো ৰিয পথৰিং কম্পেতি. সঙ্কম্পেতীতি সমন্ততো কম্পেতি. সম্পকম্পেতীতি তস্সেৰ ৰেৰচনং. ইতি ইমেসু অট্ঠসু পথৰিকম্পেসু পঠমো ধাতুকোপেন, দুতিযো ইদ্ধানুভাৰেন, ততিযচতুত্থা পুঞ্ঞতেজেন, পঞ্চমো ঞাণতেজেন, ছট্ঠো সাধুকারদানৰসেন, সত্তমো কারুঞ্ঞসভাৰেন, অট্ঠমো আরোদনেন. মাতুকুচ্ছিং ওক্কমন্তে চ ততো নিক্খমন্তে চ মহাসত্তে তস্স পুঞ্ঞতেজেন পথৰী অকম্পিত্থ, অভিসম্বোধিযং ঞাণতেজাভিহতা হুত্ৰা অকম্পিত্থ, ধম্মচক্কপ্পৰত্তনে সাধুকারভাৰসণ্ঠিতা সাধুকারং দদমানা অকম্পিত্থ, আযুসঙ্খারওস্সজ্জনে কারুঞ্ঞসভাৰসণ্ঠিতা চিত্তসঙ্খোভং অসহমানা অকম্পিত্থ, পরিনিব্বানে আরোদনৰেগতুন্না হুত্ৰা অকম্পিত্থ. অযং পনত্থো পথৰিদেৰতায ৰসেন ৰেদিতব্বো. মহাভূতপথৰিযা পনেতং নত্থি অচেতনত্তা. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

ভূমিচালৰগ্গো সত্তমো.

(৮) ৩. যমকৰগ্গো

১-২. সদ্ধাসুত্তদ্ৰযৰণ্ণনা

৭১-৭২. অট্ঠমস্স পঠমে নো চ সীলৰাতি ন সীলেসু পরিপূরকারী. সমন্তপাসাদিকোতি সমন্ততো পসাদজনকো. সব্বাকারপরিপূরোতি সব্বেহি সমণাকারেহি সমণধম্মকোট্ঠাসেহি পরিপূরো. দুতিযে সন্তাতি পচ্চনীকসন্ততায সন্তা. ৰিমোক্খাতি পচ্চনীকধম্মেহি ৰিমুত্তত্তা চ ৰিমোক্খা.

৩-৯. মরণস্সতিসুত্তদ্ৰযাদিৰণ্ণনা

৭৩-৭৯. ততিযে ভাৰেথ নোতি ভাৰেথ নু. সাসনন্তি অনুসিট্ঠি. আসৰানং খযাযাতি অরহত্তফলত্থায. চতুত্থে পতিহিতাযাতি পটিপন্নায. সো মমস্স অন্তরাযোতি সো মম জীৰিতন্তরাযোপি, পুথুজ্জনকালকিরিযং করোন্তস্স সগ্গন্তরাযোপি মগ্গন্তরাযোপি অস্স. সত্থকা ৰা মে ৰাতাতি সত্থং ৰিয অঙ্গমঙ্গানি কন্তন্তীতি সত্থকা. পঞ্চমাদীনি ৰুত্তনযানেৰ. নৰমে সংসগ্গারামতাতি পঞ্চৰিধে সংসগ্গে আরামতা.

১০. কুসীতারম্ভৰত্থুসুত্তৰণ্ণনা

৮০. দসমে কুসীতৰত্থূনীতি কুসীতস্স অলসস্স ৰত্থূনি পতিট্ঠা, কোসজ্জকারণানীতি অত্থো. কম্মং কত্তব্বং হোতীতি চীৰরৰিচারণাদিকম্মং কত্তব্বং হোতি. ন ৰীরিযং আরভতীতি দুৰিধম্পি ৰীরিযং নারভতি. অপ্পত্তস্সাতি ঝানৰিপস্সনামগ্গফলধম্মস্স অপ্পত্তস্স পত্তিযা. অনধিগতস্সাতি তস্সেৰ অনধিগতস্স অধিগমত্থায. অসচ্ছিকতস্সাতি তদেৰ অসচ্ছিকতস্স সচ্ছিকরণত্থায. ইদং পঠমন্তি ইদং ‘‘হন্দাহং নিপজ্জামী’’তি এৰং ওসীদনং পঠমং কুসীতৰত্থু. ইমিনা নযেন সব্বত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. মাসাচিতকং মঞ্ঞেতি এত্থ পন মাসাচিতং নাম তিন্তমাসো. যথা তিন্তমাসো গরুকো হোতি, এৰং গরুকোতি অধিপ্পাযো. গিলানা ৰুট্ঠিতো হোতীতি গিলানো হুত্ৰা পচ্ছা ৰুট্ঠিতো হোতি. আরম্ভৰত্থূনীতি ৰীরিযকারণানি. তেসম্পি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

যমকৰগ্গো অট্ঠমো.

(৯) ৪. সতিৰগ্গো

১-২. সতিসম্পজঞ্ঞসুত্তৰণ্ণনা

৮১-৮২. নৰমস্স পঠমং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ. দুতিযে সদ্ধোতি দুৰিধায সদ্ধায সমন্নাগতো. নো চুপসঙ্কমিতাতি ন উপট্ঠহতি. নো চ পরিপুচ্ছিতাতি অত্থানত্থং কারণাকারণং পরিপুচ্ছিতা ন হোতি. সমন্নাগতোতি সামিঅত্থে পচ্চত্তং, সমন্নাগতস্সাতি ৰুত্তং হোতি. একন্তপটিভানা তথাগতং ধম্মদেসনা হোতীতি তথাগতস্স একন্তপটিভানা ধম্মদেসনা হোতি, একন্তেনেৰ পটিভাতি উপট্ঠাতীতি অত্থো.

৩. মূলকসুত্তৰণ্ণনা

৮৩. ততিযে সব্বে ধম্মাতি পঞ্চক্খন্ধা. ছন্দমূলকাতি অজ্ঝাসযচ্ছন্দো কত্তুকম্যতাছন্দো তং মূলং এতেসন্তি ছন্দমূলকা. মনসিকারতো সম্ভৰন্তীতি মনসিকারসম্ভৰা. ফস্সতো সমুদেন্তি রাসী ভৰন্তীতি ফস্সসমুদযা. ৰেদনায সমোসরন্তীতি ৰেদনাসমোসরণা. সমাধি এতেসং পমুখোতি সমাধিপ্পমুখা. জেট্ঠকট্ঠেন সতি অধিপতি এতেসন্তি সতাধিপতেয্যা, সতিজেট্ঠকাতি অত্থো. পঞ্ঞা উত্তরা এতেসন্তি পঞ্ঞুত্তরা. ৰিমুত্তি এৰ সারো এতেসন্তি ৰিমুত্তিসারা. এত্থ চ ছন্দমূলকাদযো চত্তারোপি লোকিযা কথিতা, সেসা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকাতি.

৪. চোরসুত্তৰণ্ণনা

৮৪. চতুত্থে মহাচোরোতি রজ্জন্তরে দুব্ভিতুং সমত্থো মহাচোরো. পরিযাপজ্জতীতি পরিযাদানং গচ্ছতি. ন চিরট্ঠিতিকো হোতীতি অদ্ধানং পালেন্তো ঠাতুং ন সক্কোতি. অপ্পহরন্তস্স পহরতীতি অত্তনো অৰেরিনে অপ্পহরন্তে গুণসম্পন্নে চ মহল্লকে চ তরুণদারকে চ অপ্পহরিতব্বযুত্তকে পহরতি. অনৰসেসং আদিযতীতি নিস্সেসং গণ্হাতি. ব্যত্তচোরানঞ্হি ইদং ৰত্তং – পরস্স দ্ৰীসু সাটকেসু একো গহেতব্বো, একস্মিং সন্তে দুব্বলং দত্ৰা থিরো গহেতব্বো. পুটভত্ততণ্ডুলাদীসু একং কোট্ঠাসং দত্ৰা একো গহেতব্বোতি. অচ্চাসন্নে কম্মং করোতীতি গামনিগমরাজধানীনং আসন্নট্ঠানে চোরিককম্মং করোতি. ন চ নিধানকুসলো হোতীতি যং লদ্ধং, তং দক্খিণেয্যে নিদহিতুং ছেকো ন হোতি, পরলোকমগ্গং ন সোধেতি.

৫. সমণসুত্তৰণ্ণনা

৮৫. পঞ্চমে যং সমণেনাতি যং গুণজাতং সমণেন পত্তব্বং. ৰুসীমতাতি ব্রহ্মচরিযৰাসংৰুতেন. মুত্তো মোচেমি বন্ধনাতি অহং সব্ববন্ধনেহি মুত্তো হুত্ৰা মহাজনম্পি রাগাদিবন্ধনতো মোচেমি. পরমদন্তোতি অঞ্ঞেন কেনচি অসিক্খাপিতো অচোদিতো সযম্ভুঞাণেন পটিৰিজ্ঝিত্ৰা পরমদমথেন দন্তত্তা পরমদন্তো নাম. পরিনিব্বুতোতি কিলেসপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতো.

৬. যসসুত্তৰণ্ণনা

৮৬. ছট্ঠে মা চ মযা যসোতি যসো চ মযা সদ্ধিং মা গঞ্ছি. অকসিরলাভীতি ৰিপুললাভী. সীলপঞ্ঞাণন্তি সীলঞ্চেৰ ঞাণঞ্চ. সঙ্গম্মাতি সন্নিপতিত্ৰা. সমাগম্মাতি সমাগন্ত্ৰা. সঙ্গণিকৰিহারন্তি গণসঙ্গণিকৰিহারং. ন হি নূনমেতি ন হি নূন ইমে. তথা হি পনমেতি তথা হি পন ইমে. অঙ্গুলিপতোদকেহীতি অঙ্গুলিপতোদযট্ঠিং কত্ৰা ৰিজ্ঝনেন. সঞ্জগ্ঘন্তেতি মহাহসিতং হসন্তে. সংকীল়ন্তেতি কেল়িং করোন্তে.

৭. পত্তনিকুজ্জনসুত্তৰণ্ণনা

৮৭. সত্তমে নিক্কুজ্জেয্যাতি তেন দিন্নস্স দেয্যধম্মস্স অপ্পটিগ্গহণত্থং পত্তনিক্কুজ্জনকম্মৰাচায নিকুজ্জেয্য, ন অধোমুখঠপনেন. অলাভাযাতি চতুন্নং পচ্চযানং অলাভত্থায. অনত্থাযাতি উপদ্দৰায অৰড্ঢিযা. উক্কুজ্জেয্যাতি উক্কুজ্জনকম্মৰাচায উক্কুজ্জেয্য.

৮. অপ্পসাদপৰেদনীযসুত্তৰণ্ণনা

৮৮. অট্ঠমে অপ্পসাদং পৰেদেয্যুন্তি অপ্পসন্নভাৰং জানাপেয্যুং. অপ্পসাদং পৰেদেন্তেন পন কিং কাতব্বন্তি? নিসিন্নাসনতো ন উট্ঠাতব্বং ন ৰন্দিতব্বং ন পচ্চুগ্গমনং কাতব্বং, ন দেয্যধম্মো দাতব্বো. অগোচরেতি পঞ্চৰিধে অগোচরে.

৯. পটিসারণীযসুত্তৰণ্ণনা

৮৯. নৰমে ধম্মিকঞ্চ গিহিপটিস্সৰন্তি ‘‘ইমং তেমাসং ইধেৰ ৰসিতব্ব’’ন্তি ৰুত্তো ‘‘এৰং হোতূ’’তিআদিনা নযেন পটিস্সৰং. ন সচ্চাপেতীতি ৰুত্তং ন সচ্চং করোতি ৰিসংৰাদেতি.

১০. সম্মাৰত্তনসুত্তৰণ্ণনা

৯০. দসমে পচ্চেকট্ঠানেতি অধিপতিট্ঠানে জেট্ঠকট্ঠানে. তঞ্হি জেট্ঠকং কত্ৰা কিঞ্চি সঙ্ঘকম্মং কাতুং ন লভতি. ন চ তেন মূলেন ৰুট্ঠাপেতব্বোতি তং মূলং কত্ৰা অব্ভানকম্মং কাতুং ন লভতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.

সতিৰগ্গো নৰমো.

(১০) ৫. সামঞ্ঞৰগ্গো

৯১. ইতো পরং অথ খো বোজ্ঝা উপাসিকাতিআদীসু বোজ্ঝা উপাসিকা, সিরিমা উপাসিকা, পদুমা উপাসিকা, সুতনা উপাসিকা, মনুজা উপাসিকা, উত্তরা উপাসিকা, মুত্তা উপাসিকা, খেমা উপাসিকা, রুচী উপাসিকা, চুন্দী রাজকুমারী, বিম্বী উপাসিকা, সুমনা রাজকুমারী, মল্লিকা দেৰী, তিস্সা উপাসিকা, তিস্সামাতা উপাসিকা, সোণা উপাসিকা, সোণায মাতা উপাসিকা, কাণা উপাসিকা, কাণমাতা উপাসিকা, উত্তরা নন্দমাতা, ৰিসাখা মিগারমাতা, খুজ্জুত্তরা উপাসিকা, সামাৰতী উপাসিকা, সুপ্পৰাসা কোলিযধীতা, সুপ্পিযা উপাসিকা, নকুলমাতা গহপতানীতি ইমাসং এত্তকানং অট্ঠঙ্গসমন্নাগতং উপোসথকম্মমেৰ কথিতং. ইচ্ছন্তেন ৰিত্থারেত্ৰা কথেতব্বং. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.