২. মহাৰগ্গো
১. ৰেরঞ্জসুত্তৰণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে অভিৰাদেতীতি এৰমাদীনি ন সমণো গোতমোতি এত্থ ৰুত্তনকারেন যোজেত্ৰা এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো ‘‘ন ৰন্দতি নাসনা ৰুট্ঠাতি, নাপি ‘ইধ ভোন্তো নিসীদন্তূ’তি এৰং আসনেন ৰা নিমন্তেতী’’তি. এত্থ হি ৰা-সদ্দো ৰিভাৰনে নাম অত্থে ‘‘রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তিআদীসু ৰিয. এৰং ৰত্ৰা অথ অত্তনো অভিৰাদনাদীনি অকরোন্তং ভগৰন্তং দিস্ৰা আহ – তযিদং, ভো গোতম, তথেৰাতি. যং তং মযা সুতং, তং তথেৰ, তং সৰনঞ্চ মে দস্সনঞ্চ সংসন্দতি সমেতি, অত্থতো একীভাৰং গচ্ছতি. ন হি ভৰং গোতমো…পে… আসনেন ৰা নিমন্তেতীতি. এৰং অত্তনা সুতং দিট্ঠেন নিগমেত্ৰা নিন্দন্তো আহ – তযিদং, ভো গোতম, ন সম্পন্নমেৰাতি তং অভিৰাদনাদীনং অকরণং অযুত্তমেৰাতি.
অথস্স ভগৰা অত্তুক্কংসনপরৰম্ভনদোসং অনুপগম্ম করুণাসীতলেন হদযেন তং অঞ্ঞাণং ৰিধমিত্ৰা যুত্তভাৰং দস্সেতুকামো নাহং তং ব্রাহ্মণাতিআদিমাহ. তত্রাযং সঙ্খেপত্থো – অহং, ব্রাহ্মণ, অপ্পটিহতেন সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণচক্খুনা ওলোকেন্তোপি তং পুগ্গলং এতস্মিং সদেৰকাদিভেদে লোকে ন পস্সামি, যমহং অভিৰাদেয্যং ৰা পচ্চুট্ঠেয্যং ৰা আসনেন ৰা নিমন্তেয্যং. অনচ্ছরিযং ৰা এতং, স্ৰাহং অজ্জ সব্বঞ্ঞুতং পত্তো এৰরূপং নিপচ্চাকারারহং পুগ্গলং ন পস্সামি. অপিচ খো যদাপাহং সম্পতিজাতোৰ উত্তরেন মুখো সত্তপদৰীতিহারেন গন্ত্ৰা সকলং দসসহস্সিলোকধাতুং ওলোকেসিং, তদাপি এতস্মিং সদেৰকাদিভেদে লোকে তং পুগ্গলং ন পস্সামি, যমহং এৰরূপং নিপচ্চকারং করেয্যং. অথ খো মং সোল়সকপ্পসহস্সাযুকো খীণাসৰমহাব্রহ্মাপি অঞ্জলিং পগ্গহেত্ৰা ‘‘ত্ৰং লোকে মহাপুরিসো, ত্ৰং সদেৰকস্স লোকস্স অগ্গো চ জেট্ঠো চ সেট্ঠো চ, নত্থি তযা উত্তরিতরো’’তি সঞ্জাতসোমনস্সো পতিমানেসি. তদাপি চাহং অত্তনা উত্তরিতরং অপস্সন্তো আসভিং ৰাচং নিচ্ছারেসিং – ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্স, জেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, সেট্ঠোহমস্মি লোকস্সা’’তি. এৰং সম্পতিজাতস্সাপি ময্হং অভিৰাদনাদিরহো পুগ্গলো নত্থি, স্ৰাহং ইদানি সব্বঞ্ঞুতং পত্তো কং অভিৰাদেয্যং. তস্মা ত্ৰং, ব্রাহ্মণ, মা তথাগতা এৰরূপং পরমনিপচ্চকারং পত্থযি. যঞ্হি, ব্রাহ্মণ, তথাগতো অভিৰাদেয্য ৰা…পে… আসনেন ৰা নিমন্তেয্য, মুদ্ধাপি তস্স পুগ্গলস্স রত্তিপরিযোসানে পরিপাকসিথিলবন্ধনং ৰণ্টা মুত্ততালফলং ৰিয গীৰতো ছিজ্জিত্ৰা সহসাৰ ভূমিযং নিপতেয্য.
এৰং ৰুত্তেপি ব্রাহ্মণো দুপ্পঞ্ঞতায তথাগতস্স লোকজেট্ঠভাৰং অসল্লক্খেন্তো কেৰলং তং ৰচনং অসহমানো আহ – অরসরূপো ভৰং গোতমোতি. অযং কিরস্স অধিপ্পাযো – যং লোকে অভিৰাদনপচ্চুট্ঠানঅঞ্জলিকম্মসামীচিকম্মং ‘‘সামগ্গিরসো’’তি ৰুচ্চতি, তং ভোতো গোতমস্স নত্থি. তস্মা অরসরূপো ভৰং গোতমো, অরসজাতিকো অরসসভাৰোতি. অথস্স ভগৰা চিত্তমুদুভাৰজননত্থং উজুৰিপচ্চনীকভাৰং পরিহরন্তো অঞ্ঞথা তস্স ৰচনস্স অত্থং অত্তনি সন্দস্সেন্তো অত্থি খ্ৰেস, ব্রাহ্মণ, পরিযাযোতিআদিমাহ.
তত্থ অত্থি খ্ৰেসাতি অত্থি খো এস. পরিযাযোতি কারণং. ইদং ৰুত্তং হোতি – অত্থি খো, ব্রাহ্মণ, এতং কারণং, যেন কারণেন মং ‘‘অরসরূপো ভৰং গোতমো’’তি ৰদমানো পুগ্গলো সম্মা ৰদেয্য, অৰিতথৰাদীতি সঙ্খং গচ্ছেয্য. কতমো পন সোতি? যে তে, ব্রাহ্মণ, রূপরসা…পে… ফোট্ঠব্বরসা, তে তথাগতস্স পহীনাতি. কিং ৰুত্তং হোতি? যে তে জাতিৰসেন ৰা উপপত্তিৰসেন ৰা সেট্ঠসম্মতানম্পি পুথুজ্জনানং রূপারম্মণাদীনি অস্সাদেন্তানং অভিনন্দন্তানং রজ্জন্তানং উপ্পজ্জন্তি কামসুখস্সাদসঙ্খাতা রূপরসা, সদ্দরসা, গন্ধরসা, রসরসা, ফোট্ঠব্বরসা, যে ইমং লোকং গীৰায বন্ধিত্ৰা ৰিয আৰিঞ্ছন্তি, ৰত্থারম্মণাদিসামগ্গিযঞ্চ উপ্পন্নত্তা সামগ্গিরসাতি ৰুচ্চন্তি. তে সব্বেপি তথাগতস্স পহীনা. ‘‘ময্হং পহীনা’’তি ৰত্তব্বেপি মমাকারেন অত্তানং অনুক্খিপন্তো ধম্মং দেসেতি, দেসনাৰিলাসো ৰা এস তথাগতস্স.
তত্থ পহীনাতি চিত্তসন্তানতো ৰিগতা, পজহিতা ৰা. এতস্মিং পনত্থে করণে সামিৰচনং দট্ঠব্বং. অরিযমগ্গসত্থেন উচ্ছিন্নং তণ্হাৰিজ্জামযং মূলং এতেসন্তি উচ্ছিন্নমূলা. তালৰত্থু ৰিয নেসং ৰত্থু কতন্তি তালাৰত্থুকতা. যথা হি তালরুক্খং সমূলং উদ্ধরিত্ৰা তস্স ৰত্থুমত্তে তস্মিং পদেসে কতে ন পুন তস্স তালস্স উপ্পত্তি পঞ্ঞাযতি, এৰং অরিযমগ্গসত্থেন সমূলে রূপাদিরসে উদ্ধরিত্ৰা তেসং পুব্বে উপ্পন্নপুব্বভাৰেন ৰত্থুমত্তে চিত্তসন্তানে কতে সব্বেপি তে তালাৰত্থুকতাতি ৰুচ্চন্তি. অৰিরুল়্হিধম্মত্তা ৰা মত্থকচ্ছিন্নতালো ৰিয কতাতি তালাৰত্থুকতা. যস্মা পন এৰং তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা হোন্তি, যথা নেসং পচ্ছাভাৰো ন হোতি, তথা কতা হোন্তি. তস্মা আহ – অনভাৰংকতাতি. আযতিং অনুপ্পাদধম্মাতি অনাগতে অনুপ্পজ্জনকসভাৰা.
নো চ খো যং ত্ৰং সন্ধায ৰদেসীতি যঞ্চ খো ত্ৰং সন্ধায ৰদেসি, সো পরিযাযো ন হোতি. ননু চ এৰং ৰুত্তে যো ব্রাহ্মণেন ৰুত্তো সামগ্গিরসো, তস্স অত্তনি ৰিজ্জমানতা অনুঞ্ঞাতা হোতীতি? ন হোতি. যো হি নং সামগ্গিরসং কাতুং ভব্বো হুত্ৰা ন করোতি, সো তদভাৰেন অরসরূপোতি ৰত্তব্বতং অরহতি. ভগৰা পন অভব্বোৰ এতং কাতুং, তেনস্স কারণে অভব্বতং পকাসেন্তো আহ – ‘‘নো চ খো যং ত্ৰং সন্ধায ৰদেসী’’তি. যং পরিযাযং সন্ধায ত্ৰং মং ‘‘অরসরূপো’’তি ৰদেসি, সো অম্হেসু নেৰ ৰত্তব্বোতি.
এৰং ব্রাহ্মণো অত্তনা অধিপ্পেতং অরসরূপতং আরোপেতুং অসক্কোন্তো অথাপরং নিব্ভোগো ভৰন্তিআদিমাহ. সব্বপরিযাযেসু চেত্থ ৰুত্তনযেনেৰ যোজনাক্কমং ৰিদিত্ৰা সন্ধাযভাসিতমত্থং এৰং ৰেদিতব্বং – ব্রাহ্মণো তদেৰ ৰযোৰুদ্ধানং অভিৰাদনাদিকম্মং লোকে ‘‘সামগ্গিপরিভোগো’’তি মঞ্ঞমানো তদভাৰেন চ ভগৰন্তং ‘‘নিব্ভোগো’’তিআদিমাহ. ভগৰা চ য্ৰাযং রূপাদীসু সত্তানং ছন্দরাগপরিভোগো, তদভাৰং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরং পরিযাযমনুজানি.
পুন ব্রাহ্মণো যং লোকে ৰযোৰুদ্ধানং অভিৰাদনাদিকুলসমুদাচারকম্মং লোকিযা করোন্তি, তস্স অকিরিযং সম্পস্সমানো ভগৰন্তং অকিরিযৰাদোতি আহ. ভগৰা পন যস্মা কাযদুচ্চরিতাদীনং অকিরিযং ৰদতি, তস্মা তং অকিরিযৰাদিতং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরং পরিযাযমনুজানি. তত্থ ঠপেত্ৰা কাযদুচ্চরিতাদীনি অৰসেসা অকুসলা ধম্মা অনেকৰিহিতা পাপকা অকুসলা ধম্মাতি ৰেদিতব্বা.
পুন ব্রাহ্মণো তদেৰ অভিৰাদনাদিকম্মং ভগৰতি অপস্সন্তো ‘‘ইমং আগম্ম অযং লোকতন্তি লোকপৰেণী উচ্ছিজ্জতী’’তি মঞ্ঞমানো ভগৰন্তং উচ্ছেদৰাদোতি আহ. ভগৰা পন যস্মা পঞ্চকামগুণিকরাগস্স চেৰ অকুসলচিত্তদ্ৰযসম্পযুত্তস্স চ দোসস্স অনাগামিমগ্গেন উচ্ছেদং ৰদতি, সব্বাকুসলসম্ভৰস্স পন মোহস্স অরহত্তমগ্গেন উচ্ছেদং ৰদতি, ঠপেত্ৰা তে তযো অৰসেসানং পাপকানং অকুসলানং ধম্মানং যথানুরূপং চতূহি মগ্গেহি উচ্ছেদং ৰদতি, তস্মা তং উচ্ছেদৰাদং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরং পরিযাযমনুজানি.
পুন ব্রাহ্মণো ‘‘জিগুচ্ছতি মঞ্ঞে সমণো গোতমো ইদং ৰযোৰুদ্ধানং অভিৰাদনাদিকুলসমুদাচারকম্মং, তেন তং ন করোতী’’তি মঞ্ঞমানো ভগৰন্তং জেগুচ্ছীতি আহ. ভগৰা পন যস্মা জিগুচ্ছতি কাযদুচ্চরিতাদীহি, যানি কাযৰচীমনোদুচ্চরিতানি চেৰ যাৰ চ অকুসলানং লামকধম্মানং সমাপত্তি সমাপজ্জনা সমঙ্গিভাৰো, তং সব্বম্পি গূথং ৰিয মণ্ডনকজাতিকো পুরিসো জিগুচ্ছতি হিরীযতি, তস্মা তং জেগুচ্ছিতং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরং পরিযাযমনুজানি. তত্থ কাযদুচ্চরিতেনাতিআদি করণৰচনং উপযোগত্থে দট্ঠব্বং.
পুন ব্রাহ্মণো তদেৰ অভিৰাদনাদিকম্মং ভগৰতি অপস্সন্তো ‘‘অযং ইদং লোকজেট্ঠককম্মং ৰিনেতি ৰিনাসেতি, অথ ৰা যস্মা এতং সামীচিকম্মং ন করোতি, তস্মা অযং ৰিনেতব্বো নিগ্গণ্হিতব্বো’’তি মঞ্ঞমানো ভগৰন্তং ৰেনযিকোতি আহ. তত্রাযং পদত্থো – ৰিনযতীতি ৰিনযো, ৰিনাসেতীতি ৰুত্তং হোতি. ৰিনযো এৰ ৰেনযিকো. ৰিনযং ৰা অরহতীতি ৰেনযিকো, নিগ্গহং অরহতীতি ৰুত্তং হোতি. ভগৰা পন যস্মা রাগাদীনং ৰিনযায ৰূপসমায ধম্মং দেসেতি, তস্মা ৰেনযিকো হোতি. অযমেৰ চেত্থ পদত্থো – ৰিনযায ধম্মং দেসেতীতি ৰেনযিকো. ৰিচিত্রা হি তদ্ধিতৰুত্তি. স্ৰাযং তং ৰেনযিকভাৰং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরং পরিযাযমনুজানি.
পুন ব্রাহ্মণো যস্মা অভিৰাদনাদীনি সামীচিকম্মানি করোন্তা ৰযোৰুদ্ধে তোসেন্তি হাসেন্তি, অকরোন্তা পন তাপেন্তি ৰিহেসেন্তি দোমনস্সং নেসং উপ্পাদেন্তি, ভগৰা চ তানি ন করোতি, তস্মা ‘‘অযং ৰযোৰুদ্ধে তপতী’’তি মঞ্ঞমানো সপ্পুরিসাচারৰিরহিতত্তা ৰা ‘‘কপণপুরিসো অয’’ন্তি মঞ্ঞমানো ভগৰন্তং তপস্সীতি আহ. তত্রাযং পদত্থো – তপতীতি তপো, রোসেতি ৰিহেসেতীতি অত্থো. সামীচিকম্মাকরণস্সেতং অধিৰচনং. তপো অস্স অত্থীতি তপস্সী. দুতিযে অত্থৰিকপ্পে ব্যঞ্জনানি অৰিচারেত্ৰা লোকে কপণপুরিসো তপস্সীতি ৰুচ্চতি. ভগৰা পন যে অকুসলা ধম্মা লোকং তপনতো তপনীযানি ৰুচ্চন্তি, তেসং পহীনত্তা যস্মা তপস্সীতি সঙ্খং গতো. তস্মা তং তপস্সিতং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরং পরিযাযমনুজানি. তত্রাযং ৰচনত্থো – তপন্তীতি তপা, অকুসলধম্মানমেতং অধিৰচনং. তে তপে অস্সি নিরস্সি পহাসি ৰিদ্ধংসীতি তপস্সী.
পুন ব্রাহ্মণো তং অভিৰাদনাদিকম্মং দেৰলোকগব্ভসম্পত্তিযা দেৰলোকপটিসন্ধিপটিলাভায সংৰত্ততীতি মঞ্ঞমানো ভগৰতি চস্স অভাৰং দিস্ৰা ভগৰন্তং অপগব্ভোতি আহ. কোধৰসেন ৰা ভগৰতো মাতুকুচ্ছিস্মিং পটিসন্ধিগ্গহণে দোসং দস্সেন্তোপি এৰমাহ. তত্রাযং ৰচনত্থো – গব্ভতো অপগতোতি অপগব্ভো, অভব্বো দেৰলোকূপপত্তিং পাপুণিতুন্তি অধিপ্পাযো. হীনো ৰা গব্ভো অস্সাতি অপগব্ভো. দেৰলোকগব্ভপরিবাহিরত্তা আযতিং হীনগব্ভপটিলাভভাগীতি. হীনো ৰাস্স মাতুকুচ্ছিস্মিং গব্ভৰাসো অহোসীতি অধিপ্পাযো. ভগৰতো পন যস্মা আযতিং গব্ভসেয্যা অপগতা, তস্মা সো তং অপগব্ভতং অত্তনি সম্পস্সমানো অপরং পরিযাযমনুজানি. তত্র চ যস্স খো, ব্রাহ্মণ, আযতিং গব্ভসেয্যা পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তি পহীনাতি এতেসং পদানং এৰমত্থো দট্ঠব্বো – ‘‘ব্রাহ্মণ, যস্স পুগ্গলস্স অনাগতে গব্ভসেয্যা পুনব্ভৰে চ অভিনিব্বত্তি অনুত্তরেন মগ্গেন ৰিহতকারণত্তা পহীনা. গব্ভসেয্যাগহণেন চেত্থ জলাবুজযোনি গহিতা, পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিগ্গহণেন ইতরা তিস্সো’’পি.
অপিচ গব্ভস্স সেয্যা গব্ভসেয্যা. পুনব্ভৰো এৰ অভিনিব্বত্তি পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. যথা চ ৰিঞ্ঞাণট্ঠিতীতি ৰুত্তেপি ন ৰিঞ্ঞাণতো অঞ্ঞা ঠিতি অত্থি, এৰমিধাপি ন গব্ভতো অঞ্ঞা সেয্যা ৰেদিতব্বা. অভিনিব্বত্তি চ নাম যস্মা পুনব্ভৰভূতাপি অপুনব্ভৰভূতাপি অত্থি, ইধ চ পুনব্ভৰভূতা অধিপ্পেতা, তস্মা ৰুত্তং – ‘‘পুনব্ভৰো এৰ অভিনিব্বত্তি পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তী’’তি.
এৰং আগতকালতো পট্ঠায অরসরূপতাদীহি অট্ঠহি অক্কোসৰত্থূহি অক্কোসন্তম্পি ব্রাহ্মণং ভগৰা ধম্মিস্সরো ধম্মরাজা ধম্মসামী তথাগতো অনুকম্পায সীতলেনেৰ চক্খুনা ব্রাহ্মণং ওলেকেন্তো যং ধম্মধাতুং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা দেসনাৰিলাসপ্পত্তা নাম হোতি, তস্সা ধম্মধাতুযা সুপ্পটিৰিদ্ধত্তা ৰিগতৰলাহকে নভে পুণ্ণচন্দো ৰিয চ সরদকালে সূরিযো ৰিয চ ব্রাহ্মণস্স হদযন্ধকারং ৰিধমেন্তো তানিযেৰ অক্কোসৰত্থূনি তেন তেন পরিযাযেন অঞ্ঞথা দস্সেত্ৰা পুনপি অত্তনো করুণাৰিপ্ফারং অট্ঠহি লোকধম্মেহি অকম্পিযভাৰেন পটিলদ্ধতাদিগুণলক্খণং পথৰিসমচিত্ততং অকুপ্পধম্মতঞ্চ পকাসেন্তো ‘‘অযং ব্রাহ্মণো কেৰলং পলিতসিরখণ্ডদন্তৰলিত্তচতাদীহি অত্তনো ৰুদ্ধভাৰং সল্লক্খেতি, নো চ খো জানাতি অত্তানং জাতিযা অনুগতং জরায অনুসটং ব্যাধিনো অধিভূতং মরণেন অব্ভাহতং অজ্জ মরিত্ৰা পুন স্ৰেৰ উত্তানসেয্যদারকভাৰগমনীযং. মহন্তেন খো পন উস্সাহেন মম সন্তিকং আগতো, তদস্স আগমনং সাত্থকং হোতূ’’তি চিন্তেত্ৰা ইমস্মিং লোকে অত্তনো অপ্পটিসমং পুরেজাতভাৰং দস্সেন্তো সেয্যথাপি, ব্রাহ্মণাতিআদিনা নযেন ব্রাহ্মণস্স ধম্মদেসনং ৰড্ঢেসি.
তত্থ সেয্যথাপীতিআদীনং হেট্ঠা ৰুতনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. অযং পন ৰিসেসো – হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ হি তে কুক্কুটপোতকা পক্খে ৰিধুনন্তা তংখণানুরূপং ৰিরৰন্তা নিক্খমন্তি. এৰং নিক্খমন্তানঞ্চ তেসং যো পঠমতরং নিক্খমতি, সো জেট্ঠোতি ৰুচ্চতি. তস্মা ভগৰা তায উপমায অত্তনো জেট্ঠভাৰং সাধেতুকামো ব্রাহ্মণং পুচ্ছতি – যো নু খো তেসং কুক্কুটচ্ছাপোতকানং…পে… কিন্তি স্ৰাস্স ৰচনীযোতি. তত্থ কুক্কুটচ্ছাপকানন্তি কুক্কুটপোতকানং. কিন্তি স্ৰাস্স ৰচনীযোতি সো কিন্তি ৰচনীযো অস্স, কিং ৰত্তব্বো ভৰেয্য জেট্ঠো ৰা কনিট্ঠো ৰাতি.
‘‘জেট্ঠো’’তিস্স, ভো গোতম, ৰচনীযোতি, ভো গোতম, সো জেট্ঠো ইতি অস্স ৰচনীযো. কস্মাতি চে? সো হি নেসং জেট্ঠোতি, যস্মা সো নেসং ৰুদ্ধতরোতি অত্থো. অথস্স ভগৰা ওপম্মং সম্পটিপাদেন্তো এৰমেৰ খোতি আহ, যথা সো কুক্কুটপোতকো, এৰং অহম্পি. অৰিজ্জাগতায পজাযাতি অৰিজ্জা ৰুচ্চতি অঞ্ঞাণং, তত্থ গতায. পজাযাতি সত্তধিৰচনমেতং, অৰিজ্জাকোসস্স অন্তো পৰিট্ঠেসু সত্তেসূপি ৰুত্তং হোতি. অণ্ডভূতাযাতি অণ্ডে ভূতায পজাতায সঞ্জাতায. যথা হি অণ্ডে নিব্বত্তা একচ্চে সত্তা অণ্ডভূতাতি ৰুচ্চন্তি, এৰমযং সব্বাপি পজা অৰিজ্জণ্ডকোসে নিব্বত্তত্তা অণ্ডভূতাতি ৰুচ্চতি. পরিযোনদ্ধাযাতি তেন অৰিজ্জণ্ডকোসেন সমন্ততো ওনদ্ধায বদ্ধায ৰেঠিতায. অৰিজ্জণ্ডকোসং পদালেত্ৰাতি তং অৰিজ্জামযং অণ্ডকোসং ভিন্দিত্ৰা. একোৰ লোকেতি সকলেপি লোকসন্নিৰাসে অহমেৰ একো অদুতিযো. অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি উত্তররহিতং সব্বসেট্ঠং সম্মা সামঞ্চ বোধিং, অথ ৰা পসত্থং সুন্দরঞ্চ বোধিং. অরহত্তমগ্গঞাণস্সেতং নামং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্সাপি নামমেৰ. উভযম্পি ৰট্টতি. অঞ্ঞেসং অরহত্তমগ্গো অনুত্তরা বোধি হোতি, ন হোতীতি? ন হোতি. কস্মা? অসব্বগুণদাযকত্তা. তেসঞ্হি কস্সচি অরহত্তমগ্গো অরহত্তফলমেৰ দেতি, কস্সচি তিস্সো ৰিজ্জা, কস্সচি ছ অভিঞ্ঞা, কস্সচি চতস্সো পটিসম্ভিদা, কস্সচি সাৰকপারমিঞাণং. পচ্চেকবুদ্ধানম্পি পচ্চেকবোধিঞাণমেৰ দেতি, বুদ্ধানং পন সব্বগুণসম্পত্তিং দেতি অভিসেকো ৰিয রঞ্ঞো সব্বলোকিস্সরভাৰং. তস্মা অঞ্ঞস্স কস্সচিপি অনুত্তরা বোধি ন হোতীতি. অভিসম্বুদ্ধোতি অব্ভঞ্ঞাসিং পটিৰিজ্ঝিং, পত্তোম্হি অধিগতোম্হীতি ৰুত্তং হোতি.
ইদানি যদেতং ভগৰতা ‘‘এৰমেৰ খো’’তিআদিনা নযেন ৰুত্তং ওপম্মসম্পটিপাদনং, তং এৰং অত্থেন সংসন্দিত্ৰা ৰেদিতব্বং – যথা হি তস্সা কুক্কুটিযা অত্তনো অণ্ডেসু অধিসযনাদিতিৰিধকিরিযাকরণং, এৰং বোধিপল্লঙ্কে নিসিন্নস্স বোধিসত্তভূতস্স ভগৰতো অত্তনো সন্তানে অনিচ্চং, দুক্খং, অনত্তাতি তিৰিধানুপস্সনাকরণং. কুক্কুটিযা তিৰিধকিরিযাসম্পাদনেন অণ্ডানং অপূতিভাৰো ৰিয বোধিসত্তভূতস্স ভগৰতো তিৰিধানুপস্সনাসম্পাদনেন ৰিপস্সনাঞাণস্স অপরিহানি. কুক্কুটিযা তিৰিধকিরিযাকরণেন অণ্ডানং অল্লসিনেহপরিযাদানং ৰিয বোধিসত্তভূতস্স ভগৰতো তিৰিধানুপস্সনাসম্পাদনেন ভৰত্তযানুগতনিকন্তিসিনেহপরিযাদানং. কুক্কুটিযা তিৰিধকিরিযাকরণেন অণ্ডকপালানং তনুভাৰো ৰিয বোধিসত্তভূতস্স ভগৰতো তিৰিধানুপস্সনাসম্পাদনেন অৰিজ্জণ্ডকোসস্স তনুভাৰো, কুক্কুটিযা তিৰিধকিরিযাকরণেন কুক্কুটপোতকস্স পাদনখতুণ্ডকানং থদ্ধখরভাৰো ৰিয বোধিসত্তভূতস্স ভগৰতো তিৰিধানুপস্সনাসম্পাদনেন ৰিপস্সনাঞাণস্স তিক্খখরৰিপ্পসন্নসূরভাৰো. কুক্কুটিযা তিৰিধকিরিযাকরণেন কুক্কুটপোতকস্স পরিণামকালো ৰিয বোধিসত্তভূতস্স ভগৰতো তিৰিধানুপস্সনাসম্পাদনেন ৰিপস্সনাঞাণস্স পরিণামকালো ৰড্ঢিকালো গব্ভগ্গহণকালো. কুক্কুটিযা তিৰিধকিরিযাকরণেন কুক্কুটপোতকস্স পাদনখসিখায ৰা মুখতুণ্ডকেন ৰা অণ্ডকোসং পদালেত্ৰা পক্খে পপ্ফোটেত্ৰা সোত্থিনা অভিনিব্ভিদাকালো ৰিয ভগৰতো তিৰিধানুপস্সনাসম্পাদনেন ৰিপস্সনাঞাণগব্ভং গণ্হাপেত্ৰা অনুপুব্বাধিগতেন অরহত্তমগ্গেন অৰিজ্জণ্ডকোসং পদালেত্ৰা অভিঞ্ঞাপক্খে পপ্ফোটেত্ৰা সোত্থিনা সকলবুদ্ধগুণসচ্ছিকতকালো ৰেদিতব্বো.
অহঞ্হি, ব্রাহ্মণ, জেট্ঠো সেট্ঠো লোকস্সাতি, ব্রাহ্মণ, যথা তেসং কুক্কুটপোতকানং পঠমতরং অণ্ডকোসং পদালেত্ৰা অভিনিব্বত্তো কুক্কুটপোতকো জেট্ঠো হোতি, এৰং অৰিজ্জাগতায পজায তং অৰিজ্জণ্ডকোসং পদালেত্ৰা পঠমতরং অরিযায জাতিযা জাতত্তা অহঞ্হি জেট্ঠো ৰুদ্ধতমোতি সঙ্খং গতো, সব্বগুণেহি পন অপ্পটিসমত্তা সেট্ঠোতি.
এৰং ভগৰা অত্তনো অনুত্তরং জেট্ঠসেট্ঠভাৰং ব্রাহ্মণস্স পকাসেত্ৰা ইদানি যায পটিপদায তং অধিগতো, তং পটিপদং পুব্বভাগতো পভুতি দস্সেতুং আরদ্ধং খো পন মে, ব্রাহ্মণাতিআদিমাহ. তত্থ আরদ্ধং খো পন মে, ব্রাহ্মণ, ৰীরিযং অহোসীতি, ব্রাহ্মণ, ন মযা অযং অনুত্তরো জেট্ঠসেট্ঠভাৰো কুসীতেন মুট্ঠস্সতিনা সারদ্ধকাযেন ৰিক্খিত্তচিতেন অধিগতো, অপিচ খো তদধিগমায আরদ্ধং খো পন মে ৰীরিযং অহোসি. বোধিমণ্ডে নিসিন্নেন মযা চতুসম্মপ্পধানভেদং ৰীরিযং আরদ্ধং অহোসি, পগ্গহিতং অসিথিলপ্পৰত্তিতং. আরদ্ধত্তাযেৰ চ মে তং অসল্লীনং অহোসি. ন কেৰলঞ্চ ৰীরিযমেৰ, সতিপি মে আরম্মণাভিমুখভাৰেন উপট্ঠিতা অহোসি, উপট্ঠিতত্তাযেৰ চ অসম্মুট্ঠা. পস্সদ্ধো কাযো অসারদ্ধোতি কাযচিত্তপ্পস্সদ্ধিৰসেন কাযোপি মে পস্সদ্ধো অহোসি. তত্থ যস্মা নামকাযে পস্সদ্ধে রূপকাযোপি পস্সদ্ধোযেৰ হোতি, তস্মা ‘‘নামকাযো রূপকাযো’’তি অৰিসেসেত্ৰাৰ ‘‘পস্সদ্ধো কাযো’’তি ৰুত্তং. অসারদ্ধোতি সো চ খো পস্সদ্ধত্তাযেৰ অসারদ্ধো, ৰিগতদরথোতি ৰুত্তং হোতি. সমাহিতং চিত্তং একগ্গন্তি চিত্তম্পি মে সম্মা আহিতং সুট্ঠু ঠপিতং অপ্পিতং ৰিয অহোসি, সমাহিতত্তা এৰ চ একগ্গং অচলং নিপ্ফন্দনন্তি. এত্তাৰতা ঝানস্স পুব্বভাগপটিপদা কথিতা হোতি.
ইদানি ইমায পটিপদায অধিগতং পঠমজ্ঝানং আদিং কত্ৰা ৰিজ্জাত্তযপরিযোসানং ৰিসেসং দস্সেন্তো সো খো অহন্তিআদিমাহ. তত্থ যং যাৰ ৰিনিচ্ছযনযেন ৰত্তব্বং সিযা, তং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৬৯) ৰুত্তমেৰ.
অযং খো মে, ব্রাহ্মণাতিআদীসু পন ৰিজ্জাতি ৰিদিতকরণট্ঠেন ৰিজ্জা. কিং ৰিদিতং করোতি? পুব্বেনিৰাসং. অৰিজ্জাতি তস্সেৰ পুব্বেনিৰাসস্স অৰিদিতকরণট্ঠেন তপ্পটিচ্ছাদকমোহো. তমোতি স্ৰেৰ মোহো তপ্পটিচ্ছাদকট্ঠেন তমো নাম. আলোকোতি সা এৰ ৰিজ্জা ওভাসকরণট্ঠেন আলোকোতি. এত্থ চ ৰিজ্জা অধিগতাতি অত্থো, সেসং পসংসাৰচনং. যোজনা পনেত্থ – অযং খো মে ৰিজ্জা অধিগতা, তস্স মে অধিগতৰিজ্জস্স অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিনট্ঠাতি অত্থো. কস্মা? যস্মা ৰিজ্জা উপ্পন্না. এস নযো ইতরস্মিম্পি পদদ্ৰযে. যথা তন্তি এত্থ তন্তি নিপাতমত্তং. সতিযা অৰিপ্পৰাসেন অপ্পমত্তস্স ৰীরিযাতাপেন আতাপিনো কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খাতায পহিতত্তস্স পেসিতত্তস্সাতি অত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যথা অপ্পমত্তস্স আতাপিনো পহিতত্তস্স ৰিহরতো অৰিজ্জা ৰিহঞ্ঞেয্য, ৰিজ্জা উপ্পজ্জেয্য তমো ৰিহঞ্ঞেয্য, আলোকো উপ্পজ্জেয্য, এৰমেৰ মম অৰিজ্জা ৰিহতা, ৰিজ্জা উপ্পন্না, তমো ৰিহতো, আলোকো উপ্পন্নো. এতস্স মে পধানানুযোগস্স অনুরূপমেৰ ফলং লদ্ধন্তি.
অযং খো মে, ব্রাহ্মণ, পঠমা অভিনিব্ভিদা অহোসি কুক্কুটচ্ছাপকস্সেৰ অণ্ডকোসম্হাতি অযং খো মম, ব্রাহ্মণ, পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণমুখতুণ্ডকেন পুব্বে নিৰুত্থখন্ধপ্পটিচ্ছাদকং অৰিজ্জণ্ডকোসং পদালেত্ৰা পঠমা অভিনিব্ভিদা পঠমা নিক্খন্তি পঠমা অরিযাজাতি অহোসি কুক্কুটচ্ছাপকস্সেৰ মুখতুণ্ডকেন ৰা পাদনখসিখায ৰা অণ্ডকোসং পদালেত্ৰা তম্হা অণ্ডকোসম্হা অভিনিব্ভিদা নিক্খন্তি কুক্কুটনিকাযে পচ্চাজাতীতি. অযং তাৰ পুব্বেনিৰাসকথাযং নযো.
চুতুপপাতকথায পন ৰিজ্জাতি দিব্বচক্খুঞাণৰিজ্জা. অৰিজ্জাতি চুতুপপাতপ্পটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা. যথা পন পুব্বেনিৰাসকথাযং ‘‘পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণমুখতুণ্ডকেন পুব্বে নিৰুত্থক্খন্ধপ্পটিচ্ছাদকং অৰিজ্জণ্ডকোসং পদালেত্ৰা’’তি ৰুত্তং, এৰমিধ ‘‘চুতুপপাতঞাণমুখতুণ্ডকেন চুতুপপাতপ্পটিচ্ছাদকং অৰিজ্জণ্ডকোসং পদালেত্ৰা’’তি ৰত্তব্বং.
যং পনেতং পচ্চৰেক্খণঞাণপরিগ্গহিতং আসৰানং খযঞাণাধিগমং ব্রাহ্মণস্স দস্সেন্তো অযং খো মে, ব্রাহ্মণ, ততিযা ৰিজ্জাতিআদিমাহ, তত্থ ৰিজ্জাতি অরহত্তমগ্গৰিজ্জা. অৰিজ্জাতি চতুসচ্চপ্পটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা. অযং খো মে, ব্রাহ্মণ, ততিযা অভিনিব্ভিদা অহোসীতি এত্থ অযং খো মম, ব্রাহ্মণ, আসৰানং খযঞাণমুখতুণ্ডকেন চতুসচ্চপটিচ্ছাদকং অৰিজ্জণ্ডকোসং পদালেত্ৰা ততিযা অভিনিব্ভিদা ততিযা নিক্খন্তি ততিযা অরিযজাতি অহোসি কুক্কুটচ্ছাপকস্সেৰ মুখতুণ্ডকেন ৰা পাদনখসিখায ৰা অণ্ডকোসং পদালেত্ৰা তম্হা অণ্ডকোসম্হা অভিনিব্ভিদা নিক্খন্তি কুক্কুটনিকাযে পচ্চাজাতীতি.
এত্তাৰতা কিং দস্সেসীতি? সো হি, ব্রাহ্মণ, কুক্কুটচ্ছাপকো অণ্ডকোসং পদালেত্ৰা ততো নিক্খমন্তো সকিমেৰ জাযতি, অহং পন পুব্বেনিৰুত্থক্খন্ধপ্পটিচ্ছাদকং অৰিজ্জণ্ডকোসং ভিন্দিত্ৰা পঠমং তাৰ পুব্বেনিৰাসানুস্সতিঞাণৰিজ্জায জাতো. ততো সত্তানং চুতিপটিসন্ধিপ্পটিচ্ছাদকং অৰিজ্জণ্ডকোসং পদালেত্ৰা দুতিযং দিব্বচক্খুঞাণৰিজ্জায জাতো, পুন চতুসচ্চপ্পটিচ্ছাদকং অৰিজ্জণ্ডকোসং পদালেত্ৰা ততিযং আসৰানং খযঞাণৰিজ্জায জাতো. এৰং তীহি ৰিজ্জাহি তিক্খত্তুং জাতোম্হি. সা চ মে জাতি অরিযা সুপরিসুদ্ধাতি ইদং দস্সেতি. এৰংদস্সেন্তো চ পুব্বেনিৰাসঞাণেন অতীতংসঞাণং, দিব্বচক্খুনা পচ্চুপ্পন্নানাগতংসঞাণং, আসৰক্খযেন সকললোকিযলোকুত্তরগুণন্তি এৰং তীহি ৰিজ্জাহি সব্বেপি সব্বঞ্ঞুগুণে পকাসেত্ৰা অত্তনো অরিযায জাতিযা জেট্ঠসেট্ঠভাৰং ব্রাহ্মণস্স দস্সেসি.
এৰং ৰুত্তে ৰেরঞ্জো ব্রাহ্মণোতি এৰং ভগৰতা লোকানুকম্পকেন ব্রাহ্মণং অনুকম্পমানেন নিগুহিতব্বেপি অত্তনো অরিযায জাতিযা জেট্ঠসেট্ঠভাৰে ৰিজ্জাত্তযপকাসিকায ধম্মদেসনায ৰুত্তে পীতিৰিপ্ফারপরিপুণ্ণগত্তচিত্তো ৰেরঞ্জো ব্রাহ্মণো তং ভগৰতো অরিযায জাতিযা জেট্ঠসেট্ঠভাৰং ৰিদিত্ৰা ‘‘ঈদিসং নামাহং সব্বলোকজেট্ঠং সব্বগুণসমন্নাগতং সব্বঞ্ঞুং ‘অঞ্ঞেসং অভিৰাদনাদিকম্মং ন করোতী’তি অৰচং, ধিরত্থু ৰত, ভো, অঞ্ঞাণ’’ন্তি অত্তানং গরহিত্ৰা ‘‘অযং দানি লোকে অরিযায জাতিযা পুরেজাতট্ঠেন জেট্ঠো, সব্বগুণেহি অপ্পটিসমট্ঠেন সেট্ঠো’’তি নিট্ঠং গন্ত্ৰা ভগৰন্তং এতদৰোচ – জেট্ঠো ভৰং গোতমো সেট্ঠো ভৰং গোতমোতি. এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা পুন তং ভগৰতো ধম্মদেসনং অব্ভনুমোদমানো অভিক্কন্তং ভো গোতমাতিআদিমাহ. তং ৰুত্তত্থমেৰাতি.
২. সীহসুত্তৰণ্ণনা
১২. দুতিযে অভিঞ্ঞাতাতি ঞাতা পঞ্ঞাতা পাকটা. সন্থাগারেতি মহাজনস্স ৰিস্সমনত্থায কতে অগারে. সা কির সন্থাগারসালা নগরমজ্ঝে অহোসি, চতূসু ঠানেসু ঠিতানং পঞ্ঞাযতি, চতূহি দিসাহি আগতমনুস্সা পঠমং তত্থ ৰিস্সমিত্ৰা পচ্ছা অত্তনো অত্তনো ফাসুকট্ঠানং গচ্ছন্তি. রাজকুলানং রজ্জকিচ্চসন্থরণত্থায কতং অগারন্তিপি ৰদন্তিযেৰ. তত্থ হি নিসীদিত্ৰা লিচ্ছৰিরাজানো রজ্জকিচ্চং সন্থরন্তি করোন্তি ৰিচারেন্তি. সন্নিসিন্নাতি তেসং নিসীদনত্থঞ্ঞেৰ পঞ্ঞত্তেসু মহারহৰরপচ্চত্থরণেসু সমুস্সিতসেতচ্ছত্তেসু আসনেসু সন্নিসিন্না. অনেকপরিযাযেন বুদ্ধস্স ৰণ্ণং ভাসন্তীতি রাজকুলে কিচ্চঞ্চেৰ লোকত্থচরিযঞ্চ ৰিচারেত্ৰা অনেকেহি কারণেহি বুদ্ধস্স ৰণ্ণং ভাসন্তি কথেন্তি দীপেন্তি. পণ্ডিতা হি তে রাজানো সদ্ধা পসন্না সোতাপন্নাপি সকদাগামিনোপি অনাগামিনোপি অরিযসাৰকা, তে সব্বেপি লোকিযজটং ছিন্দিত্ৰা বুদ্ধাদীনং তিণ্ণং রতনানং ৰণ্ণং ভাসন্তি. তত্থ তিৰিধো বুদ্ধৰণ্ণো নাম চরিযৰণ্ণো, সরীরৰণ্ণো, গুণৰণ্ণোতি. তত্রিমে রাজানো চরিযায ৰণ্ণং আরভিংসু – ‘‘দুক্করং ৰত কতং সম্মাসম্বুদ্ধেন কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খেয্যানি দস পারমিযো, দস উপপারমিযো, দস পরমত্থপারমিযোতি সমত্তিংস পারমিযো পূরেন্তেন, ঞাতত্থচরিযং, লোকত্থচরিযং, বুদ্ধচরিযং মত্থকং পাপেত্ৰা পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজন্তেনা’’তি অড্ঢচ্ছক্কেহি জাতকসতেহি বুদ্ধৰণ্ণং কথেন্তা তুসিতভৰনং পাপেত্ৰা ঠপযিংসু.
ধম্মস্স ৰণ্ণং ভাসন্তা পন ‘‘তেন ভগৰতা ধম্মো দেসিতো, নিকাযতো পঞ্চ নিকাযা, পিটকতো তীণি পিটকানি, অঙ্গতো নৰ অঙ্গানি, খন্ধতো চতুরাসীতিধম্মক্খন্ধসহস্সানী’’তি কোট্ঠাসৰসেন ধম্মগুণং কথযিংসু.
সঙ্ঘস্স ৰণ্ণং ভাসন্তা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা ‘‘পটিলদ্ধসদ্ধা কুলপুত্তা ভোগক্খন্ধঞ্চেৰ ঞাতিপরিৰট্টঞ্চ পহায সেতচ্ছত্তং ওপরজ্জং সেনাপতিসেট্ঠিভণ্ডাগারিকট্ঠানন্তরাদীনি অগণেত্ৰা নিক্খম্ম সত্থু ৰরসাসনে পব্বজন্তি. সেতচ্ছত্তং পহায পব্বজিতানং ভদ্দিযরাজমহাকপ্পিনপুক্কুসাতিআদীনং রাজপব্বজিতানংযেৰ বুদ্ধকালে অসীতিসহস্সানি অহেসুং. অনেককোটিসতং ধনং পহায পব্বজিতানং পন যসকুলপুত্তসোণসেট্ঠিপুত্তরট্ঠপালকুলপুত্তাদীনং পরিচ্ছেদো নত্থি. এৰরূপা চ এৰরূপা চ কুলপুত্তা সত্থু সাসনে পব্বজন্তী’’তি পব্বজ্জাসঙ্খেপৰসেন সঙ্ঘগুণে কথযিংসু.
সীহো সেনাপতীতি এৰংনামকো সেনায অধিপতি. ৰেসালিযঞ্হি সত্ত সহস্সানি সত্ত সতানি সত্ত চ রাজানো. তে সব্বেপি সন্নিপতিত্ৰা সব্বেসং মনং গহেত্ৰা ‘‘রট্ঠং ৰিচারেতুং সমত্থং একং ৰিচিনথা’’তি ৰিচিনন্তা সীহং রাজকুমারং দিস্ৰা ‘‘অযং সক্খিস্সতী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা তস্স রত্তমণিৰণ্ণং কম্বলপরিযোনদ্ধং সেনাপতিচ্ছত্তং অদংসু. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘সীহো সেনাপতী’’তি. নিগণ্ঠসাৰকোতি নিগণ্ঠস্স নাটপুত্তস্স পচ্চযদাযকো উপট্ঠাকো. জম্বুদীপতলস্মিঞ্হি তযো জনা নিগণ্ঠানং অগ্গুপট্ঠাকা – নাল়ন্দাযং, উপালি গহপতি, কপিলপুরে ৰপ্পো সক্কো, ৰেসালিযং অযং সীহো সেনাপতীতি. নিসিন্নো হোতীতি সেসরাজূনং পরিসায অন্তরন্তরে আসনানি পঞ্ঞাপযিংসু, সীহস্স পন মজ্ঝে ঠানেতি তস্মিং পঞ্ঞত্তে মহারহে রাজাসনে নিসিন্নো হোতি. নিস্সংসযন্তি নিব্বিচিকিচ্ছং অদ্ধা একংসেন, ন হেতে যস্স ৰা তস্স ৰা অপ্পেসক্খস্স এৰং অনেকসতেহি কারণেহি ৰণ্ণং ভাসন্তি.
যেন নিগণ্ঠো নাটপুত্তো তেনুপসঙ্কমীতি নিগণ্ঠো কির নাটপুত্তো ‘‘সচাযং সীহো কস্সচিদেৰ সমণস্স গোতমস্স ৰণ্ণং কথেন্তস্স সুত্ৰা সমণং গোতমং দস্সনায উপসঙ্কমিস্সতি, ময্হং পরিহানি ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা পঠমতরংযেৰ সীহং সেনাপতিং এতদৰোচ – ‘‘সেনাপতি ইমস্মিং লোকে ‘অহং বুদ্ধো অহং বুদ্ধো’তি বহূ ৰিচরন্তি. সচে ত্ৰং কস্সচি দস্সনায উপসঙ্কমিতুকামো অহোসি, মং পুচ্ছেয্যাসি. অহং তে যুত্তট্ঠানং পেসেস্সামি, অযুত্তট্ঠানতো নিৰারেস্সামী’’তি. সো তং কথং অনুস্সরিত্ৰা ‘‘সচে মং পেসেস্সতি, গমিস্সামি. নো চে, ন গমিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা যেন নিগণ্ঠো নাটপুত্তো, তেনুপসঙ্কমি.
অথস্স ৰচনং সুত্ৰা নিগণ্ঠো মহাপব্বতেন ৰিয বলৰসোকেন ওত্থটো ‘‘যত্থ দানিস্সাহং গমনং ন ইচ্ছামি, তত্থেৰ গন্তুকামো জাতো, হতোহমস্মী’’তি অনত্তমনো হুত্ৰা ‘‘পটিবাহনুপাযমস্স করিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা কিং পন ত্ৰন্তিআদিমাহ. এৰং ৰদন্তো ৰিচরন্তং গোণং দণ্ডেন পহরন্তো ৰিয জলমানং পদীপং নিব্বাপেন্তো ৰিয ভত্তভরিতং পত্তং নিক্কুজ্জন্তো ৰিয চ সীহস্স উপ্পন্নপীতিং ৰিনাসেসি. গমিযাভিসঙ্খারোতি হত্থিযানাদীনং যোজাপনগন্ধমালাদিগ্গহণৰসেন পৰত্তো পযোগো. সো পটিপ্পস্সম্ভীতি সো ৰূপসন্তো.
দুতিযম্পি খোতি দুতিযৰারম্পি. ইমস্মিঞ্চ ৰারে বুদ্ধস্স ৰণ্ণং ভাসন্তা তুসিতভৰনতো পট্ঠায যাৰ মহাবোধিপল্লঙ্কা দসবলস্স হেট্ঠা পাদতলেহি উপরি কেসগ্গেহি পরিচ্ছিন্দিত্ৰা দ্ৰত্তিংসমহাপুরিসলক্খণঅসীতিঅনুব্যঞ্জনব্যামপ্পভানং ৰসেন সরীরৰণ্ণং কথযিংসু. ধম্মস্স ৰণ্ণং ভাসন্তা ‘‘একপদেপি একব্যঞ্জনেপি অৰখলিতং নাম নত্থী’’তি সুকথিতৰসেনেৰ ধম্মগুণং কথযিংসু. সঙ্ঘস্স ৰণ্ণং ভাসন্তা ‘‘এৰরূপং যসসিরিৰিভৰং পহায সত্থু সাসনে পব্বজিতা ন কোসজ্জপকতিকা হোন্তি, তেরসসু পন ধুতঙ্গগুণেসু পরিপূরকারিনো হুত্ৰা সত্তসু অনুপস্সনাসু কম্মং করোন্তি, অট্ঠতিংসারম্মণৰিভত্তিযো ৰল়ঞ্জেন্তী’’তি পটিপদাৰসেন সঙ্ঘগুণে কথযিংসু.
ততিযৰারে পন বুদ্ধস্স ৰণ্ণং ভাসমানা ‘‘ইতিপি সো ভগৰা’’তি সুত্তন্তপরিযাযেনেৰ বুদ্ধগুণে কথযিংসু, ‘‘স্ৰাক্খাতো ভগৰতা ধম্মো’’তিআদিনা সুত্তন্তপরিযাযেনেৰ ধম্মগুণে, ‘‘সুপ্পটিপন্নো ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘো’’তিআদিনা সুত্তন্তপরিযাযেনেৰ সঙ্ঘগুণে চ কথযিংসু. ততো সীহো চিন্তেসি – ‘‘ইমেসঞ্চ লিচ্ছৰিরাজকুমারানং ততিযদিৰসতো পট্ঠায বুদ্ধধম্মসঙ্ঘগুণে কথেন্তানং মুখং নপ্পহোতি, অদ্ধা অনোমগুণেন সমন্নাগতা সো ভগৰা, ইমং দানি উপ্পন্নং পীতিং অৰিজহিত্ৰাৰ অহং অজ্জ সম্মাসম্বুদ্ধং পস্সিস্সামী’’তি. অথস্স ‘‘কিং হি মে করিস্সন্তি নিগণ্ঠা’’তি ৰিতক্কো উদপাদি. তত্থ কিং হি মে করিস্সন্তীতি কিং নাম ময্হং নিগণ্ঠা করিস্সন্তি. অপলোকিতা ৰা অনপলোকিতা ৰাতি আপুচ্ছিতা ৰা অনাপুচ্ছিতা ৰা. ন হি মে তে আপুচ্ছিতা যানৰাহনসম্পত্তিং, ন চ ইস্সরিযৰিসেসং দস্সন্তি, নাপি অনাপুচ্ছিতা হরিস্সন্তি, অফলং এতেসং আপুচ্ছনন্তি অধিপ্পাযো.
ৰেসালিযা নিয্যাসীতি যথা হি গিম্হকালে দেৰে ৰুট্ঠে উদকং সন্দমানং নদিং ওতরিত্ৰা থোকমেৰ গন্ত্ৰা তিট্ঠতি নপ্পৰত্ততি, এৰং সীহস্স পঠমদিৰসে ‘‘দসবলং পস্সিস্সামী’’তি উপ্পন্নায পীতিযা নিগণ্ঠেন পটিবাহিতকালো. যথাপি দুতিযদিৰসে দেৰে ৰুট্ঠে উদকং সন্দমানং নদিং ওতরিত্ৰা থোকং গন্ত্ৰা ৰালিকাপুঞ্জং পহরিত্ৰা অপ্পৰত্তং হোতি, এৰং সীহস্স দুতিযদিৰসে ‘‘দসবলং পস্সিস্সামী’’তি উপ্পন্নায পীতিযা নিগণ্ঠেন পটিবাহিতকালো. যথা ততিযদিৰসে দেৰে ৰুট্ঠে উদকং সন্দমানং নদিং ওতরিত্ৰা পুরাণপণ্ণসুক্খদণ্ডকট্ঠকচৰরাদীনি পরিকড্ঢন্তং ৰালিকাপুঞ্জং ভিন্দিত্ৰা সমুদ্দনিন্নমেৰ হোতি, এৰং সীহো ততিযদিৰসে তিণ্ণং ৰত্থূনং গুণকথং সুত্ৰা উপ্পন্নে পীতিপামোজ্জে ‘‘অফলা নিগণ্ঠা নিপ্ফলা নিগণ্ঠা, কিং মে ইমে করিস্সন্তি, গমিস্সামহং সত্থুসন্তিক’’ন্তি মনং অভিনীহরিত্ৰা ৰেসালিযা নিয্যাসি. নিয্যন্তো চ ‘‘চিরস্সাহং দসবলস্স সন্তিকং গন্তুকামো জাতো, ন খো পন মে যুত্তং অঞ্ঞাতকৰেসেন গন্তু’’ন্তি ‘‘যেকেচি দসবলস্স সন্তিকং গন্তুকামা, সব্বে নিক্খমন্তূ’’তি ঘোসনং কারেত্ৰা পঞ্চরথসতানি যোজাপেত্ৰা উত্তমরথে ঠিতো তেহি চেৰ পঞ্চহি রথসতেহি মহতিযা চ পরিসায পরিৰুতো গন্ধপুপ্ফচুণ্ণৰাসাদীনি গাহাপেত্ৰা নিয্যাসি. দিৰা দিৰস্সাতি দিৰসস্স চ দিৰা, মজ্ঝন্হিকে অতিক্কন্তমত্তে.
যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি আরামং পৰিসন্তো দূরতোৰ অসীতি-অনুব্যঞ্জন-ব্যামপ্পভা-দ্ৰত্তিংস-মহাপুরিসলক্খণানি ছব্বণ্ণঘনবুদ্ধরস্মিযো চ দিস্ৰা ‘‘এৰরূপং নাম পুরিসং এৰং আসন্নে ৰসন্তং এত্তকং কালং নাদ্দসং, ৰঞ্চিতো ৰতম্হি, অলাভা ৰত মে’’তি চিন্তেত্ৰা মহানিধিং দিস্ৰা দলিদ্দপুরিসো ৰিয সঞ্জাতপীতিপামোজ্জো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি. ধম্মস্স চানুধম্মং ব্যাকরোন্তীতি ভোতা গোতমেন ৰুত্তকারণস্স অনুকারণং কথেন্তি. কারণৰচনো হেত্থ ধম্মসদ্দো ‘‘হেতুম্হি ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭২০) ৰিয. কারণন্তি চেত্থ তথাপৰত্তস্স সদ্দস্স অত্থো অধিপ্পেতো তস্স পৰত্তিহেতুভাৰতো. অত্থপ্পযুত্তো হি সদ্দপ্পযোগো. অনুকারণন্তি এসো এৰ পরেহি তথা ৰুচ্চমানো. সহধম্মিকো ৰাদানুৰাদোতি. পরেহি ৰুত্তকারণেহি সকারণো হুত্ৰা তুম্হাকং ৰাদো ৰা ততো পরং তস্স অনুৰাদো ৰা কোচি অপ্পমত্তকোপি ৰিঞ্ঞূহি গরহিতব্বং ঠানং কারণং ন আগচ্ছতি. ইদং ৰুত্তং হোতি – কিং সব্বাকারেনপি তৰ ৰাদে গারয্হং কারণং নত্থীতি. অনব্ভক্খাতুকামাতি ন অভূতেন ৰত্তুকামা. অত্থি সীহপরিযাযোতিআদীনং অত্থো ৰেরঞ্জকণ্ডে আগতনযেনেৰ ৰেদিতব্বো. পরমেন অস্সাসেনাতি চতুমগ্গচতুফলসঙ্খাতেন উত্তমেন. অস্সাসায ধম্মং দেসেমীতি অস্সাসনত্থায সন্থম্ভনত্থায ধম্মং দেসেমি. ইতি ভগৰা অট্ঠহঙ্গেহি সীহস্স সেনাপতিস্স ধম্মং দেসেসি.
অনুৰিচ্চকারন্তি অনুৰিদিত্ৰা চিন্তেত্ৰা তুলযিত্ৰা কত্তব্বং করোহীতি ৰুত্তং হোতি. সাধু হোতীতি সুন্দরো হোতি. তুম্হাদিসস্মিঞ্হি মং দিস্ৰা মং সরণং গচ্ছন্তে নিগণ্ঠং দিস্ৰা নিগণ্ঠং সরণং গচ্ছন্তে ‘‘কিং অযং সীহো দিট্ঠদিট্ঠমেৰ সরণং গচ্ছতী’’তি গরহা উপ্পজ্জতি, তস্মা অনুৰিচ্চকারো তুম্হাদিসানং সাধূতি দস্সেতি. পটাকং পরিহরেয্যুন্তি তে কির এৰরূপং সাৰকং লভিত্ৰা ‘‘অসুকো নাম রাজা ৰা রাজমহামত্তো ৰা সেট্ঠি ৰা অম্হাকং সরণং গতো সাৰকো জাতো’’তি পটাকং উক্খিপিত্ৰা নগরে ঘোসেন্তা আহিণ্ডন্তি. কস্মা? এৰং নো মহন্তভাৰো আৰিভৰিস্সতীতি চ. সচে পনস্স ‘‘কিমহং এতেসং সরণং গতো’’তি ৰিপ্পটিসারো উপ্পজ্জেয্য, তম্পি সো ‘‘এতেসং মে সরণগতভাৰং বহূ জানন্তি, দুক্খং ইদানি পটিনিৰত্তিতু’’ন্তি ৰিনোদেত্ৰা ন পটিক্কমিস্সতীতি চ. তেনাহ – ‘‘পটাকং পরিহরেয্যু’’ন্তি. ওপানভূতন্তি পটিযত্তউদপানো ৰিয ঠিতং. কুলন্তি তৰ নিৰেসনং. দাতব্বং মঞ্ঞেয্যাসীতি পুব্বে দসপি ৰীসতিপি সট্ঠিপি জনে আগতে দিস্ৰা নত্থীতি অৰত্ৰা দেসি, ইদানি মং সরণং গতকারণমত্তেনেৰ মা ইমেসং দেয্যধম্মং উপচ্ছিন্দি. সম্পত্তানঞ্হি দাতব্বমেৰাতি ওৰদি. সুতং মেতং, ভন্তেতি কুতো সুতন্তি? নিগণ্ঠানং সন্তিকা. তে কির কুলঘরেসু এৰং পকাসেন্তি ‘‘মযং যস্স কস্সচি সম্পত্তস্স দাতব্বন্তি ৰদাম, সমণো পন গোতমো ‘ময্হমেৰ দানং দাতব্বং নাঞ্ঞেসং, ময্হমেৰ সাৰকানং দানং দাতব্বং, নাঞ্ঞেসং সাৰকানং, ময্হমেৰ দিন্নং দানং মহপ্ফলং, নাঞ্ঞেসং, ময্হমেৰ সাৰকানং দিন্নং মহপ্ফলং, নাঞ্ঞেস’ন্তি এৰং ৰদতী’’তি. তং সন্ধায অযং ‘‘সুতং মেত’’ন্তি আহ.
অনুপুব্বিং কথন্তি দানানন্তরং সীলং, সীলানন্তরং সগ্গং, সগ্গানন্তরং মগ্গন্তি এৰং অনুপটিপাটিকথং. তত্থ দানকথন্তি ইদং দানং নাম সুখানং নিদানং, সম্পত্তীনং মূলং, ভোগানং পতিট্ঠা, ৰিসমগতস্স তাণং লেণং গতি পরাযণং, ইধলোকপরলোকেসু দানসদিসো অৰস্সযো পতিট্ঠা আরম্মণং তাণং লেণং গতি পরাযণং নত্থি. ইদঞ্হি অৰস্সযট্ঠেন রতনমযসীহাসনসদিসং, পতিট্ঠানট্ঠেন মহাপথৰীসদিসং, আরম্মণট্ঠেন আলম্বনরজ্জুসদিসং. ইদঞ্হি দুক্খনিত্থরণট্ঠেন নাৰা, সমস্সাসনট্ঠেন সঙ্গামসূরো, ভযপরিত্তাণট্ঠেন সুসঙ্খতনগরং, মচ্ছেরমলাদীহি অনুপলিত্তট্ঠেন পদুমং, তেসং নিদহনট্ঠেন অগ্গি, দুরাসদট্ঠেন আসিৰিসো, অসন্তাসনট্ঠেন সীহো, বলৰন্তট্ঠেন হত্থী, অভিমঙ্গলসম্মতট্ঠেন সেতৰসভো, খেমন্তভূমিসম্পাপনট্ঠেন ৰলাহকো অস্সরাজা. দানং নামেতং মযা গতমগ্গো, ময্হেসো ৰংসো, মযা দস পারমিযো পূরেন্তেন ৰেলামমহাযঞ্ঞো, মহাগোৰিন্দমহাযঞ্ঞো, মহাসুদস্সনমহাযঞ্ঞো, ৰেস্সন্তরমহাযঞ্ঞোতি, অনেকমহাযঞ্ঞা পৰত্তিতা, সসভূতেন জলিতঅগ্গিক্খন্ধে অত্তানং নিয্যাদেন্তেন সম্পত্তযাচকানং চিত্তং গহিতং. দানঞ্হি লোকে সক্কসম্পত্তিং দেতি মারসম্পত্তিং ব্রহ্মসম্পত্তিং, চক্কৰত্তিসম্পত্তিং, সাৰকপারমীঞাণং, পচ্চেকবোধিঞাণং, অভিসম্বোধিঞাণং দেতীতি এৰমাদিদানগুণপ্পটিসংযুত্তং কথং.
যস্মা পন দানং দেন্তো সীলং সমাদাতুং সক্কোতি, তস্মা তদনন্তরং সীলকথং কথেসি. সীলকথন্তি সীলং নামেতং অৰস্সযো পতিট্ঠা আরম্মণং তাণং লেণং গতি পরাযণং. সীলং নামেতং মম ৰংসো, অহং সঙ্খপালনাগরাজকালে ভূরিদত্তনাগরাজকালে চম্পেয্যনাগরাজকালে সীলৰরাজকালে মাতুপোসকহত্থিরাজকালে ছদ্দন্তহত্থিরাজকালেতি অনন্তেসু অত্তভাৰেসু সীলং পরিপূরেসিং. ইধলোকপরলোকসম্পত্তীনঞ্হি সীলসদিসো অৰস্সযো পতিট্ঠা আরম্মণং তাণং লেণং গতি পরাযণং নত্থি, সীলালঙ্কারসদিসো অলঙ্কারো নত্থি, সীলপুপ্ফসদিসং পুপ্ফং নত্থি, সীলগন্ধসদিসো গন্ধো নত্থি. সীলালঙ্কারেন হি অলঙ্কতং সীলগন্ধানুলিত্তং সদেৰকোপি লোকো ওলোকেন্তো তিত্তিং ন গচ্ছতীতি এৰমাদিসীলগুণপ্পটিসংযুত্তং কথং.
‘‘ইদং পন সীলং নিস্সায অযং সগ্গো লব্ভতী’’তি দস্সেতুং সীলানন্তরং সগ্গকথং কথেসি. সগ্গকথন্তি ‘‘অযং সগ্গো নাম ইট্ঠো কন্তো মনাপো, নিচ্চমেত্থ কীল়া, নিচ্চং সম্পত্তিযো লব্ভন্তি, চাতুমহারাজিকা দেৰা নৰুতিৰস্সসতসহস্সানি দিব্বসুখং দিব্বসম্পত্তিং অনুভৰন্তি, তাৰতিংসা তিস্সো চ ৰস্সকোটিযো সট্ঠি চ ৰস্সসতসহস্সানী’’তি এৰমাদিসগ্গগুণপ্পটিসংযুত্তং কথং. সগ্গসম্পত্তিং কথযন্তানঞ্হি বুদ্ধানং মুখং নপ্পহোতি. ৰুত্তম্পি চেতং – ‘‘অনেকপরিযাযেন খ্ৰাহং, ভিক্খৰে, সগ্গকথং কথেয্য’’ন্তিআদি (ম. নি. ৩.২৫৫).
এৰং সগ্গকথায পলোভেত্ৰা পন হত্থিং অলঙ্করিত্ৰা তস্স সোণ্ডং ছিন্দন্তো ৰিয ‘‘অযম্পি সগ্গো অনিচ্চো অদ্ধুৰো, ন এত্থ ছন্দরাগো কত্তব্বো’’তি দস্সনত্থং ‘‘অপ্পস্সাদা কামা বহুদুক্খা বহুপাযাসা, আদীনৰো এত্থ ভিয্যো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২৩৫-২৩৬; ২.৪২) নযেন কামানং আদীনৰং ওকারং সংকিলেসং কথেসি. তত্থ আদীনৰোতি দোসো. ওকারোতি অৰকারো লামকভাৰো. সংকিলেসোতি তেহি সত্তানং সংসারে সংকিলিস্সনং. যথাহ – ‘‘সংকিলিস্সন্তি ৰত, ভো, সত্তা’’তি (ম. নি. ২.৩৫১).
এৰং কামাদীনৰেন তজ্জেত্ৰা নেক্খম্মে আনিসংসং পকাসেসি. কল্লচিত্তন্তি অরোগচিত্তং. সামুক্কংসিকাতি সামং উক্কংসিকা অত্তনাযেৰ উদ্ধরিত্ৰা গহিতা, সযম্ভুঞাণেন দিট্ঠা অসাধারণা অঞ্ঞেসন্তি অত্থো. কা পন সাতি? অরিযসচ্চদেসনা. তেনেৰাহ – দুক্খং সমুদযং নিরোধং মগ্গন্তি. ৰিরজং ৰীতমলন্তি রাগরজাদীনং অভাৰা ৰিরজং, রাগমলাদীনং ৰিগতত্তা ৰীতমলং. ধম্মচক্খুন্তি ইধ সোতাপত্তিমগ্গো অধিপ্পেতো. তস্স উপ্পত্তিআকারদস্সনত্থং যংকিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্মন্তি আহ. তঞ্হি নিরোধং আরম্মণং কত্ৰা কিচ্চৰসেন এৰং সব্বসঙ্খতং পটিৰিজ্ঝন্তং উপ্পজ্জতি. দিট্ঠো অরিযসচ্চধম্মো এতেনাতি দিট্ঠধম্মো. এস নযো সেসেসুপি. তিণ্ণা ৰিচিকিচ্ছা অনেনাতি তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো. ৰিগতা কথংকথা অস্সাতি ৰিগতকথংকথো. ৰিসারজ্জং পত্তোতি ৰেসারজ্জপ্পত্তো. কত্থ? সত্থুসাসনে. নাস্স পরো পচ্চযো, ন পরং সদ্ধায এত্থ ৰত্ততীতি অপরপ্পচ্চযো.
পৰত্তমংসন্তি পকতিযা পৰত্তং কপ্পিযমংসং মূলং গহেত্ৰা অন্তরাপণে পরিযেসাহীতি অধিপ্পাযো. সম্বহুলা নিগণ্ঠাতি পঞ্চসতমত্তা নিগণ্ঠা. থূলং পসুন্তি থূলং মহাসরীরং গোকণ্ণমহিংসসূকরসঙ্খাতং পসুং. উদ্দিস্সকতন্তি অত্তানং উদ্দিসিত্ৰা কতং, মারিতন্তি অত্থো. পটিচ্চকম্মন্তি স্ৰাযং তং মংসং পটিচ্চ তং পাণৰধকম্মং ফুসতি. তঞ্হি অকুসলং উপড্ঢং দাযকস্স, উপড্ঢং পটিগ্গাহকস্স হোতীতি নেসং লদ্ধি. অপরো নযো – পটিচ্চকম্মন্তি অত্তানং পটিচ্চকতং. অথ ৰা পটিচ্চকম্মন্তি নিমিত্তকম্মস্সেতং অধিৰচনং, তং পটিচ্চকম্মং এত্থ অত্থীতি মংসম্পি পটিচ্চকম্মন্তি ৰুত্তং. উপকণ্ণকেতি কণ্ণমূলে. অলন্তি পটিক্খেপৰচনং, কিং ইমিনাতি অত্থো. ন চ পনেতেতি এতে আযস্মন্তো দীঘরত্তং অৰণ্ণকামা হুত্ৰা অৰণ্ণং ভাসন্তাপি অব্ভাচিক্খন্তা ন জিরিদন্তি, অব্ভক্খানস্স অন্তং ন গচ্ছন্তীতি অত্থো. অথ ৰা লজ্জনত্থে ইদং জিরিদন্তীতি পদং দট্ঠব্বং, ন লজ্জন্তীতি অত্থো.
৩. অস্সাজানীযসুত্তৰণ্ণনা
১৩. ততিযে অঙ্গেহীতি গুণঙ্গেহি. তস্সং দিসাযং জাতো হোতীতি তস্সং সিন্ধুনদীতীরদিসাযং জাতো হোতি. অঞ্ঞেপি ভদ্রা অস্সাজানীযা তত্থেৰ জাযন্তি. অল্লং ৰা সুক্খং ৰাতি অল্লতিণং ৰা সুক্খতিণং ৰা. নাঞ্ঞে অস্সে উব্বেজেতাতি অঞ্ঞে অস্সে ন উব্বেজেতি ন পহরতি ন ডংসতি ন কলহং করোতি. সাঠেয্যানীতি সঠভাৰো. কূটেয্যানীতি কূটভাৰো. জিম্হেয্যানীতি জিম্হভাৰো. ৰঙ্কেয্যানীতি ৰঙ্কভাৰা. ইচ্চস্স চতূহিপি পদেহি অসিক্খিতভাৰোৰ কথিতো. ৰাহীতি ৰহনসভাৰো দিন্নোৰাদপটিকরো. যাৰ জীৰিতমরণপরিযাদানাতি যাৰ জীৰিতস্স মরণেন পরিযোসানা. সক্কচ্চং পরিভুঞ্জতীতি অমতং ৰিয পচ্চৰেক্খিত্ৰা পরিভুঞ্জতি. পুরিসথামেনাতিআদীসু ঞাণথামাদযো কথিতা. সণ্ঠানন্তি ওসক্কনং পটিপ্পস্সদ্ধি.
৪. অস্সখল়ুঙ্কসুত্তৰণ্ণনা
১৪. চতুত্থে ‘‘পেহী’’তি ৰুত্তোতি ‘‘গচ্ছা’’তি ৰুত্তো. পিট্ঠিতো রথং পৰত্তেতীতি খন্ধট্ঠিকেন যুগং উপ্পীল়িত্ৰা পচ্ছিমভাগেন রথং পৰট্টেন্তো ওসক্কতি. পচ্ছা লঙ্ঘতি, কুব্বরং হনতীতি দ্ৰে পচ্ছিমপাদে উক্খিপিত্ৰা তেহি পহরিত্ৰা রথকুব্বরং ভিন্দতি. তিদণ্ডং ভঞ্জতীতি রথস্স পুরতো তযো দণ্ডকা হোন্তি, তে ভঞ্জতি. রথীসায সত্থিং উস্সজ্জিত্ৰাতি সীসং নামেত্ৰা যুগং ভূমিযং পাতেত্ৰা সত্থিনা রথীসং পহরিত্ৰা. অজ্ঝোমদ্দতীতি দ্ৰীহি পুরিমপাদেহি ঈসং মদ্দন্তো তিট্ঠতি. উব্বটুমং রথং করোতীতি থলং ৰা কণ্ডকট্ঠানং ৰা রথং আরোপেতি. অনাদিযিত্ৰাতি অমনসিকত্ৰা অগণিত্ৰা. মুখাধানন্তি মুখঠপনত্থায দিন্নং অযসঙ্খলিকং. খীলট্ঠাযীতি চত্তারো পাদে থম্ভে ৰিয নিচ্চলং ঠপেত্ৰা খীলট্ঠানসদিসেন ঠানেন তিট্ঠতি. ইমস্মিং সুত্তে ৰট্টমেৰ কথিতং.
৫. মলসুত্তৰণ্ণনা
১৫. পঞ্চমে অসজ্ঝাযমলাতি উগ্গহিতমন্তানং অসজ্ঝাযকরণং মলং নাম হোতি. অনুট্ঠানমলা ঘরাতি উট্ঠানৰীরিযাভাৰো ঘরানং মলং নাম. ৰণ্ণস্সাতি সরীরৰণ্ণস্স. রক্খতোতি যংকিঞ্চি অত্তনো সন্তকং রক্খন্তস্স. অৰিজ্জা পরমং মলন্তি ততো সেসাকুসলধম্মমলতো অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণভূতা ৰট্টমূলসঙ্খাতা বহলন্ধকারঅৰিজ্জা পরমং মলং. ততো হি মলতরং নাম নত্থি. ইমস্মিম্পি সুত্তে ৰট্টমেৰ কথিতং.
৬. দূতেয্যসুত্তৰণ্ণনা
১৬. ছট্ঠে দূতেয্যন্তি দূতকম্মং. গন্তুমরহতীতি তং দূতেয্যসঙ্খাতং সাসনং ধারেত্ৰা হরিতুং অরহতি. সোতাতি যো তং অস্স সাসনং দেতি, তস্স সোতা. সাৰেতাতি তং উগ্গণ্হিত্ৰা ‘‘ইদং নাম তুম্হেহি ৰুত্ত’’ন্তি পটিসাৰেতা. উগ্গহেতাতি সুগ্গহিতং কত্ৰা উগ্গহেতা. ধারেতাতি সুধারিতং কত্ৰা ধারেতা. ৰিঞ্ঞাতি অত্থানত্থস্স অত্থং জানিতা. ৰিঞ্ঞাপেতাতি পরং ৰিজানাপেতা. সহিতা সহিতস্সাতি ইদং সহিতং, ইদং অসহিতন্তি এৰং সহিতাসহিতস্স কুসলো, উপগতানুপগতেসু ছেকো সাসনং আরোচেন্তো সহিতং সল্লক্খেত্ৰা আরোচেতি. ন ব্যথতীতি ৰেধতি ন ছম্ভতি. অসন্দিদ্ধন্তি নিস্সন্দেহং ৰিগতসংসযং. পুচ্ছিতোতি পঞ্হত্থায পুচ্ছিতো.
৭-৮. বন্ধনসুত্তদ্ৰযৰণ্ণনা
১৭-১৮. সত্তমে রুণ্ণেনাতি রুদিতেন. আকপ্পেনাতি নিৰাসনপারুপনাদিনা ৰিধানেন. ৰনভঙ্গেনাতি ৰনতো ভঞ্জিত্ৰা আহটেন পুপ্ফফলাদিপণ্ণাকারেন. অট্ঠমেপি এসেৰ নযো.
৯. পহারাদসুত্তৰণ্ণনা
১৯. নৰমে পহারাদোতি এৰংনামকো. অসুরিন্দোতি অসুরজেট্ঠকো. অসুরেসু হি ৰেপচিত্তি রাহু পহারাদোতি ইমে তযো জেট্ঠকা. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি দসবলস্স অভিসম্বুদ্ধদিৰসতো পট্ঠায ‘‘অজ্জ গমিস্সামি স্ৰে গমিস্সামী’’তি একাদস ৰস্সানি অতিক্কমিত্ৰা দ্ৰাদসমে ৰস্সে সত্থু ৰেরঞ্জাযং ৰসনকালে ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধস্স সন্তিকং গমিস্সামী’’তি চিত্তং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘মম ‘অজ্জ স্ৰে’তি দ্ৰাদস ৰস্সানি জাতানি, হন্দাহং ইদানেৰ গচ্ছামী’’তি তঙ্খণংযেৰ অসুরগণপরিৰুতো অসুরভৰনা নিক্খমিত্ৰা দিৰা দিৰস্স যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি, একমন্তং অট্ঠাসীতি সো কির ‘‘তথাগতং পঞ্হং পুচ্ছিত্ৰা এৰ ধম্মং সুণিস্সামী’’তি আগতো, তথাগতস্স পন দিট্ঠকালতো পট্ঠায বুদ্ধগারৰেন পুচ্ছিতুং অসক্কোন্তো অপি সত্থারং ৰন্দিত্ৰা একমন্তং অট্ঠাসি. ততো সত্থা চিন্তেসি – ‘‘অযং পহারাদো মযি অকথেন্তে পঠমতরং কথেতুং ন সক্খিস্সতি, চিণ্ণৰসিট্ঠানেযেৰ নং কথাসমুট্ঠাপনত্থং একং পঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি.
অথ নং পুচ্ছন্তো অপি পন পহারাদাতিআদিমাহ. তত্থ অভিরমন্তীতি রতিং ৰিন্দন্তি, অনুক্কণ্ঠমানা ৰসন্তীতি অত্থো. সো ‘‘পরিচিণ্ণট্ঠানেযেৰ মং ভগৰা পুচ্ছতী’’তি অত্তমনো হুত্ৰা অভিরমন্তি, ভন্তেতি আহ. অনুপুব্বনিন্নোতিআদীনি সব্বানি অনুপটিপাটিযা নিন্নভাৰস্স ৰেৰচনানি. ন আযতকেনেৰ পপাতোতি ন ছিন্নতটমহাসোব্ভো ৰিয আদিতোৰ পপাতো. সো হি তীরতো পট্ঠায একঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলৰিদত্থিরতনযট্ঠিউসভঅড্ঢগাৰুতগাৰুতঅড্ঢযোজনাদিৰসেন গম্ভীরো হুত্ৰা গচ্ছন্তো সিনেরুপাদমূলে চতুরাসীতিযোজনসহস্সগম্ভীরো হুত্ৰা ঠিতোতি দস্সেতি.
ঠিতধম্মোতি ঠিতসভাৰো. কুণপেনাতি যেন কেনচি হত্থিঅস্সাদীনং কল়েৰরেন. থলং উস্সারেতীতি হত্থেন গহেত্ৰা ৰিয ৰীচিপহারেনেৰ থলং খিপতি.
গঙ্গাযমুনাতি ইধ ঠত্ৰা ইমাসং নদীনং উপ্পত্তিকথং কথেতুং ৰট্টতি. অযং তাৰ জম্বুদীপো দসসহস্সযোজনপরিমাণো, তত্থ চতুসহস্সযোজনপরিমাণো পদেসো উদকেন অজ্ঝোত্থটো মহাসমুদ্দোতি সঙ্খং গতো, তিসহস্সযোজনপ্পমাণে মনুস্সা ৰসন্তি, তিসহস্সযোজনপ্পমাণে হিমৰা পতিট্ঠিতো উব্বেধেন পঞ্চযোজনসতিকো চতুরাসীতিকূটসহস্সপটিমণ্ডিতো সমন্ততো সন্দমানপঞ্চসতনদীৰিচিত্তো, যত্থ আযামৰিত্থারেন চ গম্ভীরতো চ পণ্ণাসপণ্ণাসযোজনা দিযড্ঢযোজনসতপরিমণ্ডলা অনোতত্তদহো কণ্ণমুণ্ডদহো রথকারদহো ছদ্দন্তদহো কুণালদহো মন্দাকিনিদহো সীহপ্পপাতদহোতি সত্ত মহাসরা পতিট্ঠহন্তি.
তেসু অনোতত্তো সুদস্সনকূটং চিত্তকূটং কাল়কূটং গন্ধমাদনকূটং কেলাসকূটন্তি ইমেহি পঞ্চহি পব্বতেহি পরিক্খিত্তো. তত্থ সুদস্সনকূটং সোৰণ্ণমযং দ্ৰিযোজনসতুব্বেধং অন্তোৰঙ্কং কাকমুখসণ্ঠানং তমেৰ সরং পটিচ্ছাদেত্ৰা তিট্ঠতি, চিত্তকূটং সব্বরতনমযং, কাল়কূটং অঞ্জনমযং, গন্ধমাদনকূটং সানুমযং অব্ভন্তরে মুগ্গৰণ্ণং, মূলগন্ধো সারগন্ধো ফেগ্গুগন্ধো তচগন্ধো পপটিকাগন্ধো রসগন্ধো পত্তগন্ধো পুপ্ফগন্ধো ফলগন্ধো গন্ধগন্ধোতি ইমেহি দসহি গন্ধেহি উস্সন্নং, নানপ্পকারওসধসঞ্ছন্নং কাল়পক্খউপোসথদিৰসে আদিত্তমিৰ অঙ্গারং জলন্তং তিট্ঠতি, কেলাসকূটং রজতমযং. সব্বানি সুদস্সনেন সমানুব্বেধসণ্ঠানানি তমেৰ সরং পটিচ্ছাদেত্ৰা ঠিতানি. তানি সব্বানি দেৰানুভাৰেন নাগানুভাৰেন চ ৰস্সন্তি, নদিযো চেতেসু সন্দন্তি. তং সব্বম্পি উদকং অনোতত্তমেৰ পৰিসতি. চন্দিমসূরিযা দক্খিণেন ৰা উত্তরেন ৰা গচ্ছন্তা পব্বতন্তরেন তত্থ ওভাসং করোন্তি, উজুং গচ্ছন্তা ন করোন্তি. তেনেৰস্স অনোতত্তো তিসঙ্খা উদপাদি.
তত্থ মনোহরসিলাতলানি নিম্মচ্ছকচ্ছপানি ফলিকসদিসনিম্মলোদকানি ন্হানতিত্থানি সুপটিযত্তানি হোন্তি, যেসু বুদ্ধা খীণাসৰা চ পচ্চেকবুদ্ধা চ ইদ্ধিমন্তা চ ইসযো ন্হাযন্তি, দেৰযক্খাদযো উদককীল়ং কীল়ন্তি.
তস্স চতূসু পস্সেসু সীহমুখং, হত্থিমুখং, অস্সমুখং, উসভমুখন্তি চত্তারি মুখানি হোন্তি, যেহি চতস্সো নদিযো সন্দন্তি. সীহমুখেন নিক্খন্তনদীতীরে সীহা বহুতরা হোন্তি, হত্থিমুখাদীহি হত্থিঅস্সউসভা. পুরত্থিমদিসতো নিক্খন্তনদী অনোতত্তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা ইতরা তিস্সো নদিযো অনুপগম্ম পাচীনহিমৰন্তেনেৰ অমনুস্সপথং গন্ত্ৰা মহাসমুদ্দং পৰিসতি. পচ্ছিমদিসতো চ উত্তরদিসতো চ নিক্খন্তনদিযোপি তথেৰ পদক্খিণং কত্ৰা পচ্ছিমহিমৰন্তেনেৰ উত্তরহিমৰন্তেনেৰ চ অমনুস্সপথং গন্ত্ৰা মহাসমুদ্দং পৰিসন্তি. দক্খিণমুখতো নিক্খন্তনদী পন তং তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা উত্তরেন উজুকং পাসাণপিট্ঠেনেৰ সট্ঠি যোজনানি গন্ত্ৰা পব্বতং পহরিত্ৰা উট্ঠায পরিক্খেপেন তিগাৰুতপ্পমাণা উদকধারা হুত্ৰা আকাসেন সট্ঠি যোজনানি গন্ত্ৰা তিযগ্গল়ে নাম পাসাণে পতিতা, পাসাণো উদকধারাৰেগেন ভিন্নো. তত্থ পঞ্ঞাসযোজনপ্পমাণা তিযগ্গল়া নাম মহাপোক্খরণী জাতা, পোক্খরণিযা কূলং ভিন্দিত্ৰা পাসাণং পৰিসিত্ৰা সট্ঠি যোজনানি গতা. ততো ঘনপথৰিং ভিন্দিত্ৰা উম্মঙ্গেন সট্ঠি যোজনানি গন্ত্ৰা গিঞ্ঝং নাম তিরচ্ছানপব্বতং পহরিত্ৰা হত্থতলে পঞ্চঙ্গুলিসদিসা পঞ্চ ধারা হুত্ৰা পৰত্ততি. সা তিক্খত্তুং অনোতত্তং পদক্খিণং কত্ৰা গতট্ঠানে আৰত্তগঙ্গাতি ৰুচ্চতি. উজুকং পাসাণপিট্ঠেন সট্ঠি যোজনানি গতট্ঠানে কণ্হগঙ্গা, আকাসেন সট্ঠি যোজনানি গতট্ঠানে আকাসগঙ্গা, তিযগ্গল়পাসাণে পঞ্ঞাসযোজনোকাসে ঠিতা তিযগ্গল়পোক্খরণী, কূলং ভিন্দিত্ৰা পাসাণং পৰিসিত্ৰা সট্ঠি যোজনানি গতট্ঠানে বহলগঙ্গাতি, উমঙ্গেন সট্ঠি যোজনানি গতট্ঠানে উমঙ্গগঙ্গাতি ৰুচ্চতি. ৰিঞ্ঝং নাম তিরচ্ছানপব্বতং পহরিত্ৰা পঞ্চ ধারা হুত্ৰা পৰত্তনট্ঠানে পন গঙ্গা, যমুনা, অচিরৰতী, সরভূ, মহীতি পঞ্চ সঙ্খং গতা. এৰমেতা পঞ্চ মহানদিযো হিমৰন্ততো পৰত্তন্তীতি ৰেদিতব্বা.
সৰন্তিযোতি যা কাচি সৰমানা গচ্ছন্তী মহানদিযো ৰা কুন্নদিযো ৰা. অপ্পেন্তীতি অল্লীযন্তি ওসরন্তি. ধারাতি ৰুট্ঠিধারা. পূরত্তন্তি পুণ্ণভাৰো. মহাসমুদ্দস্স হি অযং ধম্মতা – ‘‘ইমস্মিং কালে দেৰো মন্দো জাতো, জালক্খিপাদীনি আদায মচ্ছকচ্ছপে গণ্হিস্সামা’’তি ৰা ‘‘ইমস্মিং কালে মহন্তা ৰুট্ঠি, লভিস্সাম নু খো পিট্ঠিপসারণট্ঠান’’ন্তি ৰা ৰত্তুং ন সক্কা. পঠমকপ্পিককালতো পট্ঠায হি যং সিনেরুমেখলং আহচ্চ উদকং ঠিতং, ততো একঙ্গুলমত্তম্পি উদকং নেৰ হেট্ঠা ওসীদতি, ন উদ্ধং উত্তরতি. একরসোতি অসম্ভিন্নরসো.
মুত্তাতি খুদ্দকমহন্তৰট্টদীঘাদিভেদা অনেকৰিধা. মণীতি রত্তনীলাদিভেদো অনেকৰিধো. ৰেল়ুরিযোতি ৰংসৰণ্ণসিরীসপুপ্ফৰণ্ণাদিভেদো অনেকৰিধো. সঙ্খোতি দক্খিণাৰট্টতম্বকুচ্ছিকধমনসঙ্খাদিভেদো অনেকৰিধো. সিলাতি সেতকাল়মুগ্গৰণ্ণাদিভেদো অনেকৰিধা. পৰাল়ন্তি খুদ্দকমহন্তরত্তঘনরত্তাদিভেদং অনেকৰিধং. মসারগল্লন্তি কবরমণি. নাগাতি ঊমিপিট্ঠৰাসিনোপি ৰিমানট্ঠকা নাগাপি.
অট্ঠ পহারাদাতি সত্থা অট্ঠপি ধম্মে ৰত্তুং সক্কোতি, সোল়সপি বাত্তিংসপি চতুসট্ঠিপি সহস্সম্পি, পহারাদেন পন অট্ঠ কথিতা, অহম্পি তেহেৰ সরিক্খকে কত্ৰা কথেস্সামীতি চিন্তেত্ৰা এৰমাহ. অনুপুব্বসিক্খাতিআদীসু অনুপুব্বসিক্খায তিস্সো সিক্খা গহিতা, অনুপুব্বকিরিযায তেরস ধুতঙ্গানি, অনুপুব্বপটিপদায সত্ত অনুপস্সনা অট্ঠারস মহাৰিপস্সনা অট্ঠতিংস আরম্মণৰিভত্তিযো সত্ততিংস বোধপক্খিযধম্মা. ন আযতকেনেৰ অঞ্ঞাপটিৰেধোতি মণ্ডূকস্স উপ্পতিত্ৰা গমনং ৰিয আদিতোৰ সীলপূরণাদিং অকত্ৰা অরহত্তপ্পটিৰেধো নাম নত্থি, পটিপাটিযা পন সীলসমাধিপঞ্ঞাযো পূরেত্ৰাৰ সক্কা অরহত্তং পত্তুন্তি অত্থো.
আরকাৰাতি দূরেযেৰ. ন তেন নিব্বানধাতুযা ঊনত্তং ৰা পূরত্তং ৰাতি অসঙ্খ্যেয্যেপি কপ্পে বুদ্ধেসু অনুপ্পন্নেসু একসত্তোপি পরিনিব্বাতুং ন সক্কোতি, তদাপি ‘‘তুচ্ছা নিব্বানধাতূ’’তি ন সক্কা ৰত্তুং. বুদ্ধকালে চ পন একেকস্মিং সমাগমে অসঙ্খ্যেয্যাপি সত্তা অমতং আরাধেন্তি, তদাপি ন সক্কা ৰত্তুং – ‘‘পূরা নিব্বানধাতূ’’তি.
১০. উপোসথসুত্তৰণ্ণনা
২০. দসমে নিসিন্নো হোতীতি উপোসথকরণত্থায উপাসিকায রতনপাসাদে নিসিন্নো. নিসজ্জ পন ভিক্খূনং চিত্তানি ওলোকেন্তো একং দুস্সীলপুগ্গলং দিস্ৰা ‘‘সচাহং ইমস্মিং পুগ্গলে নিসিন্নেযেৰ পাতিমোক্খং উদ্দিসিস্সামি, সত্তধা তস্স মুদ্ধা ফলিস্সতী’’তি তস্স অনুকম্পায তুণ্হীযেৰ অহোসি. অভিক্কন্তাতি অতিক্কন্তা পরিক্খীণা. উদ্ধস্তে অরুণেতি উগ্গতে অরুণসীসে. নন্দিমুখিযাতি তুট্ঠমুখিযা. অপরিসুদ্ধা, আনন্দ, পরিসাতি ‘‘অসুকপুগ্গলো অপরিসুদ্ধো’’তি অৰত্ৰা ‘‘অপরিসুদ্ধা, আনন্দ, পরিসা’’তি আহ. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
মহাৰগ্গো দুতিযো.