২. দুতিযপণ্ণাসকং
৬. মহাৰগ্গো
১. সোণসুত্তৰণ্ণনা
৫৫. ছট্ঠস্স পঠমে সোণোতি সুখুমালসোণত্থেরো. সীতৰনেতি এৰংনামকে সুসানে. তস্মিং কির পটিপাটিযা পঞ্চ চঙ্কমনপণ্ণসালাসতানি মাপিতানি, তেসু থেরো অত্তনো সপ্পাযচঙ্কমনং গহেত্ৰা সমণধম্মং করোতি. তস্স আরদ্ধৰীরিযস্স হুত্ৰা চঙ্কমতো পাদতলানি ভিজ্জিংসু, জাণূহি চঙ্কমতো জাণুকানিপি হত্থতলানিপি ভিজ্জিংসু, ছিদ্দানি অহেসুং. এৰং আরদ্ধৰীরিযো ৰিহরন্তো ওভাসনিমিত্তমত্তকম্পি দস্সেতুং নাসক্খি. তস্স ৰীরিযেন কিলমিতকাযস্স কোটিযং পাসাণফলকে নিসিন্নস্স যো ৰিতক্কো উদপাদি, তং দস্সেতুং অথ খো আযস্মতোতিআদি ৰুত্তং. তত্থ আরদ্ধৰীরিযাতি পরিপুণ্ণপগ্গহিতৰীরিযা. ন অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতীতি সচে হি অহং উগ্ঘটিতঞ্ঞূ ৰা অস্সং ৰিপঞ্চিতঞ্ঞূ ৰা নেয্যো ৰা, নূন মে চিত্তং ৰিমুচ্চেয্য. অদ্ধা পনস্মি পদপরমো, যেন মে চিত্তং ন ৰিমুচ্চতীতি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা সংৰিজ্জন্তি খো পনাতিআদীনি চিন্তেসি. তত্থ ভোগাতি উপযোগত্থে পচ্চত্তং.
পাতুরহোসীতি থেরস্স চিত্তাচারং ঞত্ৰা ‘‘অযং সোণো অজ্জ সীতৰনে পধানভূমিযং নিসিন্নো ইমং ৰিতক্কং ৰিতক্কেতি, গন্ত্ৰাস্স ৰিতক্কং সহোত্থং গণ্হিত্ৰা ৰীণোপমং কম্মট্ঠানং কথেস্সামী’’তি পমুখে পাকটো অহোসি. পঞ্ঞত্তে আসনেতি পধানিকভিক্খূ অত্তনো ৰসনট্ঠানে ওৰদিতুং আগতস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো নিসীদনত্থং যথালাভেন আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰাৰ পধানং করোন্তি, অঞ্ঞং অলভমানা পুরাণপণ্ণানিপি সন্থরিত্ৰা উপরি সঙ্ঘাটিং পঞ্ঞপেন্তি. থেরোপি আসনং পঞ্ঞাপেত্ৰা পধানং অকাসি. তং সন্ধায ৰুত্তং – ‘‘পঞ্ঞত্তে আসনে’’তি.
তং কিং মঞ্ঞসীতি সত্থা ‘‘ইমস্স ভিক্খুনো অৰসেসকম্মট্ঠানেহি অত্থো নত্থি, অযং গন্ধব্বসিপ্পে ছেকো চিণ্ণৰসী, অত্তনো ৰিসযে কথিযমানং খিপ্পমেৰ সল্লক্খেস্সতী’’তি ৰীণোপমং কথেতুং ‘‘তং কিং মঞ্ঞসী’’তিআদিমাহ. ৰীণায তন্তিস্সরে কুসলতা নাম ৰীণায ৰাদনকুসলতা, সো চ তত্থ কুসলো. মাতাপিতরো হিস্স ‘‘অম্হাকং পুত্তো অঞ্ঞং সিপ্পং সিক্খন্তো কাযেন কিলমিস্সতি, ইদং পন সযনে নিসিন্নেনেৰ সক্কা উগ্গণ্হিতু’’ন্তি গন্ধব্বসিপ্পমেৰ উগ্গণ্হাপেসুং. তস্স –
‘‘সত্ত সরা তযো গামা, মুচ্ছনা একৰীসতি;
ঠানা একূনপঞ্ঞাস, ইচ্চেতে সরমণ্ডলা’’তি. –
আদিকং গন্ধব্বসিপ্পং সব্বমেৰ পগুণং অহোসি. অচ্চাযতাতি অতিআযতা খরমুচ্ছনা. সরৰতীতি সরসম্পন্না. কম্মঞ্ঞাতি কম্মক্খমা কম্মযোগ্গা. অতিসিথিলাতি মন্দমুচ্ছনা. সমে গুণে পতিট্ঠিতাতি মজ্ঝিমে সরে ঠপেত্ৰা মুচ্ছিতা.
অচ্চারদ্ধন্তি অতিগাল়্হং. উদ্ধচ্চায সংৰত্ততীতি উদ্ধতভাৰায সংৰত্ততি. অতিলীনন্তি অতিসিথিলং. কোসজ্জাযাতি কুসীতভাৰত্থায. ৰীরিযসমথং অধিট্ঠহাতি ৰীরিযসম্পযুত্তং সমথং অধিট্ঠহ, ৰীরিযং সমথেন যোজেহীতি অত্থো. ইন্দ্রিযানঞ্চ সমতং পটিৰিজ্ঝাতি সদ্ধাদীনং ইন্দ্রিযানং সমতং সমভাৰং অধিট্ঠাহি. তত্থ সদ্ধং পঞ্ঞায, পঞ্ঞঞ্চ সদ্ধায, ৰীরিযং সমাধিনা, সমাধিঞ্চ ৰীরিযেন যোজযতা ইন্দ্রিযানং সমতা অধিট্ঠিতা নাম হোতি. সতি পন সব্বত্থিকা, সা সদা বলৰতীযেৰ ৰট্টতি. তঞ্চ পন তেসং যোজনাৰিধানং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৬০-৬২) পকাসিতমেৰ. তত্থ চ নিমিত্তং গণ্হাহীতি তস্মিঞ্চ সমভাৰে সতি যেন আদাসে মুখবিম্বেনেৰ নিমিত্তেন উপ্পজ্জিতব্বং, তং সমথনিমিত্তং ৰিপস্সনানিমিত্তং মগ্গনিমিত্তং ফলনিমিত্তঞ্চ গণ্হাহি নিব্বত্তেহীতি এৰমস্স সত্থা অরহত্তে পক্খিপিত্ৰা কম্মট্ঠানং কথেসি.
তত্থ চ নিমিত্তং অগ্গহেসীতি সমথনিমিত্তঞ্চ ৰিপস্সনানিমিত্তঞ্চ অগ্গহেসি. ছ ঠানানীতি ছ কারণানি. অধিমুত্তো হোতীতি পটিৰিজ্ঝিত্ৰা পচ্চক্খং কত্ৰা ঠিতো হোতি. নেক্খম্মাধিমুত্তোতিআদি সব্বং অরহত্তৰসেনেৰ ৰুত্তং. অরহত্তঞ্হি সব্বকিলেসেহি নিক্খন্তত্তা নেক্খম্মং, তেহেৰ পৰিৰিত্তত্তা পৰিৰেকো, ব্যাপজ্ঝাভাৰতো অব্যাপজ্ঝং, তণ্হাক্খযন্তে উপ্পন্নত্তা তণ্হাক্খযো, উপাদানক্খযন্তে উপ্পন্নত্তা উপাদানক্খযো, সম্মোহাভাৰতো অসম্মোহোতি ৰুচ্চতি.
কেৰলং সদ্ধামত্তকন্তি পটিৰেধরহিতং কেৰলং পটিৰেধপঞ্ঞায অসম্মিস্সকং সদ্ধামত্তকং. পটিচযন্তি পুনপ্পুনং করণেন ৰড্ঢিং. ৰীতরাগত্তাতি মগ্গপটিৰেধেন রাগস্স ৰিগতত্তাযেৰ নেক্খম্মসঙ্খাতং অরহত্তং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা সচ্ছিকত্ৰা ঠিতো হোতি, ফলসমাপত্তিৰিহারেন ৰিহরতি, তন্নিন্নমানসোযেৰ চ হোতীতি অত্থো. সেসপদেসুপি এসেৰ নযো.
লাভসক্কারসিলোকন্তি চতুপচ্চযলাভঞ্চ তেসঞ্ঞেৰ সুকতভাৰঞ্চ ৰণ্ণভণনঞ্চ. নিকামযমানোতি ইচ্ছমানো পত্থযমানো. পৰিৰেকাধিমুত্তোতি পৰিৰেকে অধিমুত্তো অরহন্তি এৰং অরহত্তং ব্যাকরোতীতি অত্থো.
সীলব্বতপরামাসন্তি সীলঞ্চ ৰতঞ্চ পরামসিত্ৰা গহিতং গহণমত্তং. সারতো পচ্চাগচ্ছন্তোতি সারভাৰেন জানন্তো. অব্যাপজ্ঝাধিমুত্তোতি অব্যাপজ্ঝং অরহত্তং ব্যাকরোতি. ইমিনাৰ নযেন সব্বট্ঠানেসু অত্থো দট্ঠব্বো. অপিচেত্থ ‘‘নেক্খম্মাধিমুত্তোতি ইমস্মিংযেৰ অরহত্তং কথিতং, সেসেসু পঞ্চসু নিব্বান’’ন্তি একে ৰদন্তি. অপরে ‘‘অসম্মোহাধিমুত্তোতি এত্থেৰ নিব্বানং কথিতং, সেসেসু অরহত্ত’’ন্তি ৰদন্তি. অযং পনেত্থ সারো – সব্বেস্ৰেৰ তেসু অরহত্তম্পি নিব্বানম্পি কথিতমেৰাতি.
ভুসাতি বলৰন্তো দিব্বরূপসদিসা. নেৰস্স চিত্তং পরিযাদিযন্তীতি এতস্স খীণাসৰস্স চিত্তং গহেত্ৰা ঠাতুং ন সক্কোন্তি. কিলেসা হি উপ্পজ্জমানা চিত্তং গণ্হন্তি নাম. অমিস্সীকতন্তি কিলেসা হি আরম্মণেন সদ্ধিং চিত্তং মিস্সং করোন্তি, তেসং অভাৰা অমিস্সীকতং. ঠিতন্তি পতিট্ঠিতং. আনেঞ্জপ্পত্তন্তি অচলপ্পত্তং. ৰযঞ্চস্সানুপস্সতীতি তস্স চেস চিত্তস্স উপ্পাদম্পি ৰযম্পি পস্সতি. ভুসা ৰাতৰুট্ঠীতি বলৰা ৰাতক্খন্ধো. নেৰ সম্পকম্পেয্যাতি একভাগেন চালেতুং ন সক্কুণেয্য. ন সম্পকম্পেয্যাতি থূণং ৰিয সব্বভাগতো কম্পেতুং ন সক্কুণেয্য. ন সম্পৰেধেয্যাতি ৰেধেত্ৰা পৰেধেত্ৰা পাতেতুং ন সক্কুণেয্য.
নেক্খম্মং অধিমুত্তস্সাতি অরহত্তং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা ঠিতস্স খীণাসৰস্স. সেসপদেসুপি অরহত্তমেৰ কথিতং. উপাদানক্খযস্স চাতি উপযোগত্থে সামিৰচনং. অসম্মোহঞ্চ চেতসোতি চিত্তস্স চ অসম্মোহং অধিমুত্তস্স. দিস্ৰা আযতনুপ্পাদন্তি আযতনানং উপ্পাদঞ্চ ৰযঞ্চ দিস্ৰা. সম্মা চিত্তং ৰিমুচ্চতীতি সম্মা হেতুনা নযেন ইমায ৰিপস্সনাপটিপত্তিযা ফলসমাপত্তিৰসেন চিত্তং ৰিমুচ্চতি, নিব্বানারম্মণে অধিমুচ্চতি. অথ ৰা ইমিনা খীণাসৰস্স পটিপদা কথিতা. তস্স হি আযতনুপ্পাদং দিস্ৰা ইমায ৰিপস্সনায অধিগতস্স অরিযমগ্গস্সানুভাৰেন সব্বকিলেসেহি সম্মা চিত্তং ৰিমুচ্চতি. এৰং তস্স সম্মা ৰিমুত্তস্স…পে… ন ৰিজ্জতি. তত্থ সন্তচিত্তস্সাতি নিব্বুতচিত্তস্স. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
২. ফগ্গুনসুত্তৰণ্ণনা
৫৬. দুতিযে সমধোসীতি উট্ঠানাকারং দস্সেসি. পটিক্কমন্তীতি পরিহাযন্তি. নো অভিক্কমন্তীতি ন ৰড্ঢন্তি. সীসৰেঠনং দদেয্যাতি সীসং ৰেঠেত্ৰা দণ্ডকেন সম্পরিৰত্তকং বন্ধেয্য. ইন্দ্রিযানি ৰিপ্পসীদিংসূতি তস্মিং মরণসমযে ছ ইন্দ্রিযানি ৰিপ্পসন্নানি অহেসুং. অত্থুপপরিক্খাযাতি অত্থানত্থং কারণাকারণং উপপরিক্খনে. অনুত্তরে উপধিসঙ্খযেতি নিব্বানে. অৰিমুত্তং হোতীতি অরহত্তফলেন অধিমুত্তং হোতি.
৩. ছল়ভিজাতিসুত্তৰণ্ণনা
৫৭. ততিযে ছল়ভিজাতিযোতি ছ জাতিযো. তত্রিদন্তি তত্রাযং. লুদ্দাতি দারুণা. ভিক্খূ কণ্টকৰুত্তিকাতি সমণা নামেতে. একসাটকাতি একেনেৰ পিলোতিকখণ্ডেন পুরতো পটিচ্ছাদনকা. অকামকস্স বিলং ওলগ্গেয্যুন্তি সত্থে গচ্ছমানে গোণম্হি মতে গোমংসমূলং উপ্পাদনত্থায ৰিভজিত্ৰা খাদমানা একস্স গোমংসং অনিচ্ছন্তস্সেৰ কোট্ঠাসং কত্ৰা ‘‘অযঞ্চ তে খাদিতব্বো, মূলঞ্চ দাতব্ব’’ন্তি তং কোট্ঠাসসঙ্খাতং বিলং ওলগ্গেয্যুং, বলক্কারেন হত্থে ঠপেয্যুন্তি অত্থো. অখেত্তঞ্ঞুনাতি অভিজাতিপঞ্ঞত্তিযা খেত্তং অজানন্তেন. তং সুণাহীতি তং মম পঞ্ঞত্তিং সুণাহি. কণ্হাভিজাতিকোতি কাল়কজাতিকো. কণ্হং ধম্মং অভিজাযতীতি কণ্হসভাৰো হুত্ৰা জাযতি নিব্বত্ততি, কণ্হাভিজাতিযং ৰা জাযতি. নিব্বানং অভিজাযতীতি নিব্বানং পাপুণাতি, অরিযভূমিসঙ্খাতায ৰা নিব্বানজাতিযা জাযতি.
৪. আসৰসুত্তৰণ্ণনা
৫৮. চতুত্থে সংৰরা পহাতব্বাতি সংৰরেন পহাতব্বা. সেসেসুপি এসেৰ নযো. ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. পটিসঙ্খাতি পটিসঞ্জানিত্ৰা, পচ্চৰেক্খিত্ৰাতি অত্থো. যোনিসোতি উপাযেন পথেন. এত্থ চ অসংৰরে আদীনৰপটিসঙ্খা যোনিসো পটিসঙ্খাতি ৰেদিতব্বা. সা চাযং ‘‘ৰরং, ভিক্খৰে, তত্তায অযোসলাকায আদিত্তায সম্পজ্জলিতায সজোতিভূতায চক্খুন্দ্রিযং সম্পলিমট্ঠং, ন ত্ৰেৰ চক্খুৰিঞ্ঞেয্যেসু রূপেসু অনুব্যঞ্জনসো নিমিত্তগ্গাহো’’তিআদিনা আদিত্তপরিযাযেন (সং. নি. ৪.২৩৫) ৰেদিতব্বা. চক্খুন্দ্রিযসংৰরসংৰুতো ৰিহরতীতি এত্থ চক্খুমেৰ ইন্দ্রিযং চক্খুন্দ্রিযং, সংৰরণতো সংৰরো, পিদহনতো থকনতোতি ৰুত্তং হোতি. সতিযা এতং অধিৰচনং. চক্খুন্দ্রিযে সংৰরো চক্খুন্দ্রিযসংৰরো. জৰনে উপ্পজ্জমানোপি হেস তস্মিং দ্ৰারে কিলেসানং উপ্পত্তিৰারণতো চক্খুন্দ্রিযসংৰরোতি ৰুচ্চতি. সংৰুতোতি তেন সংৰরেন উপেতো. তথা হি ‘‘পাতিমোক্খসংৰরসংৰুতো’’তি ইমস্স ৰিভঙ্গে ‘‘ইমিনা পাতিমোক্খসংৰরেন উপেতো হোতি…পে… সমন্নাগতো’’তি ৰুত্তং. অথ ৰা সংৰরীতি সংৰুতো, থকেসি পিদহীতি ৰুত্তং হোতি. চক্খুন্দ্রিযসংৰরসংৰুতোতি চক্খুন্দ্রিযসংৰরসঙ্খাতং সতিকৰাটং চক্খুদ্ৰারে ঘরদ্ৰারে কৰাটং ৰিয সংৰরি থকেসি পিদহীতি ৰুত্তং হোতি. অযমেৰেত্থ অত্থো সুন্দরতরো. তথা হি ‘‘চক্খুন্দ্রিযসংৰরং অসংৰুতস্স ৰিহরতো, সংৰুতস্স ৰিহরতো’’তি এতেসু পদেসু অযমেৰত্থো দিস্সতীতি.
যং হিস্সাতিআদিম্হি যং চক্খুন্দ্রিযসংৰরং অস্স ভিক্খুনো অসংৰুতস্স অথকেত্ৰা অপিদহিত্ৰা ৰিহরন্তস্সাতি অত্থো. যেকারস্স ৰা এস যন্তি আদেসো, যে অস্সাতি অত্থো. আসৰা ৰিঘাতপরিল়াহাতি চত্তারো আসৰা চ অঞ্ঞে চ ৰিঘাতকরা কিলেসপরিল়াহা ৰিপাকপরিল়াহা ৰা. চক্খুদ্ৰারস্মিঞ্হি ইট্ঠারম্মণং আপাথগতং কামস্সাদৰসেন অস্সাদযতো অভিনন্দতো কামাসৰো উপ্পজ্জতি, ‘‘ঈদিসং অঞ্ঞস্মিম্পি সুগতিভৰে লভিস্সামী’’তি ভৰপত্থনায অস্সাদযতো ভৰাসৰো উপ্পজ্জতি, সত্তোতি ৰা সত্তস্সাতি ৰা গণ্হতো দিট্ঠাসৰো উপ্পজ্জতি, সব্বেহেৰ সহজাতং অঞ্ঞাণং অৰিজ্জাসৰোতি চত্তারো আসৰা উপ্পজ্জন্তি. এতেহি সম্পযুত্তা অপরে কিলেসা ৰিঘাতপরিল়াহা আযতিং ৰা তেসং ৰিপাকা তেহিপি অসংৰুতস্সেৰ ৰিহরতো উপ্পজ্জেয্যুন্তি ৰুচ্চন্তি. এৰংস তেতি এৰং অস্স তে, এতেনুপাযেন ন হোন্তি, নো অঞ্ঞথাতি ৰুত্তং হোতি. পটিসঙ্খা যোনিসো সোতিন্দ্রিযসংৰরসংৰুতোতিআদীসুপি এসেৰ নযো. ইমে ৰুচ্চন্তি আসৰা সংৰরা পহাতব্বাতি ইমেসু ছসু দ্ৰারেসু চত্তারো চত্তারো কত্ৰা চতুৰীসতি আসৰা সংৰরেন পহাতব্বাতি ৰুচ্চন্তি.
পটিসঙ্খা যোনিসো চীৰরন্তিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং সব্বং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৮) সীলকথায ৰুত্তমেৰ. যং হিস্সাতি যঞ্হি চীৰরং পিণ্ডপাতাদীসু ৰা অঞ্ঞতরং অস্স. অপ্পটিসেৰতোতি এৰং যোনিসো অপ্পটিসেৰন্তস্স. ইমস্মিং ৰারে অলদ্ধং চীৰরাদিং পত্থযতো লদ্ধং ৰা অস্সাদযতো কামাসৰস্স উপ্পত্তি ৰেদিতব্বা, ঈদিসং অঞ্ঞস্মিম্পি সুগতিভৰে লভিস্সামীতি ভৰপত্থনায অস্সাদযতো ভৰাসৰস্স, অহং লভামি ন লভামীতি ৰা ময্হং ৰা ইদন্তি অত্তসঞ্ঞং অধিট্ঠহতো দিট্ঠাসৰস্স, সব্বেহেৰ পন সহজাতো অৰিজ্জাসৰোতি এৰং চতুন্নং আসৰানং উপ্পত্তি ৰিঘাতপরিল়াহাৰ নৰৰেদনুপ্পাদনতোপি ৰেদিতব্বা. ইমে ৰুচ্চন্তি, ভিক্খৰে, আসৰা পটিসেৰনা পহাতব্বাতি ইমে একমেকস্মিং পচ্চযে চত্তারো চত্তারো কত্ৰা সোল়স আসৰা ইমিনা ঞাণসংৰরসঙ্খাতেন পচ্চৰেক্খণপটিসেৰনেন পহাতব্বাতি ৰুচ্চন্তি.
পটিসঙ্খা যোনিসো খমো হোতি সীতস্সাতি উপাযেন পথেন পচ্চৰেক্খিত্ৰা খন্তা হোতি সীতস্স, সীতং খমতি সহতি, ন অৰীরপুরিসো ৰিয অপ্পমত্তকেনপি সীতেন চলতি কম্পতি কম্মট্ঠানং ৰিজহতি. উণ্হাদীসুপি এসেৰ নযো. এত্থ চ ৰচনমেৰ ৰচনপথোতি ৰেদিতব্বো. দুক্খানন্তিআদীসু দুক্খমনট্ঠেন দুক্খা, বহলট্ঠেন তিব্বা, ফরুসট্ঠেন খরা, তিখিণট্ঠেন কটুকা, অস্সাদৰিরহতো অসাতা, মনং অৰড্ঢনতো অমনাপা, পাণহরণসমত্থতায পাণহরাতি ৰেদিতব্বা. যং হিস্সাতি সীতাদীসু যংকিঞ্চি একধম্মম্পি অস্স. অনধিৰাসতোতি অনধিৰাসেন্তস্স অক্খমন্তস্স. আসৰুপ্পত্তি পনেত্থ এৰং ৰেদিতব্বা – সীতেন ফুট্ঠস্স উণ্হং পত্থযতো কামাসৰো উপ্পজ্জতি, এৰং সব্বত্থ. ‘‘নত্থি সুগতিভৰে সীতং ৰা উণ্হং ৰা’’তি ভৰং পত্থেন্তস্স ভৰাসৰো, ময্হং সীতং উণ্হন্তি গাহো দিট্ঠাসৰো, সব্বেহেৰ সম্পযুত্তো অৰিজ্জাসৰোতি. ইমে ৰুচ্চন্তীতি ইমে সীতাদীসু একমেকস্স ৰসেন চত্তারো চত্তারো কত্ৰা অনেকে আসৰা ইমায খন্তিসংৰরসঙ্খাতায অধিৰাসনায পহাতব্বাতি ৰুচ্চন্তীতি অত্থো.
পটিসঙ্খা যোনিসো চণ্ডং হত্থিং পরিৰজ্জেতীতি অহং সমণোতি ন চণ্ডস্স হত্থিস্স আসন্নে ঠাতব্বং. ততোনিদানঞ্হি মরণম্পি মরণমত্তম্পি দুক্খং ভৰেয্যাতি এৰং উপাযেন পথেন পচ্চৰেক্খিত্ৰা চণ্ডং হত্থিং পরিৰজ্জেতি পটিক্কমতি. এস নযো সব্বত্থ. চণ্ডন্তি দুট্ঠং ৰাল়ং. খাণুন্তি খদিরখাণুকাদিং. কণ্টকট্ঠানন্তি যত্থ কণ্টকা ৰিজ্ঝন্তি, তং ওকাসং. সোব্ভন্তি সব্বতো ছিন্নতটং. পপাতন্তি একতো ছিন্নতটং. চন্দনিকন্তি উচ্ছিট্ঠোদকগব্ভমলাদীনং ছড্ডনট্ঠানং. ওল়িগল্লন্তি তেসংযেৰ কদ্দমাদীনং সন্দনোকাসং. তং জণ্ণুমত্তম্পি অসুচিভরিতং হোতি. দ্ৰেপি চেতানি ঠানানি অমনুস্সুস্সদট্ঠানানি হোন্তি, তস্মা ৰজ্জেতব্বানি. অনাসনেতি এত্থ অযুত্তং আসনং অনাসনং, তং অত্থতো অনিযতৰত্থুভূতং রহোপটিচ্ছন্নাসনন্তি ৰেদিতব্বং. অগোচরেতি এত্থপি অযুত্তো গোচরো অগোচরো. সো ৰেসিযাদিভেদতো পঞ্চৰিধো. পাপকে মিত্তেতি লামকে দুস্সীলে মিত্তপতিরূপকে অমিত্তে. পাপকেসূতি লামকেসু. ওকপ্পেয্যুন্তি সদ্দহেয্যুং অধিমুচ্চেয্যুং ‘‘অদ্ধা অযমাযস্মা অকাসি ৰা করিস্সতি ৰা’’তি. যং হিস্সাতি হত্থিআদীসু যংকিঞ্চি একম্পি অস্স. আসৰুপ্পত্তি পনেত্থ এৰং ৰেদিতব্বা – হত্থিআদিনিদানেন দুক্খেন ফুট্ঠস্স সুখং পত্থযতো কামাসৰো উপ্পজ্জতি, ‘‘নত্থি সুগতিভৰে ঈদিসং দুক্খ’’ন্তি ভৰং পত্থেন্তস্স ভৰাসৰো, মং হত্থী মদ্দতি মং অস্সোতি গাহো দিট্ঠাসৰো, সব্বেহেৰ সম্পযুত্তো অৰিজ্জাসৰোতি. ইমে ৰুচ্চন্তীতি ইমে হত্থিআদীসু একেকস্স ৰসেন চত্তারো চত্তারো কত্ৰা অনেকে আসৰা ইমিনা সীলসংৰরসঙ্খাতেন পরিৰজ্জনেন পহাতব্বাতি ৰুচ্চন্তি.
পটিসঙ্খা যোনিসো উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতীতি ‘‘ইতিপাযং ৰিতক্কো অকুসলো, ইতিপি সাৰজ্জো, ইতিপি দুক্খৰিপাকো, সো চ খো অত্তব্যাবাধায সংৰত্ততী’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২০৭-২০৮) নযেন যোনিসো কামৰিতক্কে আদীনৰং পচ্চৰেক্খিত্ৰা তস্মিং তস্মিং আরম্মণে উপ্পন্নং কামৰিতক্কং নাধিৰাসেতি, চিত্তং আরোপেত্ৰা ন ৰাসেতি, অব্ভন্তরে ৰা ন ৰাসেতীতি অত্থো. অনধিৰাসেন্তো কিং করোতীতি? পজহতি. কিং কচৰরং ৰিয পিটকেনাতি? ন হি, অপি চ খো নং ৰিনোদেতি তুদতি ৰিজ্ঝতি নীহরতি. কিং বলিবদ্দং ৰিয পতোদেনাতি? ন হি, অথ খো নং ব্যন্তীকরোতি ৰিগতন্তং করোতি, যথাস্স অন্তোপি নাৰসিস্সতি অন্তমসো ভঙ্গমত্তম্পি, তথা নং করোতি. কথং পন নং তথা করোতীতি? অনভাৰং গমেতি অনু অনু অভাৰং গমেতি, ৰিক্খম্ভনপ্পহানেন যথা সুৰিক্খম্ভিতো হোতি, তথা করোতি. সেসৰিতক্কদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. উপ্পন্নুপ্পন্নেতি উপ্পন্নে উপ্পন্নে, উপ্পন্নমত্তেযেৰাতি ৰুত্তং হোতি. সকিং ৰা উপ্পন্নে ৰিনোদেত্ৰা দুতিযে ৰারে অজ্ঝুপেক্খিতা ন হোতি, সতক্খত্তুম্পি উপ্পন্নে উপ্পন্নে ৰিনোদেতিযেৰ. পাপকে অকুসলে ধম্মেতি তেযেৰ কামৰিতক্কাদযো, সব্বেপি ৰা নৰ মহাৰিতক্কে. তত্থ তযো ৰুত্তা, অৰসেসা ‘‘ঞাতিৰিতক্কো, জনপদৰিতক্কো, অমরাৰিতক্কো, পরানুদ্দযতাপটিসংযুত্তো ৰিতক্কো, লাভসক্কারসিলোকপ্পটিসংযুত্তো ৰিতক্কো, অনৰঞ্ঞত্তিপ্পটিসংযুত্তো ৰিতক্কো’’তি (মহানি. ২০৭) ইমে ছ. যং হিস্সাতি এতেসু ৰিতক্কেসু যংকিঞ্চি অস্স. কামৰিতক্কো পনেত্থ কামাসৰো এৰ, তব্বিসেসো ভৰাসৰো, তংসম্পযুত্তো দিট্ঠাসৰো, সব্বৰিতক্কেসু অৰিজ্জা অৰিজ্জাসৰোতি এৰং আসৰুপ্পত্তি ৰেদিতব্বা. ইমে ৰুচ্চন্তীতি ইমে কামৰিতক্কাদিৰসেন ৰুত্তপ্পকারা আসৰা ইমিনা তস্মিং তস্মিং ৰিতক্কে আদীনৰপচ্চৰেক্খণসহিতেন ৰীরিযসংৰরসঙ্খাতেন ৰিনোদনেন পহাতব্বাতি ৰুচ্চন্তি.
পটিসঙ্খা যোনিসো সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতীতি অভাৰনায আদীনৰং ভাৰনায চ আনিসংসং উপাযেন পথেন পচ্চৰেক্খিত্ৰা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি. এসেৰ নযো সব্বত্থ. বোজ্ঝঙ্গানং ভাৰনা হেট্ঠা ৰিত্থারিতাৰ. যং হিস্সাতি এতেসু বোজ্ঝঙ্গেসু যংকিঞ্চি অস্স. আসৰুপ্পত্তিযং পনেত্থ ইমেসং অরিযমগ্গসম্পযুত্তানং বোজ্ঝঙ্গানং অভাৰিতত্তা যে উপ্পজ্জেয্যুং কামাসৰাদযো আসৰা, ভাৰযতো এৰংস তে ন হোন্তীতি অযং নযো ৰেদিতব্বো. ইমে ৰুচ্চন্তীতি ইমে কামাসৰাদযো আসৰা ইমায লোকুত্তরায বোজ্ঝঙ্গভাৰনায পহাতব্বাতি ৰুচ্চন্তি. ইমেহি ছহাকারেহি পহীনাসৰং ভিক্খুং থোমেন্তো যতো খো, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ যতোতি সামিৰচনে তো-কারো, যস্সাতি ৰুত্তং হোতি. পোরাণা পন যম্হি কালেতি ৰণ্ণযন্তি. যে আসৰা সংৰরা পহাতব্বা, তে সংৰরা পহীনা হোন্তীতি যে আসৰা সংৰরেন পহাতব্বা, তে সংৰরেনেৰ পহীনা হোন্তি, ন অপ্পহীনেসুযেৰ পহীনসঞ্ঞী হোতীতি.
৫. দারুকম্মিকসুত্তৰণ্ণনা
৫৯. পঞ্চমে দারুকম্মিকোতি দারুৰিক্কযেন পৰত্তিতাজীৰো একো উপাসকো. কাসিকচন্দনন্তি সণ্হচন্দনং. অঙ্গেনাতি অগুণঙ্গেন, সুক্কপক্খে গুণঙ্গেন. নেমন্তনিকোতি নিমন্তনং গণ্হনকো. সঙ্ঘে দানং দস্সামীতি ভিক্খুসঙ্ঘস্স দস্সামি. সো এৰং ৰত্ৰা সত্থারং অভিৰাদেত্ৰা পক্কামি. অথস্স অপরভাগে পঞ্চসতা কুলূপকা ভিক্খূ গিহিভাৰং পাপুণিংসু. সো ‘‘কুলূপকভিক্খূ তে ৰিব্ভন্তা’’তি ৰুত্তে ‘‘কিং এত্থ ময্হ’’ন্তি ৰত্ৰা চিত্তুপ্পাদৰেমত্তমত্তম্পি ন অকাসি. ইদং সন্ধায সত্থা সঙ্ঘে তে দানং দদতো চিত্তং পসীদিস্সতীতি আহ.
৬. হত্থিসারিপুত্তসুত্তৰণ্ণনা
৬০. ছট্ঠে অভিধম্মকথন্তি অভিধম্মমিস্সকং কথং. কথং ওপাতেতীতি তেসং কথং ৰিচ্ছিন্দিত্ৰা অত্তনো কথং কথেতি. থেরানং ভিক্খূনন্তি করণত্থে সামিৰচনং, থেরেহি ভিক্খূহি সদ্ধিন্তি অত্থো. যা চ থেরানং অভিধম্মকথা, তং অযম্পি কথেতুং সক্কোতীতি অত্থো. চেতোপরিযাযন্তি চিত্তৰারং. ইধাতি ইমস্মিং লোকে. সোরতসোরতোতি সূরতো ৰিয সূরতো, সোরচ্চসমন্নাগতো ৰিযাতি অত্থো. নিৰাতনিৰাতোতি নিৰাতো ৰিয নিৰাতো, নিৰাতৰুত্তি ৰিযাতি অত্থো. উপসন্তুপসন্তোতি উপসন্তো ৰিয উপসন্তো. ৰপকস্সতেৰ সত্থারাতি সত্থু সন্তিকা অপগচ্ছতি. সংসট্ঠস্সাতি পঞ্চহি সংসগ্গেহি সংসট্ঠস্স. ৰিস্সট্ঠস্সাতি ৰিস্সজ্জিতস্স. পাকতস্সাতি পাকতিন্দ্রিযস্স.
কিট্ঠাদোতি কিট্ঠখাদকো. অন্তরধাপেয্যাতি নাসেয্য. গোপসূতি গাৰো চ অজিকা চ. সিপ্পিসম্বুকন্তি সিপ্পিযো চ সম্বুকা চ. সক্খরকঠলন্তি সক্খরা চ কঠলানি চ. আভিদোসিকন্তি অভিঞ্ঞাতদোসং কুদ্রূসকভোজনং. নচ্ছাদেয্যাতি ন রুচ্চেয্য. তত্থ যদেতং পুরিসং ভুত্তাৰিন্তি উপযোগৰচনং, তং সামিঅত্থে দট্ঠব্বং. অমুং হাৰুসো, পুরিসন্তি, আৰুসো, অমুং পুরিসং.
সব্বনিমিত্তানন্তি সব্বেসং নিচ্চনিমিত্তাদীনং নিমিত্তানং. অনিমিত্তং চেতোসমাধিন্তি বলৰৰিপস্সনাসমাধিং. চীরিকসদ্দোতি ঝল্লিকসদ্দো. সরিস্সতি নেক্খম্মস্সাতি পব্বজ্জায গুণং সরিস্সতি. অরহতং অহোসীতি ভগৰতো সাৰকানং অরহন্তানং অন্তরে একো অরহা অহোসি. অযঞ্হি থেরো সত্ত ৰারে গিহী হুত্ৰা সত্ত ৰারে পব্বজি. কিং কারণা? কস্সপসম্মাসম্বুদ্ধকালে কিরেস একস্স ভিক্খুনো গিহিভাৰে ৰণ্ণং কথেসি. সো তেনেৰ কম্মেন অরহত্তস্স উপনিস্সযে ৰিজ্জমানেযেৰ সত্ত ৰারে গিহিভাৰে চ পব্বজ্জায চ সঞ্চরন্তো সত্তমে ৰারে পব্বজিত্ৰা অরহত্তং পাপুণীতি.
৭. মজ্ঝেসুত্তৰণ্ণনা
৬১. সত্তমে পারাযনে মেত্তেয্যপঞ্হেতি পারাযনসমাগমম্হি মেত্তেয্যমাণৰস্স পঞ্হে. উভোন্তে ৰিদিত্ৰানাতি দ্ৰে অন্তে দ্ৰে কোট্ঠাসে জানিত্ৰা. মজ্ঝে মন্তা ন লিপ্পতীতি মন্তা ৰুচ্চতি পঞ্ঞা, তায উভো অন্তে ৰিদিত্ৰা মজ্ঝে ন লিপ্পতি, ৰেমজ্ঝেট্ঠানে ন লিপ্পতি. সিব্বনিমচ্চগাতি সিব্বনিসঙ্খাতং তণ্হং অতীতো. ফস্সোতি ফস্সৰসেন নিব্বত্তত্তা অযং অত্তভাৰো. একো অন্তোতি অযমেকো কোট্ঠাসো. ফস্সসমুদযোতি ফস্সো সমুদযো অস্সাতি ফস্সসমুদযো, ইমস্মিং অত্তভাৰে কতকম্মফস্সপচ্চযা নিব্বত্তো অনাগতত্তভাৰো. দুতিযো অন্তোতি দুতিযো কোট্ঠাসো. ফস্সনিরোধোতি নিব্বানং. মজ্ঝেতি সিব্বিনিতণ্হং ছেত্ৰা দ্ৰিধাকরণট্ঠেন নিব্বানং মজ্ঝে নাম হোতি. তণ্হা হি নং সিব্বতীতি তণ্হা নং অত্তভাৰদ্ৰযসঙ্খাতং ফস্সঞ্চ ফস্সসমুদযঞ্চ সিব্বতি ঘট্টেতি. কিং কারণা? তস্স তস্সেৰ ভৰস্স অভিনিব্বত্তিযা. যদি হি তণ্হা ন সিব্বেয্য, তস্স তস্স ভৰস্স নিব্বত্তি ন ভৰেয্য. ইমস্মিং ঠানে কোটিমজ্ঝিকূপমং গণ্হন্তি. দ্ৰিন্নঞ্হি কণ্ডানং একতো কত্ৰা মজ্ঝে সুত্তেন সংসিব্বিতানং কোটি মজ্ঝন্তি ৰুচ্চতি. সুত্তে ছিন্নে উভো কণ্ডানি উভতো পতন্তি. এৰমেত্থ কণ্ডদ্ৰযং ৰিয ৰুত্তপ্পকারা দ্ৰে অন্তা, সিব্বিত্ৰা ঠিতসুত্তং ৰিয তণ্হা, সুত্তে ছিন্নে কণ্ডদ্ৰযস্স উভতোপতনং ৰিয তণ্হায নিরুদ্ধায অন্তদ্ৰযং নিরুদ্ধমেৰ হোতি. এত্তাৰতাতি এত্তকেন ইমিনা উভো অন্তে ৰিদিত্ৰা তণ্হায মজ্ঝে অনুপলিত্তভাৰেন অভিঞ্ঞেয্যং চতুসচ্চধম্মং অভিজানাতি নাম, তীরণপরিঞ্ঞায চ পহানপরিঞ্ঞায চ পরিজানিতব্বং লোকিযসচ্চদ্ৰযং পরিজানাতি নাম. দিট্ঠেৰ ধম্মেতি ইমস্মিংযেৰ অত্তভাৰে. দুক্খস্সন্তকরো হোতীতি ৰট্টদুক্খস্স কোটিকরো পরিচ্ছেদপরিৰটুমকরো হোতি নাম.
দুতিযৰারে তিণ্ণং কণ্ডানং ৰসেন উপমা ৰেদিতব্বা. তিণ্ণঞ্হি কণ্ডানং সুত্তেন সংসিব্বিতানং সুত্তে ছিন্নে তীণি কণ্ডানি তীসু ঠানেসু পতন্তি, এৰমেত্থ কণ্ডত্তযং ৰিয অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না খন্ধা, সুত্তং ৰিয তণ্হা. সা হি অতীতং পচ্চুপ্পন্নেন, পচ্চুপ্পন্নঞ্চ অনাগতেন সদ্ধিং সংসিব্বতি. সুত্তে ছিন্নে কণ্ডত্তযস্স তীসু ঠানেসু পতনং ৰিয তণ্হায নিরুদ্ধায অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্না খন্ধা নিরুদ্ধাৰ হোন্তি.
ততিযৰারে অদুক্খমসুখা মজ্ঝেতি দ্ৰিন্নং ৰেদনানং অন্তরট্ঠকভাৰেন মজ্ঝে. সুখঞ্হি দুক্খস্স, দুক্খং ৰা সুখস্স অন্তরং নাম নত্থি. তণ্হা সিব্বিনীতি ৰেদনাসু নন্দিরাগো ৰেদনানং উপচ্ছেদং নিৰারেতীতি তা সিব্বতি নাম.
চতুত্থৰারে ৰিঞ্ঞাণং মজ্ঝেতি পটিসন্ধিৰিঞ্ঞাণম্পি সেসৰিঞ্ঞাণম্পি নামরূপপচ্চযসমুদাগতত্তা নামরূপানং মজ্ঝে নাম.
পঞ্চমৰারে ৰিঞ্ঞাণং মজ্ঝেতি কম্মৰিঞ্ঞাণং মজ্ঝে, অজ্ঝত্তিকাযতনেসু ৰা মনাযতনেন কম্মস্স গহিতত্তা ইধ যংকিঞ্চি ৰিঞ্ঞাণং মজ্ঝে নাম, মনোদ্ৰারে ৰা আৰজ্জনস্স অজ্ঝত্তিকাযতননিস্সিতত্তা জৰনৰিঞ্ঞাণং মজ্ঝে নাম.
ছট্ঠৰারে সক্কাযোতি তেভূমকৰট্টং. সক্কাযসমুদযোতি সমুদযসচ্চং. সক্কাযনিরোধোতি নিরোধসচ্চং. পরিযাযেনাতি তেন তেন কারণেনেৰ. সেসং সব্বত্থ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং.
৮. পুরিসিন্দ্রিযঞাণসুত্তৰণ্ণনা
৬২. অট্ঠমে অঞ্ঞতরোতি দেৰদত্তপক্খিকো একো. সমন্নাহরিত্ৰাতি আৰজ্জিত্ৰা. ইদং সো ‘‘কিং নু খো ভগৰতা জানিত্ৰা কথিতং, উদাহু অজানিত্ৰা, একংসিকং ৰা কথিতং উদাহু ৰিভজ্জকথিত’’ন্তি অধিপ্পাযেন পুচ্ছতি. আপাযিকোতি অপাযে নিব্বত্তনকো. নেরযিকোতি নিরযগামী. কপ্পট্ঠোতি কপ্পট্ঠিযকম্মস্স কতত্তা কপ্পং ঠস্সতি. অতেকিচ্ছোতি ন সক্কা তিকিচ্ছিতুং. দ্ৰেজ্ঝন্তি দ্ৰিধাভাৰং. ৰালগ্গকোটিনিত্তুদনমত্তন্তি ৰালস্স অগ্গকোটিযা দস্সেতব্বমত্তকং, ৰালগ্গকোটিনিপাতমত্তকং ৰা. পুরিসিন্দ্রিযঞাণানীতি পুরিসপুগ্গলানং ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তঞাণানি, ইন্দ্রিযানং তিক্খমুদুভাৰজাননঞাণানীতি অত্থো.
ৰিজ্জমানা কুসলাপি ধম্মা অকুসলাপি ধম্মাতি এত্তকা কুসলা ধম্মা ৰিজ্জন্তি, এত্তকা অকুসলা ধম্মাতি জানামি. অন্তরহিতাতি অদস্সনং গতা. সম্মুখীভূতাতি সমুদাচারৰসেন পাকটা জাতা. কুসলমূলন্তি কুসলজ্ঝাসযো. কুসলা কুসলন্তি তম্হা কুসলজ্ঝাসযা অঞ্ঞম্পি কুসলং নিব্বত্তিস্সতি. সারদানীতি সারাদানি গহিতসারানি, সরদমাসে ৰা নিব্বত্তানি. সুখসযিতানীতি সুখসন্নিচিতানি. সুখেত্তেতি মণ্ডখেত্তে. নিক্খিত্তানীতি ৰুত্তানি. সপ্পটিভাগাতি সরিক্খকা. অভিদো অদ্ধরত্তন্তি অভিঅদ্ধরত্তং অদ্ধরত্তে অভিমুখীভূতে. ভত্তকালসমযেতি রাজকুলানং ভত্তকালসঙ্খাতে সমযে. পরিহানধম্মোতি কো এৰং ভগৰতা ঞাতোতি? অজাতসত্তুরাজা. সো হি পাপমিত্তং নিস্সায মগ্গফলেহি পরিহীনো. অপরেপি সুপ্পবুদ্ধসুনক্খত্তাদযো ভগৰতা ঞাতাৰ. অপরিহানধম্মোতি এৰং ভগৰতা কো ঞাতো? সুসীমো পরিব্বাজকো অঞ্ঞে চ এৰরূপা. পরিনিব্বাযিস্সতীতি এৰং কো ঞাতো ভগৰতাতি? সন্ততিমহামত্তো অঞ্ঞে চ এৰরূপা.
৯. নিব্বেধিকসুত্তৰণ্ণনা
৬৩. নৰমে অনিব্বিদ্ধপুব্বে অপ্পদালিতপুব্বে লোভক্খন্ধাদযো নিব্বিজ্ঝতি পদালেতীতি নিব্বেধিকপরিযাযো, নিব্বিজ্ঝনকারণন্তি অত্থো. নিদানসম্ভৰোতি কামে নিদেতি উপ্পাদনসমত্থতায নিয্যাদেতীতি নিদানং. সম্ভৰতি ততোতি সম্ভৰো, নিদানমেৰ সম্ভৰো নিদানসম্ভৰো. ৰেমত্ততাতি নানাকরণং.
কামগুণাতি কামযিতব্বট্ঠেন কামা, বন্ধনট্ঠেন গুণা ‘‘অন্তগুণ’’ন্তিআদীসু ৰিয. চক্খুৰিঞ্ঞেয্যাতি চক্খুৰিঞ্ঞাণেন পস্সিতব্বা. ইট্ঠাতি পরিযিট্ঠা ৰা হোন্তু মা ৰা, ইট্ঠারম্মণভূতাতি অত্থো. কন্তাতি কমনীযা. মনাপাতি মনৰড্ঢনকা. পিযরূপাতি পিযজাতিকা. কামূপসঞ্হিতাতি আরম্মণং কত্ৰা উপ্পজ্জমানেন কামেন উপসঞ্হিতা. রজনীযাতি রাগুপ্পত্তিকারণভূতা. নেতে কামাতি ন এতে কমনট্ঠেন কামা নাম হোন্তি. সঙ্কপ্পরাগোতি সঙ্কপ্পৰসেন উপ্পন্নরাগো. কামোতি অযং কামপ্পহানায পটিপন্নেহি পহাতব্বো. কমনট্ঠেন কামা নাম. চিত্রানীতি চিত্রৰিচিত্রারম্মণানি.
ফস্সোতি সহজাতফস্সো. কামযমানোতি কামং কামযমানো. তজ্জং তজ্জন্তি তজ্জাতিকং তজ্জাতিকং. পুঞ্ঞভাগিযন্তি দিব্বে কামে পত্থেত্ৰা সুচরিতপারিপূরিযা দেৰলোকে নিব্বত্তস্স অত্তভাৰো পুঞ্ঞভাগিযো নাম, দুচ্চরিতপারিপূরিযা অপাযে নিব্বত্তস্স অত্তভাৰো অপুঞ্ঞভাগিযো নাম. অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, কামানং ৰিপাকোতি অযং দুৰিধোপি কামপত্থনং নিস্সায উপ্পন্নত্তা কামানং ৰিপাকোতি ৰুচ্চতি. সো ইমং নিব্বেধিকন্তি সো ভিক্খু ইমং ছত্তিংসট্ঠানেসু নিব্বিজ্ঝনকং সেট্ঠচরিযং জানাতি. কামনিরোধন্তি কামানং নিরোধনে এৰং লদ্ধনামং. ইমস্মিঞ্হি ঠানে ব্রহ্মচরিযসঙ্খাতো মগ্গোৰ কামনিরোধোতি ৰুত্তো.
সামিসাতি কিলেসামিসসম্পযুত্তা. ইমিনা নযেন সব্বঠানেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. অপিচেত্থ ৰোহারৰেপক্কন্তি ৰোহারৰিপাকং. কথাসঙ্খাতো হি ৰোহারো সঞ্ঞায ৰিপাকো নাম. যথা যথা নন্তি এত্থ নং-ইতি নিপাতমত্তমেৰ. ইতি যস্মা যথা যথা সঞ্জানাতি, তথা তথা এৰংসঞ্ঞী অহোসিন্তি কথেতি, তস্মা ৰোহারৰেপক্কাতি অত্থো.
অৰিজ্জাতি অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণভূতা বহলঅৰিজ্জা. নিরযং গমেন্তীতি নিরযগমনীযা, নিরযে নিব্বত্তিপচ্চযাতি অত্থো. সেসেসুপি এসেৰ নযো. চেতনাহন্তি চেতনং অহং. ইধ সব্বসঙ্গাহিকা সংৰিদহনচেতনা গহিতা. চেতযিত্ৰাতি দ্ৰারপ্পৰত্তচেতনা. মনসাতি চেতনাসম্পযুত্তচিত্তেন. নিরযৰেদনীযন্তি নিরযে ৰিপাকদাযকং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. অধিমত্তন্তি বলৰদুক্খং. দন্ধৰিরাগীতি গরুকং ন খিপ্পং সণিকং ৰিগচ্ছনকদুক্খং. উরত্তাল়িং কন্দতীতি উরং তাল়েত্ৰা রোদতি. পরিযেট্ঠিন্তি পরিযেসনং. একপদং দ্ৰিপদন্তি একপদমন্তং ৰা দ্ৰিপদমন্তং ৰা, কো মন্তং জানাতীতি অত্থো. সম্মোহৰেপক্কন্তি সম্মোহৰিপাকং. দুক্খস্স হি সম্মোহো নিস্সন্দৰিপাকো নাম. দুতিযপদেপি এসেৰ নযো. পরিযেসনাপি হি তস্স নিস্সন্দৰিপাকোতি. ইমস্মিং সুত্তে ৰট্টৰিৰট্টং কথিতং.
১০. সীহনাদসুত্তৰণ্ণনা
৬৪. দসমে আসভং ঠানন্তি সেট্ঠং নিচ্চলট্ঠানং. সীহনাদন্তি অভীতনাদং পমুখনাদং. ব্রহ্মচক্কন্তি সেট্ঠঞাণচক্কং পটিৰেধঞাণঞ্চেৰ দেসনাঞাণঞ্চ. ঠানঞ্চ ঠানতোতি কারণঞ্চ কারণতো. যম্পীতি যেন ঞাণেন. ইদম্পি তথাগতস্সাতি ইদম্পি ঠানাট্ঠানঞাণং তথাগতস্স তথাগতবলং নাম হোতি. এৰং সব্বপদেসু অত্থো ৰেদিতব্বো. কম্মসমাদানানন্তি সমাদিযিত্ৰা কতানং কুসলাকুসলকম্মানং, কম্মমেৰ ৰা কম্মসমাদানং. ঠানসো হেতুসোতি পচ্চযতো চেৰ হেতুতো চ. তত্থ গতিউপধিকালপযোগা ৰিপাকস্স ঠানং, কম্মং হেতু. ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনন্তি চতুন্নং ঝানানং অট্ঠন্নং ৰিমোক্খানং তিণ্ণং সমাধীনং নৰন্নং অনুপুব্বসমাপত্তীনঞ্চ. সংকিলেসন্তি হানভাগিযং ধম্মং. ৰোদানন্তি ৰিসেসভাগিযং ধম্মং. ৰুট্ঠানন্তি ‘‘ৰোদানম্পি ৰুট্ঠানং, তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি (ৰিভ. ৮২৮) এৰং ৰুত্তং পগুণজ্ঝানঞ্চেৰ ভৰঙ্গনফলসমাপত্তিযো চ. হেট্ঠিমং হেট্ঠিমঞ্হি পগুণজ্ঝানং উপরিমস্স উপরিমস্স পদট্ঠানং হোতি, তস্মা ‘‘ৰোদানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. ভৰঙ্গেন পন সব্বজ্ঝানেহি ৰুট্ঠানং হোতি, ফলসমাপত্তিযা নিরোধসমাপত্তিতো ৰুট্ঠানং হোতি. তং সন্ধায ‘‘তম্হা তম্হা সমাধিম্হা ৰুট্ঠানম্পি ৰুট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. অনেকৰিহিতন্তিআদীনি ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ২.৪০২) ৰণ্ণিতানি. আসৰক্খযঞাণং হেট্ঠা ৰুত্তত্থমেৰ. পুরিমস্সাপি ঞাণত্তযস্স ৰিত্থারকথং ইচ্ছন্তেন মজ্ঝিমট্ঠকথায মহাসীহনাদৰণ্ণনা (ম. নি. অট্ঠ. ১.১৪৬ আদযো) ওলোকেতব্বা. সমাহিতস্সাতি একগ্গচিত্তস্স. সমাধি মগ্গোতি সমাধি এতেসং ঞাণানং অধিগমায উপাযো. অসমাধীতি অনেকগ্গভাৰো. কুম্মগ্গোতি মিচ্ছামগ্গো. ইমস্মিং সুত্তে তথাগতস্স ঞাণবলং কথিতন্তি.
মহাৰগ্গো ছট্ঠো.
৭. দেৰতাৰগ্গো
১-৩. অনাগামিফলসুত্তাদিৰণ্ণনা
৬৫-৬৭. সত্তমস্স পঠমে অস্সদ্ধিযন্তি অস্সদ্ধভাৰং. দুপ্পঞ্ঞতন্তি নিপ্পঞ্ঞভাৰং. দুতিযে পমাদন্তি সতিৰিপ্পৰাসং. ততিযে আভিসমাচারিকন্তি উত্তমসমাচারভূতং ৰত্তৰসেন পণ্ণত্তিসীলং. সেখধম্মন্তি সেখপণ্ণত্তিসীলং. সীলানীতি চত্তারি মহাসীলানি.
৪. সঙ্গণিকারামসুত্তৰণ্ণনা
৬৮. চতুত্থে সঙ্গণিকারামোতি গণসঙ্গণিকারামো. সুত্তন্তিকগণাদীসু পন গণেসু অত্তনো ৰা পরিসাসঙ্খাতে গণে রমতীতি গণারামো. পৰিৰেকেতি কাযৰিৰেকে. চিত্তস্স নিমিত্তন্তি সমাধিৰিপস্সনাচিত্তস্স নিমিত্তং সমাধিৰিপস্সনাকারং. সম্মাদিট্ঠিন্তি ৰিপস্সনাসম্মাদিট্ঠিং. সমাধিন্তি মগ্গসমাধিঞ্চেৰ ফলসমাধিঞ্চ. সংযোজনানীতি দস সংযোজনানি. নিব্বানন্তি অপচ্চযপরিনিব্বানং.
৫. দেৰতাসুত্তৰণ্ণনা
৬৯. পঞ্চমে সোৰচস্সতাতি সুব্বচভাৰো. কল্যাণমিত্ততাতি সুচিমিত্ততা. সত্থুগারৰোতি সত্থরি গারৰযুত্তো. এস নযো সব্বত্থ.
৬. সমাধিসুত্তৰণ্ণনা
৭০. ছট্ঠে ন সন্তেনাতি পচ্চনীককিলেসেহি অৰূপসন্তেন. ন পণীতেনাতি ন অতপ্পকেন. ন পটিপ্পস্সদ্ধিলদ্ধেনাতি কিলেসপ্পটিপ্পস্সদ্ধিযা অলদ্ধেন অপ্পত্তেন. ন একোদিভাৰাধিগতেনাতি ন একগ্গভাৰং উপগতেন.
৭. সক্খিভব্বসুত্তৰণ্ণনা
৭১. সত্তমে তত্র তত্রাতি তস্মিং তস্মিং ৰিসেসে. সক্খিভব্বতন্তি পচ্চক্খভাৰং. আযতনেতি কারণে. হানভাগিযাদযো ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৩৯) সংৰণ্ণিতা. অসক্কচ্চকারীতি ন সুকতকারী, ন আদরকারী. অসপ্পাযকারীতি ন সপ্পাযকারী, ন উপকারভূতধম্মকারী.
৮. বলসুত্তৰণ্ণনা
৭২. অট্ঠমে বলতন্তি বলভাৰং থামভাৰং. অসাতচ্চকারীতি ন সততকারী. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযমেৰ.
৯-১০. তজ্ঝানসুত্তদ্ৰযৰণ্ণনা
৭৩-৭৪. নৰমে ন যথাভূতং সম্মপ্পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতীতি ৰত্থুকামকিলেসকামেসু আদীনৰো ন যথাসভাৰতো ঝানপঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতি. দসমং উত্তানত্থমেৰাতি.
দেৰতাৰগ্গো সত্তমো.
৮. অরহত্তৰগ্গো
১. দুক্খসুত্তৰণ্ণনা
৭৫. অট্ঠমস্স পঠমে সৰিঘাতন্তি সউপঘাতং সোপদ্দৰং. সপরিল়াহন্তি কাযিকচেতসিকেন পরিল়াহেন সপরিল়াহং. পাটিকঙ্খাতি ইচ্ছিতব্বা অৰস্সংভাৰিনী.
২. অরহত্তসুত্তৰণ্ণনা
৭৬. দুতিযে মানন্তি জাতিআদীহি মঞ্ঞনং. ওমানন্তি হীনোহমস্মীতি মানং. অতিমানন্তি অতিক্কমিত্ৰা পৰত্তং অচ্চুণ্ণতিমানং. অধিমানন্তি অধিগতমানং. থম্ভন্তি কোধমানেহি থদ্ধভাৰং. অতিনিপাতন্তি হীনস্স হীনোহমস্মীতি মানং.
৩. উত্তরিমনুস্সধম্মসুত্তৰণ্ণনা
৭৭. ততিযে উত্তরিমনুস্সধম্মাতি মনুস্সধম্মতো উত্তরি. অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসন্তি অরিযভাৰং কাতুং সমত্থং ঞাণদস্সনৰিসেসং, চত্তারো মগ্গে চত্তারি চ ফলানীতি অত্থো. কুহনন্তি তিৰিধং কুহনৰত্থুং. লপনন্তি লাভত্থিকতায উক্খিপিত্ৰা অৰক্খিপিত্ৰা ৰা লপনং.
৪. সুখসোমনস্সসুত্তৰণ্ণনা
৭৮. চতুত্থে যোনি চস্স আরদ্ধা হোতীতি কারণঞ্চস্স পরিপুণ্ণং পগ্গহিতং হোতি. ধম্মারামোতি ধম্মে রতিং ৰিন্দতি. ভাৰনায রমতি, ভাৰেন্তো ৰা রমতীতি ভাৰনারামো. পহানে রমতি, পজহন্তো ৰা রমতীতি পহানারামো. তিৰিধে পৰিৰেকে রমতীতি পৰিৰেকারামো. অব্যাপজ্ঝে নিদ্দুক্খভাৰে রমতীতি অব্যাপজ্ঝারামো. নিপ্পপঞ্চসঙ্খাতে নিব্বানে রমতীতি নিপ্পপঞ্চারামো.
৫. অধিগমসুত্তৰণ্ণনা
৭৯. পঞ্চমে ন আযকুসলোতি ন আগমনকুসলো. ন অপাযকুসলোতি ন অপগমনকুসলো. ছন্দন্তি কত্তুকম্যতাছন্দং. ন আরক্খতীতি ন রক্খতি.
৬. মহন্তত্তসুত্তৰণ্ণনা
৮০. ছট্ঠে আলোকবহুলোতি ঞাণালোকবহুলো. যোগবহুলোতি যোগে বহুলং করোতি. ৰেদবহুলোতি পীতিপামোজ্জবহুলো. অসন্তুট্ঠিবহুলোতি কুসলধম্মেসু অসন্তুট্ঠো. অনিক্খিত্তধুরোতি অট্ঠপিতধুরো পগ্গহিতৰীরিযো. উত্তরি চ পতারেতীতি সম্পতি চ উত্তরিঞ্চ ৰীরিযং করোতেৰ. সত্তমং উত্তানমেৰ.
৮-১০. দুতিযনিরযসুত্তাদিৰণ্ণনা
৮২-৮৪. অট্ঠমে পগব্ভোতি কাযপাগব্ভিযাদীহি সমন্নাগতো. নৰমং উত্তানত্থমেৰ. দসমে ৰিঘাতৰাতি মহিচ্ছতং নিস্সায উপ্পন্নেন লোভদুক্খেন দুক্খিতো. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
অরহত্তৰগ্গো অট্ঠমো.
৯. সীতিৰগ্গো
১. সীতিভাৰসুত্তৰণ্ণনা
৮৫. নৰমস্স পঠমে সীতিভাৰন্তি সীতলভাৰং. যস্মিং সমযে চিত্তং নিগ্গণ্হিতব্বন্তিআদীসু উদ্ধচ্চসমযে চিত্তং সমাধিনা নিগ্গহেতব্বং নাম, কোসজ্জানুপতিতকালে ৰীরিযেন পগ্গহেতব্বং নাম, নিরস্সাদগতকালে সমাধিনা সম্পহংসিতব্বং নাম, সমপ্পৰত্তকালে বোজ্ঝঙ্গুপেক্খায অজ্ঝুপেক্খিতব্বং নাম.
২. আৰরণসুত্তৰণ্ণনা
৮৬. দুতিযে কম্মাৰরণতাযাতি পঞ্চানন্তরিযকম্মেহি. কিলেসাৰরণতাযাতি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা. ৰিপাকাৰরণতাযাতি অকুসলৰিপাকপটিসন্ধিযা ৰা কুসলৰিপাকেহি অহেতুকপটিসন্ধিযা ৰাতি.
৪-৫. সুস্সূসতিসুত্তাদিৰণ্ণনা
৮৮-৮৯. চতুত্থে অনত্থন্তি অৰড্ঢিং. অত্থং রিঞ্চতীতি ৰড্ঢিঅত্থং ছড্ডেতি. অননুলোমিকাযাতি সাসনস্স অননুলোমিকায. পঞ্চমে দিট্ঠিসম্পদন্তি সোতাপত্তিমগ্গং.
৮-১১. অভব্বট্ঠানসুত্তচতুক্কৰণ্ণনা
৯২-৯৫. অট্ঠমে অনাগমনীযং ৰত্থুন্তি অনুপগন্তব্বং কারণং, পঞ্চন্নং ৰেরানং দ্ৰাসট্ঠিযা চ দিট্ঠিগতানমেতং অধিৰচনং. অট্ঠমং ভৰন্তি কামাৰচরে অট্ঠমং পটিসন্ধিং. নৰমে কোতূহলমঙ্গলেনাতি দিট্ঠসুতমুতমঙ্গলেন. দসমে সযংকতন্তিআদীনি অত্তদিট্ঠিৰসেন ৰুত্তানি. অধিচ্চসমুপ্পন্নন্তি অহেতুনিব্বত্তং. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
সীতিৰগ্গো নৰমো.
১০. আনিসংসৰগ্গো
১-২. পাতুভাৰসুত্তাদিৰণ্ণনা
৯৬-৯৭. দসমস্স পঠমে অরিযাযতনেতি মজ্ঝিমদেসে. ইন্দ্রিযানন্তি মনচ্ছট্ঠানং. দুতিযে সদ্ধম্মনিযতোতি সাসনসদ্ধম্মে নিযতো. অসাধারণেনাতি পুথুজ্জনেহি অসাধারণেন.
৭. অনৰত্থিতসুত্তৰণ্ণনা
১০২. সত্তমে অনোধিং করিত্ৰাতি ‘‘এত্তকাৰ সঙ্খারা অনিচ্চা, ন ইতো পরে’’তি এৰং সীমং মরিযাদং অকত্ৰা. অনৰত্থিতাতি অৰত্থিতায রহিতা, ভিজ্জমানাৰ হুত্ৰা উপট্ঠহিস্সন্তীতি অত্থো. সব্বলোকেতি সকলে তেধাতুকে. সামঞ্ঞেনাতি সমণভাৰেন, অরিযমগ্গেনাতি অত্থো.
৮. উক্খিত্তাসিকসুত্তৰণ্ণনা
১০৩. অট্ঠমে মেত্তাৰতাযাতি মেত্তাযুত্তায পারিচরিযায. সত্ত হি সেখা তথাগতং মেত্তাৰতায পরিচরন্তি, খীণাসৰো পরিচিণ্ণসত্থুকো.
৯. অতম্মযসুত্তৰণ্ণনা
১০৪. নৰমে অতম্মযোতি তম্মযা ৰুচ্চন্তি তণ্হাদিট্ঠিযো, তাহি রহিতো. অহংকারাতি অহংকারদিট্ঠি. মমংকারাতি মমংকারতণ্হা. সেসং সব্বত্থ উত্তানমেৰাতি.
আনিসংসৰগ্গো দসমো.
দুতিযপণ্ণাসকং নিট্ঠিতং.