৪. কাল়কারামসুত্তৰণ্ণনা
২৪. চতুত্থং অত্থুপ্পত্তিযং নিক্খিত্তং. কতরায অত্থুপ্পত্তিযন্তি? দসবলগুণকথায. অনাথপিণ্ডিকস্স কির ধীতা চূল়সুভদ্দা ‘‘সাকেতনগরে কাল়কসেট্ঠিপুত্তস্স গেহং গচ্ছিস্সামী’’তি সত্থারং উপসঙ্কমিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, অহং মিচ্ছাদিট্ঠিককুলং গচ্ছামি. সচে তত্থ সক্কারং লভিস্সামি, একস্মিং পুরিসে পেসিযমানে পপঞ্চো ভৰিস্সতি, মং আৰজ্জেয্যাথ ভগৰা’’তি পটিঞ্ঞং গহেত্ৰা অগমাসি. সেট্ঠি ‘‘সুণিসা মে আগতা’’তি মঙ্গলং করোন্তোৰ বহুং খাদনীযভোজনীযং পটিযাদেত্ৰা পঞ্চ অচেলকসতানি নিমন্তেসি. সো তেসু নিসিন্নেসু ‘‘ধীতা মে আগন্ত্ৰা অরহন্তে ৰন্দতূ’’তি চূল়সুভদ্দায পেসেসি. আগতফলা অরিযসাৰিকা অরহন্তেতি ৰুত্তমত্তেযেৰ ‘‘লাভা ৰত মে’’তি উট্ঠহিত্ৰা গতা তে নিস্সিরিকদস্সনে অচেলকে দিস্ৰাৰ ‘‘সমণা নাম ন এৰরূপা হোন্তি, তাত, যেসং নেৰ অজ্ঝত্তং হিরী, ন বহিদ্ধা ওত্তপ্পং অত্থী’’তি ৰত্ৰা ‘‘ন ইমে সমণা, ধীধী’’তি খেল়ং পাতেত্ৰা নিৰত্তিত্ৰা অত্তনো ৰসনট্ঠানমেৰ গতা.
ততো অচেলকা ‘‘মহাসেট্ঠি কুতো তে এৰরূপা কালকণ্ণী লদ্ধা, কিং সকলজম্বুদীপে অঞ্ঞা দারিকা নত্থী’’তি সেট্ঠিং পরিভাসিংসু. সো ‘‘আচরিযা জানিত্ৰা ৰা কতং হোতু অজানিত্ৰা ৰা, অহমেত্থ জানিস্সামী’’তি অচেলকে উয্যোজেত্ৰা সুভদ্দায সন্তিকং গন্ত্ৰা ‘‘অম্ম, কস্মা এৰরূপং অকাসি, কস্মা অরহন্তে লজ্জাপেসী’’তি আহ. তাত, অরহন্তা নাম এৰরূপা ন হোন্তীতি. অথ নং সো আহ –
‘‘কীদিসা সমণা তুয্হং, বাল়্হং খো নে পসংসসি;
কিংসীলা কিংসমাচারা, তং মে অক্খাহি পুচ্ছিতা’’তি.
সা আহ –
‘‘সন্তিন্দ্রিযা সন্তমনা, সন্ততেজা গুণমগ্গসণ্ঠিতা;
ওক্খিত্তচক্খূ মিতভাণী, তাদিসা সমণা মম.
‘‘ৰসন্তি ৰনমোগয্হ, নাগো ছেত্ৰাৰ বন্ধনং;
এককিযা অদুতিযা, তাদিসা সমণা মমা’’তি.
এৰঞ্চ পন ৰত্ৰা সেট্ঠিস্স পুরে ঠত্ৰা তিণ্ণং রতনানং গুণং কথেসি. সেট্ঠি তস্সা ৰচনং সুত্ৰা ‘‘যদি এৰং, তৰ সমণে আনেত্ৰা মঙ্গলং করোমা’’তি. সা পুচ্ছি ‘‘কদা করিস্সথ, তাতা’’তি. সেট্ঠি চিন্তেসি – ‘‘কতিপাহচ্চযেনাতি ৰুত্তে পেসেত্ৰা পক্কোসাপেয্যা’’তি. অথ নং ‘‘স্ৰে অম্মা’’তি আহ. সা সাযন্হসমযে উপরিপাসাদং আরুয্হ মহন্তং পুপ্ফসমুগ্গং গহেত্ৰা সত্থু গুণে অনুস্সরিত্ৰা অট্ঠ পুপ্ফমুট্ঠিযো দসবলস্স ৰিস্সজ্জেত্ৰা অঞ্জলিং পগ্গয্হ নমস্সমানা অট্ঠাসি. এৰঞ্চ অৰচ – ‘‘ভগৰা স্ৰে পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং ময্হং ভিক্খং গণ্হথা’’তি. তানি পুপ্ফানি গন্ত্ৰা দসবলস্স মত্থকে ৰিতানং হুত্ৰা অট্ঠংসু. সত্থা আৰজ্জেন্তো তং কারণং অদ্দস. ধম্মদেসনাপরিযোসানে অনাথপিণ্ডিকমহাসেট্ঠি দসবলং ৰন্দিত্ৰা ‘‘স্ৰে, ভন্তে, পঞ্চহি ভিক্খুসতেহি সদ্ধিং মম গেহে ভিক্খং গণ্হথা’’তি আহ. চূল়সুভদ্দায নিমন্তিতম্হ সেট্ঠীতি. ন, ভন্তে, কঞ্চি আগতং পস্সামাতি. আম, সেট্ঠি, সদ্ধা পন উপাসিকা দূরে যোজনসতমত্থকেপি যোজনসহস্সমত্থকেপি ঠিতা হিমৰন্তো ৰিয পঞ্ঞাযতীতি ৰত্ৰা –
‘‘দূরে সন্তো পকাসেন্তি, হিমৰন্তোৰ পব্বতো;
অসন্তেত্থ ন দিস্সন্তি, রত্তিং খিত্তা যথা সরা’’তি. (ধ. প. ৩০৪) –
ইমং গাথমাহ. অনাথপিণ্ডিকো ‘‘ভন্তে, মম, ধীতু সঙ্গহং করোথা’’তি ৰন্দিত্ৰা পক্কামি.
সত্থা আনন্দত্থেরং আমন্তেসি – ‘‘অহং, আনন্দ, সাকেতং গমিস্সামি, পঞ্চন্নং ভিক্খুসতানং সলাকং দেহি. দদন্তো চ ছল়ভিঞ্ঞানংযেৰ দদেয্যাসী’’তি. থেরো তথা অকাসি. চূল়সুভদ্দা রত্তিভাগসমনন্তরে চিন্তেসি – ‘‘বুদ্ধা নাম বহুকিচ্চা বহুকরণীযা, মং সল্লক্খেয্য ৰা ন ৰা, কিং নু খো করিস্সামী’’তি. তস্মিং খণে ৰেস্সৰণো মহারাজা চূল়সুভদ্দায কথেসি – ‘‘ভদ্দে, মা খো ত্ৰং ৰিমনা অহোসি, মা দুম্মনা. অধিৰুত্থং তে ভগৰতা স্ৰাতনায ভত্তং সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেনা’’তি. সা তুট্ঠপহট্ঠা দানমেৰ সংৰিদহি. সক্কোপি খো দেৰরাজা ৰিস্সকম্মং আমন্তেসি – ‘‘তাত, দসবলো চূল়সুভদ্দায সন্তিকং সাকেতনগরং গচ্ছিস্সতি, পঞ্চ কূটাগারসতানি মাপেহী’’তি. সো তথা অকাসি. সত্থা পঞ্চহি ছল়ভিঞ্ঞসতেহি পরিৰুতো কূটাগারযানেন মণিৰণ্ণং আকাসং ৰিলিখন্তো ৰিয সাকেতনগরং অগমাসি.
সুভদ্দা বুদ্ধপ্পমুখস্স ভিক্খুসঙ্ঘস্স দানং দত্ৰা সত্থারং ৰন্দিত্ৰা আহ – ‘‘ভন্তে, ময্হং সসুরপক্খো মিচ্ছাদিট্ঠিকো, সাধু তেসং অনুচ্ছৰিকধম্মং কথেথা’’তি. সত্থা ধম্মং দেসেসি. কাল়কসেট্ঠি সোতাপন্নো হুত্ৰা অত্তনো উয্যানং দসবলস্স অদাসি. অচেলকা ‘‘অম্হাকং পঠমং দিন্ন’’ন্তি নিক্খমিতুং ন ইচ্ছন্তি. ‘‘গচ্ছথ নীহরিতব্বনিযামেন তে নীহরথা’’তি সব্বে নীহরাপেত্ৰা তত্থেৰ সত্থু ৰিহারং কারেত্ৰা ব্রহ্মদেয্যং কত্ৰা উদকং পাতেসি. সো কাল়কেন কারিততায কাল়কারামো নাম জাতো. ভগৰা তস্মিং সমযে তত্থ ৰিহরতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘সাকেতে ৰিহরতি কাল়কারামে’’তি.
ভিক্খূ আমন্তেসীতি পঞ্চসতে ভিক্খূ আমন্তেসি. তে কির সাকেতনগরৰাসিনো কুলপুত্তা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা সত্থু সন্তিকে পব্বজিত্ৰা উপট্ঠানসালায নিসিন্না ‘‘অহো বুদ্ধগুণা নাম মহন্তা, এৰরূপং নাম মিচ্ছাদিট্ঠিকং কাল়কসেট্ঠিং দিট্ঠিতো মোচেত্ৰা সোতাপত্তিফলং পাপেত্ৰা সকলনগরং সত্থারা দেৰলোকসদিসং কত’’ন্তি দসবলস্স গুণং কথেন্তি. সত্থা তেসং গুণং কথেন্তানং চিত্তং উপপরিক্খিত্ৰা – ‘‘মযি গতে মহতী দেসনা সমুট্ঠিস্সতি, দেসনাপরিযোসানে চ ইমে পঞ্চসতা ভিক্খূ অরহত্তে পতিট্ঠহিস্সন্তি, মহাপথৰী উদকপরিযন্তং কত্ৰা কম্পিস্সতী’’তি ধম্মসভং গন্ত্ৰা পঞ্ঞত্তৰরবুদ্ধাসনে নিসিন্নো তে ভিক্খূ আদিং কত্ৰা যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্সাতি ইমং দেসনং আরভি. এৰমিদং সুত্তং গুণকথায নিক্খিত্তন্তি ৰেদিতব্বং.
তত্থ ‘‘তমহং জানামী’’তি পদপরিযোসানে মহাপথৰী উদকপরিযন্তং কত্ৰা অকম্পিত্থ. অব্ভঞ্ঞাসিন্তি অভিঅঞ্ঞাসিং, জানিন্তি অত্থো. ৰিদিতন্তি পাকটং কত্ৰা ঞাতং. ইমিনা এতং দস্সেতি – অঞ্ঞে জানন্তিযেৰ, মযা পন পাকটং কত্ৰা ৰিদিতন্তি. ইমেহি তীহি পদেহি সব্বঞ্ঞুতভূমি নাম কথিতা. তং তথাগতো ন উপট্ঠাসীতি তং ছদ্ৰারিকং আরম্মণং তথাগতো তণ্হায ৰা দিট্ঠিযা ৰা ন উপট্ঠাসি ন উপগঞ্ছি. অযঞ্হি পস্সতি ভগৰা চক্খুনা রূপং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো সো ভগৰা. সুণাতি ভগৰা সোতেন সদ্দং. ঘাযতি ভগৰা ঘানেন গন্ধং. সাযতি ভগৰা জিৰ্হায রসং. ফুসতি ভগৰা কাযেন ফোট্ঠব্বং. ৰিজানাতি ভগৰা মনসা ধম্মং, ছন্দরাগো ভগৰতো নত্থি, সুৰিমুত্তচিত্তো সো ভগৰা. তেন ৰুত্তং – ‘‘তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি. ইমিনা পদেন খীণাসৰভূমি কথিতাতি ৰেদিতব্বা.
তং মমস্স মুসাতি তং মে ৰচনং মুসাৰাদো নাম ভৰেয্য. তং পস্স তাদিসমেৰাতি তম্পি মুসাৰাদো ভৰেয্য. তং মমস্স কলীতি তং ৰচনং ময্হং দোসো ভৰেয্যাতি অত্থো. এত্তাৰতা সচ্চভূমি নাম কথিতাতি ৰেদিতব্বা.
দট্ঠা দট্ঠব্বন্তি দিস্ৰা দট্ঠব্বং. দিট্ঠং ন মঞ্ঞতীতি তং দিট্ঠং রূপাযতনং ‘‘অহং মহাজনেন দিট্ঠমেৰ পস্সামী’’তি তণ্হামানদিট্ঠীহি ন মঞ্ঞতি. অদিট্ঠং ন মঞ্ঞতীতি ‘‘অহং মহাজনেন অদিট্ঠমেৰ এতং পস্সামী’’তি এৰম্পি তণ্হাদীহি মঞ্ঞনাহি ন মঞ্ঞতি. দট্ঠব্বং ন মঞ্ঞতীতি ‘‘মহাজনেন দিট্ঠং পস্সামী’’তি এৰম্পি তাহি মঞ্ঞনাহি ন মঞ্ঞতি. দট্ঠব্বঞ্হি অদিট্ঠম্পি হোতিযেৰ. এৰরূপানি হি ৰচনানি তীসুপি কালেসু লব্ভন্তি, তেনস্স অত্থো ৰুত্তো. দট্ঠারং ন মঞ্ঞতীতি পস্সিতারং একসত্তং নাম তাহি মঞ্ঞনাহি ন মঞ্ঞতীতি অত্থো. সেসট্ঠানেসুপি ইমিনাৰ নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. ইমিনা এত্তকেন ঠানেন সুঞ্ঞতাভূমি নাম কথিতা.
ইতি খো, ভিক্খৰেতি এৰং খো, ভিক্খৰে. তাদীযেৰ তাদীতি তাদিতা নাম একসদিসতা. তথাগতো চ যাদিসো লাভাদীসু, তাদিসোৰ অলাভাদীসু. তেন ৰুত্তং – ‘‘লাভেপি তাদী, অলাভেপি তাদী. যসেপি তাদী, অযসেপি তাদী. নিন্দাযপি তাদী, পসংসাযপি তাদী. সুখেপি তাদী, দুক্খেপি তাদী’’তি (মহানি. ৩৮, ১৯২). ইমায তাদিতায তাদী. তম্হা চ পন তাদিম্হাতি ততো তথাগততাদিতো অঞ্ঞো উত্তরিতরো ৰা পণীততরো ৰা তাদী নত্থীতি এত্তাৰতা তাদিভূমি নাম কথিতা. ইমাহি পঞ্চভূমীহি দেসনং নিট্ঠাপেন্তস্স পঞ্চসুপি ঠানেসু মহাপথৰী সক্খিভাৰেন অকম্পিত্থ. দেসনাপরিযোসানে তে পঞ্চসতে অধুনাপব্বজিতে কুলপুত্তে আদিং কত্ৰা তং ঠানং পত্তানং দেৰমনুস্সানং চতুরাসীতি পাণসহস্সানি অমতপানং পিৰিংসু.
ভগৰাপি সুত্তং নিট্ঠাপেত্ৰা গাথাহি কূটং গণ্হন্তো যংকিঞ্চীতিআদিমাহ. তত্থ অজ্ঝোসিতং সচ্চমুতং পরেসন্তি পরেসং সদ্ধায পরপত্তিযাযনায সচ্চমুতন্তি মঞ্ঞিত্ৰা অজ্ঝোসিতং গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপেত্ৰা গহিতং. সযসংৰুতেসূতি সযমেৰ সংৰরিত্ৰা পিযাযিত্ৰা গহিতগহণেসু, দিট্ঠিগতিকেসূতি অত্থো. দিট্ঠিগতিকা হি সযং সংৰুতাতি ৰুচ্চন্তি. সচ্চং মুসা ৰাপি পরং দহেয্যাতি তেসু সযং সংৰুতসঙ্খাতেসু দিট্ঠিগতিকেসু তথাগতো তাদী তেসং একম্পি ৰচনং ‘‘ইদমেৰ সচ্চং মোঘমঞ্ঞ’’ন্তি এৰং সচ্চং মুসা ৰাপি পরং উত্তমং কত্ৰা ন ওদহেয্য, ন সদ্দহেয্য, ন পত্তিযাযেয্য. এতঞ্চ সল্লন্তি এতং দিট্ঠিসল্লং. পটিকচ্চ দিস্ৰাতি পুরেতরং বোধিমূলেযেৰ দিস্ৰা. ৰিসত্তাতি লগ্গা লগিতা পলিবুদ্ধা. জানামি পস্সামি তথেৰ এতন্তি যথাযং পজা অজ্ঝোসিতা গিলিত্ৰা পরিনিট্ঠাপেত্ৰা ৰিসত্তা লগ্গা লগিতা, এৰং অহম্পি জানামি পস্সামি. তথা এৰং যথা এতায পজায গহিতন্তি এৰং অজ্ঝোসিতং নত্থি তথাগতানন্তি অত্থো.