২. অধিকরণৰগ্গৰণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে বলানীতি কেনট্ঠেন বলানি. অকম্পিযট্ঠেন বলানি নাম, তথা দুরভিভৰনট্ঠেন অনজ্ঝোমদ্দনট্ঠেন চ. পটিসঙ্খানবলন্তি পচ্চৰেক্খণবলং. ভাৰনাবলন্তি ব্রূহনবলং ৰড্ঢনবলং. সুদ্ধং অত্তানন্তি ইদং হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. তত্রাতি তেসু দ্ৰীসু বলেসু. যমিদন্তি যং ইদং. সেখানমেতং বলন্তি সত্তন্নং সেখানং ঞাণবলমেতং. সেখঞ্হি সো, ভিক্খৰে, বলং আগম্মাতি সত্তন্নং সেখানং ঞাণবলং আরব্ভ সন্ধায পটিচ্চ. পজহতীতি মগ্গেন পজহতি. পহাযাতি ইমিনা পন ফলং কথিতং. যং পাপন্তি যং পাপকং লামকং. যস্মা পনেতানি দ্ৰেপি ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি, তস্মা এত্থ এতদগ্গং নাগতন্তি ৰেদিতব্বং.
১২. দুতিযে সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতীতিআদীসু অযং হেট্ঠা অনাগতানং পদানং ৰসেন অত্থৰণ্ণনা – ৰিৰেকনিস্সিতন্তি ৰিৰেকং নিস্সিতং. ৰিৰেকোতি ৰিৰিত্ততা. স্ৰাযং তদঙ্গৰিৰেকো ৰিক্খম্ভন-সমুচ্ছেদ-পটিপ্পস্সদ্ধি-নিস্সরণৰিৰেকোতি পঞ্চৰিধো. তস্মিং পঞ্চৰিধে ৰিৰেকে. ৰিৰেকনিস্সিতন্তি তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিতং, সমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সিতং, নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতঞ্চ সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতীতি অযমত্থো ৰেদিতব্বো. তথা হি সতিসম্বোজ্ঝঙ্গভাৰনানুযুত্তো যোগী ৰিপস্সনাক্খণে কিচ্চতো তদঙ্গৰিৰেকনিস্সিতং, অজ্ঝাসযতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং, মগ্গকালে পন কিচ্চতো সমুচ্ছেদৰিৰেকনিস্সিতং, আরম্মণতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিতং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি. পঞ্চৰিধৰিৰেকনিস্সিতম্পীতি একে. তে হি ন কেৰলং বলৰৰিপস্সনামগ্গফলক্খণেসুযেৰ বোজ্ঝঙ্গে উদ্ধরন্তি, ৰিপস্সনাপাদককসিণজ্ঝানআনাপানাসুভব্রহ্মৰিহারজ্ঝানেসুপি উদ্ধরন্তি, ন চ পটিসিদ্ধা অট্ঠকথাচরিযেহি. তস্মা তেসং মতেন এতেসং ঝানানং পৰত্তিক্খণে কিচ্চতো এৰ ৰিক্খম্ভনৰিৰেকনিস্সিতং. যথা চ ‘‘ৰিপস্সনাক্খণে অজ্ঝাসযতো নিস্সরণৰিৰেকনিস্সিত’’ন্তি ৰুত্তং, এৰং ‘‘পটিপ্পস্সদ্ধিৰিৰেকনিস্সিতম্পি ভাৰেতী’’তি ৰত্তুং ৰট্টতি. এস নযো ৰিরাগনিস্সিতন্তিআদীসু. ৰিৰেকত্থা এৰ হি ৰিরাগাদযো.
কেৰলং হেত্থ ৰোস্সগ্গো দুৰিধো পরিচ্চাগৰোস্সগ্গো চ পক্খন্দনৰোস্সগ্গো চাতি. তত্থ পরিচ্চাগৰোস্সগ্গোতি ৰিপস্সনাক্খণে চ তদঙ্গৰসেন, মগ্গক্খণে চ সমুচ্ছেদৰসেন কিলেসপ্পহানং. পক্খন্দনৰোস্সগ্গোতি ৰিপস্সনাক্খণে তন্নিন্নভাৰেন, মগ্গক্খণে পন আরম্মণকরণেন নিব্বানপক্খন্দনং. তদুভযম্পি ইমস্মিং লোকিযলোকুত্তরমিস্সকে অত্থৰণ্ণনানযে ৰট্টতি. তথা হি অযং সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো যথাৰুত্তেন পকারেন কিলেসে পরিচ্চজতি, নিব্বানঞ্চ পক্খন্দতি. ৰোস্সগ্গপরিণামিন্তি ইমিনা পন সকলেন ৰচনেন ৰোস্সগ্গত্থং পরিণমন্তং পরিণতঞ্চ, পরিপচ্চন্তং পরিপক্কঞ্চাতি ইদং ৰুত্তং হোতি. অযঞ্হি বোজ্ঝঙ্গভাৰনানুযুত্তো ভিক্খু যথা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গো কিলেসপরিচ্চাগৰোস্সগ্গত্থং নিব্বানপক্খন্দনৰোস্সগ্গত্থঞ্চ পরিপচ্চতি, যথা চ পরিপক্কো হোতি, তথা নং ভাৰেতীতি. এস নযো সেসবোজ্ঝঙ্গেসু.
ইধ পন নিব্বানংযেৰ সব্বসঙ্খতেহি ৰিৰিত্তত্তা ৰিৰেকো, সব্বেসং ৰিরাগভাৰতো ৰিরাগো, নিরোধভাৰতো নিরোধোতি ৰুত্তং. মগ্গো এৰ চ ৰোস্সগ্গপরিণামী, তস্মা সতিসম্বোজ্ঝঙ্গং ভাৰেতি ৰিৰেকং আরম্মণং কত্ৰা পৰত্তিযা ৰিৰেকনিস্সিতং, তথা ৰিরাগনিস্সিতং নিরোধনিস্সিতং. তঞ্চ খো অরিযমগ্গক্খণুপ্পত্তিযা কিলেসানং সমুচ্ছেদতো পরিচ্চাগভাৰেন চ নিব্বানপক্খন্দনভাৰেন চ পরিণতং পরিপক্কন্তি অযমেৰ অত্থো দট্ঠব্বো. এস নযো সেসবোজ্ঝঙ্গেসু. ইতি ইমে সত্ত বোজ্ঝঙ্গা লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা কথিতা. ইমেসুপি দ্ৰীসু বলেসু এতদগ্গভাৰো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
১৩. ততিযে ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতিআদীনং চতুন্নং ঝানানং পাল়িঅত্থো চ ভাৰনানযো চ সব্বো সব্বাকারেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.৬৯-৭০) ৰিত্থারিতোযেৰ. ইমানি পন চত্তারি ঝানানি একো ভিক্খু চিত্তেকগ্গত্থায ভাৰেতি, একো ৰিপস্সনাপাদকত্থায, একো অভিঞ্ঞাপাদকত্থায, একো নিরোধপাদকত্থায, একো ভৰৰিসেসত্থায. ইধ পন তানিপি ৰিপস্সনাপাদকানি অধিপ্পেতানি. অযং হি ভিক্খু ইমানি ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা সমাপত্তিতো ৰুট্ঠায সঙ্খারে সম্মসিত্ৰা হেতুপচ্চযপরিগ্গহং কত্ৰা সপ্পচ্চযং নামরূপঞ্চ ৰৰত্থপেত্ৰা ইন্দ্রিযবলবোজ্ঝঙ্গানি সমোধানেত্ৰা অরহত্তং পাপুণাতি. এৰমেতানি ঝানানি লোকিযলোকুত্তরমিস্সকানেৰ কথিতানি. ইমস্মিম্পি বলদ্ৰযে এতদগ্গভাৰো ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বো.
১৪. চতুত্থে সংখিত্তেন চ ৰিত্থারেন চাতি সংখিত্তধম্মদেসনা ৰিত্থারধম্মদেসনা চাতি দ্ৰেযেৰ ধম্মদেসনাতি দস্সেতি. তত্থ মাতিকং উদ্দিসিত্ৰা কথিতা দেসনা সংখিত্তদেসনা নাম. তমেৰ মাতিকং ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা কথিতা ৰিত্থারদেসনা নাম. মাতিকং ৰা ঠপেত্ৰাপি অট্ঠপেত্ৰাপি ৰিত্থারতো ৰিভজিত্ৰা কথিতা ৰিত্থারদেসনা নাম. তাসু সংখিত্তদেসনা নাম মহাপঞ্ঞস্স পুগ্গলস্স ৰসেন কথিতা, ৰিত্থারদেসনা নাম মন্দপঞ্ঞস্স. মহাপঞ্ঞস্স হি ৰিত্থারদেসনা অতিপপঞ্চো ৰিয হোতি. মন্দপঞ্ঞস্স সঙ্খেপদেসনা সসকস্স উপ্পতনং ৰিয হোতি, নেৰ অন্তং ন কোটিং পাপুণিতুং সক্কোতি. সঙ্খেপদেসনা চ উগ্ঘটিতঞ্ঞুস্স ৰসেন কথিতা, ৰিত্থারদেসনা ইতরেসং তিণ্ণং ৰসেন. সকলম্পি হি তেপিটকং সঙ্খেপদেসনা ৰিত্থারদেসনাতি এত্থেৰ সঙ্খং গচ্ছতি.
১৫. পঞ্চমে যস্মিং, ভিক্খৰে, অধিকরণেতি ৰিৰাদাধিকরণং, অনুৰাদাধিকরণং, আপত্তাধিকরণং, কিচ্চাধিকরণন্তি ইমেসং চতুন্নং অধিকরণানং যস্মিং অধিকরণে. আপন্নো চ ভিক্খূতি আপত্তিং আপন্নো ভিক্খু চ. তস্মেতন্তি তস্মিং এতং. দীঘত্তাযাতি দীঘং অদ্ধানং তিট্ঠনত্থায. খরত্তাযাতি দাস-কোণ্ড-চণ্ডাল-ৰেনাতি এৰং খরৰাচাপৰত্তনত্থায. ৰাল়ত্তাযাতি পাণি লেড্ডুদণ্ডাদীহি পহরণৰসেন কক্খল়ভাৰত্থায. ভিক্খূ চ ন ফাসুং ৰিহরিস্সন্তীতি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিৰাদাপন্নে ভিক্খুসঙ্ঘে যেপি উদ্দেসং ৰা পরিপুচ্ছং ৰা গহেতুকামা পধানং ৰা অনুযুঞ্জিতুকামা, তে ফাসুং ন ৰিহরিস্সন্তি. ভিক্খুসঙ্ঘস্মিং হি উপোসথপৰারণায ঠিতায উদ্দেসাদীহি অত্থিকা উদ্দেসাদীনি গহেতুং ন সক্কোন্তি, ৰিপস্সকানং চিত্তুপ্পাদো ন একগ্গো হোতি, ততো ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং ন সক্কোন্তি. এৰং ভিক্খূ চ ন ফাসুং ৰিহরিস্সন্তি. ন দীঘত্তাযাতিআদীসু ৰুত্তপটিপক্খনযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
ইধাতি ইমস্মিং সাসনে. ইতি পটিসঞ্চিক্খতীতি এৰং পচ্চৰেক্খতি. অকুসলং আপন্নোতি এত্থ অকুসলন্তি আপত্তি অধিপ্পেতা, আপত্তিং আপন্নোতি অত্থো. কঞ্চিদেৰ দেসন্তি ন সব্বমেৰ আপত্তিং, আপত্তিযা পন কঞ্চিদেৰ দেসং অঞ্ঞতরং আপত্তিন্তি অত্থো. কাযেনাতি করজকাযেন. অনত্তমনোতি অতুট্ঠচিত্তো. অনত্তমনৰাচন্তি অতুট্ঠৰাচং. মমেৰাতি মংযেৰ. তত্থাতি তস্মিং অধিকরণে. অচ্চযো অচ্চগমাতি অপরাধো অতিক্কমিত্ৰা মদ্দিত্ৰা গতো, অহমেৰেত্থ অপরাধিকো. সুঙ্কদাযকংৰ ভণ্ডস্মিন্তি যথা সুঙ্কট্ঠানং পরিহরিত্ৰা নীতে ভণ্ডস্মিং সুঙ্কদাযকং অপরাধো অভিভৰতি, সো চ তত্থ অপরাধিকো হোতি, ন রাজানো ন রাজপুরিসাতি অত্থো.
ইদং ৰুত্তং হোতি – যো হি রঞ্ঞা ঠপিতং সুঙ্কট্ঠানং পরিহরিত্ৰা ভণ্ডং হরতি, তং সহ ভণ্ডসকটেন আনেত্ৰা রঞ্ঞো দস্সেন্তি. তত্থ নেৰ সুঙ্কট্ঠানস্স দোসো অত্থি, ন রঞ্ঞো ন রাজপুরিসানং, পরিহরিত্ৰা গতস্সেৰ পন দোসো, এৰমেৰং যং সো ভিক্খু আপত্তিং আপন্নো, তত্থ নেৰ আপত্তিযা দোসো, ন চোদকস্স. তীহি পন কারণেহি তস্সেৰ ভিক্খুনো দোসো. তস্স হি আপত্তিং আপন্নভাৰেনপি দোসো, চোদকে অনত্তমনতাযপি দোসো, অনত্তমনস্স সতো পরেসং আরোচনেনপি দোসো. চোদকস্স পন যং সো তং আপত্তিং আপজ্জন্তং অদ্দস, তত্থ দোসো নত্থি. অনত্তমনতায চোদনায পন দোসো. তম্পি অমনসিকরিত্ৰা অযং ভিক্খু অত্তনোৰ দোসং পচ্চৰেক্খন্তো ‘‘ইতি মমেৰ তত্থ অচ্চযো অচ্চগমা সুঙ্কদাযকংৰ ভণ্ডস্মি’’ন্তি এৰং পটিসঞ্চিক্খতীতি অত্থো. দুতিযৰারে চোদকস্স অনত্তমনতা চ অনত্তমনতায চোদিতভাৰো চাতি দ্ৰে দোসা, তেসং ৰসেন ‘‘অচ্চযো অচ্চগমা’’তি এত্থ যোজনা কাতব্বা. সেসমেত্থ উত্তানমেৰাতি.
১৬. ছট্ঠে অঞ্ঞতরোতি একো অপাকটনামো ব্রাহ্মণো. যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমীতি যেনাতি ভুম্মত্থে করণৰচনং. তস্মা যত্থ ভগৰা, তত্থ উপসঙ্কমীতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. যেন ৰা কারণেন ভগৰা দেৰমনুস্সেহি উপসঙ্কমিতব্বো, তেন কারণেন উপসঙ্কমীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. কেন চ কারণেন ভগৰা উপসঙ্কমিতব্বো? নানপ্পকারগুণৰিসেসাধিগমাধিপ্পাযেন, সাদুফলূপভোগাধিপ্পাযেন দিজগণেহি নিচ্চফলিতমহারুক্খো ৰিয. উপসঙ্কমীতি গতোতি ৰুত্তং হোতি. উপসঙ্কমিত্ৰাতি উপসঙ্কমনপরিযোসানদীপনং. অথ ৰা এৰং গতো ততো আসন্নতরং ঠানং ভগৰতো সমীপসঙ্খাতং গন্ত্ৰাতিপি ৰুত্তং হোতি.
ভগৰতা সদ্ধিং সম্মোদীতি যথা চ খমনীযাদীনি পুচ্ছন্তো ভগৰা তেন, এৰং সোপি ভগৰতা সদ্ধিং সমপ্পৰত্তমোদো অহোসি, সীতোদকং ৰিয উণ্হোদকেন সম্মোদিতং একীভাৰং অগমাসি. যায চ ‘‘কচ্চি, ভো গোতম, খমনীযং, কচ্চি যাপনীযং, কচ্চি ভোতো গোতমস্স চ সাৰকানঞ্চ অপ্পাবাধং অপ্পাতঙ্কং লহুট্ঠানং বলং ফাসুৰিহারো’’তিআদিকায কথায সম্মোদি, তং পীতিপামোজ্জসঙ্খাতস্স সম্মোদস্স জননতো সম্মোদিতুং যুত্তভাৰতো চ সম্মোদনীযং, অত্থব্যঞ্জনমধুরতায সুচিরম্পি কালং সারেতুং নিরন্তরং পৰত্তেতুং অরহরূপতো সরিতব্বভাৰতো চ সারণীযং. সুয্যমানসুখতো ৰা সম্মোদনীযং, অনুস্সরিযমানসুখতো সারণীযং, তথা ব্যঞ্জনপরিসুদ্ধতায সম্মোদনীযং, অত্থপরিসুদ্ধতায সারণীযন্তি এৰং অনেকেহি পরিযাযেহি সম্মোদনীযং সারণীযং কথং ৰীতিসারেত্ৰা পরিযোসাপেত্ৰা নিট্ঠপেত্ৰা যেনত্থেন আগতো, তং পুচ্ছিতুকামো একমন্তং নিসীদি.
একমন্তন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো ‘‘ৰিসমং চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৭০) ৰিয. তস্মা যথা নিসিন্নো একমন্তং নিসিন্নো হোতি, তথা নিসীদীতি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. ভুম্মত্থে ৰা এতং উপযোগৰচনং. নিসীদীতি উপাৰিসি. পণ্ডিতা হি পুরিসা গরুট্ঠানীযং উপসঙ্কমিত্ৰা আসনকুসলতায একমন্তং নিসীদন্তি. অযঞ্চ নেসং অঞ্ঞতরো, তস্মা একমন্তং নিসীদি.
কথং নিসিন্নো পন একমন্তং নিসিন্নো হোতীতি? ছ নিসজ্জদোসে ৰজ্জেত্ৰা. সেয্যথিদং – অতিদূরং, অচ্চাসন্নং, উপরিৰাতং, উন্নতপ্পদেসং, অতিসম্মুখং অতিপচ্ছাতি. অতিদূরে নিসিন্নো হি সচে কথেতুকামো হোতি, উচ্চাসদ্দেন কথেতব্বং হোতি. অচ্চাসন্নে নিসিন্নো সঙ্ঘট্টনং করোতি. উপরিৰাতে নিসিন্নো সরীরগন্ধেন বাধতি. উন্নতপ্পদেসে নিসিন্নো অগারৰং পকাসেতি. অতিসম্মুখা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, চক্খুনা চক্খুং আহচ্চ দট্ঠব্বং হোতি. অতিপচ্ছা নিসিন্নো সচে দট্ঠুকামো হোতি, গীৰং পসারেত্ৰা দট্ঠব্বং হোতি. তস্মা অযম্পি এতে ছ নিসজ্জদোসে ৰজ্জেত্ৰা নিসীদি. তেন ৰুত্তং ‘‘একমন্তং নিসীদী’’তি.
এতদৰোচাতি দুৰিধা হি পুচ্ছা – অগারিকপুচ্ছা, অনগারিকপুচ্ছা চ. তত্থ ‘‘কিং, ভন্তে, কুসলং, কিং অকুসল’’ন্তি (ম. নি. ৩.২৯৬) ইমিনা নযেন অগারিকপুচ্ছা আগতা. ‘‘ইমে নু খো, ভন্তে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা’’তি (ম. নি. ৩.৮৬) ইমিনা নযেন অনগারিকপুচ্ছা. অযং পন অত্তনো অনুরূপং অগারিকপুচ্ছং পুচ্ছন্তো এতং ‘‘কো নু খো, ভো গোতম, হেতু কো পচ্চযো’’তিআদিৰচনং অৰোচ. তত্থ হেতু পচ্চযোতি উভযম্পেতং কারণৰেৰচনমেৰ. অধম্মচরিযাৰিসমচরিযাহেতূতি অধম্মচরিযাসঙ্খাতায ৰিসমচরিযায হেতু, তংকারণা তপ্পচ্চযাতি অত্থো. তত্রাযং পদত্থো – অধম্মস্স চরিযা অধম্মচরিযা, অধম্মকারণন্তি অত্থো. ৰিসমং চরিযা, ৰিসমস্স ৰা কম্মস্স চরিযাতি ৰিসমচরিযা. অধম্মচরিযা চ সা ৰিসমচরিযা চাতি অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা. এতেনুপাযেন সুক্কপক্খেপি অত্থো ৰেদিতব্বো. অত্থতো পনেত্থ অধম্মচরিযাৰিসমচরিযা নাম দস অকুসলকম্মপথা, ধম্মচরিযাসমচরিযা নাম দস কুসলকম্মপথাতি ৰেদিতব্বা.
অভিক্কন্তং, ভো গোতমাতি এত্থ অযং অভিক্কন্তসদ্দো খযসুন্দরাভিরূপঅব্ভনুমোদনেসু দিস্সতি. ‘‘অভিক্কন্তা, ভন্তে, রত্তি, নিক্খন্তো পঠমো যামো, চিরনিসিন্নো ভিক্খুসঙ্ঘো’’তিআদীসু (উদা. ৪৫; চূল়ৰ. ৩৮৩; অ. নি. ৮.২০) হি খযে দিস্সতি. ‘‘অযং ইমেসং চতুন্নং পুগ্গলানং অভিক্কন্ততরো চ পণীততরো চা’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.১০০) সুন্দরে.
‘‘কো মে ৰন্দতি পাদানি, ইদ্ধিযা যসসা জলং;
অভিক্কন্তেন ৰণ্ণেন, সব্বা ওভাসযং দিসা’’তি. –
আদীসু (ৰি. ৰ. ৮৫৭) অভিরূপে. ‘‘অভিক্কন্তং, ভন্তে’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২৫০; পারা. ১৫) অব্ভনুমোদনে. ইধাপি অব্ভনুমোদনেযেৰ. যস্মা চ অব্ভনুমোদনে, তস্মা সাধু সাধু, ভো গোতমাতি ৰুত্তং হোতীতি ৰেদিতব্বং.
‘‘ভযে কোধে পসংসাযং, তুরিতে কোতূহলচ্ছরে;
হাসে সোকে পসাদে চ, করে আমেডিতং বুধো’’তি. –
ইমিনা চ লক্খণেন ইধ পসাদৰসেন পসংসাৰসেন চাযং দ্ৰিক্খত্তুং ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. অথ ৰা অভিক্কন্তন্তি অভিক্কন্তং অতিইট্ঠং অতিমনাপং, অতিসুন্দরন্তি ৰুত্তং হোতি.
তত্থ একেন অভিক্কন্তসদ্দেন দেসনং থোমেতি, একেন অত্তনো পসাদং. অযঞ্হেত্থ অধিপ্পাযো – অভিক্কন্তং, ভো গোতম, যদিদং ভোতো গোতমস্স ধম্মদেসনা, অভিক্কন্তং যদিদং ভোতো গোতমস্স ধম্মদেসনং আগম্ম মম পসাদোতি. ভগৰতোযেৰ ৰা ৰচনং দ্ৰে দ্ৰে অত্থে সন্ধায থোমেতি – ভোতো গোতমস্স ৰচনং অভিক্কন্তং দোসনাসনতো, অভিক্কন্তং গুণাধিগমনতো, তথা সদ্ধাজননতো, পঞ্ঞাজননতো, সাত্থতো, সব্যঞ্জনতো, উত্তানপদতো, গম্ভীরত্থতো, কণ্ণসুখতো, হদযঙ্গমতো, অনত্তুক্কংসনতো, অপরৰম্ভনতো, করুণাসীতলতো, পঞ্ঞাৰদাততো, আপাথরমণীযতো, ৰিমদ্দক্খমতো, সুয্যমানসুখতো, ৰীমংসিযমানহিততোতি এৰমাদীহি যোজেতব্বং.
ততো পরম্পি চতূহি উপমাহি দেসনংযেৰ থোমেতি. তত্থ নিক্কুজ্জিতন্তি অধোমুখঠপিতং, হেট্ঠামুখজাতং ৰা. উক্কুজ্জেয্যাতি উপরিমুখং করেয্য. পটিচ্ছন্নন্তি তিণপণ্ণাদিছাদিতং. ৰিৰরেয্যাতি উগ্ঘাটেয্য. মূল়্হস্সাতি দিসামূল়্হস্স. মগ্গং আচিক্খেয্যাতি হত্থে গহেত্ৰা ‘‘এস মগ্গো’’তি ৰদেয্য. অন্ধকারেতি কাল়পক্খচাতুদ্দসীঅড্ঢরত্তঘনৰনসণ্ডমেঘপটলেহি চতুরঙ্গে তমে. অযং তাৰ অনুত্তানপদত্থো.
অযং পন অধিপ্পাযযোজনা – যথা কোচি নিক্কুজ্জিতং উক্কুজ্জেয্য, এৰং সদ্ধম্মৰিমুখং অসদ্ধম্মে পতিতং মং অসদ্ধম্মা ৰুট্ঠাপেন্তেন, যথা পটিচ্ছন্নং ৰিৰরেয্য, এৰং কস্সপস্স ভগৰতো সাসনন্তরধানতো পভুতি মিচ্ছাদিট্ঠিগহনপটিচ্ছন্নং সাসনং ৰিৰরন্তেন, যথা মূল়্হস্স মগ্গং আচিক্খেয্য, এৰং কুম্মগ্গমিচ্ছামগ্গপ্পটিপন্নস্স মে সগ্গমোক্খমগ্গং আৰিকরোন্তেন, যথা অন্ধকারে তেলপজ্জোতং ধারেয্য, এৰং মোহন্ধকারে নিমুগ্গস্স মে বুদ্ধাদিরতনরূপানি অপস্সতো তপ্পটিচ্ছাদকমোহন্ধকারৰিদ্ধংসকদেসনাপজ্জোতধারণেন ময্হং ভোতা গোতমেন এতেহি পরিযাযেহি পকাসিতত্তা অনেকপরিযাযেন ধম্মো পকাসিতোতি.
এৰং দেসনং থোমেত্ৰা ইমায দেসনায রতনত্তযে পসন্নচিত্তো পসন্নাকারং করোন্তো এসাহন্তিআদিমাহ. তত্থ এসাহন্তি এসো অহং. ভৰন্তং গোতমং সরণং গচ্ছামীতি ভৰং মে গোতমো সরণং পরাযণং অঘস্স তাতা হিতস্স চ ৰিধাতাতি ইমিনা অধিপ্পাযেন ভৰন্তং গোতমং গচ্ছামি ভজামি সেৰামি পযিরুপাসামি, এৰং ৰা জানামি বুজ্ঝামীতি. যেসঞ্হি ধাতূনং গতি অত্থো, বুদ্ধিপি তেসং অত্থো. তস্মা গচ্ছামীতি ইমস্স জানামি বুজ্ঝামীতি অযমত্থো ৰুত্তো. ধম্মঞ্চ ভিক্খুসঙ্ঘঞ্চাতি এত্থ পন অধিগতমগ্গে সচ্ছিকতনিরোধে যথানুসিট্ঠং পটিপজ্জমানে চ চতূসু অপাযেসু অপতমানে ধারেতীতি ধম্মো. সো অত্থতো অরিযমগ্গো চেৰ নিব্বানঞ্চ. ৰুত্তঞ্হেতং – ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, ধম্মা সঙ্খতা, অরিযো অট্ঠঙ্গিকো মগ্গো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪) ৰিত্থারো. ন কেৰলঞ্চ অরিযমগ্গো চেৰ নিব্বানঞ্চ, অপিচ খো অরিযফলেহি সদ্ধিং পরিযত্তিধম্মোপি. ৰুত্তঞ্হেতং ছত্তমাণৰকৰিমানে –
‘‘রাগৰিরাগমনেজমসোকং, ধম্মমসঙ্খতমপ্পটিকূলং;
মধুরমিমং পগুণং সুৰিভত্তং, ধম্মমিমং সরণত্থমুপেহী’’তি. (ৰি. ৰ. ৮৮৭);
এত্থ রাগৰিরোগোতি মগ্গো কথিতো. অনোজমসোকন্তি ফলং. ধম্মমসঙ্খতন্তি নিব্বানং. অপ্পটিকূলং মধুরমিমং পগুণং সুৰিভত্তন্তি পিটকত্তযেন ৰিভত্তা সব্বধম্মক্খন্ধাতি. দিট্ঠিসীলসঙ্ঘাতেন সংহতোতি সঙ্ঘো. সো অত্থতো অট্ঠঅরিযপুগ্গলসমূহো. ৰুত্তঞ্হেতং তস্মিযেৰ ৰিমানে –
‘‘যত্থ চ দিন্নমহপ্ফলমাহু, চতূসু সুচীসু পুরিসযুগেসু;
অট্ঠ চ পুগ্গলধম্মদসা তে, সঙ্ঘমিমং সরণত্থমুপেহী’’তি. (ৰি. ৰ. ৮৮৮);
ভিক্খূনং সঙ্ঘো ভিক্খুসঙ্ঘো. এত্তাৰতা ব্রাহ্মণো তীণি সরণগমনানি পটিৰেদেসি.
ইদানি তেসু সরণগমনেসু কোসল্লত্থং সরণং, সরণগমনং, যো চ সরণং গচ্ছতি, সরণগমনপ্পভেদো, সরণগমনফলং, সংকিলেসো, ভেদোতি অযং ৰিধি ৰেদিতব্বো.
সেয্যথিদং – পদত্থতো তাৰ হিংসতীতি সরণং, সরণগতানং তেনেৰ সরণগমনেন ভযং সন্তাসং দুক্খং দুগ্গতিপরিকিলেসং হনতি ৰিনাসেতীতি অত্থো, রতনত্তযস্সেৰেতং অধিৰচনং. অথ ৰা হিতে পৰত্তনেন অহিতা চ নিৰত্তনেন সত্তানং ভযং হিংসতীতি বুদ্ধো, ভৰকন্তারা উত্তারণেন লোকস্স অস্সাসদানেন চ ধম্মো, অপ্পকানম্পি কারানং ৰিপুলফলপটিলাভকরণেন সঙ্ঘো. তস্মা ইমিনাপি পরিযাযেন রতনত্তযং সরণং. তপ্পসাদতগ্গরুতাহি ৰিহতকিলেসো তপ্পরাযণতাকারপ্পৰত্তো চিত্তুপ্পাদো সরণগমনং. তংসমঙ্গীসত্তো সরণং গচ্ছতি, ৰুত্তপ্পকারেন চিত্তুপ্পাদেন ‘‘এতানি মে তীণি রতনানি সরণং, এতানি পরাযণ’’ন্তি এৰং উপেতীতি অত্থো. এৰং তাৰ সরণং সরণগমনং যো চ সরণং গচ্ছতি ইদং তযং ৰেদিতব্বং.
সরণগমনপ্পভেদে পন দুৰিধং সরণগমনং লোকুত্তরং লোকিযঞ্চাতি. তত্থ লোকুত্তরং দিট্ঠসচ্চানং মগ্গক্খণে সরণগমনুপক্কিলেসসমুচ্ছেদেন আরম্মণতো নিব্বানারম্মণং হুত্ৰা কিচ্চতো সকলেপি রতনত্তযে ইজ্ঝতি. লোকিযং পুথুজ্জনানং সরণগমনুপক্কিলেসৰিক্খম্ভনেন আরম্মণতো বুদ্ধাদিগুণারম্মণং হুত্ৰা ইজ্ঝতি. তং অত্থতো বুদ্ধাদীসু ৰত্থূসু সদ্ধাপটিলাভো, সদ্ধামূলিকা চ সম্মাদিট্ঠি দসসু পুঞ্ঞকিরিযাৰত্থূসু দিট্ঠিজুকম্মন্তি ৰুচ্চতি.
তযিদং চতুধা পৰত্ততি অত্তসন্নিয্যাতনেন তপ্পরাযণতায সিস্সভাৰূপগমনেন পণিপাতেনাতি. তত্থ অত্তসন্নিয্যাতনং নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৰা অহং অত্তানং বুদ্ধস্স নিয্যাতেমি, ধম্মস্স, সঙ্ঘস্সা’’তি এৰং বুদ্ধাদীনং অত্তপরিচ্চজনং. তপ্পরাযণতা নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৰা অহং বুদ্ধপরাযণো, ধম্মপরাযণো, সঙ্ঘপরাযণো ইতি মং ধারেথা’’তি এৰং তপ্পরাযণভাৰো. সিস্সভাৰূপগমনং নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৰা অহং বুদ্ধস্স অন্তেৰাসিকো, ধম্মস্স, সঙ্ঘস্স ইতি মং ধারেথা’’তি এৰং সিস্সভাৰূপগমো. পণিপাতো নাম ‘‘অজ্জ আদিং কত্ৰা অহং অভিৰাদন-পচ্চুট্ঠান-অঞ্জলিকম্ম-সামীচিকম্মং বুদ্ধাদীনংযেৰ তিণ্ণং ৰত্থূনং করোমি ইতি মং ধারেথা’’তি এৰং বুদ্ধাদীসু পরমনিপচ্চকারো. ইমেসঞ্হি চতুন্নম্পি আকারানং অঞ্ঞতরম্পি করোন্তেন গহিতংযেৰ হোতি সরণগমনং.
অপিচ ‘‘ভগৰতো অত্তানং পরিচ্চজামি, ধম্মস্স, সঙ্ঘস্স অত্তানং পরিচ্চজামি, জীৰিতং পরিচ্চজামি, পরিচ্চত্তোযেৰ মে অত্তা, পরিচ্চত্তংযেৰ মে জীৰিতং, জীৰিতপরিযন্তিকং বুদ্ধং সরণং গচ্ছামি, বুদ্ধো মে সরণং লেণং তাণ’’ন্তি এৰম্পি অত্তসন্নিয্যাতনং ৰেদিতব্বং. ‘‘সত্থারঞ্চ ৰতাহং পস্সেয্যং, ভগৰন্তমেৰ পস্সেয্যং, সুগতঞ্চ ৰতাহং পস্সেয্যং, ভগৰন্তমেৰ পস্সেয্যং, সম্মাসম্বুদ্ধঞ্চ ৰতাহং পস্সেয্যং, ভগৰন্তমেৰ পস্সেয্য’’ন্তি (সং. নি. ২.১৫৪) এৰম্পি মহাকস্সপস্স সরণগমনে ৰিয সিস্সভাৰূপগমনং দট্ঠব্বং.
‘‘সো অহং ৰিচরিস্সামি, গামা গামং পুরা পুরং;
নমস্সমানো সম্বুদ্ধং, ধম্মস্স চ সুধম্মত’’ন্তি. (সু. নি. ১৯৪; সং. নি. ১.২৪৬);
এৰম্পি আল়ৰকাদীনং সরণগমনং ৰিয তপ্পরাযণতা ৰেদিতব্বা. ‘‘অথ খো ব্রহ্মাযু ব্রাহ্মণো উট্ঠাযাসনা একংসং উত্তরাসঙ্গং করিত্ৰা ভগৰতো পাদেসু সিরসা নিপতিত্ৰা ভগৰতো পাদানি মুখেন চ পরিচুম্বতি, পাণীহি চ পরিসম্বাহতি, নামঞ্চ সাৰেতি – ‘ব্রহ্মাযু অহং, ভো গোতম, ব্রাহ্মণো; ব্রহ্মাযু অহং, ভো গোতম, ব্রাহ্মণো’’’তি (ম. নি. ২.৩৯৪) এৰম্পি পণিপাতো ৰেদিতব্বো.
সো পনেস ঞাতিভযাচরিযদক্খিণেয্যৰসেন চতুব্বিধো হোতি. তত্থ দক্খিণেয্যপণিপাতেন সরণগমনং হোতি, ন ইতরেহি. সেট্ঠৰসেনেৰ হি সরণং গণ্হাতি, সেট্ঠৰসেন চ ভিজ্জতি. তস্মা যো সাকিযো ৰা কোলিযো ৰা ‘‘বুদ্ধো অম্হাকং ঞাতকো’’তি ৰন্দতি, অগ্গহিতমেৰ হোতি সরণং. যো ৰা ‘‘সমণো গোতমো রাজপূজিতো মহানুভাৰো অৰন্দিযমানো অনত্থম্পি করেয্যা’’তি ভযেন ৰন্দতি, অগ্গহিতমেৰ হোতি সরণং. যো ৰা বোধিসত্তকালে ভগৰতো সন্তিকে কিঞ্চি উগ্গহিতং সরমানো বুদ্ধকালে ৰা –
‘‘একেন ভোগে ভুঞ্জেয্য, দ্ৰীহি কম্মং পযোজযে;
চতুত্থঞ্চ নিধাপেয্য, আপদাসু ভৰিস্সতী’’তি. (দী. নি. ৩.২৬৫) –
এৰরূপং অনুসাসনিং উগ্গহেত্ৰা ‘‘আচরিযো মে’’তি ৰন্দতি, অগ্গহিতমেৰ হোতি সরণং. যো পন ‘‘অযং লোকে অগ্গদক্খিণেয্যো’’তি ৰন্দতি, তেনেৰ গহিতং হোতি সরণং.
এৰং গহিতসরণস্স চ উপাসকস্স ৰা উপাসিকায ৰা অঞ্ঞতিত্থিযেসু পব্বজিতম্পি ঞাতিং ‘‘ঞাতকো মে অয’’ন্তি ৰন্দতো সরণগমনং ন ভিজ্জতি, পগেৰ অপব্বজিতং. তথা রাজানং ভযৰসেন ৰন্দতো. সো হি রট্ঠপূজিতত্তা অৰন্দিযমানো অনত্থম্পি করেয্যাতি. তথা যং কিঞ্চি সিপ্পং সিক্খাপকং তিত্থিযং ‘‘আচরিযো মে অয’’ন্তি ৰন্দতোপি ন ভিজ্জতীতি এৰং সরণগমনপ্পভেদো ৰেদিতব্বো.
এত্থ চ লোকুত্তরস্স সরণগমনস্স চত্তারি সামঞ্ঞফলানি ৰিপাকফলং, সব্বদুক্খক্খযো আনিসংসফলং. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যো চ বুদ্ধঞ্চ ধম্মঞ্চ, সঙ্ঘঞ্চ সরণং গতো;
চত্তারি অরিযসচ্চানি, সম্মপ্পঞ্ঞায পস্সতি. (ধ. প. ১৯০);
‘‘দুক্খং দুক্খসমুপ্পাদং, দুক্খস্স চ অতিক্কমং;
অরিযঞ্চট্ঠঙ্গিকং মগ্গং, দুক্খূপসমগামিনং. (ধ. প. ১৯১);
‘‘এতং খো সরণং খেমং, এতং সরণমুত্তমং;
এতং সরণমাগম্ম, সব্বদুক্খা পমুচ্চতী’’তি. (ধ. প. ১৯২);
অপিচ নিচ্চতো অনুপগমনাদিৰসেনপেতস্স আনিসংসফলং ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো উপগচ্ছেয্য, সুখতো উপগচ্ছেয্য, কঞ্চি ধম্মং অত্ততো উপগচ্ছেয্য, মাতরং জীৰিতা ৰোরোপেয্য, পিতরং, অরহন্তং জীৰিতা ৰোরোপেয্য, পদুট্ঠচিত্তো তথাগতস্স লোহিতং উপ্পাদেয্য, সঙ্ঘং ভিন্দেয্য, অঞ্ঞং সত্থারং উদ্দিসেয্য, নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৮-১৩০; অ. নি. ১.২৭২-২৭৭).
লোকিযস্স পন সরণগমনস্স ভৰসম্পদাপি ভোগসম্পদাপি ফলমেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যে কেচি বুদ্ধং সরণং গতাসে,
ন তে গমিস্সন্তি অপাযভূমিং;
পহায মানুসং দেহং,
দেৰকাযং পরিপূরেস্সন্তী’’তি. (সং. নি. ১.৩৭);
অপরম্পি ৰুত্তং –
‘‘অথ খো সক্কো দেৰানমিন্দো অসীতিযা দেৰতাসহস্সেহি সদ্ধিং যেনাযস্মা মহামোগ্গল্লানো তেনুপসঙ্কমি…পে… একমন্তং ঠিতং খো সক্কং দেৰানমিন্দং আযস্মা মহামোগ্গল্লানো এতদৰোচ – ‘সাধু খো, দেৰানমিন্দ, বুদ্ধসরণগমনং হোতি. বুদ্ধসরণগমনহেতু খো দেৰানমিন্দ এৰমিধেকচ্চে সত্তা কাযস্স ভেদা পরং মরণা সুগতিং সগ্গং লোকং উপপজ্জন্তি. তে অঞ্ঞে দেৰে দসহি ঠানেহি অধিগণ্হন্তি দিব্বেন আযুনা দিব্বেন ৰণ্ণেন সুখেন যসেন আধিপতেয্যেন দিব্বেহি রূপেহি সদ্দেহি গন্ধেহি রসেহি ফোট্ঠব্বেহী’’’তি (সং. নি. ৪.৩৪১).
এসেৰ নযো ধম্মে সঙ্ঘে চ. অপিচ ৰেলামসুত্তাদিৰসেনাপি (অ. নি. ৯.২০ আদযো) সরণগমনস্স ফলৰিসেসো ৰেদিতব্বো. এৰং সরণগমনফলং ৰেদিতব্বং.
তত্থ লোকিযসরণগমনং তীসু ৰত্থূসু অঞ্ঞাণসংসযমিচ্ছাঞাণাদীহি সংকিলিস্সতি, ন মহাজুতিকং হোতি ন মহাৰিপ্ফারং. লোকুত্তরস্স নত্থি সংকিলেসো. লোকিযস্স চ সরণগমনস্স দুৰিধো ভেদো সাৰজ্জো অনৰজ্জো চ. তত্থ সাৰজ্জো অঞ্ঞসত্থারাদীসু অত্তসন্নিয্যাতনাদীহি হোতি, সো অনিট্ঠফলো. অনৰজ্জো কালকিরিযায, সো অৰিপাকত্তা অফলো. লোকুত্তরস্স পন নেৰত্থি ভেদো. ভৰন্তরেপি হি অরিযসাৰকো অঞ্ঞং সত্থারং ন উদ্দিসতীতি এৰং সরণগমনস্স সংকিলেসো চ ভেদো চ ৰেদিতব্বো.
উপাসকং মং ভৰং গোতমো ধারেতূতি মং ভৰং গোতমো ‘‘উপাসকো অয’’ন্তি এৰং ধারেতু, জানাতূতি অত্থো. উপাসকৰিধিকোসল্লত্থং পনেত্থ কো উপাসকো, কস্মা উপাসকোতি ৰুচ্চতি, কিমস্স সীলং, কো আজীৰো, কা ৰিপত্তি, কা সম্পত্তীতি ইদং পকিণ্ণকং ৰেদিতব্বং.
তত্থ কো উপাসকোতি যো কোচি সরণগতো গহট্ঠো. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘যতো খো, মহানাম, উপাসকো বুদ্ধং সরণং গতো হোতি, ধম্মং সরণং গতো, সঙ্ঘং সরণং গতো হোতি. এত্তাৰতা খো, মহানাম, উপাসকো হোতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৩৩).
কস্মা উপাসকোতি. রতনত্তযস্স উপাসনতো. সো হি বুদ্ধং উপাসতীতি উপাসকো. ধম্মং, সঙ্ঘং উপাসতীতি উপাসকোতি.
কিমস্স সীলন্তি. পঞ্চ ৰেরমণিযো. যথাহ –
‘‘যতো খো, মহানাম, উপাসকো পাণাতিপাতা পটিৰিরতো হোতি, অদিন্নাদানা, কামেসুমিচ্ছাচারা, মুসাৰাদা, সুরামেরযমজ্জপ্পমাদট্ঠানা পটিৰিরতো হোতি. এত্তাৰতা খো, মহানাম, উপাসকো সীলৰা হোতী’’তি (সং. নি. ৫.১০৩৩).
কো আজীৰোতি. পঞ্চ মিচ্ছাৰণিজ্জা পহায ধম্মেন সমেন জীৰিককপ্পনং. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘পঞ্চিমা, ভিক্খৰে, ৰণিজ্জা উপাসকেন অকরণীযা. কতমা পঞ্চ. সত্থৰণিজ্জা, সত্তৰণিজ্জা, মংসৰণিজ্জা, মজ্জৰণিজ্জা, ৰিসৰণিজ্জা. ইমা খো, ভিক্খৰে, পঞ্চ ৰণিজ্জা উপাসকেন অকরণীযা’’তি (অ. নি. ৫.১৭৭).
কা ৰিপত্তীতি. যা তস্সেৰ সীলস্স চ আজীৰস্স চ ৰিপত্তি, অযমস্স ৰিপত্তি. অপিচ যায এস চণ্ডালো চেৰ হোতি মলঞ্চ পতিকুট্ঠো চ, সাপি তস্স ৰিপত্তীতি ৰেদিতব্বা. তে চ অত্থতো অস্সদ্ধিযাদযো পঞ্চ ধম্মা হোন্তি. যথাহ –
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো উপাসকো উপাসকচণ্ডালো চ হোতি উপাসকমলঞ্চ উপাসকপতিকুট্ঠো চ. কতমেহি পঞ্চহি? অস্সদ্ধো হোতি, দুস্সীলো হোতি, কোতূহলমঙ্গলিকো হোতি, মঙ্গলং পচ্চেতি নো কম্মং, ইতো চ বহিদ্ধা দক্খিণেয্যং পরিযেসতি, তত্থ চ পুব্বকারং করোতী’’তি (অ. নি. ৫.১৭৫).
কা সম্পত্তীতি. যা চস্স সীলসম্পদা চ আজীৰসম্পদা চ, সা সম্পত্তি. যে চস্স রতনভাৰাদিকরা সদ্ধাদযো পঞ্চ ধম্মা. যথাহ –
‘‘পঞ্চহি, ভিক্খৰে, ধম্মেহি সমন্নাগতো উপাসকো উপাসকরতনঞ্চ হোতি উপাসকপদুমঞ্চ উপাসকপুণ্ডরীকঞ্চ. কতমেহি পঞ্চহি? সদ্ধো হোতি, সীলৰা হোতি, ন কোতূহলমঙ্গলিকো হোতি, কম্মং পচ্চেতি নো মঙ্গলং, ন ইতো বহিদ্ধা দক্খিণেয্যং গৰেসতি, ইধ চ পুব্বকারং করোতী’’তি (অ. নি. ৫.১৭৫).
অজ্জতগ্গেতি এত্থ অযং অগ্গসদ্দো আদিকোটিকোট্ঠাসসেট্ঠেসু দিস্সতি. ‘‘অজ্জতগ্গে সম্ম, দোৰারিক, আৰরামি দ্ৰারং নিগণ্ঠানং নিগণ্ঠীন’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ২.৭০) হি আদিম্হি দিস্সতি. ‘‘তেনেৰ অঙ্গুলগ্গেন তং অঙ্গুলগ্গং পরামসেয্য (কথা. ৪৪১). উচ্ছগ্গং ৰেল়গ্গ’’ন্তিআদীসু কোটিযং. ‘‘অম্বিলগ্গং ৰা মধুরগ্গং ৰা তিত্তকগ্গং ৰা (সং. নি. ৫.৩৭৪), অনুজানামি, ভিক্খৰে, ৰিহারগ্গেন ৰা পরিৰেণগ্গেন ৰা ভাজেতু’’ন্তিআদীসু (চূল়ৰ. ৩১৮) কোট্ঠাসে. ‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, সত্তা অপদা ৰা…পে… তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতী’’তিআদীসু (অ. নি. ৪.৩৪) সেট্ঠে. ইধ পনাযং আদিম্হি দট্ঠব্বো. তস্মা অজ্জতগ্গেতি অজ্জতং আদিং কত্ৰাতি এৰমেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. অজ্জতন্তি অজ্জভাৰং. অজ্জদগ্গেতি ৰা পাঠো, দকারো পদসন্ধিকরো, অজ্জ অগ্গং কত্ৰাতি অত্থো.
পাণুপেতন্তি পাণেহি উপেতং, যাৰ মে জীৰিতং পৰত্ততি, তাৰ উপেতং, অনঞ্ঞসত্থুকং তীহি সরণগমনেহি সরণং গতং উপাসকং কপ্পিযকারকং মং ভৰং গোতমো ধারেতু জানাতু. অহঞ্হি সচেপি মে তিখিণেন অসিনা সীসং ছিন্দেয্য, নেৰ বুদ্ধং ‘‘ন বুদ্ধো’’তি ৰা ধম্মং ‘‘ন ধম্মো’’তি ৰা সঙ্ঘং ‘‘ন সঙ্ঘো’’তি ৰা ৰদেয্যন্তি এৰং অত্তসন্নিয্যাতনেন সরণং গন্ত্ৰা চতূহি চ পচ্চযেহি পৰারেত্ৰা উট্ঠাযাসনা ভগৰন্তং অভিৰাদেত্ৰা তিক্খত্তুং পদক্খিণং কত্ৰা পক্কামীতি.
১৭. সত্তমে জাণুস্সোণীতি জাণুস্সোণিঠানন্তরং কির নামেকং ঠানন্তরং, তং যেন কুলেন লদ্ধং, তং জাণুস্সোণিকুলন্তি ৰুচ্চতি. অযং তস্মিং কুলে জাতত্তা রঞ্ঞো সন্তিকে চ লদ্ধজাণুস্সোণিসক্কারত্তা জাণুস্সোণীতি ৰুচ্চতি. তেনুপসঙ্কমীতি ‘‘সমণো কির গোতমো পণ্ডিতো ব্যত্তো বহুস্সুতো’’তি সুত্ৰা ‘‘সচে সো লিঙ্গৰিভত্তিকারকাদিভেদং জানিস্সতি, অম্হেহি ঞাতমেৰ জানিস্সতি, অঞ্ঞাতং কিং জানিস্সতি. ঞাতমেৰ কথেস্সতি, অঞ্ঞাতং কিং কথেস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা মানদ্ধজং পগ্গয্হ সিঙ্গং উক্খিপিত্ৰা মহাপরিৰারেহি পরিৰুতো যেন ভগৰা তেনুপসঙ্কমি. কতত্তা চ, ব্রাহ্মণ, অকতত্তা চাতি সত্থা তস্স ৰচনং সুত্ৰা ‘‘অযং ব্রাহ্মণো ইধ আগচ্ছন্তো ন জানিতুকামো অত্থগৰেসী হুত্ৰা আগতো, মানং পন পগ্গয্হ সিঙ্গং উক্খিপিত্ৰা আগতো. কিং নু খ্ৰস্স যথা পঞ্হস্স অত্থং জানাতি, এৰং কথিতে ৰড্ঢি ভৰিস্সতি, উদাহু যথা ন জানাতী’’তি চিন্তেত্ৰা ‘‘যথা ন জানাতি, এৰং কথিতে ৰড্ঢি ভৰিস্সতী’’তি ঞত্ৰা ‘‘কতত্তা চ, ব্রাহ্মণ, অকতত্তা চা’’তি আহ.
ব্রাহ্মণো তং সুত্ৰা ‘‘সমণো গোতমো কতত্তাপি অকতত্তাপি নিরযে নিব্বত্তিং ৰদতি, ইদং উভযকারণেনাপি একট্ঠানে নিব্বত্তিযা কথিতত্তা দুজ্জানং মহন্ধকারং, নত্থি ময্হং এত্থ পতিট্ঠা. সচে পনাহং এত্তকেনেৰ তুণ্হী ভৰেয্যং, ব্রাহ্মণানং মজ্ঝে কথনকালেপি মং এৰং ৰদেয্যুং – ‘ত্ৰং সমণস্স গোতমস্স সন্তিকং মানং পগ্গয্হ সিঙ্গং উক্খিপিত্ৰা গতোসি, একৰচনেনেৰ তুণ্হী হুত্ৰা কিঞ্চি ৰত্তুং নাসক্খি, ইমস্মিং ঠানে কস্মা কথেসী’তি. তস্মা পরাজিতোপি অপরাজিতসদিসো হুত্ৰা পুন সগ্গগমনপঞ্হং পুচ্ছিস্সামী’’তি চিন্তেত্ৰা কো নু খো, ভো গোতমাতি ইমং দুতিযপঞ্হং আরভি.
এৰম্পি তস্স অহোসি – ‘‘উপরিপঞ্হেন হেট্ঠাপঞ্হং জানিস্সামি, হেট্ঠাপঞ্হেন উপরিপঞ্হ’’ন্তি. তস্মাপি ইমং পঞ্হং পুচ্ছি. সত্থা পুরিমনযেনেৰ চিন্তেত্ৰা যথা ন জানাতি, এৰমেৰ কথেন্তো পুনপি ‘‘কতত্তা চ, ব্রাহ্মণ, অকতত্তা চা’’তি আহ. ব্রাহ্মণো তস্মিম্পি পতিট্ঠাতুং অসক্কোন্তো ‘‘অলং, ভো, ন ঈদিসস্স পুরিসস্স সন্তিকং আগতেন অজানিত্ৰা গন্তুং ৰট্টতি, সকৰাদং পহায সমণং গোতমং অনুৰত্তিত্ৰা ময্হং অত্থং গৰেসিস্সামি, পরলোকমগ্গং সোধেস্সামী’’তি সন্নিট্ঠানং কত্ৰা সত্থারং আযাচন্তো ন খো অহন্তিআদিমাহ. অথস্স নিহতমানতং ঞত্ৰা সত্থা উপরি দেসনং ৰড্ঢেন্তো তেন হি, ব্রাহ্মণাতিআদিমাহ. তত্থ তেন হীতি কারণনিদ্দেসো. যস্মা সংখিত্তেন ভাসিতস্স অত্থং অজানন্তো ৰিত্থারদেসনং যাচসি, তস্মাতি অত্থো. সেসমেত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
১৮. অট্ঠমে আযস্মাতি পিযৰচনমেতং. আনন্দোতি তস্স থেরস্স নামং. একংসেনাতি একন্তেন. অনুৰিচ্চাতি অনুপৰিসিত্ৰা. ৰিঞ্ঞূতি পণ্ডিতা. গরহন্তীতি নিন্দন্তি, অৰণ্ণং ভাসন্তি. সেসমেত্থ নৰমে চ সব্বং উত্তানত্থমেৰ.
২০. দসমে দুন্নিক্খিত্তঞ্চ পদব্যঞ্জনন্তি উপ্পটিপাটিযা গহিতপাল়িপদমেৰ হি অত্থস্স ব্যঞ্জনত্তা ব্যঞ্জনন্তি ৰুচ্চতি. উভযমেতং পাল়িযাৰ নামং. অত্থো চ দুন্নীতোতি পরিৰত্তেত্ৰা উপ্পটিপাটিযা গহিতা অট্ঠকথা. দুন্নিক্খিত্তস্স, ভিক্খৰে, পদব্যঞ্জনস্স অত্থোপি দুন্নযো হোতীতি পরিৰত্তেত্ৰা উপ্পটিপাটিযা গহিতায পাল়িযা অট্ঠকথা নাম দুন্নযা দুন্নীহারা দুক্কথা নাম হোতি. একাদসমে ৰুত্তপটিপক্খনযেন অত্থো ৰেদিতব্বোতি.
অধিকরণৰগ্গো দুতিযো.