৫. পণিহিতঅচ্ছৰগ্গৰণ্ণনা
৪১. পঞ্চমস্স পঠমে সেয্যথাপীতি ওপম্মত্থে নিপাতো. তত্র ভগৰা কত্থচি অত্থেন উপমং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতি ৰত্থসুত্তে (ম. নি. ১.৭০ আদযো) ৰিয, পারিচ্ছত্তকোপম- (অ. নি. ৭.৬৯) অগ্গিক্খন্ধোপমাদিসুত্তেসু (অ. নি. ৭.৭২) ৰিয চ, কত্থচি উপমায অত্থং পরিৰারেত্ৰা দস্সেতি লোণম্বিলসুত্তে (অ. নি. ৩.১০১) ৰিয, সুৰণ্ণকারসুত্তসূরিযোপমাদিসুত্তেসু (অ. নি. ৭.৬৬) ৰিয চ. ইমস্মিং পন সালিসূকোপমে উপমায অত্থং পরিৰারেত্ৰা দস্সেন্তো সেয্যথাপি, ভিক্খৰেতিআদিমাহ. তত্থ সালিসূকন্তি সালিফলস্স সূকং. যৰসূকেপি এসেৰ নযো. ৰা-সদ্দো ৰিকপ্পত্থো. মিচ্ছাপণিহিতন্তি মিচ্ছাঠপিতং. যথা ৰিজ্ঝিতুং সক্কোতি, ন এৰং উদ্ধগ্গং কত্ৰা ঠপিতন্তি অত্থো. ভেচ্ছতীতি ভিন্দিস্সতি, ছৰিং ছিন্দিস্সতীতি অত্থো. মিচ্ছাপণিহিতেন চিত্তেনাতি মিচ্ছাঠপিতেন চিত্তেন. ৰট্টৰসেন উপ্পন্নচিত্তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. অৰিজ্জন্তি অট্ঠসু ঠানেসু অঞ্ঞাণভূতং ঘনবহলং মহাঅৰিজ্জং. ৰিজ্জং উপ্পাদেস্সতীতি এত্থ ৰিজ্জন্তি অরহত্তমগ্গঞাণং. নিব্বানন্তি তণ্হাৰানতো নিক্খন্তভাৰেন এৰং ৰুত্তং অমতং. সচ্ছিকরিস্সতীতি পচ্চক্খং করিস্সতি.
৪২. দুতিযে সম্মাপণিহিতন্তি যথা ভিন্দিতুং সক্কোতি, এৰং উদ্ধগ্গং কত্ৰা সুট্ঠু ঠপিতং. অক্কন্তন্তি এত্থ পাদেনেৰ অক্কন্তং নাম হোতি, হত্থেন উপ্পীল়িতং. রুল়্হিসদ্দৰসেন পন অক্কন্তন্তেৰ ৰুত্তং. অযঞ্হেত্থ অরিযৰোহারো. কস্মা পন অঞ্ঞে সেপণ্ণিকণ্টকমদনকণ্টকাদযো মহন্তে অগ্গহেত্ৰা সুখুমং দুব্বলং সালিসূকযৰসূকমেৰ গহিতন্তি? অপ্পমত্তকস্সাপি কুসলকম্মস্স ৰিৰট্টায সমত্থভাৰদস্সনত্থং. যথা হি সুখুমং দুব্বলং সালিসূকং ৰা যৰসূকং ৰা হোতু, মহন্তমহন্তা সেপণ্ণিকণ্টকমদনকণ্টকাদযো ৰা, এতেসু যংকিঞ্চি মিচ্ছা ঠপিতং হত্থং ৰা পাদং ৰা ভিন্দিতুং লোহিতং ৰা উপ্পাদেতুং ন সক্কোতি, সম্মা ঠপিতং পন সক্কোতি, এৰমেৰ অপ্পমত্তকং তিণমুট্ঠি মত্তদানকুসলং ৰা হোতু, মহন্তং ৰেলামদানাদিকুসলং ৰা, সচে ৰট্টসম্পত্তিং পত্থেত্ৰা ৰট্টসন্নিস্সিতৰসেন মিচ্ছা ঠপিতং হোতি, ৰট্টমেৰ আহরিতুং সক্কোতি, নো ৰিৰট্টং. ‘‘ইদং মে দানং আসৰক্খযাৰহং হোতূ’’তি এৰং পন ৰিৰট্টং পত্থেন্তেন ৰিৰট্টৰসেন সম্মা ঠপিতং অরহত্তম্পি পচ্চেকবোধিঞাণম্পি সব্বঞ্ঞুতঞাণম্পি দাতুং সক্কোতিযেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘পটিসম্ভিদা ৰিমোক্খা চ, যা চ সাৰকপারমী;
পচ্চেকবোধি বুদ্ধভূমি, সব্বমেতেন লব্ভতী’’তি. (খু. পা. ৮.১৫);
ইমস্মিং সুত্তদ্ৰযে চ ৰট্টৰিৰট্টং কথিতং.
৪৩. ততিযে পদুট্ঠচিত্তন্তি দোসেন পদুট্ঠচিত্তং. চেতসা চেতোপরিচ্চাতি অত্তনো চিত্তেন তস্স চিত্তং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. যথাভতং নিক্খিত্তোতি যথা আহরিত্ৰা ঠপিতো. এৰং নিরযেতি এৰং নিরযে ঠিতোযেৰাতি ৰত্তব্বো. অপাযন্তিআদি সব্বং নিরযৰেৰচনমেৰ. নিরযো হি অযসঙ্খাতা সুখা অপেতোতি অপাযো, দুক্খস্স গতি পটিসরণন্তি দুগ্গতি, দুক্কটকারিনো এত্থ ৰিৰসা নিপতন্তীতি ৰিনিপাতো, নিরস্সাদত্থেন নিরযো.
৪৪. চতুত্থে পসন্নন্তি সদ্ধাপসাদেন পসন্নং. সুগতিন্তি সুখস্স গতিং. সগ্গং লোকন্তি রূপাদিসম্পত্তীহি সুট্ঠু অগ্গং লোকং.
৪৫. পঞ্চমে উদকরহদোতি উদকদহো. আৰিলোতি অৰিপ্পসন্নো. লুল়িতোতি অপরিসণ্ঠিতো. কললীভূতোতি কদ্দমীভূতো. সিপ্পিসম্বুকন্তিআদীসু সিপ্পিযো চ সম্বুকা চ সিপ্পিসম্বুকং. সক্খরা চ কঠলানি চ সক্খরকঠলং. মচ্ছানং গুম্বং ঘটাতি মচ্ছগুম্বং. চরন্তম্পি তিট্ঠন্তম্পীতি এত্থ সক্খরকঠলং তিট্ঠতিযেৰ, ইতরানি চরন্তিপি তিট্ঠন্তিপি. যথা পন অন্তরন্তরা ঠিতাসুপি নিসিন্নাসুপি নিপজ্জমানাসুপি ‘‘এতা গাৰিযো চরন্তী’’তি চরন্তিযো উপাদায ইতরাপি ‘‘চরন্তী’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰং তিট্ঠন্তমেৰ সক্খরকঠলং উপাদায ইতরম্পি দ্ৰযং ‘‘তিট্ঠন্ত’’ন্তি ৰুত্তং, ইতরং দ্ৰযং চরন্তং উপাদায সক্খরকঠলম্পি ‘‘চরন্ত’’ন্তি ৰুত্তং.
আৰিলেনাতি পঞ্চহি নীৰরণেহি পরিযোনদ্ধেন. অত্তত্থং ৰাতিআদীসু অত্তনো দিট্ঠধম্মিকো লোকিযলোকুত্তরমিস্সকো অত্থো অত্তত্থো নাম. অত্তনোৰ সম্পরাযে লোকিযলোকুত্তরমিস্সকো অত্থো পরত্থো নাম হোতি. সো হি পরত্থ অত্থোতি পরত্থো. তদুভযং উভযত্থো নাম. অপিচ অত্তনো দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকোপি লোকিযলোকুত্তরো অত্থো অত্তত্থো নাম, পরস্স তাদিসোৰ অত্থো পরত্থো নাম, তদুভযম্পি উভযত্থো নাম. উত্তরিং ৰা মনুস্সধম্মাতি দসকুসলকম্মপথসঙ্খাতা মনুস্সধম্মা উত্তরিং. অযঞ্হি দসৰিধো ধম্মো ৰিনাপি অঞ্ঞং সমাদাপকং সত্থন্তরকপ্পাৰসানে জাতসংৰেগেহি মনুস্সেহি সযমেৰ সমাদিন্নত্তা মনুস্সধম্মোতি ৰুচ্চতি, ততো উত্তরিং পন ঝানৰিপস্সনামগ্গফলানি ৰেদিতব্বানি. অলমরিযঞাণদস্সনৰিসেসন্তি অরিযানং যুত্তং, অরিযভাৰং ৰা কাতুং সমত্থং ঞাণদস্সনসঙ্খাতং ৰিসেসং. ঞাণমেৰ হি জাননট্ঠেন ঞাণং, দস্সনট্ঠেন দস্সনন্তি ৰেদিতব্বং, দিব্বচক্খুঞাণৰিপস্সনাঞাণমগ্গঞাণফলঞাণপচ্চৰেক্খণঞাণানমেতং অধিৰচনং.
৪৬. ছট্ঠে অচ্ছোতি অবহলো, পসন্নোতিপি ৰট্টতি. ৰিপ্পসন্নোতি সুট্ঠু পসন্নো. অনাৰিলোতি ন আৰিলো, পরিসুদ্ধোতি অত্থো, ফেণপুব্বুল়সঙ্খসেৰালপণকৰিরহিতোতি ৰুত্তং হোতি. অনাৰিলেনাতি পঞ্চনীৰরণৰিমুত্তেন. সেসং চতুত্থে ৰুত্তনযমেৰ. ইমস্মিম্পি সুত্তদ্ৰযে ৰট্টৰিৰট্টমেৰ কথিতং.
৪৭. সত্তমে রুক্খজাতানন্তি পচ্চত্তে সামিৰচনং, রুক্খজাতানীতি অত্থো. রুক্খানমেতং অধিৰচনং. যদিদন্তি নিপাতমত্তং. মুদুতাযাতি মুদুভাৰেন. কোচি হি রুক্খো ৰণ্ণেন অগ্গো হোতি, কোচি গন্ধেন, কোচি রসেন, কোচি থদ্ধতায. ফন্দনো পন মুদুতায চেৰ কম্মঞ্ঞতায চ অগ্গো সেট্ঠোতি দস্সেতি. চিত্তং, ভিক্খৰে, ভাৰিতং বহুলীকতন্তি এত্থ সমথৰিপস্সনাৰসেন ভাৰিতঞ্চেৰ পুনপ্পুনকতঞ্চ চিত্তং অধিপ্পেতং. কুরুন্দকৰাসি ফুস্সমিত্তত্থেরো পনাহ – ‘‘একন্তং মুদু চেৰ কম্মনিযঞ্চ চিত্তং নাম অভিঞ্ঞাপাদকচতুত্থজ্ঝানচিত্তমেৰ, আৰুসো’’তি.
৪৮. অট্ঠমে এৰং লহুপরিৰত্তন্তি এৰং লহুং উপ্পজ্জিত্ৰা লহুং নিরুজ্ঝনকং. যাৰঞ্চাতি অধিমত্তপমাণত্থে নিপাতো, অতিৰিয ন সুকরাতি অত্থো. ইদন্তি নিপাতমত্তং. চিত্তন্তি একচ্চে তাৰ আচরিযা ‘‘ভৰঙ্গচিত্ত’’ন্তি ৰদন্তি, তং পন পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘ইধ চিত্তন্তি যংকিঞ্চি অন্তমসো চক্খুৰিঞ্ঞাণম্পি অধিপ্পেতমেৰা’’তি ৰুত্তং. ইমস্মিং পনত্থে মিলিন্দরাজা ধম্মকথিকং নাগসেনত্থেরং পুচ্ছি, ‘‘ভন্তে নাগসেন, একস্মিং অচ্ছরাক্খণে পৰত্তিতচিত্তসঙ্খারা সচে রূপিনো অস্সু, কীৰ মহারাসি ভৰেয্যা’’তি? ‘‘ৰাহসতানং খো, মহারাজ, ৰীহীনং অড্ঢচূল়ঞ্চ ৰাহা ৰীহিসত্তম্বণানি দ্ৰে চ তুম্বা একচ্ছরাক্খণে পৰত্তিতস্স চিত্তস্স সঙ্খম্পি ন উপেন্তি, কলম্পি ন উপেন্তি, কলভাগম্পি ন উপেন্তী’’তি (মি. প. ৪.১.২). অথ কস্মা সম্মাসম্বুদ্ধেন ‘‘উপমাপি ন সুকরা’’তি ৰুত্তং? যথেৰ হি উপমং পটিক্খিপিত্ৰাপি কপ্পদীঘভাৰস্স যোজনিকপব্বতেন যোজনিকসাসপপুণ্ণনগরেন, নিরযদুক্খস্স সত্তিসতাহতোপমেন, সগ্গসুখস্স চ চক্কৰত্তিসম্পত্তিযা উপমা কতা, এৰমিধাপি কাতব্বাতি? তত্থ ‘‘সক্কা পন, ভন্তে, উপমা কাতু’’ন্তি এৰং পুচ্ছাৰসেন উপমা কতা, ইমস্মিং সুত্তে পুচ্ছায অভাৰেন ন কতা. ইদঞ্হি সুত্তং ধম্মদেসনাপরিযোসানে ৰুত্তং. ইতি ইমস্মিং সুত্তে চিত্তরাসি নাম কথিতোতি.
৪৯. নৰমে পভস্সরন্তি পণ্ডরং পরিসুদ্ধং. চিত্তন্তি ভৰঙ্গচিত্তং. কিং পন চিত্তস্স ৰণ্ণো নাম অত্থীতি? নত্থি. নীলাদীনঞ্হি অঞ্ঞতরৰণ্ণং ৰা হোতু অৰণ্ণং ৰা যংকিঞ্চি পরিসুদ্ধতায ‘‘পভস্সর’’ন্তি ৰুচ্চতি. ইদম্পি নিরুপক্কিলেসতায পরিসুদ্ধন্তি পভস্সরং. তঞ্চ খোতি তং ভৰঙ্গচিত্তং. আগন্তুকেহীতি অসহজাতেহি পচ্ছা জৰনক্খণে উপ্পজ্জনকেহি. উপক্কিলেসেহীতি রাগাদীহি উপক্কিলিট্ঠত্তা উপক্কিলিট্ঠং নামাতি ৰুচ্চতি. কথং? যথা হি সীলৰন্তা আচারসম্পন্না মাতাপিতরো ৰা আচরিযুপজ্ঝাযা ৰা দুস্সীলানং দুরাচারানং অৰত্তসম্পন্নানং পুত্তানঞ্চেৰ অন্তেৰাসিকসদ্ধিৰিহারিকানঞ্চ ৰসেন ‘‘অত্তনো পুত্তে ৰা অন্তেৰাসিকসদ্ধিৰিহারিকে ৰা ন তজ্জেন্তি ন সিক্খাপেন্তি ন ওৰদন্তি নানুসাসন্তী’’তি অৰণ্ণং অকিত্তিং লভন্তি, এৰংসম্পদমিদং ৰেদিতব্বং. আচারসম্পন্না মাতাপিতরো ৰিয চ আচরিযুপজ্ঝাযা ৰিয চ ভৰঙ্গচিত্তং দট্ঠব্বং, পুত্তাদীনং ৰসেন তেসং অকিত্তিলাভো ৰিয জৰনক্খণে রজ্জনদুস্সনমুয্হনসভাৰানং লোভসহগতাদীনং চিত্তানং ৰসেন উপ্পন্নেহি আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি পকতিপরিসুদ্ধম্পি ভৰঙ্গচিত্তং উপক্কিলিট্ঠং নাম হোতীতি.
৫০. দসমেপি ভৰঙ্গচিত্তমেৰ চিত্তং. ৰিপ্পমুত্তন্তি জৰনক্খণে অরজ্জমানং অদুস্সমানং অমুয্হমানং তিহেতুকঞাণসম্পযুত্তাদিকুসলৰসেন উপ্পজ্জমানং আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি ৰিপ্পমুত্তং নাম হোতি. ইধাপি যথা সীলৰন্তানং আচারসম্পন্নানং পুত্তাদীনং ৰসেন মাতাদযো ‘‘সোভনা এতেযেৰ অত্তনো পুত্তকাদযো সিক্খাপেন্তি ওৰদন্তি অনুসাসন্তী’’তি ৰণ্ণকিত্তিলাভিনো হোন্তি, এৰং জৰনক্খণে উপ্পন্নকুসলচিত্তৰসেন ইদং ভৰঙ্গচিত্তং আগন্তুকেহি উপক্কিলেসেহি ৰিপ্পমুত্তন্তি ৰুচ্চতীতি.
পণিহিতঅচ্ছৰগ্গৰণ্ণনা.