২. নীৰরণপ্পহানৰগ্গৰণ্ণনা
১১. দুতিযস্স পঠমে একধম্মম্পীতি এত্থ ‘‘তস্মিং খো পন সমযে ধম্মা হোন্তী’’তিআদীসু (ধ. স. ১২১) ৰিয নিস্সত্তট্ঠেন ধম্মো ৰেদিতব্বো. তস্মা একধম্মম্পীতি নিস্সত্তং একসভাৰম্পীতি অযমেত্থ অত্থো. অনুপ্পন্নোৰাতি এত্থ পন ‘‘ভূতানং ৰা সত্তানং ঠিতিযা সম্ভৰেসীনং ৰা অনুগ্গহায (ম. নি. ১.৪০২; সং. নি. ২.১১) যাৰতা, ভিক্খৰে, সত্তা অপদা ৰা দ্ৰিপদা ৰা’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ইতিৰু. ৯০) এৰমাদীসু ৰিয সমুচ্চযত্থো ৰাসদ্দো দট্ঠব্বো, ন ৰিকপ্পত্থো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যেন ধম্মেন অনুপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায সংৰত্ততি, তমহং যথা সুভনিমিত্তং, এৰং অঞ্ঞং ন পস্সামীতি. তত্থ অনুপ্পন্নোতি অজাতো অসঞ্জাতো অপাতুভূতো অসমুদাগতো. কামচ্ছন্দোতি ‘‘যো কামেসু কামচ্ছন্দো কামরাগো কামনন্দী কামতণ্হা’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৫৬) নযেন ৰিত্থারিতং কামচ্ছন্দনীৰরণং. উপ্পজ্জতীতি নিব্বত্ততি পাতুভৰতি. সো পনেস অসমুদাচারৰসেন ৰা অননুভূতারম্মণৰসেন ৰা অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতীতি ৰেদিতব্বো. অঞ্ঞথা হি অনমতগ্গে সংসারে অনুপ্পন্নো নাম নত্থি.
তত্থ একচ্চস্স ৰত্তৰসেন কিলেসো ন সমুদাচরতি, একচ্চস্স গন্থধুতঙ্গসমাধি- ৰিপস্সনানৰকম্মাদীনং অঞ্ঞতরৰসেন. কথং? একচ্চো হি ৰত্তসম্পন্নো হোতি, তস্স দ্ৰেঅসীতি খুদ্দকৰত্তানি চুদ্দস মহাৰত্তানি চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণপানীযমাল়কউপোসথাগারআগন্তুকগমিকৰত্তানি চ করোন্তস্সেৰ কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপরভাগে পনস্স ৰত্তং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ভিন্নৰত্তস্স চরতো অযোনিসোমনসিকারঞ্চেৰ সতিৰোস্সগ্গঞ্চ আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.
একচ্চো গন্থযুত্তো হোতি, একম্পি নিকাযং গণ্হাতি দ্ৰেপি তযোপি চত্তারোপি পঞ্চপি. তস্স তেপিটকং বুদ্ধৰচনং অত্থৰসেন পাল়িৰসেন অনুসন্ধিৰসেন পুব্বাপরৰসেন গণ্হন্তস্স সজ্ঝাযন্তস্স ৰাচেন্তস্স দেসেন্তস্স পকাসেন্তস্স কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপরভাগে পনস্স গন্থকম্মং পহায কুসীতস্স চরতো অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.
একচ্চো পন ধুতঙ্গধরো হোতি, তেরস ধুতঙ্গগুণে সমাদায ৰত্ততি. তস্স পন ধুতঙ্গগুণে পরিহরন্তস্স কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপরভাগে পনস্স ধুতঙ্গানি ৰিস্সজ্জেত্ৰা বাহুল্লায আৰত্তস্স চরতো অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.
একচ্চো অট্ঠসু সমাপত্তীসু চিণ্ণৰসী হোতি, তস্স পঠমজ্ঝানাদীসু আৰজ্জনৰসিআদীনং ৰসেন ৰিহরন্তস্স কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপরভাগে পনস্স পরিহীনজ্ঝানস্স ৰা ৰিস্সট্ঠজ্ঝানস্স ৰা ভস্সাদীসু অনুযুত্তস্স ৰিহরতো অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.
একচ্চো পন ৰিপস্সকো হোতি, সত্তসু ৰা অনুপস্সনাসু অট্ঠারসসু ৰা মহাৰিপস্সনাসু কম্মং করোন্তো ৰিহরতি. তস্সেৰং ৰিহরতো কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপরভাগে পনস্স ৰিপস্সনাকম্মং পহায কাযদল়্হীবহুলস্স ৰিহরতো অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.
একচ্চো নৰকম্মিকো হোতি, উপোসথাগারভোজনসালাদীনি কারেতি. তস্স তেসং উপকরণানি চিন্তেন্তস্স কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপরভাগে পনস্স নৰকম্মে নিট্ঠিতে ৰা ৰিস্সট্ঠে ৰা অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.
একচ্চো পন ব্রহ্মলোকা আগতো সুদ্ধসত্তো হোতি, তস্স অনাসেৰনতায কিলেসো ওকাসং ন লভতি. অপরভাগে পনস্স লদ্ধাসেৰনস্স অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম উপ্পজ্জতি. এৰম্পি অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম. এৰং তাৰ অসমুদাচারৰসেন অনুপ্পন্নস্স উপ্পন্নতা ৰেদিতব্বা.
কথং অননুভূতারম্মণৰসেন? ইধেকচ্চো অননুভূতপুব্বং মনাপিযং রূপাদিআরম্মণং লভতি, তস্স তত্থ অযোনিসোমনসিকারসতিৰোস্সগ্গে আগম্ম রাগো উপ্পজ্জতি. এৰং অননুভূতারম্মণৰসেন অনুপ্পন্নো উপ্পজ্জতি নাম.
উপ্পন্নোতি জাতো সঞ্জাতো নিব্বত্তো অভিনিব্বত্তো পাতুভূতো. ভিয্যোভাৰাযাতি পুনপ্পুনভাৰায. ৰেপুল্লাযাতি ৰিপুলভাৰায রাসিভাৰায. তত্থ সকিং উপ্পন্নো কামচ্ছন্দো ন নিরুজ্ঝিস্সতি, সকিং নিরুদ্ধো ৰা স্ৰেৰ পুন উপ্পজ্জিস্সতীতি অট্ঠানমেতং. একস্মিং পন নিরুদ্ধে তস্মিং ৰা আরম্মণে অঞ্ঞস্মিং ৰা আরম্মণে অপরাপরং উপ্পজ্জমানো ভিয্যোভাৰায ৰেপুল্লায সংৰত্ততি নাম.
সুভনিমিত্তন্তি রাগট্ঠানিযং আরম্মণং. ‘‘সনিমিত্তা, ভিক্খৰে, উপ্পজ্জন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা, নো অনিমিত্তা’’তি এত্থ নিমিত্তন্তি পচ্চযস্স নামং. ‘‘অধিচিত্তমনুযুত্তেন, ভিক্খৰে, ভিক্খুনা পঞ্চ নিমিত্তানি কালেন কালং মনসিকাতব্বানী’’তি (ম. নি. ১.২১৬) এত্থ কারণস্স. ‘‘সো তং নিমিত্তং আসেৰতি ভাৰেতী’’তি (অ. নি. ৯.৩৫) এত্থ সমাধিস্স. ‘‘যং নিমিত্তং আগম্ম যং নিমিত্তং মনসিকরোতো অনন্তরা আসৰানং খযো হোতী’’তি (অ. নি. ৬.২৭) এত্থ ৰিপস্সনায. ইধ পন রাগট্ঠানিযো ইট্ঠারম্মণধম্মো ‘‘সুভনিমিত্ত’’ন্তি অধিপ্পেতো. অযোনিসোমনসিকরোতোতি. ‘‘তত্থ কতমো অযোনিসোমনসিকারো? অনিচ্চে নিচ্চন্তি, দুক্খে সুখন্তি, অনত্তনি অত্তাতি, অসুভে সুভন্তি, অযোনিসোমনসিকারো উপ্পথমনসিকারো, সচ্চৰিপ্পটিকূলেন ৰা চিত্তস্স আৰজ্জনা অন্ৰাৰজ্জনা আভোগো সমন্নাহারো মনসিকারো. অযং ৰুচ্চতি অযোনিসোমনসিকারো’’তি (ৰিভ. ৯৩৬) ইমস্স মনসিকারস্স ৰসেন অনুপাযেন মনসিকরোন্তস্সাতি.
১২. দুতিযে ব্যাপাদোতি ভত্তব্যাপত্তি ৰিয চিত্তস্স ব্যাপজ্জনং পকতিৰিজহনভাৰো. ‘‘তত্থ কতমং ব্যাপাদনীৰরণং? অনত্থং মে অচরীতি আঘাতো জাযতী’’তি (ধ. স. ১১৬০) এৰং ৰিত্থারিতস্স ব্যাপাদনীৰরণস্সেতং অধিৰচনং. পটিঘনিমিত্তন্তি অনিট্ঠং নিমিত্তং. পটিঘস্সপি পটিঘারম্মণস্সপি এতং অধিৰচনং. ৰুত্তম্পি চেতং অট্ঠকথাযং – ‘‘পটিঘম্পি পটিঘনিমিত্তং, পটিঘারম্মণোপি ধম্মো পটিঘনিমিত্ত’’ন্তি. সেসমেত্থ কামচ্ছন্দে ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. যথা চেত্থ, এৰং ইতো পরেসুপি. তত্থ তত্থ হি ৰিসেসমত্তমেৰ ৰক্খামাতি.
১৩. ততিযে থিনমিদ্ধন্তি থিনঞ্চেৰ মিদ্ধঞ্চ. তেসু চিত্তস্স অকম্মঞ্ঞতা থিনং, আলসিযভাৰস্সেতং অধিৰচনং. তিণ্ণং খন্ধানং অকম্মঞ্ঞতা মিদ্ধং, কপিমিদ্ধস্স পচলাযিকভাৰস্সেতং অধিৰচনং. উভিন্নম্পি ‘‘তত্থ কতমং থিনং? যা চিত্তস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওলীযনা সল্লীযনা. তত্থ কতমং মিদ্ধং? যা কাযস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওনাহো পরিযোনাহো’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬২-১১৬৩) নযেন ৰিত্থারো ৰেদিতব্বো. অরতীতিআদীনি ৰিভঙ্গে ৰিভত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বানি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘তত্থ কতমা অরতি? পন্তেসু ৰা সেনাসনেসু অঞ্ঞতরঞ্ঞতরেসু ৰা অধিকুসলেসু ধম্মেসু অরতি অরতিতা অনভিরতি অনভিরমনা উক্কণ্ঠিতা পরিতস্সিতা, অযং ৰুচ্চতি অরতি. তত্থ কতমা তন্দী? যা তন্দী তন্দিযনা তন্দিমনতা আলস্সং আলস্সাযনা আলস্সাযিতত্তং, অযং ৰুচ্চতি তন্দী. তত্থ কতমা ৰিজম্ভিতা? যা কাযস্স জম্ভনা ৰিজম্ভনা আনমনা ৰিনমনা সন্নমনা পণমনা ব্যাধিযকং, অযং ৰুচ্চতি ৰিজম্ভিতা. তত্থ কতমো ভত্তসম্মদো? যা ভুত্তাৰিস্স ভত্তমুচ্ছা ভত্তকিলমথো ভত্তপরিল়াহো কাযদুট্ঠুল্লং, অযং ৰুচ্চতি ভত্তসম্মদো. তত্থ কতমং চেতসো চ লীনত্তং? যা চিত্তস্স অকল্যতা অকম্মঞ্ঞতা ওলীযনা সল্লীযনা লীনং লীযনা লীযিতত্তং থিনং থিযনা থিযিতত্তং চিত্তস্স, ইদং ৰুচ্চতি চেতসো চ লীনত্ত’’ন্তি (ৰিভ. ৮৫৬, ৮৫৭, ৮৫৯, ৮৬০).
এত্থ চ পুরিমা চত্তারো ধম্মা থিনমিদ্ধনীৰরণস্স সহজাতৰসেনাপি উপনিস্সযৰসেনাপি পচ্চযা হোন্তি, চেতসো চ লীনত্তং অত্তনোৰ অত্তনা সহজাতং ন হোতি, উপনিস্সযকোটিযা পন হোতীতি.
১৪. চতুত্থে উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চন্তি উদ্ধচ্চঞ্চেৰ কুক্কুচ্চঞ্চ. তত্থ উদ্ধচ্চং নাম চিত্তস্স উদ্ধতাকারো. কুক্কুচ্চং নাম অকতকল্যাণস্স কতপাপস্স তপ্পচ্চযা ৰিপ্পটিসারো. চেতসো অৰূপসমোতি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্সেৰেতং নামং. অৰূপসন্তচিত্তস্সাতি ঝানেন ৰা ৰিপস্সনায ৰা অৰূপসমিতচিত্তস্স. অযং পন অৰূপসমো উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স উপনিস্সযকোটিযা পচ্চযো হোতীতি.
১৫. পঞ্চমে ৰিচিকিচ্ছাতি ‘‘সত্থরি কঙ্খতী’’তিআদিনা (ধ. স. ১১৬৭) নযেন ৰিত্থারিতং ৰিচিকিচ্ছানীৰরণং. অযোনিসোমনসিকারো ৰুত্তলক্খণোযেৰাতি.
১৬. ছট্ঠে অনুপ্পন্নো ৰা কামচ্ছন্দো নুপ্পজ্জতীতি অসমুদাচারৰসেন ৰা অননুভূতারম্মণৰসেন ৰাতি দ্ৰীহেৰ কারণেহি অনুপ্পন্নো ন উপ্পজ্জতি, তথা ৰিক্খম্ভিতোৰ হোতি, পুন হেতুং ৰা পচ্চযং ৰা ন লভতি. ইধাপি ৰত্তাদীনংযেৰ ৰসেন অসমুদাচারো ৰেদিতব্বো. একচ্চস্স হি ৰুত্তনযেনেৰ ৰত্তে যুত্তস্স ৰত্তং করোন্তস্সেৰ কিলেসো ওকাসং ন লভতি, ৰত্তৰসেন ৰিক্খম্ভিতো হোতি. সো তং তথাৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা ৰিৰট্টেত্ৰা অরহত্তং গণ্হাতি মিলক্খতিস্সত্থেরো ৰিয.
সো কিরাযস্মা রোহণজনপদে গামেণ্ডৰালমহাৰিহারস্স ভিক্খাচারে নেসাদকুলে নিব্বত্তো. ৰযং আগম্ম কতঘরাৰাসো ‘‘পুত্তদারং পোসেস্সামী’’তি অদূহলসতং সণ্ঠপেত্ৰা পাসসতং যোজেত্ৰা সূলসতং রোপেত্ৰা বহুং পাপং আযূহন্তো একদিৰসং গেহতো অগ্গিঞ্চ লোণঞ্চ গহেত্ৰা অরঞ্ঞং গতো. পাসে বদ্ধমিগং ৰধিত্ৰা অঙ্গারপক্কমংসং খাদিত্ৰা পিপাসিতো হুত্ৰা গামেণ্ডৰালমহাৰিহারং পৰিট্ঠো পানীযমাল়কে দসমত্তেসু পানীযঘটেসু পিপাসাৰিনোদনমত্তম্পি পানীযং অলভন্তো, ‘‘কিং নামেতং এত্তকানং ভিক্খূনং ৰসনট্ঠানে পিপাসায আগতানং পিপাসাৰিনোদনমত্তং পানীযং নত্থী’’তি উজ্ঝাযিতুং আরদ্ধো. চূল়পিণ্ডপাতিকতিস্সত্থেরো তস্স কথং সুত্ৰা তস্স সন্তিকং গচ্ছন্তো পানীযমাল়কে দসমত্তে পানীযঘটে পূরে দিস্ৰা ‘‘জীৰমানপেতকসত্তো অযং ভৰিস্সতী’’তি চিন্তেত্ৰা, ‘‘উপাসক, সচে পিপাসিতোসি, পিৰ পানীয’’ন্তি ৰত্ৰা কুটং উক্খিপিত্ৰা তস্স হত্থেসু আসিঞ্চি. তস্স কম্মং পটিচ্চ পীতপীতং পানীযং তত্তকপালে পক্খিত্তমিৰ নস্সতি, সকলেপি ঘটে পিৰতো পিপাসা ন পচ্ছিজ্জি. অথ নং থেরো আহ – ‘‘যাৰ দারুণঞ্চ তে, উপাসক, কম্মং কতং, ইদানেৰ পেতো জাতো, ৰিপাকো কীদিসো ভৰিস্সতী’’তি?
সো তস্স কথং সুত্ৰা লদ্ধসংৰেগো থেরং ৰন্দিত্ৰা তানি অদূহলাদীনি ৰিসঙ্খরিত্ৰা ৰেগেন ঘরং গন্ত্ৰা পুত্তদারং ওলোকেত্ৰা সত্থানি ভিন্দিত্ৰা দীপকমিগপক্খিনো অরঞ্ঞে ৰিস্সজ্জেত্ৰা থেরং পচ্চুপসঙ্কমিত্ৰা পব্বজ্জং যাচি. দুক্করা, আৰুসো, পব্বজ্জা, কথং ত্ৰং পব্বজিস্সসীতি? ভন্তে, এৰরূপং পচ্চক্খকারণং দিস্ৰা কথং ন পব্বজিস্সামীতি? থেরো তচপঞ্চককম্মট্ঠানং দত্ৰা পব্বাজেসি. সো ৰত্তারভিতো হুত্ৰা বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হন্তো একদিৰসং দেৰদূতসুত্তে ‘‘তমেনং, ভিক্খৰে, নিরযপালা পুন মহানিরযে পক্খিপন্তী’’তি (ম. নি. ৩.২৭০; অ. নি. ৩.৩৬) ইমং ঠানং সুত্ৰা ‘‘এত্তকং দুক্খরাসিং অনুভৰিতসত্তং পুন মহানিরযে পক্খিপন্তি, অহো ভারিযো, ভন্তে, মহানিরযো’’তি আহ. আমাৰুসো, ভারিযোতি. সক্কা, ভন্তে, পস্সিতুন্তি? ‘‘ন সক্কা পস্সিতুং, দিট্ঠসদিসং কাতুং একং কারণং দস্সেস্সামী’’তি সামণেরে সমাদপেত্ৰা পাসাণপিট্ঠে অল্লদারুরাসিং কারেহীতি. সো তথা কারেসি. থেরো যথানিসিন্নোৰ ইদ্ধিযা অভিসঙ্খরিত্ৰা মহানিরযতো খজ্জোপনকমত্তং অগ্গিপপটিকং নীহরিত্ৰা পস্সন্তস্সেৰ তস্স থেরস্স দারুরাসিম্হি পক্খিপি. তস্স তত্থ নিপাতো চ দারুরাসিনো ঝাযিত্ৰা ছারিকভাৰূপগমনঞ্চ অপচ্ছা অপুরিমং অহোসি.
সো তং দিস্ৰা, ‘‘ভন্তে, ইমস্মিং সাসনে কতি ধুরানি নামা’’তি পুচ্ছি. আৰুসো, ৰিপস্সনাধুরং, গন্থধুরন্তি. ‘‘ভন্তে, গন্থো নাম পটিবলস্স ভারো, ময্হং পন দুক্খূপনিসা সদ্ধা, ৰিপস্সনাধুরং পূরেস্সামি কম্মট্ঠানং মে দেথা’’তি ৰন্দিত্ৰা নিসীদি. থেরো ‘‘ৰত্তসম্পন্নো ভিক্খূ’’তি ৰত্তসীসে ঠত্ৰা তস্স কম্মট্ঠানং কথেসি. সো কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰিপস্সনায চ কম্মং করোতি, ৰত্তঞ্চ পূরেতি. একদিৰসং চিত্তলপব্বতমহাৰিহারে ৰত্তং করোতি, একদিৰসং গামেণ্ডৰালমহাৰিহারে, একদিৰসং গোচরগামমহাৰিহারে. থিনমিদ্ধে ওক্কন্তমত্তে ৰত্তপরিহানিভযেন পলালৰরণকং তেমেত্ৰা সীসে ঠপেত্ৰা পাদে উদকে ওতারেত্ৰা নিসীদতি. সো একদিৰসং চিত্তলপব্বতমহাৰিহারে দ্ৰে যামে ৰত্তং কত্ৰা বলৰপচ্চূসকালে নিদ্দায ওক্কমিতুং আরদ্ধায অল্লপলালং সীসে ঠপেত্ৰা নিসিন্নো পাচীনপব্বতপস্সে সামণেরস্স অরুণৰতিযসুত্তন্তং সজ্ঝাযন্তস্স –
‘‘আরম্ভথ নিক্কমথ, যুঞ্জথ বুদ্ধসাসনে;
ধুনাথ মচ্চুনো সেনং, নল়াগারংৰ কুঞ্জরো.
‘‘যো ইমস্মিং ধম্মৰিনযে, অপ্পমত্তো ৰিহস্সতি;
পহায জাতিসংসারং, দুক্খস্সন্তং করিস্সতী’’তি. (সং. নি. ১.১৮৫) –
ইদং ঠানং সুত্ৰা ‘‘মাদিসস্স আরদ্ধৰীরিযস্স ভিক্খুনো সম্মাসম্বুদ্ধেন ইদং কথিতং ভৰিস্সতী’’তি পীতিং উপ্পাদেত্ৰা ঝানং নিব্বত্তেত্ৰা তদেৰ পাদকং কত্ৰা অনাগামিফলে পতিট্ঠায অপরাপরং ৰাযমন্তো সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. পরিনিব্বানকালে চ তদেৰ কারণং দস্সেন্তো এৰমাহ –
‘‘অল্লং পলালপুঞ্জাহং, সীসেনাদায চঙ্কমিং;
পত্তোস্মি ততিযং ঠানং, এত্থ মে নত্থি সংসযো’’তি.
এৰরূপস্স ৰত্তৰসেন ৰিক্খম্ভিতকিলেসো তথা ৰিক্খম্ভিতোৰ হোতি.
একচ্চস্স ৰুত্তনযেনেৰ গন্থে যুত্তস্স গন্থং উগ্গণ্হন্তস্স সজ্ঝাযন্তস্স ৰাচেন্তস্স দেসেন্তস্স পকাসেন্তস্স চ কিলেসো ওকাসং ন লভতি, গন্থৰসেন ৰিক্খম্ভিতোৰ হোতি. সো তং তথা ৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা ৰিৰট্টেত্ৰা অরহত্তং গণ্হাতি মলিযদেৰত্থেরো ৰিয. সো কিরাযস্মা তিৰস্সভিক্খুকালে কল্লগামকে মণ্ডলারামমহাৰিহারে উদ্দেসঞ্চ গণ্হাতি, ৰিপস্সনায চ কম্মং করোতি. তস্সেকদিৰসং কল্লগামে ভিক্খায চরতো একা উপাসিকা যাগুউল়ুঙ্কং দত্ৰা পুত্তসিনেহং উপ্পাদেত্ৰা থেরং অন্তোনিৰেসনে নিসীদাপেত্ৰা পণীতভোজনং ভোজেত্ৰা ‘‘কতরগামৰাসিকোসি তাতা’’তি পুচ্ছি. মণ্ডলারামমহাৰিহারে গন্থকম্মং করোমি, উপাসিকেতি. তেন হি তাত যাৰ গন্থকম্মং করোসি, ইধেৰ নিবদ্ধং ভিক্খং গণ্হাসীতি. সো তং অধিৰাসেত্ৰা তত্থ নিবদ্ধং ভিক্খং গণ্হাতি, ভত্তকিচ্চাৰসানে অনুমোদনং করোন্তো ‘‘সুখং হোতু, দুক্খা মুচ্চতূ’’তি পদদ্ৰযমেৰ কথেত্ৰা গচ্ছতি. অন্তোৰস্সে তেমাসং তস্সাযেৰ সঙ্গহং করোন্তো পিণ্ডাপচিতিং কত্ৰা মহাপৰারণায সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. নেৰাসিকমহাথেরো আহ – ‘‘আৰুসো মহাদেৰ, অজ্জ ৰিহারে মহাজনো সন্নিপতিস্সতি, তস্স ধম্মদানং দদেয্যাসী’’তি. থেরো অধিৰাসেসি.
দহরসামণেরা উপাসিকায সঞ্ঞং অদংসু – ‘‘অজ্জ তে পুত্তো ধম্মং কথেস্সতি, ৰিহারং গন্ত্ৰা সুণেয্যাসী’’তি. তাতা, ন সব্বেৰ ধম্মকথং জানন্তি, মম পুত্তো এত্তকং কালং ময্হং কথেন্তো ‘‘সুখং হোতু, দুক্খা মুচ্চতূ’’তি পদদ্ৰযমেৰ কথেসি, মা কেল়িং করোথাতি. মা, ত্ৰং উপাসিকে, জাননং ৰা অজাননং ৰা উপট্ঠহস্সু, ৰিহারং গন্ত্ৰা ধম্মমেৰ সুণাহীতি. উপাসিকা গন্ধমালাদীনি গহেত্ৰা গন্ত্ৰা পূজেত্ৰা পরিসন্তে ধম্মং সুণমানা নিসীদি. দিৰাধম্মকথিকো চ সরভাণকো চ অত্তনো পমাণং ঞত্ৰা উট্ঠহিংসু. ততো মলিযদেৰত্থেরো ধম্মাসনে নিসীদিত্ৰা চিত্তবীজনিং গহেত্ৰা অনুপুব্বিং কথং ৰত্ৰা – ‘‘মযা মহাউপাসিকায তযো মাসে দ্ৰীহেৰ পদেহি অনুমোদনা কতা, অজ্জ সব্বরত্তিং তীহি পিটকেহি সম্মসিত্ৰা তস্সেৰ পদদ্ৰযস্স অত্থং কথেস্সামী’’তি ধম্মদেসনং আরভিত্ৰা সব্বরত্তিং কথেসি. অরুণুগ্গমনে দেসনাপরিযোসানে মহাউপাসিকা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠাসি.
অপরোপি তস্মিংযেৰ মহাৰিহারে তিস্সভূতিত্থেরো নাম ৰিনযং গণ্হন্তো ভিক্খাচারৰেলাযং অন্তোগামং পৰিট্ঠো ৰিসভাগারম্মণং ওলোকেসি. তস্স লোভো উপ্পজ্জি, সো পতিট্ঠিতপাদং অচালেত্ৰা অত্তনো পত্তে যাগুং উপট্ঠাকদহরস্স পত্তে আকিরিত্ৰা ‘‘অযং ৰিতক্কো ৰড্ঢমানো মং চতূসু অপাযেসু সংসীদাপেস্সতী’’তি ততোৰ নিৰত্তিত্ৰা আচরিযস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং ঠিতো আহ – ‘‘একো মে ব্যাধি উপ্পন্নো, অহং এতং তিকিচ্ছিতুং সক্কোন্তো আগমিস্সামি, ইতরথা নাগমিস্সামি. তুম্হে দিৰা উদ্দেসঞ্চ সাযং উদ্দেসঞ্চ মং ওলোকেত্ৰা ঠপেথ, পচ্চূসকালে উদ্দেসং পন মা ঠপযিত্থা’’তি এৰং ৰত্ৰা মলযৰাসিমহাসঙ্ঘরক্খিতত্থেরস্স সন্তিকং অগমাসি. থেরো অত্তনো পণ্ণসালায পরিভণ্ডং করোন্তো তং অনোলোকেত্ৰাৰ ‘‘পটিসামেহি, আৰুসো, তৰ পত্তচীৰর’’ন্তি আহ. ভন্তে, একো মে ব্যাধি অত্থি, সচে তুম্হে তং তিকিচ্ছিতুং সক্কোথ, পটিসামেস্সামীতি. আৰুসো, উপ্পন্নং রোগং তিকিচ্ছিতুং সমত্থস্স সন্তিকং আগতোসি, পটিসামেহীতি. সুব্বচো ভিক্খু ‘‘অম্হাকং আচরিযো অজানিত্ৰা এৰং ন ৰক্খতী’’তি পত্তচীৰরং ঠপেত্ৰা থেরস্স ৰত্তং দস্সেত্ৰা ৰন্দিত্ৰা একমন্তং নিসীদি.
থেরো ‘‘রাগচরিতো অয’’ন্তি ঞত্ৰা অসুভকম্মট্ঠানং কথেসি. সো উট্ঠায পত্তচীৰরং অংসে লগ্গেত্ৰা থেরং পুনপ্পুনং ৰন্দি. কিং, আৰুসো, মহাভূতি অতিরেকনিপচ্চকারং দস্সেসীতি? ভন্তে, সচে অত্তনো কিচ্চং কাতুং সক্খিস্সামি, ইচ্চেতং কুসলং. নো চে, ইদং মে পচ্ছিমদস্সনন্তি! গচ্ছাৰুসো, মহাভূতি তাদিসস্স যুত্তযোগস্স কুলপুত্তস্স ন ঝানং ৰা ৰিপস্সনা ৰা মগ্গো ৰা ফলং ৰা দুল্লভন্তি. সো থেরস্স কথং সুত্ৰা নিপচ্চকারং দস্সেত্ৰা আগমনকালে ৰৰত্থাপিতং ছন্নং সেপণ্ণিগচ্ছমূলং গন্ত্ৰা পল্লঙ্কেন নিসিন্নো অসুভকম্মট্ঠানং পাদকং কত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠায পচ্চূসকালে উদ্দেসং সম্পাপুণি. এৰরূপানং গন্থৰসেন ৰিক্খম্ভিতা কিলেসা তথা ৰিক্খম্ভিতাৰ হোন্তি.
একচ্চস্স পন ৰুত্তনযেনেৰ ধুতঙ্গানি পরিহরতো কিলেসো ওকাসং ন লভতি, ধুতঙ্গৰসেন ৰিক্খম্ভিতোৰ হোতি. সো তং তথা ৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা ৰিৰট্টেত্ৰা অরহত্তং গণ্হাতি গামন্তপব্ভারৰাসী মহাসীৰত্থেরো ৰিয. থেরো কির মহাগামে তিস্সমহাৰিহারে ৰসন্তো তেপিটকং অত্থৰসেন চ পাল়িৰসেন চ অট্ঠারস মহাগণে ৰাচেতি. থেরস্স ওৰাদে ঠত্ৰা সট্ঠিসহস্স ভিক্খূ অরহত্তং পাপুণিংসু. তেসু একো ভিক্খু অত্তনা পটিৰিদ্ধধম্মং আরব্ভ উপ্পন্নসোমনস্সো চিন্তেসি – ‘‘অত্থি নু খো ইদং সুখং অম্হাকং আচরিযস্সা’’তি. সো আৰজ্জেন্তো থেরস্স পুথুজ্জনভাৰং ঞত্ৰা ‘‘একেনুপাযেন থেরস্স সংৰেগং উপ্পাদেস্সামী’’তি অত্তনো ৰসনট্ঠানতো থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা ৰত্তং দস্সেত্ৰা নিসীদি. অথ নং থেরো ‘‘কিং আগতোসি, আৰুসো, পিণ্ডপাতিকা’’তি আহ. ‘‘সচে মে ওকাসং করিস্সথ, একং ধম্মপদং গণ্হিস্সামী’’তি আগতোস্মি, ভন্তেতি. বহূ, আৰুসো, গণ্হন্তি, তুয্হং ওকাসো ন ভৰিস্সতীতি. সো সব্বেসু রত্তিদিৰসভাগেসু ওকাসং অলভন্তো, ‘‘ভন্তে, এৰং ওকাসে অসতি মরণস্স কথং ওকাসং লভিস্সথা’’তি আহ. তদা থেরো চিন্তেসি – ‘‘নাযং উদ্দেসত্থায আগতো, ময্হং পনেস সংৰেগজননত্থায আগতো’’তি. সোপি থেরো ‘‘ভিক্খুনা নাম, ভন্তে, মাদিসেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা থেরং ৰন্দিত্ৰা মণিৰণ্ণে আকাসে উপ্পতিত্ৰা অগমাসি.
থেরো তস্স গতকালতো পট্ঠায জাতসংৰেগো দিৰা উদ্দেসঞ্চ সাযং উদ্দেসঞ্চ ৰাচেত্ৰা পত্তচীৰরং হত্থপাসে ঠপেত্ৰা পচ্চূসকালে উদ্দেসং গহেত্ৰা ওতরন্তেন ভিক্খুনা সদ্ধিং পত্তচীৰরমাদায ওতিণ্ণো তেরস ধুতগুণে পরিপুণ্ণে অধিট্ঠায গামন্তপব্ভারসেনাসনং গন্ত্ৰা পব্ভারং পটিজগ্গিত্ৰা মঞ্চপীঠং উস্সাপেত্ৰা ‘‘অরহত্তং অপত্ৰা মঞ্চে পিট্ঠিং ন পসারেস্সামী’’তি মানসং বন্ধিত্ৰা চঙ্কমং ওতরি. তস্স ‘‘অজ্জ অরহত্তং গণ্হিস্সামি অজ্জ অরহত্তং গণ্হিস্সামী’’তি ঘটেন্তস্সেৰ পৰারণা সম্পত্তা. সো পৰারণায উপকট্ঠায ‘‘পুথুজ্জনভাৰং পহায ৰিসুদ্ধিপৰারণং পৰারেস্সামী’’তি চিন্তেন্তো অতিৰিয কিলমতি. সো তায পৰারণায মগ্গং ৰা ফলং ৰা উপ্পাদেতুং অসক্কোন্তো ‘‘মাদিসোপি নাম আরদ্ধৰিপস্সকো ন লভতি, যাৰ দুল্লভঞ্চ ৰতিদং অরহত্ত’’ন্তি ৰত্ৰা তেনেৰ নিযামেন ঠানচঙ্কমবহুলো হুত্ৰা তিংস ৰস্সানি সমণধম্মং কত্ৰা মহাপৰারণায মজ্ঝে ঠিতং পুণ্ণচন্দং দিস্ৰা ‘‘কিং নু খো চন্দমণ্ডলং ৰিসুদ্ধং, উদাহু ময্হং সীল’’ন্তি চিন্তেন্তো ‘‘চন্দমণ্ডলে সসলক্খণং পঞ্ঞাযতি, ময্হং পন উপসম্পদতো পট্ঠায যাৰজ্জদিৰসা সীলস্মিং কাল়কং ৰা তিলকো ৰা নত্থী’’তি আৰজ্জেত্ৰা সঞ্জাতপীতিসোমনস্সো পরিপক্কঞাণত্তা পীতিং ৰিক্খম্ভেত্ৰা সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. এৰরূপস্স ধুতঙ্গৰসেন ৰিক্খম্ভিতো কিলেসো তথা ৰিক্খম্ভিতোৰ হোতি.
একচ্চস্স ৰুত্তনযেনেৰ পঠমজ্ঝানাদিসমাপজ্জনবহুলতায কিলেসো ওকাসং ন লভতি, সমাপত্তিৰসেন ৰিক্খম্ভিতোৰ হোতি. সো তং তথা ৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা ৰিৰট্টেত্ৰা অরহত্তং গণ্হাতি মহাতিস্সত্থেরো ৰিয. থেরো কির অৰস্সিককালতো পট্ঠায অট্ঠসমাপত্তিলাভী. সো সমাপত্তিৰিক্খম্ভিতানং কিলেসানং অসমুদাচারেন উগ্গহপরিপুচ্ছাৰসেনেৰ অরিযমগ্গসামন্তং কথেতি, সট্ঠিৰস্সকালেপি অত্তনো পুথুজ্জনভাৰং ন জানাতি. অথেকদিৰসং মহাগামে তিস্সমহাৰিহারতো ভিক্খুসঙ্ঘো তলঙ্গরৰাসিধম্মদিন্নত্থেরস্স সাসনং পেসেসি ‘‘থেরো আগন্ত্ৰা অম্হাকং ধম্মকথং কথেতূ’’তি. থেরো অধিৰাসেত্ৰা ‘‘মম সন্তিকে মহল্লকতরো ভিক্খু নত্থি, মহাতিস্সত্থেরো খো পন মে কম্মট্ঠানাচরিযো, তং সঙ্ঘত্থেরং কত্ৰা গমিস্সামী’’তি চিন্তেন্তো ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো থেরস্স ৰিহারং গন্ত্ৰা দিৰাট্ঠানে থেরস্স ৰত্তং দস্সেত্ৰা একমন্তং নিসীদি.
থেরো আহ – ‘‘কিং, ধম্মদিন্ন, চিরস্সং আগতোসী’’তি? ‘‘আম, ভন্তে, তিস্সমহাৰিহারতো মে ভিক্খুসঙ্ঘো সাসনং পেসেসি, অহং এককো ন গমিস্সামি, তুম্হেহি পন সদ্ধিং গন্তুকামো হুত্ৰা আগতোম্হী’’তি সারণীযকথং কথেন্তোৰ পপঞ্চেত্ৰা ‘‘কদা, ভন্তে, তুম্হেহি অযং ধম্মো অধিগতো’’তি পুচ্ছি. সট্ঠিমত্তানি, আৰুসো ধম্মদিন্ন, ৰস্সানি হোন্তীতি. সমাপত্তিং পন, ভন্তে, ৰল়ঞ্জেথাতি. আম, আৰুসোতি. একং পোক্খরণিং মাপেতুং সক্কুণেয্যাথ, ভন্তেতি? ‘‘ন, আৰুসো, এতং ভারিয’’ন্তি ৰত্ৰা সম্মুখট্ঠানে পোক্খরণিং মাপেসি. ‘‘এত্থ, ভন্তে, একং পদুমগচ্ছং মাপেথা’’তি চ ৰুত্তো তম্পি মাপেসি. ইদানেত্থ মহন্তং পুপ্ফং দস্সেথাতি. থেরো তম্পি দস্সেসি. এত্থ সোল়সৰস্সুদ্দেসিকং ইত্থিরূপং দস্সেথাতি. থেরো সোল়সৰস্সুদ্দেসিকং ইত্থিরূপং দস্সেসি. ততো নং আহ – ‘‘ইদং, ভন্তে, পুনপ্পুনং সুভতো মনসি করোথা’’তি. থেরো অত্তনাৰ মাপিতং ইত্থিরূপং ওলোকেন্তো লোভং উপ্পাদেসি. তদা অত্তনো পুথুজ্জনভাৰং ঞত্ৰা ‘‘অৰস্সযো মে সপ্পুরিস হোহী’’তি অন্তেৰাসিকস্স সন্তিকে উক্কুটিকং নিসীদি. ‘‘এতদত্থমেৰাহং, ভন্তে, আগতো’’তি থেরস্স অসুভৰসেন সল্লহুকং কত্ৰা কম্মট্ঠানং কথেত্ৰা থেরস্স ওকাসং কাতুং বহি নিক্খন্তো. সুপরিমদ্দিতসঙ্খারো থেরো তস্মিং দিৰাট্ঠানতো নিক্খন্তমত্তেযেৰ সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. অথ নং সঙ্ঘত্থেরং কত্ৰা ধম্মদিন্নত্থেরো তিস্সমহাৰিহারং গন্ত্ৰা সঙ্ঘস্স ধম্মকথং কথেসি. এৰরূপস্স সমাপত্তিৰসেন ৰিক্খম্ভিতো কিলেসো তথা ৰিক্খম্ভিতোৰ হোতি.
একচ্চস্স পন ৰুত্তনযেনেৰ ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তস্স কিলেসো ওকাসং ন লভতি, ৰিপস্সনাৰসেন ৰিক্খম্ভিতোৰ হোতি. সো তং তথা ৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা ৰিৰট্টেত্ৰা অরহত্তং গণ্হাতি, বুদ্ধকালে সট্ঠিমত্তা আরদ্ধৰিপস্সকা ভিক্খূ ৰিয. তে কির সত্থু সন্তিকে কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা ৰিৰিত্তং অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা ৰিপস্সনায কম্মং করোন্তা কিলেসানং অসমুদাচারৰসেন ‘‘পটিৰিদ্ধমগ্গফলা ময’’ন্তি সঞ্ঞায মগ্গফলত্থায ৰাযামং অকত্ৰা ‘‘অম্হেহি পটিৰিদ্ধধম্মং দসবলস্স আরোচেস্সামা’’তি সত্থু সন্তিকং আগচ্ছন্তি.
সত্থা তেসং পুরে আগমনতোৰ আনন্দত্থেরং আহ – ‘‘আনন্দ, পধানকম্মিকা ভিক্খূ অজ্জ মং পস্সিতুং আগমিস্সন্তি, তেসং মম দস্সনায ওকাসং অকত্ৰা ‘আমকসুসানং গন্ত্ৰা অল্লঅসুভভাৰনং করোথা’তি পহিণেয্যাসী’’তি. থেরো তেসং আগতানং সত্থারা কথিতসাসনং আরোচেসি. তে ‘‘তথাগতো অজানিত্ৰা ন কথেস্সতি, অদ্ধা এত্থ কারণং ভৰিস্সতী’’তি আমকসুসানং গন্ত্ৰা অল্লঅসুভং ওলোকেন্তা লোভং উপ্পাদেত্ৰা ‘‘ইদং নূন সম্মাসম্বুদ্ধেন দিট্ঠং ভৰিস্সতী’’তি জাতসংৰেগা লদ্ধমগ্গং কম্মট্ঠানং আদিতো পট্ঠায আরভিংসু. সত্থা তেসং ৰিপস্সনায আরদ্ধভাৰং ঞত্ৰা গন্ধকুটিযং নিসিন্নোৰ ইমং ওভাসগাথমাহ –
‘‘যানিমানি অপত্তানি, অলাবূনেৰ সারদে;
কাপোতকানি অট্ঠীনি, তানি দিস্ৰান কা রতী’’তি. (ধ. প. ১৪৯);
গাথাপরিযোসানে অরহত্তফলে পতিট্ঠহিংসু. এৰরূপানং ৰিপস্সনাৰসেন ৰিক্খম্ভিতা কিলেসা তথা ৰিক্খম্ভিতাৰ হোন্তি.
একচ্চস্স ৰুত্তনযেনেৰ নৰকম্মং করোন্তস্স কিলেসো ওকাসং ন লভতি, নৰকম্মৰসেন ৰিক্খম্ভিতোৰ হোতি. সো তং তথা ৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা ৰিৰট্টেত্ৰা অরহত্তং গণ্হাতি চিত্তলপব্বতে তিস্সত্থেরো ৰিয. তস্স কির অট্ঠৰস্সিককালে অনভিরতি উপ্পজ্জি, সো তং ৰিনোদেতুং অসক্কোন্তো অত্তনো চীৰরং ধোৰিত্ৰা রজিত্ৰা পত্তং পচিত্ৰা কেসে ওহারেত্ৰা উপজ্ঝাযং ৰন্দিত্ৰা অট্ঠাসি. অথ নং থেরো আহ – ‘‘কিং, আৰুসো মহাতিস্স, অতুট্ঠস্স ৰিয তে আকারো’’তি? আম, ভন্তে, অনভিরতি মে উপ্পন্না, তং ৰিনোদেতুং ন সক্কোমীতি. থেরো তস্সাসযং ওলোকেন্তো অরহত্তস্স উপনিস্সযং দিস্ৰা অনুকম্পাৰসেন আহ – ‘‘আৰুসো তিস্স, মযং মহল্লকা, একং নো ৰসনট্ঠানং করোহী’’তি. দুতিযকথং অকথিতপুব্বো ভিক্খু ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি সম্পটিচ্ছি.
অথ নং থেরো আহ – ‘‘আৰুসো, নৰকম্মং করোন্তো উদ্দেসমগ্গঞ্চ মা ৰিস্সজ্জি, কম্মট্ঠানঞ্চ মনসি করোহি, কালেন চ কালং কসিণপরিকম্মং করোহী’’তি. ‘‘এৰং করিস্সামি, ভন্তে’’তি থেরং ৰন্দিত্ৰা তথারূপং সপ্পাযট্ঠানং ওলোকেত্ৰা ‘‘এত্থ কাতুং সক্কা’’তি দারূহি পূরেত্ৰা ঝাপেত্ৰা সোধেত্ৰা ইট্ঠকাহি পরিক্খিপিত্ৰা দ্ৰারৰাতপানাদীনি যোজেত্ৰা সদ্ধিং চঙ্কমনভূমিভিত্তিপরিকম্মাদীহি লেণং নিট্ঠাপেত্ৰা মঞ্চপীঠং সন্থরিত্ৰা থেরস্স সন্তিকং গন্ত্ৰা ৰন্দিত্ৰা, ‘‘ভন্তে, নিট্ঠিতং লেণে পরিকম্মং, ৰসথা’’তি আহ. আৰুসো, দুক্খেন তযা এতং কম্মং কতং, অজ্জ একদিৰসং ত্ৰঞ্ঞেৰেত্থ ৰসাহীতি. সো ‘‘সাধু, ভন্তে’’তি ৰন্দিত্ৰা পাদে ধোৰিত্ৰা লেণং পৰিসিত্ৰা পল্লঙ্কং আভুজিত্ৰা নিসিন্নো অত্তনা কতকম্মং আৰজ্জি. তস্স ‘‘মনাপং মযা উপজ্ঝাযস্স কাযৰেয্যাৰচ্চং কত’’ন্তি চিন্তেন্তস্স অব্ভন্তরে পীতি উপ্পন্না. সো তং ৰিক্খম্ভেত্ৰা ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা অগ্গফলং অরহত্তং পাপুণি. এৰরূপস্স নৰকম্মৰসেন ৰিক্খম্ভিতো কিলেসো তথা ৰিক্খম্ভিতোৰ হোতি.
একচ্চো পন ব্রহ্মলোকতো আগতো সুদ্ধসত্তো হোতি. তস্স অনাসেৰনতায কিলেসো ন সমুদাচরতি, ভৰৰসেন ৰিক্খম্ভিতো হোতি. সো তং তথা ৰিক্খম্ভিতমেৰ কত্ৰা ৰিৰট্টেত্ৰা অরহত্তং গণ্হাতি আযস্মা মহাকস্সপো ৰিয. সো হি আযস্মা অগারমজ্ঝেপি কামে অপরিভুঞ্জিত্ৰা মহাসম্পত্তিং পহায পব্বজিত্ৰা নিক্খন্তো অন্তরামগ্গে পচ্চুগ্গমনত্থায আগতং সত্থারং দিস্ৰা ৰন্দিত্ৰা তীহি ওৰাদেহি উপসম্পদং লভিত্ৰা অট্ঠমে অরুণে সহ পটিসম্ভিদাহি অরহত্তং পাপুণি. এৰরূপস্স ভৰৰসেন ৰিক্খম্ভিতো কিলেসো তথা ৰিক্খম্ভিতোৰ হোতি.
যো পন অননুভূতপুব্বং রূপাদিআরম্মণং লভিত্ৰা তত্থেৰ ৰিপস্সনং পট্ঠপেত্ৰা ৰিৰট্টেত্ৰা অরহত্তং গণ্হাতি, এৰরূপস্স অননুভূতারম্মণৰসেন কামচ্ছন্দো অনুপ্পন্নোৰ নুপ্পজ্জতি নাম.
উপ্পন্নো ৰা কামচ্ছন্দো পহীযতীতি এত্থ উপ্পন্নোতি জাতো ভূতো সমুদাগতো. পহীযতীতি তদঙ্গপ্পহানং, ৰিক্খম্ভনপ্পহানং, সমুচ্ছেদপ্পহানং, পটিপস্সদ্ধিপ্পহানং, নিস্সরণপ্পহানন্তি ইমেহি পঞ্চহি পহানেহি পহীযতি, ন পুন উপ্পজ্জতীতি অত্থো. তত্থ ৰিপস্সনায কিলেসা তদঙ্গৰসেন পহীযন্তীতি ৰিপস্সনা তদঙ্গপ্পহানন্তি ৰেদিতব্বা. সমাপত্তি পন কিলেসে ৰিক্খম্ভেতীতি সা ৰিক্খম্ভনপ্পহানন্তি ৰেদিতব্বা. মগ্গো সমুচ্ছিন্দন্তো উপ্পজ্জতি, ফলং পটিপ্পস্সম্ভযমানং, নিব্বানং সব্বকিলেসেহি নিস্সটন্তি ইমানি তীণি সমুচ্ছেদপটিপস্সদ্ধিনিস্সরণপ্পহানানীতি ৰুচ্চন্তি. ইমেহি লোকিযলোকুত্তরেহি পঞ্চহি পহানেহি পহীযতীতি অত্থো.
অসুভনিমিত্তন্তি দসসু অসুভেসু উপ্পন্নং সারম্মণং পঠমজ্ঝানং. তেনাহু পোরাণা – ‘‘অসুভম্পি অসুভনিমিত্তং, অসুভারম্মণা ধম্মাপি অসুভনিমিত্ত’’ন্তি. যোনিসোমনসিকরোতোতি. ‘‘তত্থ কতমো যোনিসোমনসিকারো? অনিচ্চে অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা নযেন ৰুত্তস্স উপাযমনসিকারস্স ৰসেন মনসিকরোতো. অনুপ্পন্নো চেৰ কামচ্ছন্দো নুপ্পজ্জতীতি অসমুদাগতো ন সমুদাগচ্ছতি. উপ্পন্নো চ কামচ্ছন্দো পহীযতীতি সমুদাগতো চ কামচ্ছন্দো পঞ্চৰিধেন পহানেন পহীযতি.
অপিচ ছ ধম্মা কামচ্ছন্দস্স পহানায সংৰত্তন্তি – অসুভনিমিত্তস্স উগ্গহো, অসুভভাৰনানুযোগো, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, কল্যাণমিত্ততা সপ্পাযকথাতি. দসৰিধঞ্হি অসুভনিমিত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাপি কামচ্ছন্দো পহীযতি, ভাৰেন্তস্সাপি, ইন্দ্রিযেসু পিহিতদ্ৰারস্সাপি, চতুন্নং পঞ্চন্নং আলোপানং ওকাসে সতি উদকং পিৰিত্ৰা যাপনসীলতায ভোজনে মত্তঞ্ঞুনোপি. তেনেতং ৰুত্তং –
‘‘চত্তারো পঞ্চ আলোপে, অভুত্ৰা উদকং পিৰে;
অলং ফাসুৰিহারায, পহিতত্তস্স ভিক্খুনো’’তি. (থেরগা. ৯৮৩);
অসুভকম্মিকতিস্সত্থেরসদিসে অসুভভাৰনারতে কল্যাণমিত্তে সেৰন্তস্সাপি কামচ্ছন্দো পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু দসঅসুভনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ছ ধম্মা কামচ্ছন্দস্স পহানায সংৰত্তন্তী’’তি.
১৭. সত্তমে মেত্তা চেতোৰিমুত্তীতি সব্বসত্তেসু হিতফরণকা মেত্তা. যস্মা পন তংসম্পযুত্তচিত্তং নীৰরণাদীহি পচ্চনীকধম্মেহি ৰিমুচ্চতি, তস্মা সা ‘‘চেতোৰিমুত্তী’’তি ৰুচ্চতি. ৰিসেসতো ৰা সব্বব্যাপাদপরিযুট্ঠানেন ৰিমুত্তত্তা সা চেতোৰিমুত্তীতি ৰেদিতব্বা. তত্থ ‘‘মেত্তা’’তি এত্তাৰতা পুব্বভাগোপি ৰট্টতি, ‘‘চেতোৰিমুত্তী’’তি ৰুত্তত্তা পন ইধ তিকচতুক্কজ্ঝানৰসেন অপ্পনাৰ অধিপ্পেতা. যোনিসোমনসিকরোতোতি তং মেত্তং চেতোৰিমুত্তিং ৰুত্তলক্খণেন উপাযমনসিকারেন মনসিকরোন্তস্স.
অপিচ ছ ধম্মা ব্যাপাদস্স পহানায সংৰত্তন্তি – মেত্তানিমিত্তস্স উগ্গহো, মেত্তাভাৰনানুযোগো, কম্মস্সকতাপচ্চৰেক্খণা, পটিসঙ্খানবহুলতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি. ওদিস্সকঅনোদিস্সকদিসাফরণানঞ্হি অঞ্ঞতরৰসেন মেত্তং উগ্গণ্হন্তস্সাপি ব্যাপাদো পহীযতি, ওধিসো অনোধিসো দিসাফরণৰসেন মেত্তং ভাৰেন্তস্সাপি. ‘‘ত্ৰং এতস্স কুদ্ধো কিং করিস্সসি, কিমস্স সীলাদীনি নাসেতুং সক্খিস্সসি, ননু ত্ৰং অত্তনো কম্মেন আগন্ত্ৰা অত্তনো কম্মেনেৰ গমিস্সসি? পরস্স কুজ্ঝনং নাম ৰীতচ্চিতঙ্গারতত্তঅযসলাকগূথাদীনি গহেত্ৰা পরং পহরিতুকামতাসদিসং হোতি. এসোপি তৰ কুদ্ধো কিং করিস্সতি, কিং তে সীলাদীনি নাসেতুং সক্খিস্সতি? এস অত্তনো কম্মেন আগন্ত্ৰা অত্তনো কম্মেনেৰ গমিস্সতি, অপ্পটিচ্ছিতপহেণকং ৰিয পটিৰাতং খিত্তরজোমুট্ঠি ৰিয চ এতস্সেৰেস কোধো মত্থকে পতিস্সতী’’তি এৰং অত্তনো চ পরস্স চ কম্মস্সকতং পচ্চৰেক্খতোপি, উভযকম্মস্সকতং পচ্চৰেক্খিত্ৰা পটিসঙ্খানে ঠিতস্সাপি, অস্সগুত্তত্থেরসদিসে মেত্তাভাৰনারতে কল্যাণমিত্তে সেৰন্তস্সাপি ব্যাপাদো পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু মেত্তানিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ছ ধম্মা ব্যাপাদস্স পহানায সংৰত্তন্তী’’তি. সেসমিধ ইতো পরেসু চ ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং, ৰিসেসমত্তমেৰ পন ৰক্খামাতি.
১৮. অট্ঠমে আরম্ভধাতূআদীসু আরম্ভধাতু নাম পঠমারম্ভৰীরিযং. নিক্কমধাতু নাম কোসজ্জতো নিক্খন্তত্তা ততো বলৰতরং. পরক্কমধাতু নাম পরং পরং ঠানং অক্কমনতো ততোপি বলৰতরং. অট্ঠকথাযং পন ‘‘আরম্ভো চেতসো কামানং পনূদনায, নিক্কমো চেতসো পলিঘুগ্ঘাটনায, পরক্কমো চেতসো বন্ধনচ্ছেদনাযা’’তি ৰত্ৰা ‘‘তীহি পেতেহি অধিমত্তৰীরিযমেৰ কথিত’’ন্তি ৰুত্তং.
আরদ্ধৰীরিযস্সাতি পরিপুণ্ণৰীরিযস্স চেৰ পগ্গহিতৰীরিযস্স চ. তত্থ চতুদোসাপগতং ৰীরিযং আরদ্ধন্তি ৰেদিতব্বং. ন চ অতিলীনং হোতি, ন চ অতিপগ্গহিতং, ন চ অজ্ঝত্তং সংখিত্তং, ন চ বহিদ্ধা ৰিক্খিত্তং. তদেতং দুৰিধং হোতি – কাযিকং, চেতসিকঞ্চ. তত্থ ‘‘ইধ ভিক্খু দিৰসং চঙ্কমেন নিসজ্জায আৰরণীযেহি ধম্মেহি চিত্তং পরিসোধেতী’’তি (ৰিভ. ৫১৯) এৰং রত্তিদিৰসস্স পঞ্চ কোট্ঠাসে কাযেন ঘটেন্তস্স ৰাযমন্তস্স কাযিকৰীরিযং ৰেদিতব্বং. ‘‘ন তাৰাহং ইতো লেণা নিক্খমিস্সামি, যাৰ মে ন অনুপাদায আসৰেহি চিত্তং ৰিমুচ্চতী’’তি এৰং ওকাসপরিচ্ছেদেন ৰা, ‘‘ন তাৰাহং ইমং পল্লঙ্কং ভিন্দিস্সামী’’তি এৰং নিসজ্জাদিপরিচ্ছেদেন ৰা মানসং বন্ধিত্ৰা ঘটেন্তস্স ৰাযমন্তস্স চেতসিকৰীরিযং ৰেদিতব্বং. তদুভযম্পি ইধ ৰট্টতি. দুৰিধেনাপি হি ইমিনা ৰীরিযেন আরদ্ধৰীরিযস্স অনুপ্পন্নঞ্চেৰ থিনমিদ্ধং নুপ্পজ্জতি, উপ্পন্নঞ্চ থিনমিদ্ধং পহীযতি মিলক্খতিস্সত্থেরস্স ৰিয, গামন্তপব্ভারৰাসিমহাসীৰত্থেরস্স ৰিয, পীতিমল্লকত্থেরস্স ৰিয, কুটুম্বিযপুত্ততিস্সত্থেরস্স ৰিয চ. এতেসু হি পুরিমা তযো অঞ্ঞে চ এৰরূপা কাযিকৰীরিযেন আরদ্ধৰীরিযা, কুটুম্বিযপুত্ততিস্সত্থেরো অঞ্ঞে চ এৰরূপা চেতসিকৰীরিযেন আরদ্ধৰীরিযা, উচ্চাৰালুকৰাসী মহানাগত্থেরো পন দ্ৰীহিপি ৰীরিযেহি আরদ্ধৰীরিযোৰ. থেরো কির একং সত্তাহং চঙ্কমতি, একং তিট্ঠতি, একং নিসীদতি, একং নিপজ্জতি. মহাথেরস্স একইরিযাপথোপি অসপ্পাযো নাম নত্থি, চতুত্থে সত্তাহে ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা অরহত্তে পতিট্ঠাসি.
অপিচ ছ ধম্মা থিনমিদ্ধস্স পহানায সংৰত্তন্তি – অতিভোজনে নিমিত্তগ্গাহো, ইরিযাপথসম্পরিৰত্তনতা, আলোকসঞ্ঞামনসিকারো, অব্ভোকাসৰাসো, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি. আহরহত্থক-ভুত্তৰমিতক-তত্রৰট্টক-অলংসাটক-কাকমাসক-ব্রাহ্মণাদযো ৰিয ভোজনং ভুঞ্জিত্ৰা রত্তিট্ঠানদিৰাট্ঠানে নিসিন্নস্স হি সমণধম্মং করোতো থিনমিদ্ধং মহাহত্থী ৰিয ওত্থরন্তং আগচ্ছতি, চতুপঞ্চআলোপওকাসং পন ঠপেত্ৰা পানীযং পিৰিত্ৰা যাপনসীলস্স ভিক্খুনো তং ন হোতীতি এৰং অতিভোজনে নিমিত্তং গণ্হন্তস্সাপি থিনমিদ্ধং পহীযতি. যস্মিং ইরিযাপথে থিনমিদ্ধং ওক্কমতি, ততো অঞ্ঞং পরিৰত্তেন্তস্সাপি, রত্তিং চন্দালোকদীপালোকউক্কালোকে দিৰা সূরিযালোকং মনসিকরোন্তস্সাপি, অব্ভোকাসে ৰসন্তস্সাপি, মহাকস্সপত্থেরসদিসে পহীনথিনমিদ্ধে কল্যাণমিত্তে সেৰন্তস্সাপি থিনমিদ্ধং পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু ধুতঙ্গনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ছ ধম্মা থিনমিদ্ধস্স পহানায সংৰত্তন্তী’’তি.
১৯. নৰমে ৰূপসন্তচিত্তস্সাতি ঝানেন ৰা ৰিপস্সনায ৰা ৰূপসমিতচিত্তস্স.
অপিচ ছ ধম্মা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পহানায সংৰত্তন্তি – বহুস্সুততা, পরিপুচ্ছকতা, ৰিনযে পকতঞ্ঞুতা, ৰুদ্ধসেৰিতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি. বাহুসচ্চেনাপি হি একং ৰা দ্ৰে ৰা তযো ৰা চত্তারো ৰা পঞ্চ ৰা নিকাযে পাল়িৰসেন চ অত্থৰসেন চ উগ্গণ্হন্তস্সাপি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, কপ্পিযাকপ্পিযপরিপুচ্ছাবহুলস্সাপি, ৰিনযপঞ্ঞত্তিযং চিণ্ণৰসীভাৰতায পকতঞ্ঞুনোপি, ৰুড্ঢে মহল্লকত্থেরে উপসঙ্কমন্তস্সাপি, উপালিত্থেরসদিসে ৰিনযধরে কল্যাণমিত্তে সেৰন্তস্সাপি উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু কপ্পিযাকপ্পিযনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ছ ধম্মা উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চস্স পহানায সংৰত্তন্তী’’তি.
২০. দসমে যোনিসো, ভিক্খৰে, মনসিকরোতোতি ৰুত্তনযেনেৰ উপাযতো মনসিকরোন্তস্স.
অপিচ ছ ধম্মা ৰিচিকিচ্ছায পহানায সংৰত্তন্তি – বহুস্সুততা, পরিপুচ্ছকতা, ৰিনযে পকতঞ্ঞুতা, অধিমোক্খবহুলতা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযকথাতি. বহুসচ্চেনাপি হি একং ৰা…পে… পঞ্চ ৰা নিকাযে পাল়িৰসেন চ অত্থৰসেন চ উগ্গণ্হন্তস্সাপি ৰিচিকিচ্ছা পহীযতি, তীণি রতনানি আরব্ভ পরিপুচ্ছাবহুলস্সাপি, ৰিনযে চিণ্ণৰসীভাৰস্সাপি, তীসু রতনেসু ওকপ্পনিযসদ্ধাসঙ্খাতঅধিমোক্খবহুলস্সাপি, সদ্ধাধিমুত্তে ৰক্কলিত্থেরসদিসে কল্যাণমিত্তে সেৰন্তস্সাপি ৰিচিকিচ্ছা পহীযতি, ঠাননিসজ্জাদীসু তিণ্ণং রতনানং গুণনিস্সিতসপ্পাযকথাযপি পহীযতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘ছ ধম্মা ৰিচিকিচ্ছায পহানায সংৰত্তন্তী’’তি. ইমস্মিং নীৰরণপ্পহানৰগ্গে ৰট্টৰিৰট্টং কথিতন্তি.
নীৰরণপ্পহানৰগ্গৰণ্ণনা.