১৬. একধম্মপাল়ি
(১৬) ৩. একধম্মপাল়ি-ততিযৰগ্গৰণ্ণনা
৩০৮. ততিযস্স পঠমে মিচ্ছাদিট্ঠিকোতি অযাথাৰদিট্ঠিকো. ৰিপরীতদস্সনোতি তাযেৰ মিচ্ছাদিট্ঠিযা ৰিপরীতদস্সনো. সদ্ধম্মা ৰুট্ঠাপেত্ৰাতি দসকুসলকম্মপথধম্মতো ৰুট্ঠাপেত্ৰা. অসদ্ধম্মে পতিট্ঠাপেতীতি দসঅকুসলকম্মপথসঙ্খাতে অসদ্ধম্মে পতিট্ঠাপেতি. একপুগ্গলোতি চেত্থ ছহি সত্থারেহি সদ্ধিং দেৰদত্তো চ অঞ্ঞে চ এৰরূপা ৰেদিতব্বা.
৩০৯. দুতিযে সম্মাদিট্ঠিকোতি যাথাৰদিট্ঠিকো. অৰিপরীতদস্সনোতি তাযেৰ সম্মাদিট্ঠিযা অৰিপরীতদস্সনো. অসদ্ধম্মাতি দসঅকুসলকম্মপথতো. সদ্ধম্মেতি দসকুসলকম্মপথসঙ্খাতে সদ্ধম্মে. একপুগ্গলোতি চেত্থ অনুপ্পন্নে বুদ্ধে চক্কৰত্তী রাজা সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তোতি এৰমাদযো লব্ভন্তি, উপ্পন্নে বুদ্ধে বুদ্ধো চেৰ বুদ্ধসাৰকা চ.
৩১০. ততিযে মিচ্ছাদিট্ঠিপরমানীতি মিচ্ছাদিট্ঠি পরমা এতেসন্তি মিচ্ছাদিট্ঠিপরমানি. পঞ্চ হি আনন্তরিযকম্মানি মহাসাৰজ্জানি নাম, তেহিপি মিচ্ছাদিট্ঠিযেৰ মহাসাৰজ্জতরাতি অধিপ্পাযো. কস্মা? তেসঞ্হি পরিচ্ছেদো অত্থি. চত্তারি হি আনন্তরিযকম্মানি নিরযে নিব্বত্তাপেন্তীতি ৰুত্তানি. সঙ্ঘভেদকম্মম্পি নিরযে কপ্পট্ঠিতিকমেৰ হোতি. এৰমেতেসং পরিচ্ছেদো অত্থি, কোটি পঞ্ঞাযতি. নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিযা পন পরিচ্ছেদো নত্থি. সা হি ৰট্টস্স মূলং, তায সমন্নাগতস্স ভৰতো ৰুট্ঠানং নত্থি. যে তস্স সোতব্বং মঞ্ঞন্তি, তেপি ৰিপ্পটিপাদেতি. তায চ সমন্নাগতস্স নেৰ সগ্গো অত্থি ন মগ্গো. কপ্পৰিনাসে মহাজনে ব্রহ্মলোকে নিব্বত্তেপি নিযতমিচ্ছাদিট্ঠিকো তত্থ অনিব্বত্তিত্ৰা পিট্ঠিচক্কৰাল়ে নিব্বত্ততি. কিং পন পিট্ঠিচক্কৰাল়ং ন ঝাযতীতি? ঝাযতি, তস্মিং ঝাযমানেপি এস আকাসে একস্মিং ওকাসে পচ্চতিযেৰাতি ৰদন্তি.
৩১১. চতুত্থে মক্খলীতি ‘‘মা খলী’’তি ৰচনং উপাদায এৰংলদ্ধনামো তিত্থকরো. নদীমুখেতি দ্ৰিন্নং নদীনং সমাগতট্ঠানে. দেসনামত্তমেৰেতং, দ্ৰিন্নং কন্দরানং, দ্ৰিন্নং উদকানং, সমুদ্দস্স চ, লোণিযা চ, সমুদ্দস্স চ নদিযা চাতি এতেসম্পি যস্স কস্সচি সমাগতট্ঠানং, অঞ্ঞম্পি তথারূপং উদকং. খিপন্তি কুমিনং. উড্ডেয্যাতি ওড্ডেয্য. মনুস্সা হি নল়েহি ৰা উচ্ছূহি ৰা ৰেল়ূহি ৰা পলাসন্তিসলাকায ৰা একং দ্ৰে তযো ৰা কুম্ভে গণ্হনপ্পমাণকুমিনং কত্ৰা মুখৰট্টিযা যোত্তেন বন্ধিত্ৰা নদীমুখং নেত্ৰা দ্ৰীসু পস্সেসু খাণুকে কোট্টেত্ৰা যোত্তেহি তত্থ বন্ধন্তি, তং সন্ধাযেতং ৰুত্তং. তস্মিঞ্হি পৰিট্ঠস্স খুদ্দকস্স মচ্ছস্সাপি মোক্খো নত্থি. অনযাযাতি অৰড্ঢিযা. ব্যাসনাযাতি ৰিনাসায. মক্খলি মোঘপুরিসোতি অযং মক্খলি গোসালো তুচ্ছপুরিসো. মনুস্সখিপ্পং মঞ্ঞে লোকে উপ্পন্নোতি মহাজনস্স সগ্গমোক্খগমনমগ্গে তত্থ গমননিৰারণত্থং মনুস্সকুমিনং ৰিয লোকে উপ্পন্নো.
৩১২. পঞ্চমাদীসু দুরক্খাতে, ভিক্খৰে, ধম্মৰিনযেতি দুরক্খাতধম্মৰিনযো নাম বাহিরকসাসনং. তত্থ হি সত্থাপি অসব্বঞ্ঞূ হোতি, ধম্মোপি দুরক্খাতো, গণোপি দুপ্পটিপন্নো. যো চ সমাদপেতীতি যো আচরিযপুগ্গলো সমাদপেতি. যঞ্চ সমাদপেতীতি যং অন্তেৰাসিকং সমাদপেতি. যো চ সমাদপিতো তথত্তায পটিপজ্জতীতি যো অন্তেৰাসিকো আচরিযেন সমাদপিতো তস্স ৰচনং করোন্তো তথাভাৰায পটিপজ্জতি. বহুং অপুঞ্ঞং পসৰন্তীতি সমাদপকো হি পাণাতিপাতাদীসু জঙ্ঘসতং সমাদপেন্তো তেসং সব্বেসম্পি অকুসলেন সমকমেৰ অকুসলং পাপুণাতি. তেনাহ – ‘‘সব্বে তে বহুং অপুঞ্ঞং পসৰন্তী’’তি.
৩১৩. স্ৰাক্খাতেতি সুট্ঠু অক্খাতে সুদেসিতে. এৰরূপে হি ধম্মৰিনযে সত্থা চ সব্বঞ্ঞূ হোতি, ধম্মো চ স্ৰাক্খাতো, গণো চ সুপ্পটিপন্নো. সব্বে তে বহুং পুঞ্ঞং পসৰন্তীতি সমাদপকো হি ভিক্খূ পিণ্ডায পৰিট্ঠে দিস্ৰা যাগুভত্তাদীনি সমাদপেন্তো সব্বেসম্পি দাযকানং কুসলেন সমকং কুসলং পাপুণাতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘বহুং পুঞ্ঞং পসৰন্তী’’তি.
৩১৪. দাযকেন মত্তা জানিতব্বাতি দাযকপুগ্গলেন পমাণং জানিতব্বং, পমাণেন দাতব্বং, পূরেত্ৰা অতিরেকং ন দাতব্বং. ন দাতব্বন্তি হি অৰত্ৰা পমাণৰসেন থোকং দাতব্বন্তি ৰুত্তং. কস্মা? পূরেত্ৰা অতিরেকে দিন্নেপি হি অতিরেকা মনুস্সসম্পত্তি ৰা দিব্বসম্পত্তি ৰা নিব্বানসম্পত্তি ৰা নত্থি. নো পটিগ্গাহকেনাতি পটিগ্গাহকস্স পন মত্তং জানিত্ৰা পটিগ্গহণকিচ্চং নাম নত্থি. কস্মা? তস্স হি মত্তং ঞত্ৰা পূরেতব্বা মত্তপটিগ্গহণমূলিকা অপ্পিচ্ছপটিপদা নাম নত্থি. যত্তকং পন লভতি, তত্তকং গহেতব্বং. অতিরেকগ্গহণমূলং হিস্স পুত্তদারভরণং ভৰিস্সতি.
৩১৫. পটিগ্গাহকেন মত্তা জানিতব্বাতি পটিগ্গাহকপুগ্গলেন পমাণং জানিতব্বং. কথং? তেন হি দাযকস্স ৰসো ৰেদিতব্বো, দেয্যধম্মস্স ৰসো ৰেদিতব্বো, অত্তনো থামো ৰেদিতব্বো. যদি হি দেয্যধম্মো বহু হোতি, দাযকো অপ্পং দাতুকামো, দাযকস্স ৰসেন অপ্পং গণ্হিতব্বং. দেয্যধম্মো অপ্পো, দাযকো বহুং দাতুকামো, দেয্যধম্মস্স ৰসেন অপ্পং গণ্হিতব্বং. দেয্যধম্মোপি বহু, দাযকোপি বহুং দাতুকামো, অত্তনো থামং ঞত্ৰা পমাণেনেৰ গণ্হিতব্বং. এৰং মত্তং ঞত্ৰা পটিগ্গণ্হন্তো হি অপ্পিচ্ছপটিপদং পূরেতি. অনুপ্পন্নস্স লাভো উপ্পজ্জতি, উপ্পন্নো লাভো থাৰরোৰ হোতি. অপ্পসন্না পসীদন্তি, পসন্নাপি ভিয্যো পসাদমাপজ্জন্তি, মহাজনস্স চক্খুভূতো হোতি, সাসনং চিরট্ঠিতিকং করোতি.
তত্রিমানি ৰত্থূনি – রোহণজনপদে কির কুটিম্বিযৰিহারে একো দহরো দুব্ভিক্খসমযে তস্মিং গামে একস্স কম্মকারস্স গেহে ভুঞ্জনত্থায কটচ্ছুভত্তং গহেত্ৰা গমনত্থায চ কটচ্ছুভত্তমেৰ লভতি. সো একদিৰসং তস্মিং গেহে একং আগন্তুকং দিস্ৰা একমেৰ কটচ্ছুভত্তং গণ্হি. অথস্স ‘‘কেন কারণেনা’’তি ৰুত্তে তমত্থং ৰত্ৰা সো কুলপুত্তো পসীদিত্ৰা ‘‘অম্হাকং কুলূপকভদন্তো এৰরূপো নামা’’তি রাজদ্ৰারে মিত্তামচ্চানং কথেসি. তে সব্বেপি তস্স অপ্পিচ্ছগুণে পসন্না একদিৰসেনেৰ সট্ঠি ধুরভত্তানি ঠপেসুং. এৰং অপ্পিচ্ছো অনুপ্পন্নলাভং উপ্পাদেতি.
সদ্ধাতিস্সমহারাজাপি চূল়ুপট্ঠাকং তিস্সামচ্চং ৰীমংসিত্ৰা তেন একং তিত্তিরং পচাপেত্ৰা আহরাপেসি. অথ পরিভোগসমযে ‘‘অগ্গং দত্ৰা পরিভুঞ্জিস্সামী’’তি অট্ঠকসালপরিৰেণে মহাথেরস্স ভণ্ডগ্গাহসামণেরস্স তিত্তিরমংসং দেন্তো তস্মিং থোকংযেৰ পটিগ্গণ্হন্তে তস্স অপ্পিচ্ছগুণে পসীদিত্ৰা ‘‘পসন্নোস্মি, তাত, অট্ঠ তে ধুরভত্তানি দেমী’’তি আহ. মহারাজ, উপজ্ঝাযস্স দেমীতি. অপরানিপি অট্ঠ দেমীতি. তানি অম্হাকং আচরিযস্স দেমীতি. অপরানিপি অট্ঠ দম্মীতি. তানি সমানুপজ্ঝাযানং দম্মীতি. অপরানিপি অট্ঠ দম্মীতি. তানি ভিক্খুসঙ্ঘস্স দম্মীতি. অপরানিপি অট্ঠ দম্মীতি. সামণেরো অধিৰাসেসি. এৰমস্স উপ্পন্নো লাভো থাৰরো হোতি.
অপ্পসন্না পসীদন্তীতি এত্থপি – দীঘব্রাহ্মণো কির ব্রাহ্মণে ভোজেন্তো পঞ্চ পঞ্চ ভত্তসরকানি দত্ৰা সন্তপ্পেতুং নাসক্খি. অথেকদিৰসং ‘‘সমণা কির নাম অপ্পিচ্ছা’’তি কথং সুত্ৰা ৰীমংসনত্থায ভত্তং গাহাপেত্ৰা ভিক্খুসঙ্ঘস্স ভত্তকিচ্চকরণৰেলায ৰিহারং গন্ত্ৰা তিংসমত্তে ভিক্খূ ভোজনসালাযং ভুঞ্জন্তে দিস্ৰা একং ভত্তসরকং গহেত্ৰা সঙ্ঘত্থেরস্স সন্তিকং অগমাসি. থেরো অঙ্গুলিং চালেত্ৰা থোকমেৰ অগ্গহেসি. এতেনেৰ নিযামেন একং ভত্তসরকং সব্বেসং সম্পাপুণি. ততো ব্রাহ্মণো ‘‘সচ্চোযেৰ এতেসং সমণানং গুণো’’তি অপ্পিচ্ছতায পসন্নো সহস্সং ৰিস্সজ্জেত্ৰা তস্মিংযেৰ ৰিহারে চেতিযং কারেসি. এৰং অপ্পসন্না পসীদন্তি.
পসন্না ভিয্যো পসীদন্তীতি এত্থ ৰত্থুনা কিচ্চং নত্থি. পসন্নানঞ্হি অপ্পিচ্ছং দিস্ৰা পসাদো ভিয্যো ৰড্ঢতিযেৰ.
মজ্ঝন্তিকতিস্সত্থেরসদিসে পন অপ্পিচ্ছে দিস্ৰা মহাজনো অপ্পিচ্ছো ভৰিতুং মঞ্ঞতীতি অপ্পিচ্ছো মহাজনস্স চক্খুভূতো নাম হোতি.
‘‘অপ্পিচ্ছতা, ভিক্খৰে, সদ্ধম্মস্স ঠিতিযা অসম্মোসায অনন্তরধানায সংৰত্ততী’’তি (অ. নি. ১.১১৬-১২৯) ৰচনতো পন অপ্পিচ্ছো সাসনং চিরট্ঠিতিকং করোতি নাম.
নো দাযকেনাতি স্ৰাক্খাতে ধম্মৰিনযে পন দাযকস্স পমাণং ঞত্ৰা দাতব্বকিচ্চং নাম নত্থি. যত্তকো দেয্যধম্মো অত্থি, তত্তকং অৰত্থরিত্ৰা দাতুং ৰট্টতি. অৰত্থরিত্ৰা দিন্নকারণা হি এস মনুস্সসম্পত্তিং, দিব্বসম্পত্তিং, নিব্বানসম্পত্তিঞ্চ অৰত্থরিত্ৰা উত্তরুত্তরি পণীতপণীতমেৰ লভতি.
৩১৬. যো আরদ্ধৰীরিযো, সো দুক্খং ৰিহরতীতি পঞ্চাতপতপ্পনমরুপ্পপাতপতনাদিচ্চানুপরিৰত্তন-উক্কুটিকপ্পধানাদীনি অনুযুঞ্জন্তো দিট্ঠে চেৰ ধম্মে দুক্খং ৰিহরতি, তস্সেৰ বাহিরসমযে সমাদিন্নস্স তপচরণস্স ৰিপাকেন নিরযে উপ্পজ্জিত্ৰা সম্পরাযেপি দুক্খং ৰিহরতি.
৩১৭. যো কুসীতো, সো দুক্খং ৰিহরতীতি অযম্পি দিট্ঠে ধম্মে চেৰ সম্পরাযে চ দুক্খং ৰিহরতি. কথং? যস্স হি পব্বজিতকালতো পট্ঠায যোনিসো মনসিকারো নত্থি, বুদ্ধৰচনং ন উগ্গণ্হাতি, আচরিযুপজ্ঝাযৰত্তং ন করোতি, চেতিযঙ্গণবোধিযঙ্গণৰত্তং ন করোতি. জনস্স পন সদ্ধাদেয্যং অপচ্চৰেক্খিতপরিভোগেন পরিভুঞ্জিত্ৰা দিৰসং সেয্যসুখং পস্সসুখং অনুযুঞ্জিত্ৰা পবুদ্ধকালে তযো ৰিতক্কে ৰিতক্কেতি. সো কতিপাহেনেৰ ভিক্খুভাৰা চৰতি? এৰং দিট্ঠধম্মে চ দুক্খং ৰিহরতি. পব্বজিত্ৰা পন সমণধম্মস্স সম্মা অকতত্তা চ –
‘‘কুসো যথা দুগ্গহিতো, হত্থমেৰানুকন্ততি;
সামঞ্ঞং দুপ্পরামট্ঠং, নিরযাযুপকড্ঢতী’’তি. (ধ. প. ৩১১) –
অপাযস্মিংযেৰ পটিসন্ধিং গণ্হতি. এৰং সম্পরাযেপি দুক্খং ৰিহরতি.
৩১৮. যো কুসীতো, সো সুখং ৰিহরতীতি কালেন কালং ৰুত্তপ্পকারে তপচরণে কিঞ্চি কিঞ্চি তপচরণং কত্ৰা কালেন কালং ওদাতৰত্থৰসনো মালাগন্ধৰিলেপনধরো মধুরভোজনং ভুঞ্জন্তো মুদুকাসু সেয্যাসু সযন্তো দিট্ঠে ধম্মে চেৰ সুখং ৰিহরতি সম্পরাযে চ. সো হি তস্স তপচরণস্স গাল়্হং অগ্গহিতত্তা নাতিবহুং নিরযে দুক্খং অনুভৰতি. তস্মা সম্পরাযে সুখং ৰিহরতি নাম.
৩১৯. যো আরদ্ধৰীরিযো, সো সুখং ৰিহরতীতি আরদ্ধৰীরিযো হি পব্বজিতকালতো পট্ঠায ৰত্তেসু পরিপূরকারী হোতি, বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হাতি, যোনিসো মনসিকারে কম্মং করোতি. অথস্স ৰত্তপূরণঞ্চেৰ উগ্গহিতবুদ্ধৰচনঞ্চ সমণধম্মকিরিযঞ্চ আৰজ্জেন্তস্স চিত্তং পসীদতি. এৰং দিট্ঠেৰ ধম্মে সুখং ৰিহরতি. দিট্ঠধম্মে পন অরহত্তং পাপুণিতুং অসক্কোন্তো নিব্বত্তভৰে খিপ্পাভিঞ্ঞো হোতীতি সম্পরাযেপি সুখং ৰিহরতি নাম.
৩২০. সেয্যথাপি, ভিক্খৰে, অপ্পমত্তকোপি গূথো দুগ্গন্ধো হোতীতি ইদং সুত্তং অট্ঠুপ্পত্তিযং ৰুত্তং. কতরঅট্ঠুপ্পত্তিযন্তি? নৰকনিপাতে (অ. নি. ৯.১২) সত্তুপ্পাদসুত্ত অট্ঠুপ্পত্তিযং. তথাগতো হি তং অত্থং কথেন্তো – ‘‘নৰ পুগ্গলা নিরযতো মুত্তা, তিরচ্ছানযোনিতো মুত্তা, পেত্তিৰিসযতো মুত্তা’’তি কথেসি. অথস্স এতদহোসি – ‘‘সচে খো পন মে পুত্তা ইমং ধম্মদেসনং সুত্ৰা খীণনিরযম্হা খীণতিরচ্ছানযোনিকা খীণপেত্তিৰিসযা খীণাপাযদুগ্গতিৰিনিপাতাতি মঞ্ঞমানা উপরিমগ্গফলত্থায ৰাযমিতুং ন মঞ্ঞেয্যুং, তেসং সংৰেগং জনেস্সামী’’তি সংৰেগজননত্থং ‘‘সেয্যথাপি, ভিক্খৰে’’তি ইমং সুত্তমারভি. তত্থ অপ্পমত্তকোতি থোকমত্তকো পরিত্তপ্পমাণো, অন্তমসো কুসগ্গেনপি গহেত্ৰা উপসিঙ্ঘিযমানো দুগ্গন্ধোৰ হোতি. অপ্পমত্তকম্পি ভৰং ন ৰণ্ণেমীতি অপ্পমত্তকম্পি কালং ভৰে পটিসন্ধিং ন ৰণ্ণযামি. ইদানিস্স উপমং দস্সেন্তো আহ – অন্তমসো অচ্ছরাসঙ্ঘাতমত্তম্পীতি. সব্বন্তিমেন পরিচ্ছেদেন দ্ৰে অঙ্গুলিযো একতো কত্ৰা পহরণমত্তম্পি কালন্তি ৰুত্তং হোতি. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.
ততিযৰগ্গৰণ্ণনা.