১৩. একপুগ্গলৰগ্গৰণ্ণনা

১৭০. একপুগ্গলৰগ্গস্স পঠমে একপুগ্গলোতি একো পুগ্গলো. এত্থ একোতি দুতিযাদিপটিক্খেপত্থো গণনপরিচ্ছেদো. পুগ্গলোতি সম্মুতিকথা, ন পরমত্থকথা. বুদ্ধস্স হি ভগৰতো দুৰিধা দেসনা – সম্মুতিদেসনা, পরমত্থদেসনা চাতি. তত্থ ‘‘পুগ্গলো সত্তো ইত্থী পুরিসো খত্তিযো ব্রাহ্মণো দেৰো মারো’’তি এৰরূপা সম্মুতিদেসনা, ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা খন্ধা ধাতূ আযতনানি সতিপট্ঠানা’’তি এৰরূপা পরমত্থদেসনা. তত্থ ভগৰা যে সম্মুতিৰসেন দেসনং সুত্ৰা অত্থং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা মোহং পহায ৰিসেসং অধিগন্তুং সমত্থা, তেসং সম্মুতিদেসনং দেসেতি. যে পন পরমত্থৰসেন দেসনং সুত্ৰা অত্থং পটিৰিজ্ঝিত্ৰা মোহং পহায ৰিসেসমধিগন্তুং সমত্থা, তেসং পরমত্থদেসনং দেসেতি.

তত্রাযং উপমা – যথা হি দেসভাসাকুসলো তিণ্ণং ৰেদানং অত্থসংৰণ্ণনকো আচরিযো যে দমিল়ভাসায ৰুত্তে অত্থং জানন্তি, তেসং দমিল়ভাসায আচিক্খতি. যে অন্ধভাসাদীসু অঞ্ঞতরায ভাসায, তেসং তায তায ভাসায. এৰং তে মাণৰকা ছেকং ব্যত্তং আচরিযমাগম্ম খিপ্পমেৰ সিপ্পং উগ্গণ্হন্তি. তত্থ আচরিযো ৰিয বুদ্ধো ভগৰা, তযো ৰেদা ৰিয কথেতব্বভাৰে ঠিতানি তীণি পিটকানি, দেসভাসাকোসল্লমিৰ সম্মুতিপরমত্থকোসল্লং, নানাদেসভাসা মাণৰকা ৰিয সম্মুতিপরমত্থৰসেন পটিৰিজ্ঝনসমত্থা ৰেনেয্যসত্তা, আচরিযস্স দমিল়ভাসাদিআচিক্খনং ৰিয ভগৰতো সম্মুতিপরমত্থৰসেন দেসনা ৰেদিতব্বা. আহ চেত্থ –

‘‘দুৰে সচ্চানি অক্খাসি, সম্বুদ্ধো ৰদতং ৰরো;

সম্মুতিং পরমত্থঞ্চ, ততিযং নুপলব্ভতি.

‘‘সঙ্কেতৰচনং সচ্চং, লোকসম্মুতিকারণা;

পরমত্থৰচনং সচ্চং, ধম্মানং ভূতকারণা.

‘‘তস্মা ৰোহারকুসলস্স, লোকনাথস্স সত্থুনো;

সম্মুতিং ৰোহরন্তস্স, মুসাৰাদো ন জাযতী’’তি.

অপিচ অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা পুগ্গলকথং কথেতি – হিরোত্তপ্পদীপনত্থং, কম্মস্সকতাদীপনত্থং, পচ্চত্তপুরিসকারদীপনত্থং, আনন্তরিযদীপনত্থং, ব্রহ্মৰিহারদীপনত্থং, পুব্বেনিৰাসদীপনত্থং, দক্খিণাৰিসুদ্ধিদীপনত্থং, লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থঞ্চাতি. ‘‘খন্ধধাতুআযতনানি হিরিযন্তি ওত্তপ্পন্তী’’তি হি ৰুত্তে মহাজনো ন জানাতি, সম্মোহমাপজ্জতি, পটিসত্তু হোতি ‘‘কিমিদং খন্ধধাতুআযতনানি হিরিযন্তি ওত্তপ্পন্তি নামা’’তি? ‘‘ইত্থী হিরিযতি ওত্তপ্পতি, পুরিসো খত্তিযো ব্রাহ্মণো দেৰো মারো’’তি ৰুত্তে পন জানাতি, ন সম্মোহমাপজ্জতি, ন পটিসত্তু হোতি. তস্মা ভগৰা হিরোত্তপ্পদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

‘‘খন্ধা কম্মস্সকা, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো. তস্মা ভগৰা কম্মস্সকতাদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

‘‘ৰেল়ুৰনাদযো মহাৰিহারা খন্ধেহি কারাপিতা, ধাতূহি আযতনেহী’’তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো. তস্মা ভগৰা পচ্চত্তপুরিসকারদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

‘‘খন্ধা মাতরং জীৰিতা ৰোরোপেন্তি, পিতরং, অরহন্তং, রুহিরুপ্পাদকম্মং, সঙ্ঘভেদকম্মং করোন্তি, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো. তস্মা ভগৰা আনন্তরিযদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

‘‘খন্ধা মেত্তাযন্তি, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো. তস্মা ভগৰা ব্রহ্মৰিহারদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

‘‘খন্ধা পুব্বেনিৰাসমনুস্সরন্তি, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি এসেৰ নযো. তস্মা ভগৰা পুব্বেনিৰাসদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

‘‘খন্ধা দানং পটিগ্গণ্হন্তি, ধাতুযো আযতনানী’’তি ৰুত্তেপি মহাজনো ন জানাতি, সম্মোহং আপজ্জতি, পটিসত্তু হোতি ‘‘কিমিদং খন্ধধাতুআযতনানি পটিগ্গণ্হন্তি নামা’’তি? ‘‘পুগ্গলা পটিগ্গণ্হন্তি সীলৰন্তো কল্যাণধম্মো’’তি ৰুত্তে পন জানাতি, ন সম্মোহং আপজ্জতি, ন পটিসত্তু হোতি. তস্মা ভগৰা দক্খিণাৰিসুদ্ধিদীপনত্থং পুগ্গলকথং কথেতি.

লোকসম্মুতিঞ্চ বুদ্ধা ভগৰন্তো নপ্পজহন্তি, লোকসমঞ্ঞায লোকনিরুত্তিযা লোকাভিলাপে ঠিতাযেৰ ধম্মং দেসেন্তি. তস্মা ভগৰা লোকসম্মুতিযা অপ্পহানত্থম্পি পুগ্গলকথং কথেতি.

ইতি একো চ সো পুগ্গলো চাতি একপুগ্গলো. কেনট্ঠেন একপুগ্গলো? অসদিসট্ঠেন গুণৰিসিট্ঠট্ঠেন অসমসমট্ঠেনাতি. সো হি দসন্নং পারমীনং পটিপাটিযা আৰজ্জনং আদিং কত্ৰা বোধিসম্ভারগুণেহি চেৰ বুদ্ধগুণেহি চ সেসমহাজনেন অসদিসোতি অসদিসট্ঠেনপি একপুগ্গলো. যে চস্স তে গুণা, তে সেসসত্তানং গুণেহি ৰিসিট্ঠাতি গুণৰিসিট্ঠট্ঠেনপি একপুগ্গলো. পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা সব্বসত্তেহি অসমা, তেহি সদ্ধিং অযমেৰ একো রূপকাযগুণেহি চেৰ নামকাযগুণেহি চ সমোতি অসমসমট্ঠেনপি একপুগ্গলো.

লোকেতি তযো লোকা – সত্তলোকো, ওকাসলোকো, সঙ্খারলোকোতি. তেসং ৰিত্থারকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১৩৫-১৩৬) ৰুত্তা. তেসু ইধ সত্তলোকো অধিপ্পেতো. সত্তলোকে উপ্পজ্জমানোপি চেস ন দেৰলোকে, ন ব্রহ্মলোকে, মনুস্সলোকেযেৰ উপ্পজ্জতি. মনুস্সলোকেপি ন অঞ্ঞস্মিং চক্কৰাল়ে, ইমস্মিংযেৰ চক্কৰাল়ে উপ্পজ্জতি. তত্রাপি ন সব্বট্ঠানেসু.

‘‘পুরত্থিমায দিসায গজঙ্গলং নাম নিগমো, তস্স পরেন মহাসালা, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. পুরত্থিমদক্খিণায দিসায সল্লৰতী নাম নদী, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. দক্খিণায দিসায সেতকণ্ণিকং নাম নিগমো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. পচ্ছিমায দিসায থূণং নাম ব্রাহ্মণগামো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে. উত্তরায দিসায উসীরদ্ধজো নাম পব্বতো, ততো পরা পচ্চন্তিমা জনপদা, ওরতো মজ্ঝে’’তি (মহাৰ. ২৫৯) এৰং পরিচ্ছিন্নে আযামতো তিযোজনসতে ৰিত্থারতো অড্ঢতেয্যযোজনসতে পরিক্খেপতো নৰযোজনসতে মজ্ঝিমদেসে উপ্পজ্জতি. ন কেৰলঞ্চ তথাগতোৰ, পচ্চেকবুদ্ধা অগ্গসাৰকা অসীতি মহাথেরা বুদ্ধমাতা বুদ্ধপিতা চক্কৰত্তী রাজা অঞ্ঞে চ সারপ্পত্তা ব্রাহ্মণগহপতিকা এত্থেৰ উপ্পজ্জন্তি.

উপ্পজ্জমানো উপ্পজ্জতীতি ইদং পন উভযম্পি ৰিপ্পকতৰচনমেৰ. উপ্পজ্জমানো বহুজনহিতায উপ্পজ্জতি, ন অঞ্ঞেন কারণেনাতি এৰং পনেত্থ অত্থো ৰেদিতব্বো. এৰরূপঞ্চেত্থ লক্খণং ন সক্কা এতং অঞ্ঞেন সদ্দলক্খণেন পটিবাহিতুং.

অপিচ উপ্পজ্জমানো নাম, উপ্পজ্জতি নাম, উপ্পন্নো নামাতি অযমেত্থ ভেদো ৰেদিতব্বো. এস হি দীপঙ্করপাদমূলতো পট্ঠায লদ্ধব্যাকরণো বুদ্ধকারকে ধম্মে পরিযেসন্তো দস পারমিযো দিস্ৰা ‘‘ইমে ধম্মা মযা পূরেতব্বা’’তি কতসন্নিট্ঠানো দানপারমিং পূরেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. সীলপারমী…পে… উপেক্খাপারমীতি ইমা দস পারমিযো পূরেন্তোপি, দস উপপারমিযো পূরেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. দস পরমত্থপারমিযো পূরেন্তোপি উপ্পজ্জমানোৰ নাম. পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. অত্তত্থচরিযং ঞাতত্থচরিযং লোকত্থচরিযং পূরযমানোপি উপ্পজ্জমানো নাম. কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি বুদ্ধকারকে ধম্মে মত্থকং পাপেন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. ৰেস্সন্তরত্তভাৰং পহায তুসিতপুরে পটিসন্ধিং গহেত্ৰা সট্ঠিৰস্সসতসহস্সাধিকা সত্তপণ্ণাসৰস্সকোটিযো তিট্ঠন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. দেৰতাহি যাচিতো পঞ্চমহাৰিলোকিতং ৰিলোকেত্ৰা মহামাযাদেৰিযা কুচ্ছিম্হি পটিসন্ধিং গণ্হন্তোপি, অনূনাধিকে দস মাসে গব্ভৰাসং ৰসন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. একূনতিংস ৰস্সানি অগারমজ্ঝে তিট্ঠন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. কামেসু আদীনৰং নেক্খম্মে চ আনিসংসং দিস্ৰা রাহুলভদ্দস্স জাতদিৰসে ছন্নসহাযো কণ্ডকং ৰাহনৰরং আরুয্হ নিক্খমন্তোপি উপ্পজ্জমানোৰ নাম. তীণি রজ্জানি অতিক্কমন্তোপি অনোমানদীতীরে পব্বজন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. ছব্বস্সানি মহাপধানং করোন্তোপি উপ্পজ্জমানো নাম. পরিপক্কগতে ঞাণে ওল়ারিকাহারং আহরন্তোপি উপ্পজ্জমানোৰ নাম. সাযন্হসমযে ৰিসাখপুণ্ণমায মহাবোধিমণ্ডং আরুয্হ মারবলং ৰিধমেত্ৰা পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরিত্ৰা মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং পরিসোধেত্ৰা পচ্ছিমযামসমনন্তরে দ্ৰাদসঙ্গং পটিচ্চসমুপ্পাদং অনুলোমপটিলোমতো সম্মসিত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গং পটিৰিজ্ঝন্তোপি উপ্পজ্জমানোৰ নাম. সোতাপত্তিফলক্খণেপি সকদাগামিমগ্গক্খণেপি সকদাগামিফলক্খণেপি অনাগামিমগ্গক্খণেপি অনাগামিফলক্খণেপি উপ্পজ্জমানোৰ নাম. অরহত্তমগ্গক্খণে পন উপ্পজ্জতি নাম. অরহত্তফলক্খণে উপ্পন্নো নাম. বুদ্ধানং হি সাৰকানং ৰিয ন পটিপাটিযা ইদ্ধিৰিধঞাণাদীনি উপ্পজ্জন্তি, সহেৰ পন অরহত্তমগ্গেন সকলোপি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদি গুণরাসি আগতোৰ নাম হোতি. তস্মা তে নিপ্ফত্তসব্বকিচ্চত্তা অরহত্তফলক্খণে উপ্পন্না নাম হোন্তি. ইমস্মিম্পি সুত্তে অরহত্তফলক্খণংযেৰ সন্ধায ‘‘উপ্পজ্জতী’’তি ৰেদিতব্বো, উপ্পন্নো হোতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো.

বহুজনহিতাযাতি মহাজনস্স হিতত্থায উপ্পজ্জতি. বহুজনসুখাযাতি মহাজনস্স সুখত্থায উপ্পজ্জতি. লোকানুকম্পাযাতি সত্তলোকস্স অনুকম্পং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি. কতরসত্তলোকস্সাতি? যো তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা অমতপানং পিৰিত্ৰা ধম্মং পটিৰিজ্ঝি, তস্স. ভগৰতা হি মহাবোধিমণ্ডে সত্তসত্তাহং ৰীতিনামেত্ৰা বোধিমণ্ডা ইসিপতনং আগম্ম ‘‘দ্ৰেমে, ভিক্খৰে, অন্তা পব্বজিতেন ন সেৰিতব্বা’’তি ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তে (মহাৰ. ১৩; সং. নি. ৫.১০৮১) দেসিতে আযস্মতা অঞ্ঞাসিকোণ্ডঞ্ঞত্থেরেন সদ্ধিং অট্ঠারসকোটিসঙ্খা ব্রহ্মানো অমতপানং পিৰিংসু, এতস্স সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নো. পঞ্চমদিৰসে অনত্তলক্খণসুত্তন্তপরিযোসানে (মহাৰ. ২০; সং. নি. ৩.৫৯) পঞ্চৰগ্গিযা থেরা অরহত্তে পতিট্ঠহিংসু, এতস্সপি সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নো. ততো যসদারকপ্পমুখে পঞ্চপণ্ণাস পুরিসে অরহত্তে পতিট্ঠাপেসি, ততো কপ্পাসিকৰনসণ্ডে তিংস ভদ্দৰগ্গিযে তযো মগ্গে চ তীণি ফলানি চ সম্পাপেসি, এতস্সপি সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নো. গযাসীসে আদিত্তপরিযাযসুত্তপরিযোসানে (মহাৰ. ৫৪) জটিলসহস্সং অরহত্তে পতিট্ঠাপেসি, তালট্ঠিৰনে বিম্বিসারপ্পমুখা একাদস নহুতা ব্রাহ্মণগহপতিকা সত্থু ধম্মদেসনং সুত্ৰা সোতাপত্তিফলে পতিট্ঠহিংসু, একং নহুতং সরণেসু পতিট্ঠিতং. তিরোকুট্টঅনুমোদনাৰসানে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সেহি অমতপানং পীতং. সুমনমালাকারসমাগমে চতুরাসীতিযা চ. ধনপালকসমাগমে দসহি পাণসহস্সেহি, খদিরঙ্গারজাতকসমাগমে চতুরাসীতিযা পাণসহস্সেহি, জম্বুকআজীৰকসমাগমে চতুরাসীতিযা চ. আনন্দসেট্ঠিসমাগমে চতুরাসীতিযা চ পাণসহস্সেহি অমতপানং পীতং. পাসাণকচেতিযে পারাযনসুত্তন্তকথাদিৰসে চুদ্দস কোটিযো অমতপানং পিৰিংসু. যমকপাটিহারিযদিৰসে ৰীসতি পাণকোটিযো, তাৰতিংসভৰনে পণ্ডুকম্বলসিলায নিসীদিত্ৰা মাতরং কাযসক্খিং কত্ৰা সত্তপ্পকরণং অভিধম্মং দেসেন্তস্স অসীতি পাণকোটিযো, দেৰোরোহনে তিংস পাণকোটিযো, সক্কপঞ্হসুত্তন্তে অসীতি দেৰতাসহস্সানি অমতপানং পিৰিংসু. মহাসমযসুত্তন্তে মঙ্গলসুত্তন্তে চূল়রাহুলোৰাদে সমচিত্তপটিপদাযাতি ইমেসু চতূসু ঠানেসু অভিসমযং পত্তসত্তানং পরিচ্ছেদো নত্থি. এতস্সপি সত্তলোকস্স অনুকম্পায উপ্পন্নোতি. যাৰজ্জদিৰসা ইতো পরং অনাগতে চ সাসনং নিস্সায সগ্গমোক্খমগ্গে পতিট্ঠহন্তানং ৰসেনাপি অযমত্থো ৰেদিতব্বো.

দেৰমনুস্সানন্তি ন কেৰলং দেৰমনুস্সানংযেৰ, অৰসেসানং নাগসুপণ্ণাদীনম্পি অত্থায হিতায সুখাযেৰ উপ্পন্নো. সহেতুকপটিসন্ধিকে পন মগ্গফলসচ্ছিকিরিযায ভব্বে পুগ্গলে দস্সেতুং এতং ৰুত্তং. তস্মা এতেসম্পি অত্থায হিতায সুখাযেৰ উপ্পন্নোতি ৰেদিতব্বো.

কতমো একপুগ্গলোতি অযং পুচ্ছা. পুচ্ছা চ নামেসা পঞ্চৰিধা হোতি – অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা, দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা, ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা, অনুমতিপুচ্ছা, কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি.

তাসং ইদং নানত্তং – কতমা অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং অঞ্ঞাতং হোতি অদিট্ঠং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অভাৰিতং. তস্স ঞাণায দস্সনায তুলনায তীরণায ৰিভূতত্থায ৰিভাৰনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং অদিট্ঠজোতনা পুচ্ছা.

কতমা দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা? পকতিযা লক্খণং ঞাতং হোতি দিট্ঠং তুলিতং তীরিতং ৰিভূতং ৰিভাৰিতং. সো অঞ্ঞেহি পণ্ডিতেহি সদ্ধিং সংসন্দনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং দিট্ঠসংসন্দনা পুচ্ছা.

কতমা ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা? পকতিযা সংসযপক্খন্তো হোতি ৰিমতিপক্খন্তো দ্ৰেল়্হকজাতো ‘‘এৰং নু খো, ন নু খো, কিং নু খো, কথং নু খো’’তি. সো ৰিমতিচ্ছেদনত্থায পঞ্হং পুচ্ছতি, অযং ৰিমতিচ্ছেদনা পুচ্ছা.

কতমা অনুমতিপুচ্ছা? ভগৰা হি ভিক্খূনং অনুমতিযা পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, রূপং নিচ্চং ৰা অনিচ্চং ৰা’’তি? ‘‘অনিচ্চং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং, দুক্খং ৰা তং সুখং ৰা’’তি? ‘‘দুক্খং, ভন্তে’’. ‘‘যং পনানিচ্চং দুক্খং ৰিপরিণামধম্মং, কল্লং নু খো তং সমনুপস্সিতুং এতং মম, এসোহমস্মি, এসো মে অত্তা’’তি? ‘‘নো হেতং, ভন্তে’’তি, অযং অনুমতিপুচ্ছা.

কতমা কথেতুকম্যতাপুচ্ছা? ভগৰা ভিক্খূনং কথেতুকম্যতায পঞ্হং পুচ্ছতি – ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো’’তি? অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি.

তত্থ বুদ্ধানং পুরিমা তিস্সো পুচ্ছা নত্থি. কস্মা? বুদ্ধানং হি তীসু অদ্ধাসু কিঞ্চি সঙ্খতং অদ্ধাৰিমুত্তং ৰা অসঙ্খতং অদিট্ঠং অজানিতং অতুলিতং অতীরিতং অৰিভূতং অৰিভাৰিতং নাম নত্থি, তস্মা তেসং অদিট্ঠজোতনাপুচ্ছা নত্থি. যং পন ভগৰতা অত্তনো ঞাণেন পটিৰিদ্ধং, তস্স অঞ্ঞেন সমণেন ৰা ব্রাহ্মণেন ৰা দেৰেন ৰা মারেন ৰা ব্রহ্মুনা ৰা সদ্ধিং সংসন্দনকিচ্চং নত্থি. তেনস্স দিট্ঠসংসন্দনাপুচ্ছা নত্থি. যস্মা পনেস অকথংকথী তিণ্ণৰিচিকিচ্ছো সব্বধম্মেসু ৰিহতসংসযো, তেনস্স ৰিমতিচ্ছেদনাপুচ্ছা নত্থি. ইতরা পন দ্ৰে পুচ্ছা ভগৰতো অত্থি, তাসু অযং কথেতুকম্যতাপুচ্ছাতি ৰেদিতব্বা.

ইদানি তায পুচ্ছায পুট্ঠং একপুগ্গলং ৰিভাৰেন্তো তথাগতো অরহং সম্মাসম্বুদ্ধোতি আহ. তত্থ তথাগতোতি অট্ঠহি কারণেহি ভগৰা তথাগতো – তথা আগতোতি তথাগতো, তথা গতোতি তথাগতো, তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো, তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো, তথদস্সিতায তথাগতো, তথৰাদিতায তথাগতো, তথাকারিতায তথাগতো, অভিভৰনট্ঠেন তথাগতোতি.

কথং ভগৰা তথা আগতোতি তথাগতো? যথা সব্বলোকহিতায উস্সুক্কমাপন্না পুরিমকা সম্মাসম্বুদ্ধা আগতা, যথা ৰিপস্সী ভগৰা আগতো, যথা সিখী ভগৰা, যথা ৰেস্সভূ ভগৰা, যথা ককুসন্ধো ভগৰা, যথা কোণাগমনো ভগৰা, যথা কস্সপো ভগৰা আগতোতি. কিং ৰুত্তং হোতি? যেন অভিনীহারেন এতে ভগৰন্তো আগতা, তেনেৰ অম্হাকম্পি ভগৰা আগতো. অথ ৰা যথা ৰিপস্সী ভগৰা…পে… যথা কস্সপো ভগৰা দানপারমিং পূরেত্ৰা, সীলনেক্খম্মপঞ্ঞাৰীরিযখন্তিসচ্চাধিট্ঠানমেত্তাউপেক্খাপারমিং পূরেত্ৰা ইমা দস পারমিযো, দস উপপারমিযো, দস পরমত্থপারমিযোতি সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা, অঙ্গপরিচ্চাগং নযনধনরজ্জপুত্তদারপরিচ্চাগন্তি ইমে পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজিত্ৰা, পুব্বযোগপুব্বচরিযধম্মক্খানঞাতত্থচরিযাদযো পূরেত্ৰা বুদ্ধিচরিযায কোটিং পত্ৰা আগতো, তথা অম্হাকম্পি ভগৰা আগতো. যথা চ ৰিপস্সী ভগৰা …পে… কস্সপো ভগৰা চত্তারো সতিপট্ঠানে চত্তারো সম্মপ্পধানে চত্তারো ইদ্ধিপাদে পঞ্চিন্দ্রিযানি পঞ্চ বলানি সত্ত বোজ্ঝঙ্গে অরিযং অট্ঠঙ্গিকং মগ্গং ভাৰেত্ৰা ব্রূহেত্ৰা আগতো, তথা অম্হাকম্পি ভগৰা আগতোতি তথাগতো.

‘‘যথেৰ লোকম্হি ৰিপস্সিআদযো,

সব্বঞ্ঞুভাৰং মুনযো ইধাগতা;

তথা অযং সক্যমুনীপি আগতো,

তথাগতো ৰুচ্চতি তেন চক্খুমা’’তি.

এৰং তথা আগতোতি তথাগতো.

কথং তথা গতোতি তথাগতো? যথা সম্পতিজাতো ৰিপস্সী ভগৰা গতো…পে… কস্সপো ভগৰা গতো. কথঞ্চ সো গতোতি? সো হি সম্পতিজাতোৰ সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠায উত্তরাভিমুখো সত্তপদৰীতিহারেন গতো. যথাহ – ‘‘সম্পতিজাতো, আনন্দ, বোধিসত্তো সমেহি পাদেহি পথৰিযং পতিট্ঠহিত্ৰা উত্তরাভিমুখো সত্তপদৰীতিহারেন গচ্ছতি সেতম্হি ছত্তে অনুধারিযমানে, সব্বা চ দিসা অনুৰিলোকেতি, আসভিঞ্চ ৰাচং ভাসতি ‘অগ্গোহমস্মি লোকস্স, জেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, সেট্ঠোহমস্মি লোকস্স, অযমন্তিমা জাতি, নত্থি দানি পুনব্ভৰো’’’তি (ম. নি. ৩.২০৭). তঞ্চস্স গমনং তথং অহোসি অৰিতথং অনেকেসং ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেন. যঞ্হি সো সম্পতিজাতোৰ সমেহি পাদেহি পতিট্ঠহি, ইদমস্স চতুরিদ্ধিপাদপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, উত্তরাভিমুখভাৰো পন সব্বলোকুত্তরভাৰস্স পুব্বনিমিত্তং, সত্তপদৰীতিহারো সত্তবোজ্ঝঙ্গরতনপটিলাভস্স, ‘‘সুৰণ্ণদণ্ডা ৰীতিপতন্তি চামরা’’তি (সু. নি. ৬৯৩) এত্থ ৰুত্তচামরুক্খেপো পন সব্বতিত্থিযনিম্মথনস্স পুব্বনিমিত্তং, সেতচ্ছত্তধারণং অরহত্তফলৰিমুত্তিৰরৰিমলসেতচ্ছত্তপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, সব্বদিসানুৰিলোকনং সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণপটিলাভস্স পুব্বনিমিত্তং, আসভিৰাচাভাসনং অপ্পটিৰত্তিযৰরধম্মচক্কপ্পৰত্তনস্স পুব্বনিমিত্তং. তথা অযং ভগৰাপি গতো. তঞ্চস্স গমনং কথং অহোসি অৰিতথং তেসংযেৰ ৰিসেসাধিগমানং পুব্বনিমিত্তভাৰেন. তেনাহু পোরাণা –

‘‘মুহুত্তজাতোৰ গৰম্পতী যথা,

সমেহি পাদেহি ফুসী ৰসুন্ধরং;

সো ৰিক্কমী সত্ত পদানি গোতমো,

সেতঞ্চ ছত্তং অনুধারযুং মরূ.

‘‘গন্ত্ৰান সো সত্ত পদানি গোতমো,

দিসা ৰিলোকেসি সমা সমন্ততো;

অট্ঠঙ্গুপেতং গিরমব্ভুদীরযি,

সীহো যথা পব্বতমুদ্ধনিট্ঠিতো’’তি.

এৰং তথা গতোতি তথাগতো.

অথ ৰা যথা ৰিপস্সী ভগৰা…পে… যথা কস্সপো ভগৰা, অযম্পি ভগৰা তথেৰ নেক্খম্মেন কামচ্ছন্দং পহায গতো, অব্যাপাদেন ব্যাপাদং, আলোকসঞ্ঞায থিনমিদ্ধং, অৰিক্খেপেন উদ্ধচ্চকুক্কুচ্চং, ধম্মৰৰত্থানেন ৰিচিকিচ্ছং পহায গতো, ঞাণেন অৰিজ্জং পদালেত্ৰা গতো, পামোজ্জেন অরতিং ৰিনোদেত্ৰা, পঠমজ্ঝানেন নীৰরণকৰাটং উগ্ঘাটেত্ৰা, দুতিযজ্ঝানেন ৰিতক্কৰিচারং ৰূপসমেত্ৰা, ততিযজ্ঝানেন পীতিং ৰিরাজেত্ৰা, চতুত্থজ্ঝানেন সুখদুক্খং পহায, আকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিযা রূপসঞ্ঞাপটিঘসঞ্ঞানানত্তসঞ্ঞাযো সমতিক্কমিত্ৰা, ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসমাপত্তিযা আকাসানঞ্চাযতনসঞ্ঞং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনসঞ্ঞং, নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনসমাপত্তিযা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনসঞ্ঞং সমতিক্কমিত্ৰা গতো.

অনিচ্চানুপস্সনায নিচ্চসঞ্ঞং পহায, দুক্খানুপস্সনায সুখসঞ্ঞং, অনত্তানুপস্সনায অত্তসঞ্ঞং, নিব্বিদানুপস্সনায নন্দিং, ৰিরাগানুপস্সনায রাগং, নিরোধানুপস্সনায সমুদযং, পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায আদানং, খযানুপস্সনায ঘনসঞ্ঞং, ৰযানুপস্সনায আযূহনং, ৰিপরিণামানুপস্সনায ধুৰসঞ্ঞং, অনিমিত্তানুপস্সনায নিমিত্তসঞ্ঞং, অপ্পণিহিতানুপস্সনায পণিধিং, সুঞ্ঞতানুপস্সনায অভিনিৰেসং, অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনায সারাদানাভিনিৰেসং, যথাভূতঞাণদস্সনেন সম্মোহাভিনিৰেসং, আদীনৰানুপস্সনায আলযাভিনিৰেসং, পটিসঙ্খানুপস্সনায অপ্পটিসঙ্খং, ৰিৰট্টানুপস্সনায সংযোগাভিনিৰেসং, সোতাপত্তিমগ্গেন দিট্ঠেকট্ঠে কিলেসে ভঞ্জিত্ৰা, সকদাগামিমগ্গেন ওল়ারিকে কিলেসে পহায, অনাগামিমগ্গেন অণুসহগতে কিলেসে সমুগ্ঘাতেত্ৰা, অরহত্তমগ্গেন সব্বকিলেসে সমুচ্ছিন্দিত্ৰা গতো. এৰম্পি তথা গতোতি তথাগতো.

কথং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো? পথৰীধাতুযা কক্খল়ত্তলক্খণং তথং অৰিতথং, আপোধাতুযা পগ্ঘরণলক্খণং, তেজোধাতুযা উণ্হত্তলক্খণং, ৰাযোধাতুযা ৰিত্থম্ভনলক্খণং, আকাসধাতুযা অসম্ফুট্ঠলক্খণং, ৰিঞ্ঞাণধাতুযা ৰিজাননলক্খণং.

রূপস্স রুপ্পনলক্খণং, ৰেদনায ৰেদযিতলক্খণং, সঞ্ঞায সঞ্জাননলক্খণং, সঙ্খারানং অভিসঙ্খরণলক্খণং, ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননলক্খণং.

ৰিতক্কস্স অভিনিরোপনলক্খণং, ৰিচারস্স অনুমজ্জনলক্খণং, পীতিযা ফরণলক্খণং, সুখস্স সাতলক্খণং, চিত্তেকগ্গতায অৰিক্খেপলক্খণং, ফস্সস্স ফুসনলক্খণং.

সদ্ধিন্দ্রিযস্স অধিমোক্খলক্খণং, ৰীরিযিন্দ্রিযস্স পগ্গহলক্খণং, সতিন্দ্রিযস্স উপট্ঠানলক্খণং, সমাধিন্দ্রিযস্স অৰিক্খেপলক্খণং, পঞ্ঞিন্দ্রিযস্স পজাননলক্খণং.

সদ্ধাবলস্স অস্সদ্ধিযে অকম্পিযলক্খণং, ৰীরিযবলস্স কোসজ্জে, সতিবলস্স মুট্ঠস্সচ্চে, সমাধিবলস্স উদ্ধচ্চে, পঞ্ঞাবলস্স অৰিজ্জায অকম্পিযলক্খণং.

সতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স উপট্ঠানলক্খণং, ধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পৰিচযলক্খণং, ৰীরিযসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পগ্গহলক্খণং, পীতিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ফরণলক্খণং, পস্সদ্ধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স ৰূপসমলক্খণং, সমাধিসম্বোজ্ঝঙ্গস্স অৰিক্খেপলক্খণং, উপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গস্স পটিসঙ্খানলক্খণং.

সম্মাদিট্ঠিযা দস্সনলক্খণং, সম্মাসঙ্কপ্পস্স অভিনিরোপনলক্খণং, সম্মাৰাচায পরিগ্গহলক্খণং, সম্মাকম্মন্তস্স সমুট্ঠানলক্খণং, সম্মাআজীৰস্স ৰোদানলক্খণং, সম্মাৰাযামস্স পগ্গহলক্খণং, সম্মাসতিযা উপট্ঠানলক্খণং, সম্মাসমাধিস্স অৰিক্খেপলক্খণং.

অৰিজ্জায অঞ্ঞাণলক্খণং, সঙ্খারানং চেতনালক্খণং, ৰিঞ্ঞাণস্স ৰিজাননলক্খণং, নামস্স নমনলক্খণং, রূপস্স রুপ্পনলক্খণং, সল়াযতনস্স আযতনলক্খণং, ফস্সস্স ফুসনলক্খণং, ৰেদনায ৰেদযিতলক্খণং, তণ্হায হেতুলক্খণং, উপাদানস্স গহণলক্খণং, ভৰস্স আযূহনলক্খণং, জাতিযা নিব্বত্তিলক্খণং, জরায জীরণলক্খণং, মরণস্স চুতিলক্খণং.

ধাতূনং সুঞ্ঞতালক্খণং, আযতনানং আযতনলক্খণং, সতিপট্ঠানানং উপট্ঠানলক্খণং, সম্মপ্পধানানং পদহনলক্খণং, ইদ্ধিপাদানং ইজ্ঝনলক্খণং, ইন্দ্রিযানং অধিপতিলক্খণং, বলানং অকম্পিযলক্খণং, বোজ্ঝঙ্গানং নিয্যানলক্খণং, মগ্গস্স হেতুলক্খণং.

সচ্চানং তথলক্খণং, সমথস্স অৰিক্খেপলক্খণং, ৰিপস্সনায অনুপস্সনালক্খণং, সমথৰিপস্সনানং একরসলক্খণং, যুগনদ্ধানং অনতিৰত্তনলক্খণং.

সীলৰিসুদ্ধিযা সংৰরণলক্খণং, চিত্তৰিসুদ্ধিযা অৰিক্খেপলক্খণং, দিট্ঠিৰিসুদ্ধিযা দস্সনলক্খণং.

খযে ঞাণস্স সমুচ্ছেদলক্খণং, অনুপ্পাদে ঞাণস্স পস্সদ্ধিলক্খণং.

ছন্দস্স মূললক্খণং, মনসিকারস্স সমুট্ঠানলক্খণং, ফস্সস্স সমোধানলক্খণং, ৰেদনায সমোসরণলক্খণং, সমাধিস্স পমুখলক্খণং, সতিযা আধিপতেয্যলক্খণং, পঞ্ঞায ততুত্তরিযলক্খণং, ৰিমুত্তিযা সারলক্খণং, অমতোগধস্স নিব্বানস্স পরিযোসানলক্খণং তথং অৰিতথং. এৰং তথলক্খণং ঞাণগতিযা আগতো অৰিরজ্ঝিত্ৰা পত্তো অনুপ্পত্তোতি তথাগতো. এৰং তথলক্খণং আগতোতি তথাগতো.

কথং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো? তথধম্মা নাম চত্তারি অরিযসচ্চানি. যথাহ – ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, তথানি অৰিতথানি অনঞ্ঞথানি. কতমানি চত্তারি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তি, ভিক্খৰে, তথমেতং অৰিতথমেতং অনঞ্ঞথমেত’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৯০) ৰিত্থারো. তানি চ ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো, তস্মা তথানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতোতি ৰুচ্চতি. অভিসম্বোধত্থো হি এত্থ গতসদ্দো.

অপিচ জরামরণস্স জাতিপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো…পে… সঙ্খারানং অৰিজ্জাপচ্চযসম্ভূতসমুদাগতট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো. তথা অৰিজ্জায সঙ্খারানং পচ্চযট্ঠো, সঙ্খারানং ৰিঞ্ঞাণস্স পচ্চযট্ঠো…পে… জাতিযা জরামরণস্স পচ্চযট্ঠো তথো অৰিতথো অনঞ্ঞথো. তং সব্বং ভগৰা অভিসম্বুদ্ধো. তস্মাপি তথানং ধম্মানং অভিসম্বুদ্ধত্তা তথাগতোতি ৰুচ্চতি. এৰং তথধম্মে যাথাৰতো অভিসম্বুদ্ধোতি তথাগতো.

কথং তথদস্সিতায তথাগতো? ভগৰা যং সদেৰকে লোকে…পে… সদেৰমনুস্সায অপরিমাণাসু লোকধাতূসু অপরিমাণানং সত্তানং চক্খুদ্ৰারে আপাথং আগচ্ছন্তং রূপারম্মণং নাম অত্থি, তং সব্বাকারতো জানাতি পস্সতি. এৰং জানতা পস্সতা চ তেন তং ইট্ঠানিট্ঠাদিৰসেন ৰা দিট্ঠসুতমুতৰিঞ্ঞাতেসু লব্ভমানকপদৰসেন ৰা ‘‘কতমং তং রূপং রূপাযতনং? যং রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতক’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ৬১৬) নযেন অনেকেহি নামেহি তেরসহি ৰারেহি দ্ৰেপঞ্ঞাসায নযেহি ৰিভজ্জমানং তথমেৰ হোতি, ৰিতথং নত্থি. এস নযো সোতদ্ৰারাদীসুপি আপাথমাগচ্ছন্তেসু সদ্দাদীসু. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা – ‘‘যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সদেৰমনুস্সায দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, তমহং জানামি, তমহং অব্ভঞ্ঞাসিং, তং তথাগতস্স ৰিদিতং, তং তথাগতো ন উপট্ঠাসী’’তি (অ. নি. ৪.২৪). এৰং তথদস্সিতায তথাগতো. তত্থ তথদস্সীঅত্থে তথাগতোতি পদসম্ভৰো ৰেদিতব্বো.

কথং তথৰাদিতায তথাগতো? যং রত্তিং ভগৰা বোধিমণ্ডে অপরাজিতপল্লঙ্কে নিসিন্নো তিণ্ণং মারানং মত্থকং মদ্দিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো, যঞ্চ রত্তিং যমকসালানং অন্তরে অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি, এত্থন্তরে পঞ্চচত্তালীসৰস্সপরিমাণে কালে পঠমবোধিযাপি মজ্ঝিমবোধিযাপি পচ্ছিমবোধিযাপি যং ভগৰতা ভাসিতং সুত্তং গেয্যং…পে… ৰেদল্লং, সব্বং তং অত্থতো চ ব্যঞ্জনতো চ অনুপৰজ্জং অনূনং অনধিকং সব্বাকারপরিপুণ্ণং রাগমদনিম্মদনং দোসমোহমদনিম্মদনং, নত্থি তত্থ ৰালগ্গমত্তম্পি অৰক্খলিতং, সব্বং তং একমুদ্দিকায লঞ্ছিতং ৰিয একনাল়িকায মিতং ৰিয একতুলায তুলিতং ৰিয চ তথমেৰ হোতি অৰিতথং. তেনাহ – ‘‘যঞ্চ, চুন্দ, রত্তিং তথাগতো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুজ্ঝতি, যঞ্চ রত্তিং অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযতি, যং এতস্মিং অন্তরে ভাসতি লপতি নিদ্দিসতি, সব্বং তং তথেৰ হোতি নো অঞ্ঞথা. তস্মা তথাগতোতি ৰুচ্চতী’’তি (দী. নি. ৩.১৮৮). গদত্থো হি এত্থ গতসদ্দো. এৰং তথৰাদিতায তথাগতো.

অপিচ আগদনং আগদো, ৰচনন্তি অত্থো. তথো অৰিপরীতো আগদো অস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি এৰম্পেতস্মিং অত্থে পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা.

কথং তথাকারিতায তথাগতো? ভগৰতো হি ৰাচায কাযো অনুলোমেতি কাযস্সপি ৰাচা, তস্মা যথাৰাদী তথাকারী যথাকারী তথাৰাদী চ হোতি. এৰং ভূতস্স চস্স যথা ৰাচা, কাযোপি তথা গতো, পৰত্তোতি অত্থো. যথা চ কাযো, ৰাচাপি তথা গতাতি তথাগতো. তেনেৰাহ – ‘‘যথাৰাদী, ভিক্খৰে, তথাগতো তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. ইতি যথাৰাদী তথাকারী, যথাকারী তথাৰাদী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩). এৰং তথাকারিতায তথাগতো.

কথং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো? উপরি ভৰগ্গং হেট্ঠা অৰীচিং পরিযন্তং কত্ৰা তিরিযং অপরিমাণাসু লোকধাতূসু সব্বসত্তে অভিভৰতি সীলেনপি সমাধিনাপি পঞ্ঞাযপি ৰিমুত্তিযাপি, ন তস্স তুলা ৰা পমাণং ৰা অত্থি, অতুলো অপ্পমেয্যো অনুত্তরো রাজরাজো দেৰদেৰো সক্কানমতিসক্কো ব্রহ্মানমতিব্রহ্মা. তেনাহ – ‘‘সদেৰকে লোকে, ভিক্খৰে…পে… সদেৰমনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থু দসো ৰসৰত্তী. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).

তত্রেৰং পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা – অগদো ৰিয অগদো. কো পনেস? দেসনাৰিলাসো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ. তেন হেস মহানুভাৰো ভিসক্কো দিব্বাগদেন সপ্পে ৰিয সব্বপরপ্পৰাদিনো সদেৰকঞ্চ লোকং অভিভৰতি. ইতি সব্বলোকাভিভৰনে তথো অৰিপরীতো দেসনাৰিলাসো চেৰ পুঞ্ঞুস্সযো চ অগদো অস্সাতি দকারস্স তকারং কত্ৰা তথাগতোতি ৰেদিতব্বো. এৰং অভিভৰনট্ঠেন তথাগতো.

অপিচ তথায গতোতিপি তথাগতো, তথং গতোতিপি তথাগতো, গতোতি অৰগতো অতীতো পত্তো পটিপন্নোতি অত্থো. তত্থ সকললোকং তীরণপরিঞ্ঞায তথায গতো অৰগতোতি তথাগতো. লোকসমুদযং পহানপরিঞ্ঞায তথায গতো অতীতোতি তথাগতো, লোকনিরোধং সচ্ছিকিরিযায তথায গতো পত্তোতি তথাগতো, লোকনিরোধগামিনিং পটিপদং তথায গতো পটিপন্নোতি তথাগতো. তেন যং ৰুত্তং ভগৰতা –

‘‘লোকো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকস্মা তথাগতো ৰিসংযুত্তো. লোকসমুদযো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকসমুদযো তথাগতস্স পহীনো. লোকনিরোধো, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধো, লোকনিরোধো তথাগতস্স সচ্ছিকতো. লোকনিরোধগামিনী পটিপদা, ভিক্খৰে, তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধা, লোকনিরোধগামিনী পটিপদা তথাগতস্স ভাৰিতা. যং, ভিক্খৰে, সদেৰকস্স লোকস্স…পে… সব্বং তং তথাগতেন অভিসম্বুদ্ধং. তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৩).

তস্সপি এৰং অত্থো ৰেদিতব্বো. ইদম্পি চ তথাগতস্স তথাগতভাৰদীপনে মুখমত্তমেৰ. সব্বাকারেন পন তথাগতোৰ তথাগতস্স তথাগতভাৰং ৰণ্ণেয্য.

অরহং সম্মাসম্বুদ্ধোতি পদদ্ৰযে পন আরকত্তা, অরীনং অরানঞ্চ হতত্তা, পচ্চযাদীনং অরহত্তা, পাপকরণে রহাভাৰাতি ইমেহি তাৰ কারণেহি অরহন্তি ৰেদিতব্বো. সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা পন সম্মাসম্বুদ্ধোতি অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারতো পনেতং পদদ্ৰযং ৰিসুদ্ধিমগ্গে (ৰিসুদ্ধি. ১.১২৩ আদযো) বুদ্ধানুস্সতিৰণ্ণনাযং পকাসিতন্তি.

১৭১. দুতিযে পাতুভাৰোতি উপ্পত্তি নিপ্ফত্তি. দুল্লভো লোকস্মিন্তি ইমস্মিং সত্তলোকে দুল্লভো সুদুল্লভো পরমদুল্লভো. কস্মা দুল্লভোতি? একৰারং দানপারমিং পূরেত্ৰা বুদ্ধেন ভৰিতুং ন সক্কা, দ্ৰে ৰারে দস ৰারে ৰীসতি ৰারে পঞ্ঞাস ৰারে ৰারসতং ৰারসহস্সং ৰারসতসহস্সং ৰারকোটিসতসহস্সম্পি দানপারমিং পূরেত্ৰা বুদ্ধেন ভৰিতুং ন সক্কা, তথা একদিৰসং দ্ৰে দিৰসে দস দিৰসে ৰীসতি দিৰসে পঞ্ঞাস দিৰসে দিৰসসতং দিৰসসহস্সং দিৰসসতসহস্সং দিৰসকোটিসতসহস্সং. একমাসং দ্ৰে মাসে…পে… মাসকোটিসতসহস্সং. একসংৰচ্ছরং দ্ৰে সংৰচ্ছরে…পে… সংৰচ্ছরকোটিসতসহস্সং. এককপ্পং দ্ৰে কপ্পে…পে… কপ্পকোটিসতসহস্সং. কপ্পানং একং অসঙ্খ্যেয্যং দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি তীণি অসঙ্খ্যেয্যানি দানপারমিং পূরেত্ৰা বুদ্ধেন ভৰিতুং ন সক্কা. সীলপারমীনেক্খম্মপারমী…পে… উপেক্খাপারমীসুপি এসেৰ নযো. পচ্ছিমকোটিযা পন কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি অসঙ্খ্যেয্যানি দস পারমিযো পূরেত্ৰা বুদ্ধেন ভৰিতুং সক্কাতি ইমিনা কারণেন দুল্লভো.

১৭২. ততিযে অচ্ছরিযমনুস্সোতি অচ্ছরিযো মনুস্সো. অচ্ছরিযোতি অন্ধস্স পব্বতারোহণং ৰিয নিচ্চং ন হোতীতি অত্থো. অযং তাৰ সদ্দনযো. অযং পন অট্ঠকথানযো – অচ্ছরাযোগ্গোতি অচ্ছরিযো, অচ্ছরং পহরিত্ৰা পস্সিতব্বোতি অত্থো. অপিচ ‘‘তথাগতস্স, ভিক্খৰে, অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পাতুভাৰা চত্তারো অচ্ছরিযা অব্ভুতা ধম্মা পাতুভৰন্তী’’তি (অ. নি. ৪.১২৭) এৰমাদীহি অনেকেহি অচ্ছরিযব্ভুতধম্মেহি সমন্নাগতত্তাপি অচ্ছরিযমনুস্সো. আচিণ্ণমনুস্সোতিপি অচ্ছরিযমনুস্সো.

অভিনীহারস্স হি সম্পাদকে অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৰা একবুদ্ধস্স সম্মুখে মহাবোধিমণ্ডে মানসং বন্ধিত্ৰা নিসজ্জনং নাম ন অঞ্ঞস্স কস্সচি আচিণ্ণং, সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্সেৰ আচিণ্ণং. তথা বুদ্ধানং সন্তিকে ব্যাকরণং লভিত্ৰা অনিৰত্তকেন হুত্ৰা ৰীরিযাধিট্ঠানং অধিট্ঠায বুদ্ধকারকধম্মানং পূরণম্পি ন অঞ্ঞস্স কস্সচি আচিণ্ণং, সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্সেৰ আচিণ্ণং. তথা পারমিযো গব্ভং গণ্হাপেত্ৰা ৰেস্সন্তরত্তভাৰসদিসে অত্তভাৰে ঠত্ৰা সব্বালঙ্কারপটিমণ্ডিতানং হত্থীনং সত্তসতানি অস্সানং সত্তসতানীতি এৰং সত্তসতকমহাদানং দত্ৰা জালিকুমারসদিসং পুত্তং, কণ্হাজিনাসদিসং ধীতরং, মদ্দীদেৰিসদিসং ভরিযঞ্চ দানমুখে নিয্যাতেত্ৰা যাৰতাযুকং ঠত্ৰা দুতিযে অত্তভাৰে তুসিতভৰনে পটিসন্ধিগ্গহণম্পি ন অঞ্ঞস্স কস্সচি আচিণ্ণং, সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্সেৰ আচিণ্ণং. তুসিতপুরে যাৰতাযুকং ঠত্ৰা দেৰতানং আযাচনং সম্পটিচ্ছিত্ৰা পঞ্চমহাৰিলোকনং ৰিলোকেত্ৰা সতস্স সম্পজানস্স তুসিতপুরা চৰিত্ৰা মহাভোগকুলে পটিসন্ধিগ্গহণম্পি ন অঞ্ঞস্স কস্সচি আচিণ্ণং, সব্বঞ্ঞুবোধিসত্তস্সেৰ আচিণ্ণং. তথা পটিসন্ধিগ্গহণদিৰসে দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনম্পি, সতস্স সম্পজানস্স মাতুকুচ্ছিযং নিৰাসোপি, সতস্স সম্পজানস্স মাতুকুচ্ছিতো নিক্খমনদিৰসে দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনম্পি, সম্পতিজাতস্স সত্তপদৰীতিহারগমনম্পি, দিব্বসেতচ্ছত্ত. ধারণম্পি, দিব্বৰাল়বীজনুক্খেপোপি, সব্বদিসাসু সীহৰিলোকনং ৰিলোকেত্ৰা অত্তনা পটিসমং কঞ্চি সত্তং অদিস্ৰা ‘‘অগ্গোহমস্মি লোকস্সা’’তি এৰং সীহনাদনদনম্পি, পরিপাকগতে ঞাণে মহাসম্পত্তিং পহায মহাভিনিক্খমনম্পি, মহাবোধিমণ্ডে পল্লঙ্কেন নিসিন্নস্স মারৰিজযং আদিং কত্ৰা পুব্বেনিৰাসানুস্সতিদিব্বচক্খুৰিসোধনানি কত্ৰা পচ্চূসসমযে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণগুণরাসিপটিৰিদ্ধক্খণে দসসহস্সিলোকধাতুকম্পনম্পি, পঠমধম্মদেসনায অনুত্তরং তিপরিৰট্টং ধম্মচক্কপ্পৰত্তনম্পীতি এৰমাদি সব্বং ন অঞ্ঞস্স কস্সচি আচিণ্ণং, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধস্সেৰ আচিণ্ণং. এৰং আচিণ্ণমনুস্সোতিপি অচ্ছরিযমনুস্সো.

১৭৩. চতুত্থে কালকিরিযাতি একস্মিং কালে পাকটা কিরিযাতি কালকিরিযা. তথাগতো হি পঞ্চচত্তালীস ৰস্সানি ঠত্ৰা তীণি পিটকানি পঞ্চ নিকাযে নৰঙ্গং সত্থুসাসনং চতুরাসীতি ধম্মক্খন্ধসহস্সানি পকাসেত্ৰা মহাজনং নিব্বাননিন্নং নিব্বানপোণং কত্ৰা যমকসালানমন্তরে নিপন্নো ভিক্খুসঙ্ঘং আমন্তেত্ৰা অপ্পমাদেন ওৰদিত্ৰা সতো সম্পজানো অনুপাদিসেসায নিব্বানধাতুযা পরিনিব্বাযি. অযমস্স কিরিযা যাৰজ্জতনা পাকটাতি একস্মিং কালে পাকটা কিরিযাতি কালকিরিযা. অনুতপ্পা হোতীতি অনুতাপকরা হোতি. তত্থ চক্কৰত্তিরঞ্ঞো কালকিরিযা একচক্কৰাল়ে দেৰমনুস্সানং অনুতাপকরা হোতি. বুদ্ধানং কালকিরিযা দসসহস্সচক্কৰাল়েসু দেৰমনুস্সানং অনুতাপকরা হোতি. তেন ৰুত্তং – ‘‘বহুনো জনস্স অনুতপ্পা হোতী’’তি.

১৭৪. পঞ্চমে অদুতিযোতি দুতিযস্স বুদ্ধস্স অভাৰা অদুতিযো. চত্তারো হি বুদ্ধা সুতবুদ্ধো, চতুসচ্চবুদ্ধো, পচ্চেকবুদ্ধো, সব্বঞ্ঞুবুদ্ধোতি. তত্থ বহুস্সুতো ভিক্খু সুতবুদ্ধো নাম. খীণাসৰো চতুসচ্চবুদ্ধো নাম. কপ্পসতসহস্সাধিকানি দ্ৰে অসঙ্খ্যেয্যানি পারমিযো পূরেত্ৰা সামং পটিৰিদ্ধপচ্চেকবোধিঞাণো পচ্চেকবুদ্ধো নাম. কপ্পসতসহস্সাধিকানি চত্তারি ৰা অট্ঠ ৰা সোল়স ৰা অসঙ্খ্যেয্যানি পারমিযো পূরেত্ৰা তিণ্ণং মারানং মত্থকং মদ্দিত্ৰা পটিৰিদ্ধসব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো নাম. ইমেসু চতূসু বুদ্ধেসু সব্বঞ্ঞুবুদ্ধোৰ অদুতিযো নাম. ন হি তেন সদ্ধিং অঞ্ঞো সব্বঞ্ঞুবুদ্ধো নাম উপ্পজ্জতি.

অসহাযোতি অত্তভাৰেন ৰা পটিৰিদ্ধধম্মেহি ৰা সদিসো সহাযো নাম অস্স নত্থীতি অসহাযো. ‘‘লদ্ধসহাযো খো পন সো ভগৰা সেখানঞ্চেৰ পটিপদান’’ন্তি ইমিনা পন পরিযাযেন সেখাসেখা বুদ্ধানং সহাযা নাম হোন্তি. অপ্পটিমোতি পটিমা ৰুচ্চতি অত্তভাৰো, তস্স অত্তভাৰসদিসা অঞ্ঞা পটিমা নত্থীতি অপ্পটিমো. যাপি চ মনুস্সা সুৰণ্ণরজতাদিমযা পটিমা করোন্তি, তাসু ৰালগ্গমত্তম্পি ওকাসং তথাগতস্স অত্তভাৰসদিসং কাতুং সমত্থো নাম নত্থীতি সব্বথাপি অপ্পটিমো.

অপ্পটিসমোতি অত্তভাৰেনেৰস্স পটিসমো নাম কোচি নত্থীতি অপ্পটিসমো. অপ্পটিভাগোতি যে তথাগতেন ‘‘চত্তারো সতিপট্ঠানা’’তিআদিনা নযেন ধম্মা দেসিতা, তেসু ‘‘ন চত্তারো সতিপট্ঠানা, তযো ৰা পঞ্চ ৰা’’তিআদিনা নযেন পটিভাগং কাতুং সমত্থো নাম নত্থীতি অপ্পটিভাগো. অপ্পটিপুগ্গলোতি অঞ্ঞো কোচি ‘‘অহং বুদ্ধো’’তি এৰং পটিঞ্ঞং কাতুং সমত্থো পুগ্গলো নত্থীতি অপ্পটিপুগ্গলো. অসমোতি অপ্পটিপুগ্গলত্তাৰ সব্বসত্তেহি অসমো. অসমসমোতি অসমা ৰুচ্চন্তি অতীতানাগতা সব্বঞ্ঞুবুদ্ধা, তেহি অসমেহি সমোতি অসমসমো.

দ্ৰিপদানং অগ্গোতি সম্মাসম্বুদ্ধো অপদানং দ্ৰিপদানং চতুপ্পদানং বহুপ্পদানং রূপীনং অরূপীনং সঞ্ঞীনং অসঞ্ঞীনং নেৰসঞ্ঞীনাসঞ্ঞীনং সত্তানং অগ্গোৰ. কস্মা ইধ দ্ৰিপদানং অগ্গোতি ৰুত্তো? সেট্ঠতরৰসেন. ইমস্মিঞ্হি লোকে সেট্ঠো নাম উপ্পজ্জমানো অপদচতুপ্পদবহুপ্পদেসু ন উপ্পজ্জতি, দ্ৰিপদেসুযেৰ উপ্পজ্জতি. কতরদ্ৰিপদ্ৰেসূতি? মনুস্সেসু চেৰ দেৰেসু চ. মনুস্সেসু উপ্পজ্জমানো তিসহস্সিমহাসহস্সিলোকধাতুং ৰসে ৰত্তেতুং সমত্থো বুদ্ধো হুত্ৰা উপ্পজ্জতি. দেৰেসু উপ্পজ্জমানো দসসহস্সিলোকধাতুং ৰসৰত্তী মহাব্রহ্মা হুত্ৰা উপ্পজ্জতি. সো তস্স কপ্পিযকারকো ৰা আরামিকো ৰা সম্পজ্জতি. ইতি ততোপি সেট্ঠতরৰসেনেস দ্ৰিপদানং অগ্গোতি ৰুত্তো.

১৭৫-১৮৬. ছট্ঠাদীসু একপুগ্গলস্স, ভিক্খৰে, পাতুভাৰা মহতো চক্খুস্স পাতুভাৰো হোতীতি, ভিক্খৰে, একপুগ্গলস্স তথাগতস্স অরহতো সম্মাসম্বুদ্ধস্স পাতুভাৰেন মহন্তস্স চক্খুস্স পাতুভাৰো হোতি. তস্মিং পুগ্গলে পাতুভূতে তং পাতুভূতমেৰ হোতি, ন ৰিনা তস্স পাতুভাৰেন পাতুভৰতি. পাতুভাৰোতি উপ্পত্তি নিপ্ফত্তি. কতমস্স চক্খুস্সাতি? পঞ্ঞাচক্খুস্স. কীৰরূপস্সাতি? সারিপুত্তত্থেরস্স ৰিপস্সনাপঞ্ঞাসদিসস্স মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স সমাধিপঞ্ঞাসদিসস্সাতি. আলোকাদীসুপি এসেৰ নযো. উভিন্নং অগ্গসাৰকানং পঞ্ঞাআলোকসদিসোযেৰ হি এত্থ আলোকো, পঞ্ঞাওভাসসদিসোযেৰ ওভাসো অধিপ্পেতো. ‘‘মহতো চক্খুস্স, মহতো আলোকস্স, মহতো ওভাসস্সা’’তি ইমানি চ পন তীণিপি লোকিযলোকুত্তরমিস্সকানি কথিতানীতি ৰেদিতব্বানি.

ছন্নং অনুত্তরিযানন্তি উত্তরিতরৰিরহিতানং ছন্নং উত্তমধম্মানং. তত্থ দস্সনানুত্তরিযং, সৰনানুত্তরিযং, লাভানুত্তরিযং, সিক্খানুত্তরিযং, পারিচরিযানুত্তরিযং, অনুস্সতানুত্তরিযন্তি ইমানি ছ অনুত্তরিযানি. ইমেসং পাতুভাৰো হোতীতি অত্থো. আযস্মা হি আনন্দত্থেরো সাযংপাতং তথাগতং চক্খুৰিঞ্ঞাণেন দট্ঠুং লভতি, ইদং দস্সনানুত্তরিযং. অঞ্ঞোপি সোতাপন্নো ৰা সকদাগামী ৰা অনাগামী ৰা আনন্দত্থেরো ৰিয তথাগতং দস্সনায লভতি, ইদম্পি দস্সনানুত্তরিযং. অপরো পন পুথুজ্জনকল্যাণকো আনন্দত্থেরো ৰিয দসবলং দস্সনায লভিত্ৰা তং দস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি. ইদং দস্সনমেৰ নাম, মূলদস্সনং পন দস্সনানুত্তরিযং নাম.

আনন্দত্থেরোযেৰ চ অভিক্খণং দসবলস্স ৰচনং সোতৰিঞ্ঞাণেন সোতুং লভতি, ইদং সৰনানুত্তরিযং. অঞ্ঞেপি সোতাপন্নাদযো আনন্দত্থেরো ৰিয তথাগতস্স ৰচনং সৰনায লভন্তি, ইদম্পি সৰনানুত্তরিযং. অপরো পন পুথুজ্জনকল্যাণকো আনন্দত্থেরো ৰিয তথাগতস্স ৰচনং সোতুং লভিত্ৰা তং সৰনং ৰড্ঢেত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি. ইদং সৰনমেৰ নাম, মূলসৰনং পন সৰনানুত্তরিযং নাম.

আনন্দত্থেরোযেৰ চ দসবলে সদ্ধং পটিলভতি, ইদং লাভানুত্তরিযং. অঞ্ঞেপি সোতাপন্নাদযো আনন্দত্থেরো ৰিয দসবলে সদ্ধাপটিলাভং লভন্তি, ইদম্পি লাভানুত্তরিযং. অপরো পন পুথুজ্জনকল্যাণকো আনন্দত্থেরো ৰিয দসবলে সদ্ধাপটিলাভং লভিত্ৰা তং লাভং ৰড্ঢেত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি, অযং লাভোযেৰ নাম, মূললাভো পন লাভানুত্তরিযং নাম.

আনন্দত্থেরোযেৰ চ দসবলস্স সাসনে তিস্সো সিক্খা সিক্খতি, ইদং সিক্খানুত্তরিযং. অঞ্ঞেপি সোতাপন্নাদযো আনন্দত্থেরো ৰিয দসবলস্স সাসনে তিস্সো সিক্খা সিক্খন্তি, ইদম্পি সিক্খানুত্তরিযং. অপরো পন পুথুজ্জনকল্যাণকো আনন্দত্থেরো ৰিয দসবলস্স সাসনে তিস্সো সিক্খা সিক্খিত্ৰা তা সিক্খা ৰড্ঢেত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি. অযং সিক্খাযেৰ নাম, মূলসিক্খা পন সিক্খানুত্তরিযং নাম.

আনন্দত্থেরোযেৰ চ অভিণ্হং দসবলং পরিচরতি, ইদং পারিচরিযানুত্তরিযং. অঞ্ঞেপি সোতাপন্নাদযো আনন্দত্থেরো ৰিয অভিণ্হং দসবলং পরিচরন্তি, ইদম্পি পারিচরিযানুত্তরিযং. অপরো পন পুথুজ্জনকল্যাণকো আনন্দত্থেরো ৰিয দসবলং পরিচরিত্ৰা তং পারিচরিযং ৰড্ঢেত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি, অযং পারিচরিযাযেৰ নাম, মূলপারিচরিযা পন পারিচরিযানুত্তরিযং নাম.

আনন্দত্থেরোযেৰ চ দসবলস্স লোকিযলোকুত্তরে গুণে অনুস্সরতি, ইদং অনুস্সতানুত্তরিযং. অঞ্ঞেপি সোতাপন্নাদযো আনন্দত্থেরো ৰিয দসবলস্স লোকিযলোকুত্তরে গুণে অনুস্সরন্তি, ইদম্পি অনুস্সতানুত্তরিযং. অপরো পন পুথুজ্জনকল্যাণকো আনন্দত্থেরো ৰিয দসবলস্স লোকিযলোকুত্তরে গুণে অনুস্সরিত্ৰা তং অনুস্সতিং ৰড্ঢেত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গং পাপেতি, অযং অনুস্সতিযেৰ নাম, মূলানুস্সতি পন অনুস্সতানুত্তরিযং নাম. ইমানি ছ অনুত্তরিযানি, ইমেসং পাতুভাৰো হোতি. ইমানি চ পন ছ অনুত্তরিযানি লোকিযলোকুত্তরমিস্সকানি কথিতানীতি ৰেদিতব্বানি.

চতুন্নং পটিসম্ভিদানং সচ্ছিকিরিযা হোতীতি চতস্সো হি পটিসম্ভিদাযো অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মপটিসম্ভিদা, নিরুত্তিপটিসম্ভিদা, পটিভানপটিসম্ভিদাতি. তত্থ অত্থেসু ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা, ধম্মেসু ঞাণং ধম্মপটিসম্ভিদা, অত্থধম্মনিরুত্তাভিলাপে ঞাণং নিরুত্তিপটিসম্ভিদা, ঞাণেসু ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদা. অযমেত্থ সঙ্খেপো, ৰিত্থারো পনেতাসং অভিধম্মে (ৰিভ. ৭১৮ আদযো) আগতোযেৰ. ইমাসং চতস্সন্নং পটিসম্ভিদানং বুদ্ধুপ্পাদে পচ্চক্খকিরিযা হোতি, ন ৰিনা বুদ্ধুপ্পাদা. এতাসং সচ্ছিকিরিযাতি অত্থো. ইমাপি লোকিযলোকুত্তরাৰ কথিতাতি ৰেদিতব্বা.

অনেকধাতুপটিৰেধোতি ‘‘চক্খুধাতু রূপধাতূ’’তিআদীনং অট্ঠারসন্নং ধাতূনং বুদ্ধুপ্পাদেযেৰ পটিৰেধো হোতি, ন ৰিনা বুদ্ধুপ্পাদেনাতি অত্থো. নানাধাতুপটিৰেধোতি এত্থ ইমাৰ অট্ঠারস ধাতুযো নানাসভাৰতো নানাধাতুযোতি ৰেদিতব্বা. যো পনেতাসং ‘‘নানাসভাৰা এতা’’তি এৰং নানাকরণতো পটিৰেধো, অযং নানাধাতুপটিৰেধো নাম. ৰিজ্জাৰিমুত্তিফলসচ্ছিকিরিযাতি এত্থ ৰিজ্জাতি ফলে ঞাণং, ৰিমুত্তীতি তদৰসেসা ফলসম্পযুত্তা ধম্মা. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযাতি সোতোতি পঠমমগ্গো, তেন সোতেন পত্তব্বং ফলন্তি সোতাপত্তিফলং. সকদাগামিফলাদীনি পাকটানেৰ.

১৮৭. অনুত্তরন্তি নিরুত্তরং. ধম্মচক্কন্তি সেট্ঠচক্কং. চক্কসদ্দো হেস –

‘‘চতুব্ভি অট্ঠজ্ঝগমা, অট্ঠাহিপি চ সোল়স;

সোল়সাহি চ বাত্তিংস, অত্রিচ্ছং চক্কমাসদো;

ইচ্ছাহতস্স পোসস্স, চক্কং ভমতি মত্থকে’’তি. (জা. ১.১.১০৪; ১.৫.১০৩) –

এত্থ উরচক্কে আগতো. ‘‘চক্কসমারুল়্হা জানপদা পরিযাযন্তী’’তি (অ. নি. ৩.৬৩; ৫.৫৪) এত্থ ইরিযাপথচক্কে. ‘‘অথ খো সো, ভিক্খৰে, রথকারো যং তং চক্কং ছহি মাসেহি নিট্ঠিতং, তং পৰত্তেসী’’তি (অ. নি. ৩.১৫) এত্থ দারুচক্কে. ‘‘অদ্দসা খো দোণো ব্রাহ্মণো ভগৰতো পাদেসু চক্কানি সহস্সারানী’’তি (অ. নি. ৪.৩৬) এত্থ লক্খণচক্কে. ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, চক্কানি, যেহি সমন্নাগতানং দেৰমনুস্সানং চতুচক্কং ৰত্ততী’’তি (অ. নি. ৪.৩১) এত্থ সম্পত্তিচক্কে. ‘‘দিব্বং চক্করতনং পাতুভৰতী’’তি (দী. নি. ২.২৪৩; ম. নি. ৩.২৫৬) এত্থ রতনচক্কে. ইধ পন ধম্মচক্কে আগতো.

পৰত্তিতন্তি এত্থ ধম্মচক্কং অভিনীহরতি নাম, অভিনীহটং নাম, উপ্পাদেতি নাম, উপ্পাদিতং নাম, পৰত্তেতি নাম, পৰত্তিতং নামাতি অযং পভেদো ৰেদিতব্বো. কুতো পট্ঠায ধম্মচক্কং অভিনীহরতি নামাতি? যদা সুমেধব্রাহ্মণো হুত্ৰা কামেসু আদীনৰং নেক্খম্মে চ আনিসংসং দিস্ৰা সত্তসতকমহাদানং দত্ৰা ইসিপব্বজ্জং পব্বজিত্ৰা পঞ্চ অভিঞ্ঞা অট্ঠ সমাপত্তিযো নিব্বত্তেতি, ততো পট্ঠায ধম্মচক্কং অভিনীহরতি নাম.

কুতো পট্ঠায অভিনীহটং নামাতি? যদা অট্ঠ ধম্মে সমোধানেত্ৰা দীপঙ্করপাদমূলে মহাবোধিমণ্ডত্থায মানসং বন্ধিত্ৰা ‘‘ব্যাকরণং অলদ্ধা ন ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি ৰীরিযাধিট্ঠানং অধিট্ঠায নিপন্নো দসবলস্স সন্তিকা ব্যাকরণং লভি, ততো পট্ঠায ধম্মচক্কং অভিনীহটং নাম.

কুতো পট্ঠায উপ্পাদেতি নামাতি? ততো পট্ঠায দানপারমিং পূরেন্তোপি ধম্মচক্কং উপ্পাদেতি নাম. সীলপারমিং পূরেন্তোপি…পে… উপেক্খাপারমিং পূরেন্তোপি ধম্মচক্কং উপ্পাদেতি নাম. দস পারমিযো দস উপপারমিযো দস পরমত্থপারমিযো পূরেন্তোপি, পঞ্চ মহাপরিচ্চাগে পরিচ্চজন্তোপি, ঞাতত্থচরিযং পূরেন্তোপি ধম্মচক্কং উপ্পাদেতি নাম. ৰেস্সন্তরত্তভাৰে ঠত্ৰা সত্তসতকমহাদানং দত্ৰা পুত্তদারং দানমুখে নিয্যাতেত্ৰা পারমিকূটং গহেত্ৰা তুসিতপুরে নিব্বত্তিত্ৰা তত্থ যাৰতাযুকং ঠত্ৰা দেৰতাহি আযাচিতো পটিঞ্ঞং দত্ৰা পঞ্চমহাৰিলোকনং ৰিলোকেন্তোপি ধম্মচক্কং উপ্পাদেতিযেৰ নাম. মাতুকুচ্ছিযং পটিসন্ধিং গণ্হন্তোপি, পটিসন্ধিক্খণে দসসহস্সচক্কৰাল়ং কম্পেন্তোপি, মাতুকুচ্ছিতো নিক্খন্তদিৰসে তথেৰ লোকং কম্পেন্তোপি, সম্পতিজাতো সত্ত পদানি গন্ত্ৰা ‘‘অগ্গোমহস্মী’’তি সীহনাদং নদন্তোপি, একূনতিংস সংৰচ্ছরানি অগারমজ্ঝে ৰসন্তোপি, মহাভিনিক্খমনং নিক্খমন্তোপি, অনোমানদীতীরে পব্বজন্তোপি, মহাপধানে ছব্বস্সানি ৰীরিযং করোন্তোপি, সুজাতায দিন্নং মধুপাযাসং ভুঞ্জিত্ৰা সুৰণ্ণপাতিং নদিযা পৰাহেত্ৰা সাযন্হসমযে বোধিমণ্ডৰরগতো পুরত্থিমং লোকধাতুং ওলোকেন্তো নিসীদিত্ৰা সূরিযে ধরমানেযেৰ মারবলং ৰিধমেত্ৰা পঠমযামে পুব্বেনিৰাসং অনুস্সরন্তোপি, মজ্ঝিমযামে দিব্বচক্খুং ৰিসোধেন্তোপি, পচ্চূসকালসমনন্তরে পচ্চযাকারং সম্মসিত্ৰা সোতাপত্তিমগ্গং পটিৰিজ্ঝন্তোপি, সোতাপত্তিফলং সচ্ছিকরোন্তোপি, সকদাগামিমগ্গং সকদাগামিফলং অনাগামিমগ্গং অনাগামিফলং সচ্ছিকরোন্তোপি, অরহত্তমগ্গং পটিৰিজ্ঝন্তোপি ধম্মচক্কং উপ্পাদেতিযেৰ নাম.

অরহত্তফলক্খণে পন তেন ধম্মচক্কং উপ্পাদিতং নাম. বুদ্ধানঞ্হি সকললোকিযলোকুত্তরগুণরাসি অরহত্তফলেনেৰ সদ্ধিং ইজ্ঝতি. তস্মা তেন তস্মিং খণে ধম্মচক্কং উপ্পাদিতং নাম হোতি.

কদা পৰত্তেতি নাম? বোধিমণ্ডে সত্তসত্তাহং ৰীতিনামেত্ৰা ইসিপতনে মিগদাযে অঞ্ঞাকোণ্ডঞ্ঞত্থেরং কাযসক্খিং কত্ৰা ধম্মচক্কপ্পৰত্তনসুত্তন্তং দেসেন্তো ধম্মচক্কং পৰত্তেতি নাম.

যদা পন অঞ্ঞাকোণ্ডঞ্ঞত্থেরেন দসবলস্স দেসনাঞাণানুভাৰনিব্বত্তং সৰনং লভিত্ৰা সব্বপঠমং ধম্মো অধিগতো, ততো পট্ঠায ধম্মচক্কং পৰত্তিতং নাম হোতীতি ৰেদিতব্বং. ধম্মচক্কন্তি চেতং দেসনাঞাণস্সপি নামং পটিৰেধঞাণস্সপি. তেসু দেসনাঞাণং লোকিযং, পটিৰেধঞাণং লোকুত্তরং. কস্স দেসনাপটিৰেধঞাণন্তি? ন অঞ্ঞস্স কস্সচি, সম্মাসম্বুদ্ধস্সেৰ দেসনাঞাণঞ্চ পটিৰেধঞাণঞ্চাতি ৰেদিতব্বং.

সম্মদেৰাতি হেতুনা নযেন কারণেনেৰ. অনুপ্পৰত্তেতীতি যথা পুরতো গচ্ছন্তস্স পচ্ছতো গচ্ছন্তো তং অনুগচ্ছতি নাম, এৰং পঠমতরং সত্থারা পৰত্তিতং থেরো অনুপ্পৰত্তেতি নাম. কথং? সত্থা হি ‘‘চত্তারোমে, ভিক্খৰে, সতিপট্ঠানা. কতমে চত্তারো’’তি কথেন্তো ধম্মচক্কং পৰত্তেতি নাম, ধম্মসেনাপতি সারিপুত্তত্থেরোপি ‘‘চত্তারোমে, আৰুসো, সতিপট্ঠানা’’তি কথেন্তো ধম্মচক্কং অনুপ্পৰত্তেতি নাম. সম্মপ্পধানাদীসুপি এসেৰ নযো. ন কেৰলঞ্চ বোধিপক্খিযধম্মেসু, ‘‘চত্তারিমানি, ভিক্খৰে, অরিযসচ্চানি. চত্তারোমে, ভিক্খৰে, অরিযৰংসা’’তিআদীসুপি অযং নযো নেতব্বোৰ. এৰং সম্মাসম্বুদ্ধো ধম্মচক্কং পৰত্তেতি নাম, থেরো দসবলেন পৰত্তিতং ধম্মচক্কং অনুপ্পৰত্তেতি নাম.

এৰং ধম্মচক্কং অনুপ্পৰত্তেন্তেন পন থেরেন ধম্মো দেসিতোপি পকাসিতোপি সত্থারাৰ দেসিতো পকাসিতো হোতি. যো হি কোচি ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা উপাসকো ৰা উপাসিকা ৰা দেৰো ৰা সক্কো ৰা মারো ৰা ব্রহ্মা ৰা ধম্মং দেসেতু পকাসেতু, সব্বো সো সত্থারা দেসিতো পকাসিতোৰ নাম হোতি, সেসজনো পন লেখহারকপক্খে ঠিতোৰ নাম হোতি. কথং? যথা হি রঞ্ঞা দিন্নং পণ্ণং ৰাচেত্ৰা যং যং কম্মং করোন্তি, তং তং কম্মং যেন কেনচি কতম্পি কারিতম্পি রঞ্ঞা কারিতন্তেৰ ৰুচ্চতি. মহারাজা ৰিয হি সম্মাসম্বুদ্ধো. রাজপণ্ণং ৰিয তেপিটকং বুদ্ধৰচনং. পণ্ণদানং ৰিয তেপিটকে নযমুখদানং পণ্ণং ৰাচেত্ৰা তংতংকম্মানং করণং ৰিয চতুন্নং পরিসানং অত্তনো বলেন বুদ্ধৰচনং উগ্গণ্হিত্ৰা পরেসং দেসনা পকাসনা. তত্থ যথা পণ্ণং ৰাচেত্ৰা যেন কেনচি কতম্পি কারিতম্পি তং কম্মং রঞ্ঞা কারিতমেৰ হোতি, এৰমেৰ যেন কেনচি দেসিতোপি পকাসিতোপি ধম্মো সত্থারা দেসিতো পকাসিতোৰ নাম হোতীতি ৰেদিতব্বো. সেসং সব্বত্থ উত্তানত্থমেৰাতি.

একপুগ্গলৰগ্গৰণ্ণনা.