২. অভিধম্মভাজনীযং

১৫৫. দ্ৰাদসাযতনানি – চক্খাযতনং, সোতাযতনং, ঘানাযতনং, জিৰ্হাযতনং, কাযাযতনং, মনাযতনং, রূপাযতনং, সদ্দাযতনং, গন্ধাযতনং, রসাযতনং, ফোট্ঠব্বাযতনং, ধম্মাযতনং.

১৫৬. তত্থ কতমং চক্খাযতনং? যং চক্খু [চক্খুং (সী. স্যা. ক.) ধ. স. ৫৯৬-৫৯৯] চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো অত্তভাৰপরিযাপন্নো অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যেন চক্খুনা অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন রূপং সনিদস্সনং সপ্পটিঘং পস্সি ৰা পস্সতি ৰা পস্সিস্সতি ৰা পস্সে ৰা, চক্খুম্পেতং চক্খাযতনম্পেতং চক্খুধাতুপেসা চক্খুন্দ্রিযম্পেতং লোকোপেসো দ্ৰারাপেসা সমুদ্দোপেসো পণ্ডরম্পেতং খেত্তম্পেতং ৰত্থুম্পেতং নেত্তম্পেতং নযনম্পেতং ওরিমং তীরম্পেতং সুঞ্ঞো গামোপেসো. ইদং ৰুচ্চতি ‘‘চক্খাযতনং’’.

১৫৭. তত্থ কতমং সোতাযতনং? যং সোতং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো অত্তভাৰপরিযাপন্নো অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যেন সোতেন অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন সদ্দং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং সুণি ৰা সুণাতি ৰা সুণিস্সতি ৰা সুণে ৰা, সোতম্পেতং সোতাযতনম্পেতং সোতধাতুপেসা সোতিন্দ্রিযম্পেতং লোকোপেসো দ্ৰারাপেসা সমুদ্দোপেসো পণ্ডরম্পেতং খেত্তম্পেতং ৰত্থুম্পেতং ওরিমং তীরম্পেতং সুঞ্ঞো গামোপেসো. ইদং ৰুচ্চতি ‘‘সোতাযতনং’’.

১৫৮. তত্থ কতমং ঘানাযতনং? যং ঘানং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো অত্তভাৰপরিযাপন্নো অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যেন ঘানেন অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন গন্ধং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং ঘাযি ৰা ঘাযতি ৰা ঘাযিস্সতি ৰা ঘাযে ৰা, ঘানম্পেতং ঘানাযতনম্পেতং ঘানধাতুপেসা ঘানিন্দ্রিযম্পেতং লোকোপেসো দ্ৰারাপেসা সমুদ্দোপেসো পণ্ডরম্পেতং খেত্তম্পেতং ৰত্থুম্পেতং ওরিমং তীরম্পেতং সুঞ্ঞো গামোপেসো. ইদং ৰুচ্চতি ‘‘ঘানাযতনং’’.

১৫৯. তত্থ কতমং জিৰ্হাযতনং? যা জিৰ্হা চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো অত্তভাৰপরিযাপন্নো অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যায জিৰ্হায অনিদস্সনায সপ্পটিঘায রসং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং সাযি ৰা সাযতি ৰা সাযিস্সতি ৰা সাযে ৰা, জিৰ্হাপেসা জিৰ্হাযতনম্পেতং জিৰ্হাধাতুপেসা জীৰ্হিন্দ্রিযম্পেতং লোকোপেসো দ্ৰারাপেসা সমুদ্দোপেসো পণ্ডরম্পেতং খেত্তম্পেতং ৰত্থুম্পেতং ওরিমং তীরম্পেতং সুঞ্ঞো গামোপেসো. ইদং ৰুচ্চতি ‘‘জিৰ্হাযতনং’’.

১৬০. তত্থ কতমং কাযাযতনং? যো কাযো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো অত্তভাৰপরিযাপন্নো অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যেন কাযেন অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন ফোট্ঠব্বং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং ফুসি ৰা ফুসতি ৰা ফুসিস্সতি ৰা ফুসে ৰা, কাযোপেসো কাযাযতনম্পেতং কাযধাতুপেসা কাযিন্দ্রিযম্পেতং লোকোপেসো দ্ৰারাপেসা সমুদ্দোপেসো পণ্ডরম্পেতং খেত্তম্পেতং ৰত্থুম্পেতং ওরিমং তীরম্পেতং সুঞ্ঞো গামোপেসো. ইদং ৰুচ্চতি ‘‘কাযাযতনং’’.

১৬১. তত্থ কতমং মনাযতনং? একৰিধেন মনাযতনং – ফস্সসম্পযুত্তং.

দুৰিধেন মনাযতনং – অত্থি সহেতুকং, অত্থি অহেতুকং.

তিৰিধেন মনাযতনং – অত্থি কুসলং, অত্থি অকুসলং, অত্থি অব্যাকতং.

চতুব্বিধেন মনাযতনং – অত্থি কামাৰচরং, অত্থি রূপাৰচরং, অত্থি অরূপাৰচরং, অত্থি অপরিযাপন্নং.

পঞ্চৰিধেন মনাযতনং – অত্থি সুখিন্দ্রিযসম্পযুত্তং, অত্থি দুক্খিন্দ্রিযসম্পযুত্তং, অত্থি সোমনস্সিন্দ্রিযসম্পযুত্তং, অত্থি দোমনস্সিন্দ্রিযসম্পযুত্তং, অত্থি উপেক্খিন্দ্রিযসম্পযুত্তং.

ছব্বিধেন মনাযতনং – চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতৰিঞ্ঞাণং, ঘানৰিঞ্ঞাণং, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, কাযৰিঞ্ঞাণং, মনোৰিঞ্ঞাণং. এৰং ছব্বিধেন মনাযতনং.

সত্তৰিধেন মনাযতনং – চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতৰিঞ্ঞাণং, ঘানৰিঞ্ঞাণং, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, কাযৰিঞ্ঞাণং, মনোধাতু, মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. এৰং সত্তৰিধেন মনাযতনং.

অট্ঠৰিধেন মনাযতনং – চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতৰিঞ্ঞাণং, ঘানৰিঞ্ঞাণং, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, কাযৰিঞ্ঞাণং অত্থি সুখসহগতং, অত্থি দুক্খসহগতং, মনোধাতু, মনোৰিঞ্ঞাণধাতু. এৰং অট্ঠৰিধেন মনাযতনং.

নৰৰিধেন মনাযতনং – চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতৰিঞ্ঞাণং, ঘানৰিঞ্ঞাণং, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, কাযৰিঞ্ঞাণং, মনোধাতু, মনোৰিঞ্ঞাণধাতু অত্থি কুসলং, অত্থি অকুসলং, অত্থি অব্যাকতং. এৰং নৰৰিধেন মনাযতনং.

দসৰিধেন মনাযতনং – চক্খুৰিঞ্ঞাণং, সোতৰিঞ্ঞাণং, ঘানৰিঞ্ঞাণং, জিৰ্হাৰিঞ্ঞাণং, কাযৰিঞ্ঞাণং অত্থি সুখসহগতং, অত্থি দুক্খসহগতং, মনোধাতু, মনোৰিঞ্ঞাণধাতু অত্থি কুসলং, অত্থি অকুসলং, অত্থি অব্যাকতং. এৰং দসৰিধেন মনাযতনং.

একৰিধেন মনাযতনং – ফস্সসম্পযুত্তং.

দুৰিধেন মনাযতনং – অত্থি সহেতুকং, অত্থি অহেতুকং.

তিৰিধেন মনাযতনং – অত্থি সুখায ৰেদনায সম্পযুত্তং, অত্থি দুক্খায ৰেদনায সম্পযুত্তং, অত্থি অদুক্খমসুখায ৰেদনায সম্পযুত্তং…পে…. এৰং বহুৰিধেন মনাযতনং. ইদং ৰুচ্চতি ‘‘মনাযতনং’’.

১৬২. তত্থ কতমং রূপাযতনং? যং রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং নীলং পীতকং লোহিতকং [পীতং লোহিতং (সী.)] ওদাতং কাল়কং মঞ্জিট্ঠকং [মঞ্জেট্ঠকং (সী. স্যা.)] হরি হরিৰণ্ণং অম্বঙ্কুরৰণ্ণং দীঘং রস্সং অণুং থূলং ৰট্টং পরিমণ্ডলং চতুরস্সং ছল়ংসং অট্ঠংসং সোল়সংসং নিন্নং থলং ছাযা আতপো আলোকো অন্ধকারো অব্ভা মহিকা ধূমো রজো চন্দমণ্ডলস্স ৰণ্ণনিভা সূরিযমণ্ডলস্স [সুরিযমণ্ডলস্স (সী. স্যা. কং.)] ৰণ্ণনিভা তারকরূপানং ৰণ্ণনিভা আদাসমণ্ডলস্স ৰণ্ণনিভা মণিসঙ্খমুত্তৰেল়ুরিযস্স ৰণ্ণনিভা জাতরূপরজতস্স ৰণ্ণনিভা, যং ৰা পনঞ্ঞম্পি অত্থি রূপং চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায ৰণ্ণনিভা সনিদস্সনং সপ্পটিঘং, যং রূপং সনিদস্সনং সপ্পটিঘং চক্খুনা অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন পস্সি ৰা পস্সতি ৰা পস্সিস্সতি ৰা পস্সে ৰা, রূপম্পেতং রূপাযতনম্পেতং রূপধাতুপেসা. ইদং ৰুচ্চতি ‘‘রূপাযতনং’’.

১৬৩. তত্থ কতমং সদ্দাযতনং? যো সদ্দো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো ভেরিসদ্দো মুদিঙ্গসদ্দো [মুতিঙ্গসদ্ধো (সী.)] সঙ্খসদ্দো পণৰসদ্দো গীতসদ্দো ৰাদিতসদ্দো সম্মসদ্দো পাণিসদ্দো সত্তানং নিগ্ঘোসসদ্দো ধাতূনং সন্নিঘাতসদ্দো ৰাতসদ্দো উদকসদ্দো মনুস্সসদ্দো অমনুস্সসদ্দো, যো ৰা পনঞ্ঞোপি অত্থি সদ্দো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যং সদ্দং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং সোতেন অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন সুণি ৰা সুণাতি ৰা সুণিস্সতি ৰা সুণে ৰা, সদ্দোপেসো সদ্দাযতনম্পেতং সদ্দধাতুপেসা. ইদং ৰুচ্চতি ‘‘সদ্দাযতনং’’.

১৬৪. তত্থ কতমং গন্ধাযতনং? যো গন্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো মূলগন্ধো সারগন্ধো তচগন্ধো পত্তগন্ধো পুপ্ফগন্ধো ফলগন্ধো আমগন্ধো ৰিস্সগন্ধো সুগন্ধো দুগ্গন্ধো, যো ৰা পনঞ্ঞোপি অত্থি গন্ধো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যং গন্ধং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং ঘানেন অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন ঘাযি ৰা ঘাযতি ৰা ঘাযিস্সতি ৰা ঘাযে ৰা, গন্ধোপেসো গন্ধাযতনম্পেতং গন্ধধাতুপেসা. ইদং ৰুচ্চতি ‘‘গন্ধাযতনং’’.

১৬৫. তত্থ কতমং রসাযতনং? যো রসো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো মূলরসো খন্ধরসো তচরসো পত্তরসো পুপ্ফরসো ফলরসো অম্বিলং মধুরং তিত্তকং কটুকং লোণিকং [লপিলকং (সী.), লম্পিকং (ক. সী.)] খারিকং লম্বিকং কসাৰো সাদু অসাদু, যো ৰা পনঞ্ঞোপি অত্থি রসো চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায অনিদস্সনো সপ্পটিঘো, যং রসং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং জিৰ্হায অনিদস্সনায সপ্পটিঘায সাযি ৰা সাযতি ৰা সাযিস্সতি ৰা সাযে ৰা, রসোপেসো রসাযতনম্পেতং রসধাতুপেসা. ইদং ৰুচ্চতি ‘‘রসাযতনং’’.

১৬৬. তত্থ কতমং ফোট্ঠব্বাযতনং? পথৰীধাতু তেজোধাতু ৰাযোধাতু কক্খল়ং মুদুকং সণ্হং ফরুসং সুখসম্ফস্সং দুক্খসম্ফস্সং গরুকং লহুকং, যং ফোট্ঠব্বং অনিদস্সনং সপ্পটিঘং কাযেন অনিদস্সনেন সপ্পটিঘেন ফুসি ৰা ফুসতি ৰা ফুসিস্সতি ৰা ফুসে ৰা, ফোট্ঠব্বোপেসো ফোট্ঠব্বাযতনম্পেতং ফোট্ঠব্বধাতুপেসা. ইদং ৰুচ্চতি ‘‘ফোট্ঠব্বাযতনং’’.

১৬৭. তত্থ কতমং ধম্মাযতনং? ৰেদনাক্খন্ধো, সঞ্ঞাক্খন্ধো, সঙ্খারক্খন্ধো, যঞ্চ রূপং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপরিযাপন্নং, অসঙ্খতা চ ধাতু.

তত্থ কতমো ৰেদনাক্খন্ধো? একৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো – ফস্সসম্পযুত্তো. দুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো – অত্থি সহেতুকো, অত্থি অহেতুকো. তিৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৰং দসৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো…পে… এৰং বহুৰিধেন ৰেদনাক্খন্ধো. অযং ৰুচ্চতি ‘‘ৰেদনাক্খন্ধো’’.

তত্থ কতমো সঞ্ঞাক্খন্ধো? একৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – ফস্সসম্পযুত্তো. দুৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – অত্থি সহেতুকো, অত্থি অহেতুকো. তিৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৰং দসৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো…পে… এৰং বহুৰিধেন সঞ্ঞাক্খন্ধো. অযং ৰুচ্চতি ‘‘সঞ্ঞাক্খন্ধো’’.

তত্থ কতমো সঙ্খারক্খন্ধো? একৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো – চিত্তসম্পযুত্তো. দুৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো – অত্থি হেতু, অত্থি ন হেতু. তিৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো – অত্থি কুসলো, অত্থি অকুসলো, অত্থি অব্যাকতো…পে… এৰং দসৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো…পে… এৰং বহুৰিধেন সঙ্খারক্খন্ধো. অযং ৰুচ্চতি ‘‘সঙ্খারক্খন্ধো’’.

তত্থ কতমং রূপং অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপরিযাপন্নং? ইত্থিন্দ্রিযং পুরিসিন্দ্রিযং…পে… কবল়ীকারো আহারো. ইদং ৰুচ্চতি রূপং ‘‘অনিদস্সনঅপ্পটিঘং ধম্মাযতনপরিযাপন্নং’’.

তত্থ কতমা অসঙ্খতা ধাতু? রাগক্খযো, দোসক্খযো, মোহক্খযো – অযং ৰুচ্চতি ‘‘অসঙ্খতা ধাতু’’.

ইদং ৰুচ্চতি ধম্মাযতনং.

অভিধম্মভাজনীযং.