৫. পঞ্চমৰগ্গো

(৪৩) ১. ৰিমুত্তিকথা

৪১৮. ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? আমন্তা. যং কিঞ্চি ৰিমুত্তিঞাণং সব্বং তং ৰিমুত্তন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে…. ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? আমন্তা. পচ্চৰেক্খণঞাণং ৰিমুত্তন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? আমন্তা. গোত্রভুনো পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? আমন্তা. সোতাপন্নস্স ঞাণং, সোতাপত্তিফলং পত্তস্স পটিলদ্ধস্স অধিগতস্স সচ্ছিকতস্স ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… সকদাগামিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? আমন্তা. সকদাগামিস্স ঞাণং, সকদাগামিফলং পত্তস্স পটিলদ্ধস্স অধিগতস্স সচ্ছিকতস্স ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… অনাগামিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? আমন্তা. অনাগামিস্স ঞাণং, অনাগামিফলং পত্তস্স পটিলদ্ধস্স অধিগতস্স সচ্ছিকতস্স ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… অরহত্তসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? আমন্তা. অরহতো ঞাণং, অরহত্তং পত্তস্স পটিলদ্ধস্স অধিগতস্স সচ্ছিকতস্স ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

৪১৯. সোতাপত্তিফলসমঙ্গিস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? আমন্তা. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… সকদাগামিফলসমঙ্গিস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? আমন্তা. সকদাগামিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… অনাগামিফলসমঙ্গিস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? আমন্তা. অনাগামিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… অরহত্তফলসমঙ্গিস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? আমন্তা. অরহত্তসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

৪২০. সোতাপত্তিফলসমঙ্গিস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তং তঞ্চ ফলং পত্তস্স ঞাণন্তি? আমন্তা. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তং তঞ্চ ফলং পত্তস্স ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… সকদাগামিফলসমঙ্গিস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তং তঞ্চ ফলং পত্তস্স ঞাণন্তি? আমন্তা. সকদাগামিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তং তঞ্চ ফলং পত্তস্স ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… অনাগামিফলসমঙ্গিস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তং তঞ্চ ফলং পত্তস্স ঞাণন্তি? আমন্তা. অনাগামিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তং তঞ্চ ফলং পত্তস্স ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… অরহত্তফলসমঙ্গিস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তং তঞ্চ ফলং পত্তস্স ঞাণন্তি? আমন্তা. অরহত্তসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তং তঞ্চ ফলং পত্তস্স ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

ৰিমুত্তিকথা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চমৰগ্গো

(৪৪) ২. অসেখঞাণকথা

৪২১. সেখস্স অসেখং ঞাণং অত্থীতি? আমন্তা. সেখো অসেখং ধম্মং জানাতি পস্সতি, দিট্ঠং ৰিদিতং সচ্ছিকতং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… ননু সেখো অসেখং ধম্মং ন জানাতি ন পস্সতি, অদিট্ঠং অৰিদিতং অসচ্ছিকতং ন উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, ন কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি? আমন্তা. হঞ্চি সেখো অসেখং ধম্মং ন জানাতি ন পস্সতি, অদিট্ঠং অৰিদিতং অসচ্ছিকতং ন উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, ন কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতি, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘সেখস্স অসেখং ঞাণং অত্থী’’তি.

অসেখস্স অসেখং ঞাণং অত্থি, অসেখো অসেখং ধম্মং জানাতি পস্সতি, দিট্ঠং ৰিদিতং সচ্ছিকতং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি? আমন্তা. সেখস্স অসেখং ঞাণং অত্থি, সেখো অসেখং ধম্মং জানাতি পস্সতি, দিট্ঠং ৰিদিতং সচ্ছিকতং উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

৪২২. সেখস্স অসেখং ঞাণং অত্থি, সেখো অসেখং ধম্মং ন জানাতি ন পস্সতি, অদিট্ঠং অৰিদিতং অসচ্ছিকতং ন উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, ন কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি? আমন্তা. অসেখস্স অসেখং ঞাণং অত্থি, অসেখো অসেখং ধম্মং ন জানাতি ন পস্সতি, অদিট্ঠং অৰিদিতং অসচ্ছিকতং ন উপসম্পজ্জ ৰিহরতি, ন কাযেন ফুসিত্ৰা ৰিহরতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

সেখস্স অসেখং ঞাণং অত্থীতি? আমন্তা. গোত্রভুনো পুগ্গলস্স সোতাপত্তিমগ্গে ঞাণং অত্থীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলে ঞাণং অত্থীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… সকদাগামিফল… অনাগামিফল… অরহত্তসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স অরহত্তে ঞাণং অত্থীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

৪২৩. ন ৰত্তব্বং – ‘‘সেখস্স অসেখং ঞাণং অত্থী’’তি? আমন্তা. ননু আযস্মা আনন্দো সেখো – ‘‘ভগৰা উল়ারো’’তি জানাতি, ‘‘সারিপুত্তো থেরো, মহামোগ্গল্লানো থেরো উল়ারো’’তি জানাতীতি? আমন্তা. হঞ্চি আযস্মা আনন্দো সেখো – ‘‘ভগৰা উল়ারো’’তি জানাতি, ‘‘সারিপুত্তো থেরো, মহামোগ্গল্লানো থেরো উল়ারো’’তি জানাতি, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘সেখস্স অসেখং ঞাণং অত্থী’’তি.

অসেখঞাণকথা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চমৰগ্গো

(৪৫) ৩. ৰিপরীতকথা

৪২৪. পথৰীকসিণং সমাপত্তিং [পথৰীকসিণসমাপত্তিং (সী. ক.)] সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণন্তি? আমন্তা. অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৰিপরিযেসোতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… দুক্খে সুখন্তি…পে… অনত্তনি অত্তাতি…পে… অসুভে সুভন্তি ৰিপরিযেসোতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণন্তি? আমন্তা. অকুসলন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… ননু কুসলন্তি? আমন্তা. হঞ্চি কুসলং, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণ’’ন্তি.

অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৰিপরিযেসো, সো চ অকুসলোতি? আমন্তা. পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণং, তঞ্চ অকুসলন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… দুক্খে সুখন্তি…পে… অনত্তনি অত্তাতি…পে… অসুভে সুভন্তি ৰিপরিযেসো, সো চ অকুসলোতি? আমন্তা. পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণং, তঞ্চ অকুসলন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

৪২৫. পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণং, তঞ্চ অকুসলন্তি? আমন্তা. অনিচ্চে নিচ্চন্তি ৰিপরিযেসো, সো চ কুসলোতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণং, তঞ্চ অকুসলন্তি? আমন্তা. দুক্খে সুখন্তি…পে… অনত্তনি অত্তাতি…পে… অসুভে সুভন্তি ৰিপরিযেসো, সো চ কুসলোতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

৪২৬. পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণন্তি? আমন্তা. অরহা পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপজ্জেয্যাতি? আমন্তা. হঞ্চি অরহা পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপজ্জেয্য, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণ’’ন্তি.

পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণং, অরহা পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপজ্জেয্যাতি? আমন্তা. অত্থি অরহতো ৰিপরিযেসোতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

অত্থি অরহতো ৰিপরিযেসোতি? আমন্তা. অত্থি অরহতো সঞ্ঞাৰিপরিযেসো চিত্তৰিপরিযেসো দিট্ঠিৰিপরিযেসোতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

নত্থি অরহতো সঞ্ঞাৰিপরিযেসো চিত্তৰিপরিযেসো দিট্ঠিৰিপরিযেসোতি? আমন্তা. হঞ্চি নত্থি অরহতো সঞ্ঞাৰিপরিযেসো চিত্তৰিপরিযেসো দিট্ঠিৰিপরিযেসো, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘অত্থি অরহতো ৰিপরিযেসো’’তি.

৪২৭. ন ৰত্তব্বং – পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণন্তি? আমন্তা. পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপজ্জন্তস্স সব্বেৰ পথৰীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে. তেন হি পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণন্তি.

পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু পথৰী অত্থি, অত্থি চ কোচি পথৰিং পথৰিতো সমাপজ্জতীতি? আমন্তা. হঞ্চি পথৰী অত্থি, অত্থি চ কোচি পথৰিং পথৰিতো সমাপজ্জতি, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণ’’ন্তি.

পথৰী অত্থি, পথৰিং পথৰিতো সমাপজ্জন্তস্স ৰিপরীতং হোতীতি? আমন্তা. নিব্বানং অত্থি, নিব্বানং নিব্বানতো সমাপজ্জন্তস্স ৰিপরীতং হোতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… তেন হি ন ৰত্তব্বং – ‘‘পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স ৰিপরীতে ঞাণ’’ন্তি.

ৰিপরীতকথা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চমৰগ্গো

(৪৬) ৪. নিযামকথা

৪২৮. অনিযতস্স নিযামগমনায অত্থি ঞাণন্তি? আমন্তা. নিযতস্স অনিযামগমনায অত্থি ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

নিযতস্স অনিযামগমনায নত্থি ঞাণন্তি? আমন্তা. অনিযতস্স নিযামগমনায নত্থি ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

অনিযতস্স নিযামগমনায অত্থি ঞাণন্তি? আমন্তা. নিযতস্স নিযামগমনায অত্থি ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

নিযতস্স নিযামগমনায নত্থি ঞাণন্তি? আমন্তা. অনিযতস্স নিযামগমনায নত্থি ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

অনিযতস্স নিযামগমনায অত্থি ঞাণন্তি? আমন্তা. অনিযতস্স অনিযামগমনায অত্থি ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

অনিযতস্স অনিযামগমনায নত্থি ঞাণন্তি? আমন্তা. অনিযতস্স নিযামগমনায নত্থি ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

৪২৯. অনিযতস্স নিযামগমনায অত্থি ঞাণন্তি? আমন্তা. অনিযতস্স নিযামগমনায অত্থি নিযামোতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

অনিযতস্স নিযামগমনায অত্থি ঞাণন্তি? আমন্তা. অনিযতস্স নিযামগমনায অত্থি সতিপট্ঠানা… সম্মপ্পধানা… ইদ্ধিপাদা… ইন্দ্রিযা… বলা… বোজ্ঝঙ্গাতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

অনিযতস্স নিযামগমনায নত্থি নিযামোতি? আমন্তা. হঞ্চি অনিযতস্স নিযামগমনায নত্থি নিযামো, নো ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘অনিযতস্স নিযামগমনায অত্থি ঞাণ’’ন্তি.

অনিযতস্স নিযামগমনায নত্থি সতিপট্ঠানা…পে… বোজ্ঝঙ্গাতি? আমন্তা. হঞ্চি অনিযতস্স নিযামগমনায নত্থি বোজ্ঝঙ্গা, নো ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘অনিযতস্স নিযামগমনায অত্থি ঞাণ’’ন্তি.

৪৩০. অনিযতস্স নিযামগমনায অত্থি ঞাণন্তি? আমন্তা. গোত্রভুনো পুগ্গলস্স সোতাপত্তিমগ্গে ঞাণং অত্থীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলে ঞাণং অত্থীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে …পে… অরহত্তসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স অরহত্তে ঞাণং অত্থীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

৪৩১. ন ৰত্তব্বং – ‘‘অনিযতস্স নিযামগমনায অত্থি ঞাণ’’ন্তি? আমন্তা. ননু ভগৰা জানাতি – ‘‘অযং পুগ্গলো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিস্সতি, ভব্বো অযং পুগ্গলো ধম্মং অভিসমেতু’’ন্তি? আমন্তা. হঞ্চি ভগৰা জানাতি – ‘‘অযং পুগ্গলো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিস্সতি, ভব্বো অযং পুগ্গলো ধম্মং অভিসমেতুং,’’ তেন ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘অনিযতস্স নিযামগমনায অত্থি ঞাণ’’ন্তি.

নিযামকথা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চমৰগ্গো

(৪৭) ৫. পটিসম্ভিদাকথা

৪৩২. সব্বং ঞাণং পটিসম্ভিদাতি? আমন্তা. সম্মুতিঞাণং পটিসম্ভিদাতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… সম্মুতিঞাণং পটিসম্ভিদাতি? আমন্তা. যে কেচি সম্মুতিং জানন্তি, সব্বে তে পটিসম্ভিদাপত্তাতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… সব্বং ঞাণং পটিসম্ভিদাতি? আমন্তা. চেতোপরিযাযে ঞাণং পটিসম্ভিদাতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… চেতোপরিযাযে ঞাণং পটিসম্ভিদাতি? আমন্তা. যে কেচি পরচিত্তং জানন্তি, সব্বে তে পটিসম্ভিদাপত্তাতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

সব্বং ঞাণং পটিসম্ভিদাতি? আমন্তা. সব্বা পঞ্ঞা পটিসম্ভিদাতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… সব্বা পঞ্ঞা পটিসম্ভিদাতি? আমন্তা. পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স অত্থি পঞ্ঞা, সা পঞ্ঞা পটিসম্ভিদাতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… আপোকসিণং…পে… তেজোকসিণং…পে… ৰাযোকসিণং…পে… নীলকসিণং…পে… পীতকসিণং…পে… লোহিতকসিণং…পে… ওদাতকসিণং…পে… আকাসানঞ্চাযতনং…পে… ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং…পে… আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং…পে… নেৰসঞ্ঞানাসঞ্ঞাযতনং সমাপন্নস্স…পে… দানং দদন্তস্স…পে… চীৰরং দদন্তস্স…পে… পিণ্ডপাতং দদন্তস্স…পে… সেনাসনং দদন্তস্স…পে… গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং দদন্তস্স অত্থি পঞ্ঞা, সা পঞ্ঞা পটিসম্ভিদাতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

৪৩৩. ন ৰত্তব্বং – ‘‘সব্বং ঞাণং পটিসম্ভিদা’’তি? আমন্তা. অত্থি লোকুত্তরা পঞ্ঞা, সা পঞ্ঞা ন পটিসম্ভিদাতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… তেন হি সব্বং ঞাণং পটিসম্ভিদাতি.

পটিসম্ভিদাকথা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চমৰগ্গো

(৪৮) ৬. সম্মুতিঞাণকথা

৪৩৪. ন ৰত্তব্বং – ‘‘সম্মুতিঞাণং সচ্চারম্মণঞ্ঞেৰ ন অঞ্ঞারম্মণ’’ন্তি? আমন্তা. ননু পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স অত্থি ঞাণং, পথৰীকসিণঞ্চ সম্মুতিসচ্চম্হীতি? আমন্তা. হঞ্চি পথৰীকসিণং সমাপত্তিং সমাপন্নস্স অত্থি ঞাণং, পথৰীকসিণঞ্চ সম্মুতিসচ্চম্হি, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘সম্মুতিঞাণং সচ্চারম্মণঞ্ঞেৰ ন অঞ্ঞারম্মণ’’ন্তি.

ন ৰত্তব্বং – ‘‘সম্মুতিঞাণং সচ্চারম্মণঞ্ঞেৰ ন অঞ্ঞারম্মণ’’ন্তি? আমন্তা…পে… ননু আপোকসিণং…পে… তেজোকসিণং…পে… গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং দদন্তস্স অত্থি ঞাণং, গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারো চ সম্মুতিসচ্চম্হীতি? আমন্তা. হঞ্চি গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারং দদন্তস্স অত্থি ঞাণং, গিলানপচ্চযভেসজ্জপরিক্খারো চ সম্মুতিসচ্চম্হি, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘সম্মুতিঞাণং সচ্চারম্মণঞ্ঞেৰ ন অঞ্ঞারম্মণ’’ন্তি.

৪৩৫. সম্মুতিঞাণং সচ্চারম্মণঞ্ঞেৰ ন অঞ্ঞারম্মণন্তি? আমন্তা. তেন ঞাণেন দুক্খং পরিজানাতি, সমুদযং পজহতি, নিরোধং সচ্ছিকরোতি, মগ্গং ভাৰেতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

সম্মুতিঞাণকথা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চমৰগ্গো

(৪৯) ৭. চিত্তারম্মণকথা

৪৩৬. চেতোপরিযাযে ঞাণং চিত্তারম্মণঞ্ঞেৰ ন অঞ্ঞারম্মণন্তি? আমন্তা. ননু অত্থি কোচি ‘‘সরাগং চিত্তং সরাগং চিত্ত’’ন্তি পজানাতীতি? আমন্তা. হঞ্চি অত্থি কোচি ‘‘সরাগং চিত্তং সরাগং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘চেতোপরিযাযে ঞাণং চিত্তারম্মণঞ্ঞেৰ ন অঞ্ঞারম্মণ’’ন্তি.

ননু অত্থি কোচি ৰীতরাগং চিত্তং…পে… সদোসং চিত্তং… ৰীতদোসং চিত্তং… সমোহং চিত্তং… ৰীতমোহং চিত্তং… সংখিত্তং চিত্তং… ৰিক্খিত্তং চিত্তং… মহগ্গতং চিত্তং… অমহগ্গতং চিত্তং… সউত্তরং চিত্তং… অনুত্তরং চিত্তং… সমাহিতং চিত্তং… অসমাহিতং চিত্তং… ৰিমুত্তং চিত্তং…পে… অৰিমুত্তং চিত্তং ‘‘অৰিমুত্তং চিত্ত’’ন্তি পজানাতীতি? আমন্তা. হঞ্চি অত্থি কোচি ‘‘অৰিমুত্তং চিত্তং অৰিমুত্তং চিত্ত’’ন্তি পজানাতি, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘চেতোপরিযাযে ঞাণং চিত্তারম্মণঞ্ঞেৰ ন অঞ্ঞারম্মণ’’ন্তি.

৪৩৭. ফস্সারম্মণে ঞাণং ৰত্তব্বং – ‘‘চেতোপরিযাযে ঞাণ’’ন্তি? আমন্তা. হঞ্চি ফস্সারম্মণে ঞাণং ৰত্তব্বং চেতোপরিযাযে ঞাণং, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘চেতোপরিযাযে ঞাণং চিত্তারম্মণঞ্ঞেৰ ন অঞ্ঞারম্মণ’’ন্তি. ৰেদনারম্মণে ঞাণং…পে… সঞ্ঞারম্মণে ঞাণং… চেতনারম্মণে ঞাণং… চিত্তারম্মণে ঞাণং… সদ্ধারম্মণে ঞাণং… ৰীরিযারম্মণে ঞাণং… সতারম্মণে ঞাণং… সমাধারম্মণে ঞাণং… পঞ্ঞারম্মণে ঞাণং… রাগারম্মণে ঞাণং … দোসারম্মণে ঞাণং… মোহারম্মণে ঞাণং…পে… অনোত্তপ্পারম্মণে ঞাণং ৰত্তব্বং – ‘‘চেতোপরিযাযে ঞাণ’’ন্তি? আমন্তা. হঞ্চি অনোত্তপ্পারম্মণে ঞাণং ৰত্তব্বং চেতোপরিযাযে ঞাণং, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘চেতোপরিযাযে ঞাণং চিত্তারম্মণঞ্ঞেৰ ন অঞ্ঞারম্মণ’’ন্তি.

ফস্সারম্মণে ঞাণং ন ৰত্তব্বং – ‘‘চেতোপরিযাযে ঞাণ’’ন্তি? আমন্তা. ফস্সপরিযাযে ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… ৰেদনারম্মণে ঞাণং…পে… সঞ্ঞারম্মণে ঞাণং…পে… অনোত্তপ্পারম্মণে ঞাণং ন ৰত্তব্বং – ‘‘চেতোপরিযাযে ঞাণ’’ন্তি? আমন্তা. অনোত্তপ্পপরিযাযে ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

৪৩৮. ন ৰত্তব্বং – ‘‘চেতোপরিযাযে ঞাণং চিত্তারম্মণঞ্ঞেৰ ন অঞ্ঞারম্মণ’’ন্তি? আমন্তা. ননু চেতোপরিযাযে ঞাণন্তি? আমন্তা. হঞ্চি চেতোপরিযাযে ঞাণং, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘চেতোপরিযাযে ঞাণং চিত্তারম্মণঞ্ঞেৰ ন অঞ্ঞারম্মণ’’ন্তি.

চিত্তারম্মণকথা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চমৰগ্গো

(৫০) ৮. অনাগতঞাণকথা

৪৩৯. অনাগতে ঞাণং অত্থীতি? আমন্তা. অনাগতং মূলতো জানাতি, হেতুতো জানাতি, নিদানতো জানাতি, সম্ভৰতো জানাতি, পভৰতো জানাতি, সমুট্ঠানতো জানাতি, আহারতো জানাতি, আরম্মণতো জানাতি, পচ্চযতো জানাতি, সমুদযতো জানাতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

অনাগতে ঞাণং অত্থীতি? আমন্তা. অনাগতং হেতুপচ্চযতং জানাতি, আরম্মণপচ্চযতং জানাতি, অধিপতিপচ্চযতং জানাতি, অনন্তরপচ্চযতং জানাতি, সমনন্তরপচ্চযতং জানাতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

অনাগতে ঞাণং অত্থীতি? আমন্তা. গোত্রভুনো পুগ্গলস্স সোতাপত্তিমগ্গে ঞাণং অত্থীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে…. সোতাপত্তিফলসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স সোতাপত্তিফলে ঞাণং অত্থীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

সকদাগামি…পে… অনাগামি …পে… অরহত্তসচ্ছিকিরিযায পটিপন্নস্স পুগ্গলস্স অরহত্তে ঞাণং অত্থীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

৪৪০. ন ৰত্তব্বং – ‘‘অনাগতে ঞাণং অত্থী’’তি? আমন্তা. ননু ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘পাটলিপুত্তস্স খো, আনন্দ, তযো অন্তরাযা ভৰিস্সন্তি – অগ্গিতো ৰা উদকতো ৰা মিথুভেদা ৰা’’তি [মহাৰ. ২৮৬; দী. নি. ২.১৫২; উদা. ৭৬]! অত্থেৰ সুত্তন্তোতি? আমন্তা. তেন হি অনাগতে ঞাণং অত্থীতি.

অনাগতঞাণকথা নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চমৰগ্গো

(৫১) ৯. পটুপ্পন্নকথা

৪৪১. পটুপ্পন্নে [পচ্চুপ্পন্নে (সী. স্যা.)] ঞাণং অত্থীতি? আমন্তা. তেন ঞাণেন তং ঞাণং জানাতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… তেন ঞাণেন তং ঞাণং জানাতীতি? আমন্তা. তেন ঞাণেন তং ঞাণং ‘‘ঞাণ’’ন্তি জানাতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… তেন ঞাণেন তং ঞাণং ‘‘ঞাণ’’ন্তি জানাতীতি? আমন্তা. তং ঞাণং তস্স ঞাণস্স আরম্মণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

তং ঞাণং তস্স ঞাণস্স আরম্মণন্তি? আমন্তা. তেন ফস্সেন তং ফস্সং ফুসতি, তায ৰেদনায তং ৰেদনং ৰেদেতি, তায সঞ্ঞায তং সঞ্ঞং সঞ্জানাতি, তায চেতনায তং চেতনং চেতেতি, তেন চিত্তেন তং চিত্তং চিন্তেতি, তেন ৰিতক্কেন তং ৰিতক্কং ৰিতক্কেতি, তেন ৰিচারেন তং ৰিচারং ৰিচারেতি, তায পীতিযা তং পীতিং পিযাযতি, তায সতিযা তং সতিং সরতি, তায পঞ্ঞায তং পঞ্ঞং পজানাতি, তেন খগ্গেন তং খগ্গং ছিন্দতি, তেন ফরসুনা তং ফরসুং তচ্ছতি, তায কুধারিযা তং কুধারিং তচ্ছতি, তায ৰাসিযা তং ৰাসিং তচ্ছতি, তায সূচিযা তং সূচিং সিব্বেতি, তেন অঙ্গুলগ্গেন তং অঙ্গুলগ্গং পরামসতি, তেন নাসিকগ্গেন তং নাসিকগ্গং পরামসতি, তেন মত্থকেন তং মত্থকং পরামসতি, তেন গূথেন তং গূথং ধোৰতি, তেন মুত্তেন তং মুত্তং ধোৰতি, তেন খেল়েন তং খেল়ং ধোৰতি, তেন পুব্বেন তং পুব্বং ধোৰতি, তেন লোহিতেন তং লোহিতং ধোৰতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে …পে….

৪৪২. ন ৰত্তব্বং – ‘‘পটুপ্পন্নে ঞাণং অত্থী’’তি? আমন্তা. ননু সব্বসঙ্খারে অনিচ্চতো দিট্ঠে তম্পি ঞাণং অনিচ্চতো দিট্ঠং হোতীতি? আমন্তা. হঞ্চি সব্বসঙ্খারে অনিচ্চতো দিট্ঠে তম্পি ঞাণং অনিচ্চতো দিট্ঠং হোতি, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘পটুপ্পন্নে ঞাণং অত্থী’’তি.

পটুপ্পন্নঞাণকথা [পচ্চুপ্পন্নকথা (সী.)] নিট্ঠিতা.

৫. পঞ্চমৰগ্গো

(৫২) ১০. ফলঞাণকথা

৪৪৩. সাৰকস্স ফলে ঞাণং অত্থীতি? আমন্তা. সাৰকো ফলস্স কতং পঞ্ঞাপেতীতি? ন হেৰং ৰত্তব্ব…পে….

সাৰকস্স ফলে ঞাণং অত্থীতি? আমন্তা. অত্থি সাৰকস্স ফলপরোপরিযত্তি ইন্দ্রিযপরোপরিযত্তি পুগ্গলপরোপরিযত্তীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

সাৰকস্স ফলে ঞাণং অত্থীতি? আমন্তা. অত্থি সাৰকস্স খন্ধপঞ্ঞত্তি আযতনপঞ্ঞত্তি ধাতুপঞ্ঞত্তি সচ্চপঞ্ঞত্তি ইন্দ্রিযপঞ্ঞত্তি পুগ্গলপঞ্ঞত্তীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

সাৰকস্স ফলে ঞাণং অত্থীতি? আমন্তা. সাৰকো জিনো সত্থা সম্মাসম্বুদ্ধো সব্বঞ্ঞূ সব্বদস্সাৰী ধম্মস্সামী ধম্মপ্পটিসরণোতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

সাৰকস্স ফলে ঞাণং অত্থীতি? আমন্তা. সাৰকো অনুপ্পন্নস্স মগ্গস্স উপ্পাদেতা অসঞ্জাতস্স মগ্গস্স সঞ্জনেতা অনক্খাতস্স মগ্গস্স অক্খাতা মগ্গঞ্ঞূ মগ্গৰিদূ মগ্গকোৰিদোতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

৪৪৪. ন ৰত্তব্বং – ‘‘সাৰকস্স ফলে ঞাণং অত্থী’’তি? আমন্তা. সাৰকো অঞ্ঞাণীতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে… তেন হি সাৰকস্স ফলে ঞাণং অত্থীতি…পে….

ফলঞাণকথা নিট্ঠিতা.

পঞ্চমৰগ্গো.

তস্সুদ্দানং –

ৰিমুত্তিঞাণং ৰিমুত্তং, সেখস্স অসেখং ঞাণং, ৰিপরীতে ঞাণং, অনিযতস্স নিযামগমনায অত্থি ঞাণং, সব্বং ঞাণং পটিসম্ভিদাতি, সম্মুতিঞাণং, চেতোপরিযাযে ঞাণং, অনাগতে ঞাণং, পটুপ্পন্নে ঞাণং, সাৰকস্স ফলে ঞাণন্তি.

মহাপণ্ণাসকো.

তস্সাপি উদ্দানং –

সত্তুপলদ্ধিং, উপহরতো, বলং, গিহিস্স অরহা চ, ৰিমুত্তিপঞ্চমন্তি.