২. দুতিযৰগ্গো

(১১) ২. অঞ্ঞাণকথা

৩১৪. অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. অত্থি অরহতো অৰিজ্জা অৰিজ্জোঘো অৰিজ্জাযোগো অৰিজ্জানুসযো অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং অৰিজ্জাসংযোজনং অৰিজ্জানীৰরণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে. নত্থি অরহতো অৰিজ্জা অৰিজ্জোঘো অৰিজ্জাযোগো অৰিজ্জানুসযো অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং অৰিজ্জাসংযোজনং অৰিজ্জানীৰরণন্তি? আমন্তা. হঞ্চি নত্থি অরহতো অৰিজ্জা অৰিজ্জোঘো অৰিজ্জাযোগো অৰিজ্জানুসযো অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং অৰিজ্জাসংযোজনং অৰিজ্জানীৰরণং, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.

অত্থি পুথুজ্জনস্স অঞ্ঞাণং, অত্থি তস্স অৰিজ্জা অৰিজ্জোঘো অৰিজ্জাযোগো অৰিজ্জানুসযো অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং অৰিজ্জাসংযোজনং অৰিজ্জানীৰরণন্তি? আমন্তা. অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণং, অত্থি তস্স অৰিজ্জা অৰিজ্জোঘো অৰিজ্জাযোগো অৰিজ্জানুসযো অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং অৰিজ্জাসংযোজনং অৰিজ্জানীৰরণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে.

অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণং, নত্থি তস্স অৰিজ্জা অৰিজ্জোঘো অৰিজ্জাযোগো অৰিজ্জানুসযো অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং অৰিজ্জাসংযোজনং অৰিজ্জানীৰরণন্তি? আমন্তা. অত্থি পুথুজ্জনস্স অঞ্ঞাণং, নত্থি তস্স অৰিজ্জা অৰিজ্জোঘো অৰিজ্জাযোগো অৰিজ্জানুসযো অৰিজ্জাপরিযুট্ঠানং অৰিজ্জাসংযোজনং অৰিজ্জানীৰরণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে.

অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. অরহা অঞ্ঞাণপকতো পাণং হনেয্য, অদিন্নং আদিযেয্য, মুসা ভণেয্য, পিসুণং ভণেয্য, ফরুসং ভণেয্য, সম্ফং পলপেয্য, সন্ধিং ছিন্দেয্য, নিল্লোপং হরেয্য, একাগারিযং করেয্য, পরিপন্থে তিট্ঠেয্য, পরদারং গচ্ছেয্য, গামঘাতং করেয্য, নিগমঘাতং করেয্যাতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে.

অত্থি পুথুজ্জনস্স অঞ্ঞাণং, পুথুজ্জনো অঞ্ঞাণপকতো পাণং হনেয্য, অদিন্নং আদিযেয্য, মুসা ভণেয্য…পে… গামঘাতং করেয্য, নিগমঘাতং করেয্যাতি? আমন্তা. অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণং, অরহা অঞ্ঞাণপকতো পাণং হনেয্য, অদিন্নং আদিযেয্য…পে… গামঘাতং করেয্য, নিগমঘাতং করেয্যাতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে.

অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণং, ন চ অরহা অঞ্ঞাণপকতো পাণং হনেয্য, অদিন্নং আদিযেয্য…পে… গামঘাতং করেয্য, নিগমঘাতং করেয্যাতি? আমন্তা. অত্থি পুথুজ্জনস্স অঞ্ঞাণং, ন চ পুথুজ্জনো অঞ্ঞাণপকতো পাণং হনেয্য, অদিন্নং আদিযেয্য…পে… গামঘাতং করেয্য, নিগমঘাতং করেয্যাতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে.

অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. অত্থি অরহতো সত্থরি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং, সিক্খায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপরন্তে অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তাপরন্তে অঞ্ঞাণং, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে.

নত্থি অরহতো সত্থরি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং, সিক্খায অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তে অঞ্ঞাণং, অপরন্তে অঞ্ঞাণং, পুব্বন্তাপরন্তে অঞ্ঞাণং, ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. হঞ্চি নত্থি অরহতো সত্থরি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং…পে… ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণং, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.

অত্থি পুথুজ্জনস্স অঞ্ঞাণং, অত্থি তস্স সত্থরি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং…পে… ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণং, অত্থি তস্স সত্থরি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং…পে… ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে.

অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণং, নত্থি তস্স সত্থরি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং…পে… ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. অত্থি পুথুজ্জনস্স অঞ্ঞাণং, নত্থি তস্স সত্থরি অঞ্ঞাণং, ধম্মে অঞ্ঞাণং, সঙ্ঘে অঞ্ঞাণং…পে… ইদপ্পচ্চযতাপটিচ্চসমুপ্পন্নেসু ধম্মেসু অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে.

৩১৫. অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু অরহতো রাগো পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মোতি? আমন্তা. হঞ্চি অরহতো রাগো পহীনো উচ্ছিন্নমূলো তালাৰত্থুকতো অনভাৰঙ্কতো আযতিং অনুপ্পাদধম্মো, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.

অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু অরহতো দোসো পহীনো…পে… মোহো পহীনো…পে… অনোত্তপ্পং পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৰত্থুকতং অনভাৰঙ্কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মন্তি? আমন্তা. হঞ্চি অরহতো অনোত্তপ্পং পহীনং উচ্ছিন্নমূলং তালাৰত্থুকতং অনভাৰঙ্কতং আযতিং অনুপ্পাদধম্মং, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.

অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু অরহতো রাগপ্পহানায মগ্গো ভাৰিতো…পে… বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতাতি? আমন্তা. হঞ্চি অরহতো রাগপ্পহানায বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.

অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু অরহতো দোসপ্পহানায…পে… মোহপ্পহানায…পে… অনোত্তপ্পপহানায মগ্গো ভাৰিতো …পে… বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতাতি? আমন্তা. হঞ্চি অরহতো অনোত্তপ্পপহানায বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.

অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু অরহা ৰীতরাগো ৰীতদোসো ৰীতমোহো…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতন্তি? আমন্তা. হঞ্চি অরহা ৰীতরাগো…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, নো চ ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.

৩১৬. অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? সধম্মকুসলস্স অরহতো অত্থি অঞ্ঞাণং, পরধম্মকুসলস্স অরহতো নত্থি অঞ্ঞাণন্তি. সধম্মকুসলস্স অরহতো অত্থি অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. পরধম্মকুসলস্স অরহতো অত্থি অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

পরধম্মকুসলস্স অরহতো নত্থি অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. সধম্মকুসলস্স অরহতো নত্থি অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

সধম্মকুসলস্স অরহতো রাগো পহীনো, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. পরধম্মকুসলস্স অরহতো রাগো পহীনো, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

সধম্মকুসলস্স অরহতো দোসো পহীনো…পে… মোহো পহীনো…পে… অনোত্তপ্পং পহীনং, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. পরধম্মকুসলস্স অরহতো অনোত্তপ্পং পহীনং, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

সধম্মকুসলস্স অরহতো রাগপ্পহানায মগ্গো ভাৰিতো…পে… বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. পরধম্মকুসলস্স অরহতো রাগপ্পহানায বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

সধম্মকুসলস্স অরহতো দোসপ্পহানায…পে… মোহপ্পহানায…পে… অনোত্তপ্পপহানায মগ্গো ভাৰিতো…পে… বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. পরধম্মকুসলস্স অরহতো অনোত্তপ্পপহানায বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

সধম্মকুসলো অরহা ৰীতরাগো ৰীতদোসো ৰীতমোহো…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. পরধম্মকুসলো অরহা ৰীতরাগো ৰীতদোসো ৰীতমোহো…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, অত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

পরধম্মকুসলস্স অরহতো রাগো পহীনো, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. সধম্মকুসলস্স অরহতো রাগো পহীনো, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

পরধম্মকুসলস্স অরহতো দোসো পহীনো…পে… মোহো পহীনো…পে… অনোত্তপ্পং পহীনং, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. সধম্মকুসলস্স অরহতো অনোত্তপ্পং পহীনং, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

পরধম্মকুসলস্স অরহতো রাগপ্পহানায মগ্গো ভাৰিতো…পে… বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা…পে… দোসপ্পহানায মোহপ্পহানায…পে… অনোত্তপ্পপহানায মগ্গো ভাৰিতো…পে… বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. সধম্মকুসলস্স অরহতো অনোত্তপ্পপহানায বোজ্ঝঙ্গা ভাৰিতা, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

পরধম্মকুসলো অরহা ৰীতরাগো ৰীতদোসো ৰীতমোহো…পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. সধম্মকুসলো অরহা ৰীতরাগো ৰীতদোসো ৰীতমোহো …পে… সচ্ছিকাতব্বং সচ্ছিকতং, নত্থি তস্স অঞ্ঞাণন্তি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

৩১৭. অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘জানতোহং [জানতাহং (সী.), জানত্ৰাহং (স্যা. পী. ক.)], ভিক্খৰে, পস্সতো আসৰানং খযং ৰদামি, নো অজানতো নো অপস্সতো. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, জানতো কিং পস্সতো আসৰানং খযো হোতি? ‘ইতি রূপং, ইতি রূপস্স সমুদযো, ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো, ইতি ৰেদনা…পে… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খারা… ইতি ৰিঞ্ঞাণং, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি – এৰং খো, ভিক্খৰে, জানতো এৰং পস্সতো আসৰানং খযো হোতী’’তি [সং. নি. ৩.১০১; ইতিৰু. ১০২; সং. নি. ৫.১০৯৫]. অত্থেৰ সুত্তন্তোতি? আমন্তা. তেন হি ন ৰত্তব্বং – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.

অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘জানতোহং, ভিক্খৰে, পস্সতো আসৰানং খযং ৰদামি, নো অজানতো নো অপস্সতো. কিঞ্চ, ভিক্খৰে, জানতো কিং পস্সতো আসৰানং খযো হোতি? ‘ইদং দুক্খ’ন্তি – ভিক্খৰে, জানতো পস্সতো আসৰানং খযো হোতি, ‘অযং দুক্খসমুদযো’তি – জানতো পস্সতো আসৰানং খযো হোতি, ‘অযং দুক্খনিরোধো’তি – জানতো পস্সতো আসৰানং খযো হোতি, ‘অযং দুক্খনিরোধগামিনী পটিপদা’তি – জানতো পস্সতো আসৰানং খযো হোতি. এৰং খো, ভিক্খৰে, জানতো এৰং পস্সতো আসৰানং খযো হোতী’’তি [সং. নি. ৫.১০৯৫]. অত্থেৰ সুত্তন্তোতি? আমন্তা. তেন হি ন ৰত্তব্বং – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.

অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘সব্বং, ভিক্খৰে, অনভিজানং অপরিজানং অৰিরাজযং অপ্পজহং অভব্বো দুক্খক্খযায, সব্বঞ্চ খো, ভিক্খৰে, অভিজানং পরিজানং ৰিরাজযং পজহং ভব্বো দুক্খক্খযাযা’’তি [সং. নি. ৪.২৬; ইতিৰু. ৭ ইতিৰুত্তকেপি]! অত্থেৰ সুত্তন্তোতি? আমন্তা. তেন হি ন ৰত্তব্বং – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.

অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু ৰুত্তং ভগৰতা –

‘‘সহাৰস্স দস্সনসম্পদায,

তযস্সু ধম্মা জহিতা ভৰন্তি;

সক্কাযদিট্ঠী ৰিচিকিচ্ছিতঞ্চ,

সীলব্বতং ৰাপি যদত্থি কিঞ্চি;

চতূহপাযেহি চ ৰিপ্পমুত্তো,

ছচ্চাভিঠানানি অভব্ব কাতু’’ন্তি.

অত্থেৰ সুত্তন্তোতি? আমন্তা. তেন হি ন ৰত্তব্বং – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.

অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. ননু ৰুত্তং ভগৰতা – ‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে অরিযসাৰকস্স ৰিরজং ৰীতমলং ধম্মচক্খুং উদপাদি – ‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং সব্বং তং নিরোধধম্ম’ন্তি, সহ দস্সনুপ্পাদা, ভিক্খৰে, অরিযসাৰকস্স তীণি সংযোজনানি পহীযন্তি – সক্কাযদিট্ঠি, ৰিচিকিচ্ছা, সীলব্বতপরামাসো’’তি. অত্থেৰ সুত্তন্তোতি? আমন্তা. তেন হি ন ৰত্তব্বং – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.

ন ৰত্তব্বং – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি? আমন্তা. ননু অরহা ইত্থিপুরিসানং নামগোত্তং ন জানেয্য, মগ্গামগ্গং ন জানেয্য, তিণকট্ঠৰনপ্পতীনং নামং ন জানেয্যাতি? আমন্তা. হঞ্চি অরহা ইত্থিপুরিসানং নামগোত্তং ন জানেয্য, মগ্গামগ্গং ন জানেয্য, তিণকট্ঠৰনপ্পতীনং নামং ন জানেয্য, তেন ৰত রে ৰত্তব্বে – ‘‘অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণ’’ন্তি.

অরহা ইত্থিপুরিসানং নামগোত্তং ন জানেয্য, মগ্গামগ্গং ন জানেয্য, তিণকট্ঠৰনপ্পতীনং নামং ন জানেয্যাতি, অত্থি অরহতো অঞ্ঞাণন্তি? আমন্তা. অরহা সোতাপত্তিফলং ৰা সকদাগামিফলং ৰা অনাগামিফলং ৰা অরহত্তং ৰা ন জানেয্যাতি? ন হেৰং ৰত্তব্বে…পে….

অঞ্ঞাণকথা নিট্ঠিতা.