১. বুদ্ধানুস্সতিকথাৰণ্ণনা
১২৩. অসুভানন্তরন্তি অসুভকম্মট্ঠানানন্তরং. অনুস্সতীসূতি অনুস্সতিকম্মট্ঠানেসু. ‘‘অনু অনু সতি অনুস্সতী’’তি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘পুনপ্পুনং উপ্পজ্জনতো’’তি ৰত্ৰা ন এত্থ অনু-সদ্দযোগেন সতি-সদ্দো অত্থন্তরৰাচকোতি দস্সেতুং ‘‘সতিযেৰ অনুস্সতী’’তি ৰুত্তং. তেন নাযমনু-সদ্দো ‘‘উপলব্ভতী’’তিআদীসু উপ-সদ্দো ৰিয অনত্থকো, নাপি ‘‘সঞ্জাননং পজানন’’ন্তিআদীসু সং-সদ্দাদযো ৰিয অত্থন্তরদীপকোতি দস্সেতি. ‘‘পৰত্তিতব্বট্ঠানম্হিযেৰ ৰা পৰত্তত্তা’’তি ইমিনা চ অনুস্সতিযা অনুস্সরিতব্বানুরূপতা ৰুত্তা হোতীতি পৰত্তকস্সেৰ অনুরূপতং দস্সেতুং ‘‘কুলপুত্তস্স অনুরূপা’’তি ৰুত্তং, সদ্ধাপব্বজিতস্স ৰা কুলপুত্তস্স. অনুরূপতা নাম পৰত্তিতব্বট্ঠানস্স অনুরূপতায এৰ হোতীতি পৰত্তকস্সেৰ অনুরূপতা ৰুত্তা, ন উভযস্স. অনুরূপাতি চ যুত্তাতি অত্থো. বুদ্ধন্তি যে গুণে উপাদায ভগৰতি ‘‘বুদ্ধো’’তি পঞ্ঞত্তি, তে গুণে একজ্ঝং গহেত্ৰা ৰুত্তং. তেনাহ ‘‘বুদ্ধগুণারম্মণায সতিযা এতমধিৰচন’’ন্তি. আরব্ভাতি আলম্বিত্ৰা. ধম্মন্তি পরিযত্তিধম্মেন সদ্ধিং নৰৰিধম্পি লোকুত্তরধম্মং. ননু চ নিব্বানং ৰিসুং কম্মট্ঠানভাৰেন ৰক্খতি? কিঞ্চাপি ৰক্খতি, ধম্মভাৰসামঞ্ঞেন পন মগ্গফলেহি সদ্ধিং ইধ পাল়িযা সঙ্গহিতত্তা তস্সাপি ধম্মানুস্সতিকম্মট্ঠানে গহণং দট্ঠব্বং, অসঙ্খতামতাদিভাৰেন পন মগ্গফলেহি ৰিসিট্ঠতায তস্স ৰিসুং কম্মট্ঠানভাৰেন গহণং কতং. সীলানুস্সতিআদীনং পন তিস্সন্নং অনুস্সতীনং ৰিসুং কম্মট্ঠানভাৰেন গহণং যোগাৰচরস্স অত্তনো এৰ সীলস্স চাগস্স সদ্ধাদীনঞ্চ অনুস্সতিট্ঠানভাৰেন গহেতব্বত্তা. রূপকাযং গতাতি অত্তনো করজকাযং আরব্ভ আরম্মণকরণৰসেন পৰত্তা. কাযেতি কাযে ৰিসযভূতে. কোট্ঠাসনিমিত্তারম্মণাযাতি কেসাদিকোট্ঠাসেসু পটিক্কূলনিমিত্তারম্মণায. ইতো পুরিমাসু সত্তসু অনুস্সতীসু নত্থি নিমিত্তুপ্পত্তি, ইধ অত্থীতি দস্সনত্থং নিমিত্ত-গ্গহণং. তথা অস্সাসপস্সাসনিমিত্তারম্মণাযাতি এত্থাপি. উপসমন্তি সব্বসঙ্খারূপসমং, নিব্বানন্তি অত্থো.
১২৪. অৰেচ্চ বুদ্ধগুণে যাথাৰতো ঞত্ৰা উপ্পন্নো পসাদো অৰেচ্চপ্পসাদো, অরিযমগ্গেন আগতপ্পসাদো, তংসদিসোপি ৰা যো দিট্ঠিগতৰাতেহি অচলো অসম্পকম্পিযো, তেন সমন্নাগতেন. তাদিসস্স বুদ্ধানুস্সতিভাৰনা ইজ্ঝতি, ন ইতরস্স. পতিরূপসেনাসনেতি যথাৰুত্তঅট্ঠারসদোসৰজ্জিতে পঞ্চঙ্গসমন্নাগতে সেনাসনে. রহোগতেনাতি রহসি গতেন. তেন কাযৰিৰেকং দস্সেতি. পটিসল্লীনেনাতি নানারম্মণতো পটিসল্লীনেন, বহিদ্ধা পুথুত্তারম্মণতো পটিক্কমাপেত্ৰা কম্মট্ঠানে সল্লীনেন, সুসিলিট্ঠচিত্তেনাতি অত্থো. এৰন্তি ইমায পাল়িযা আগতনযেন.
সো ভগৰাতি এত্থ সোতি যো সো সমতিংস পারমিযো পূরেত্ৰা সব্বকিলেসে ভঞ্জিত্ৰা অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধো দেৰানং অতিদেৰো ব্রহ্মানং অতিব্রহ্মা লোকনাথো ভাগ্যৰন্ততাদীহি কারণেহি সদেৰকে লোকে ‘‘ভগৰা’’তি পত্থটকিত্তিসদ্দো, সো. ভগৰাতি ইদং সত্থু নামকিত্তনং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘ভগৰাতি নেতং নামং মাতরা কত’’ন্তিআদি (মহানি. ১৯৮, ২১০; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ২). পরতো পন ভগৰাতি গুণকিত্তনং. অরহন্তিআদীসু নৰসু ঠানেসু পচ্চেকং ইতিপি-সদ্দং যোজেত্ৰা বুদ্ধগুণা অনুস্সরিতব্বাতি দস্সেন্তো ‘‘ইতিপি অরহং…পে… ইতিপি ভগৰাতি অনুস্সরতী’’তি আহ. ‘‘ইতিপেতং ভূতং ইতিপেতং তচ্ছ’’ন্তিআদীসু (দী. নি. ১.৬) ৰিয ইতি-সদ্দো আসন্নপচ্চক্খকরণত্থো, পি-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন নেসং বহুভাৰো দীপিতো, তানি চ গুণসল্লক্খণকারণানি ভাৰেন্তেন চিত্তস্স সম্মুখীভূতানি কাতব্বানীতি দস্সেন্তো ‘‘ইমিনা চ ইমিনা চ কারণেনাতি ৰুত্তং হোতী’’তি আহ.
১২৫. দূরতা নাম আসন্নতা ৰিয উপাদাযুপাদায ৰুচ্চতীতি পরমুক্কংসগতং দূরভাৰং দস্সেন্তো ‘‘সুৰিদূরৰিদূরে’’তি আহ, সুট্ঠু ৰিদূরভাৰেনেৰ ৰিদূরেতি অত্থো. সা পনস্স কিলেসতো দূরতা তেসং সব্বসো পহীনত্তাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘মগ্গেন কিলেসানং ৰিদ্ধংসিতত্তা’’তি. ননু অঞ্ঞেসম্পি খীণাসৰানং তে পহীনা এৰাতি অনুযোগং মনসি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘সৰাসনান’’ন্তি. ন হি ভগৰন্তং ঠপেত্ৰা অঞ্ঞে সহ ৰাসনায কিলেসে পহাতুং সক্কোন্তি, এতেন অঞ্ঞেহি অসাধারণং ভগৰতো অরহত্তন্তি দস্সিতং হোতি. কা পনাযং ৰাসনা নাম? পহীনকিলেসস্সাপি অপ্পহীনকিলেসস্স পযোগসদিসপযোগহেতুভূতো কিলেসনিহিতো সামত্থিযৰিসেসো আযস্মতো পিলিন্দৰচ্ছস্স (পারা. ৬২১) ৰসলসমুদাচারনিমিত্তং ৰিয. কথং পন ‘‘আরকা’’তি ৰুত্তে ‘‘কিলেসেহী’’তি অযমত্থো লব্ভতীতি? সামঞ্ঞজোতনায ৰিসেসে অৰট্ঠানতো, ৰিসেসত্থিনা চ ৰিসেসস্স অনুপযোজেতব্বতো, ‘‘আরকাস্স হোন্তি পাপকা অকুসলা ধম্মা’’তিআদীনি (ম. নি. ১.৪৩৪) সুত্তপদানেত্থ উদাহরিতব্বানি. আরকাতি চেত্থ আ-কারস্স রস্সত্তং, ক-কারস্স চ হ-কারং, সানুসারং কত্ৰা নিরুত্তিনযেন ‘‘অরহ’’ন্তি পদসিদ্ধি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তমেৰত্থং সুখগ্গহণত্থং ‘‘সো ততো আরকা নামা’’তি গাথাবন্ধমাহ. তত্থ সমঞ্জনসীলো সমঙ্গী, ন সমঙ্গিতা অসমঙ্গিতা অসমন্নাগমো অসহৰুত্তিতা.
১২৬. অনত্থচরণেন কিলেসা এৰ অরযোতি কিলেসারযো. ‘‘অরীনং হতত্তা অরিহা’’তি ৰত্তব্বে নিরুত্তিনযেন ‘‘অরহ’’ন্তি ৰুত্তং.
১২৭. যঞ্চেতং সংসারচক্কন্তি সম্বন্ধো. রথচক্কস্স নাভি ৰিয মূলাৰযৰভূতং অন্তো, বহি চ সমৰট্ঠিতং অৰিজ্জাভৰতণ্হামযং দ্ৰযন্তি ৰুত্তং ‘‘অৰিজ্জাভৰতণ্হামযনাভী’’তি. নাভিযা, নেমিযা চ সম্বন্ধা অরসদিসা পচ্চযফলভূতেহি অৰিজ্জাতণ্হাজরামরণেহি সম্বন্ধা পুঞ্ঞাদিসঙ্খারাতি ৰুত্তং ‘‘পুঞ্ঞাদিঅভিসঙ্খারার’’ন্তি. তত্থ তত্থ ভৰে পরিযন্তভাৰেন পাকটং জরামরণন্তি তং নেমিট্ঠানিযং কত্ৰা আহ ‘‘জরামরণনেমী’’তি. যথা চ রথচক্কপৰত্তিযা পধানকারণং অক্খো, এৰং সংসারচক্কপৰত্তিযা আসৰসমুদযোতি আহ ‘‘আসৰসমুদযমযেন অক্খেন ৰিজ্ঝিত্ৰা’’তি. আসৰা এৰ অৰিজ্জাদীনং কারণত্তা আসৰসমুদযো. যথাহ ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩). ৰিপাককটত্তারূপপ্পভেদো কামভৰাদিকো তিভৰো এৰ রথো, তস্মিং তিভৰরথে. অত্তনো পচ্চযেহি সমং, সব্বসো ৰা আদিতো পট্ঠায যোজিতন্তি সমাযোজিতং. আদিরহিতং কালং পৰত্ততীতি কত্ৰা অনাদিকালপ্পৰত্তং.
‘‘খন্ধানঞ্চ পটিপাটি, ধাতুআযতনান চ;
অব্বোচ্ছিন্নং ৰত্তমানা, ‘সংসারো’তি পৰুচ্চতী’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৯৫ অপসাদনাৰণ্ণনা; সং. নি. অট্ঠ. ২.২.৬০; অ. নি. অট্ঠ. ২.৪.১৯৯) –
এৰং ৰুত্তসংসারোৰ সংসারচক্কং. অনেনাতি ভগৰতা. বোধিমণ্ডেতি বোধিসঙ্খাতস্স ঞাণস্স মণ্ডভাৰপ্পত্তে ঠানে, কালে ৰা. ৰীরিযপাদেহীতি সংকিলেসৰোদানপক্খিযেসু সন্নিরুম্ভনসন্নিক্খিপনকিচ্চতায দ্ৰিধা পৰত্তেহি অত্তনো ৰীরিযসঙ্খাতেহি পাদেহি. সীলপথৰিযন্তি পতিট্ঠট্ঠেন সীলমেৰ পথৰী, তস্সং. পতিট্ঠাযাতি সম্পাদনৰসেন পতিট্ঠহিত্ৰা. সদ্ধাহত্থেনাতি অনৰজ্জধম্মাদানসাধনতো সদ্ধাৰ হত্থো, তেন. কম্মক্খযকরন্তি কাযকম্মাদিভেদস্স সব্বস্সপি কম্মস্স খযকরণতো কম্মক্খযকরং. ঞাণফরসুন্তি সমাধিসিলাযং সুনিসিতমগ্গঞাণফরসুং গহেত্ৰা.
১২৮. এৰং ‘‘অরানং হতত্তা’’তি এত্থ ৰুত্তঅরঘাতে সংসারং চক্কং ৰিয চক্কন্তি গহেত্ৰা অত্থযোজনং কত্ৰা ইদানি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাক্কমেনপি তং দস্সেতুং ‘‘অথ ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অনমতগ্গং সংসারৰট্টন্তি অনু অনু অমতগ্গং অৰিঞ্ঞাতকোটিকং সংসারমণ্ডলং. সেসা দস ধম্মা সঙ্খারাদযো জাতিপরিযোসানা অরা. কথং? নাভিযা অৰিজ্জায মূলতো, নেমিযা জরামরণেন অন্ততো সম্বন্ধত্তাতি দস্সেন্তো আহ ‘‘অৰিজ্জামূলকত্তা জরামরণপরিযন্তত্তা চা’’তি. দুক্খাদীসূতি দুক্খসমুদযনিরোধমগ্গেসু. তত্থ দুক্খে অঞ্ঞাণং তদন্তোগধত্তা, তপ্পটিচ্ছাদনতো চ, সেসেসু পটিচ্ছাদনতোৰ. দুক্খন্তি চেত্থ দুক্খং অরিযসচ্চং অধিপ্পেতন্তি তং কামভৰাদিৰসেন তিধা ভিন্দিত্ৰা তথা তপ্পটিচ্ছাদিকং অৰিজ্জং, অৰিজ্জাদিপচ্চযে তীসু ভৰেসু সঙ্খারাদিকে চ পটিপাটিযা দস্সেন্তো ‘‘কামভৰে চ অৰিজ্জা’’তিআদিমাহ. তত্থ কামভৰে অৰিজ্জাতি কামভৰে আদীনৰপ্পটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা. রূপভৰে অরূপভৰে অৰিজ্জাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. কামভৰে সঙ্খারানন্তি কামভূমিপরিযাপন্নানং সঙ্খারানং, কামভৰে ৰা নিপ্ফাদেতব্বা যে সঙ্খারা, তেসং কামভৰূপপত্তিনিব্বত্তকসঙ্খারানন্তি অত্থো. পচ্চযো হোতীতি পুঞ্ঞাভিসঙ্খারানং তাৰ আরম্মণপচ্চযেন চেৰ উপনিস্সযপচ্চযেন চাতি দ্ৰিধা পচ্চযো হোতি. অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারেসু সহজাতস্স সহজাতাদিৰসেন, অসহজাতস্স অনন্তরসমনন্তরাদিৰসেন, নানন্তরস্স পন আরম্মণৰসেন চেৰ উপনিস্সযৰসেন চ পচ্চযো হোতি. অরূপভৰে সঙ্খারানন্তি আনেঞ্জাভিসঙ্খারানং. পচ্চযো হোতি উপনিস্সযৰসেনেৰ. ইমস্মিং পনত্থে এত্থ ৰিত্থারিযমানে অতিপ্পপঞ্চো হোতি, সযমেৰ চ পরতো আগমিস্সতীতি ন নং ৰিত্থারযাম.
তিণ্ণং আযতনানন্তি চক্খুসোতমনাযতনানং. একস্সাযতনস্সাতি মনাযতনস্স. ইমিনা নযেন ফস্সাদীনম্পি ৰিভাগো ৰেদিতব্বো. তত্থ তত্থ সা সা তণ্হাতি রূপতণ্হাদিভেদা তত্থ তত্থ কামভৰাদীসু উপ্পজ্জনকা তণ্হা.
তণ্হাদিমূলিকা কথা অতিসংখিত্তাতি তং, উপাদানভৰে চ ৰিভজিত্ৰা ৰিত্থারেত্ৰা দস্সেতুং ‘‘কথ’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ‘‘কামে পরিভুঞ্জিস্সামী’’তি ইমিনা কামতণ্হাপৰত্তিমাহ. তথা ‘‘সগ্গসম্পত্তিং অনুভৰিস্সামী’’তিআদীহি. সা পন তণ্হা যস্মা ভুসমাদানৰসেন পৰত্তমানা কামুপাদানং নাম হোতি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘কামুপাদানপচ্চযা’’তি. তথেৰাতি কামুপাদানপচ্চযা এৰ.
ব্রহ্মলোকসম্পত্তিন্তি রূপীব্রহ্মলোকে সম্পত্তিং. ‘‘সব্বেপি তেভূমকা ধম্মা কামনীযট্ঠেন কামা’’তি (মহানি. ১; চূল়নি. অজিতমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮ থোক ৰিসদিসং) ৰচনতো ভৰরাগোপি কামুপাদানমেৰাতি কত্ৰা ‘‘কামুপাদানপচ্চযা এৰ মেত্তং ভাৰেতী’’তিআদি ৰুত্তং. সেসুপাদানমূলিকাসুপীতি এত্থাযং যোজনা – ইধেকচ্চো ‘‘নত্থি পরো লোকো’’তি নত্থিকদিট্ঠিং গণ্হাতি, সো দিট্ঠুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চরিতং চরতীতিআদি ৰুত্তনযেন যোজেতব্বং. অপরো ‘‘অসুকস্মিং সম্পত্তিভৰে অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি উচ্ছেদদিট্ঠিং গণ্হাতি, সো তত্রূপপত্তিযা কাযেন সুচরিতং চরতীতিআদি ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং. অপরো ‘‘রূপী মনোমযো হুত্ৰা অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি রূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতি. ভাৰনাপারিপূরিযাতি সব্বং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অপরো ‘‘অরূপভৰে উপ্পজ্জিত্ৰা অত্তা উচ্ছিজ্জতী’’তি অরূপূপপত্তিযা মগ্গং ভাৰেতি. ভাৰনাপারিপূরিযাতি সব্বং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. এতাহিযেৰ অত্তৰাদুপাদানমূলিকাপি যোজনা সংৰণ্ণিতাতি দট্ঠব্বং. এৰং দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদৰসেনাপি যোজনা ৰেদিতব্বা. অপরো ‘‘সীলেন সুদ্ধী’’তি ‘‘অসুদ্ধিমগ্গং সুদ্ধিমগ্গো’’তি পরামসন্তো সীলব্বতুপাদানপচ্চযা কাযেন দুচ্চরিতং চরতীতিআদিনা সব্বং ৰুত্তনযেনেৰ যোজেতব্বং.
ইদানি য্ৰাযং সংসারচক্কং দস্সেন্তেন ‘‘কামভৰে অৰিজ্জা কামভৰে সঙ্খারানং পচ্চযো হোতী’’তিআদিনা অৰিজ্জাদীনং পচ্চযভাৰো, সঙ্খারাদীনং পচ্চযুপ্পন্নভাৰো চ দস্সিতো, তমেৰ পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িং আনেত্ৰা নিগমনৰসেন দস্সেন্তো ‘‘এৰং অয’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ যথা সঙ্খারা হেতুনিব্বত্তা, এৰং অৰিজ্জাপি কামাসৰাদিনা সহেতুকা এৰাতি আহ ‘‘উভোপেতে হেতুসমুপ্পন্না’’তি. পচ্চযপরিগ্গহেতি নামরূপস্স পচ্চযানং অৰিজ্জাদীনং পরিচ্ছিজ্জ গহণে, নিপ্ফাদেতব্বে ভুম্মং. পঞ্ঞাতি কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিসঙ্খাতা পকারতো জাননা. ধম্মট্ঠিতিঞাণন্তি পটিচ্চসমুপ্পাদাৰবোধো. ইদঞ্চ ধম্মট্ঠিতিঞাণং যস্মা অদ্ধাত্তযে কঙ্খামলৰিতরণৰসেন পৰত্ততি, তস্মা ‘‘অতীতম্পি অদ্ধান’’ন্তিআদি ৰুত্তং. এতেনেৰ নযেনাতি এতেন ‘‘অৰিজ্জা হেতূ’’তিআদিনা অৰিজ্জাযং ৰুত্তেন নযেন. ‘‘সঙ্খারা হেতু, ৰিঞ্ঞাণং হেতুসমুপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৪৬) সব্বপদানি ৰিত্থারেতব্বানি.
সংখিপ্পন্তি এত্থ অৰিজ্জাদযো, ৰিঞ্ঞাণাদযো চাতি সঙ্খেপো, হেতু, ৰিপাকো চ. হেতু ৰিপাকোতি ৰা সংখিপ্পতীতি সঙ্খেপো, অৰিজ্জাদযো ৰিঞ্ঞাণাদযো চ. সঙ্খেপভাৰসামঞ্ঞেন পন একৰচনং কতন্তি দট্ঠব্বং. তে পন সঙ্খেপা অতীতে হেতু, এতরহি ৰিপাকো, এতরহি হেতু, আযতিং ৰিপাকোতি এৰং কালৰিভাগেন চত্তারো জাতা. তেনাহ ‘‘পুরিমসঙ্খেপো চেত্থ অতীতো অদ্ধা’’তিআদি. সঙ্খেপ-সদ্দো ৰা ভাগাধিৰচনন্তি অতীতো হেতুভাগো পঠমো সঙ্খেপো. এস নযো সেসেসুপি. তণ্হুপাদানভৰা গহিতাৰ হোন্তি কিলেসকম্মভাৰসামঞ্ঞতো, তেহি ৰিনা অৰিজ্জাসঙ্খারানং সকিচ্চাকরণতো চ. কম্মং তণ্হা চ তস্স সহকারীকারণং হুত্ৰা ৰট্টনত্থেন কম্মৰট্টং.
ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনফস্সৰেদনানং জাতিজরাভঙ্গাৰত্থা ‘‘জাতিজরামরণ’’ন্তি ৰুত্তাতি আহ ‘‘জাতিজরামরণাপদেসেনৰিঞ্ঞাণাদীনং নিদ্দিট্ঠত্তা’’তি. ইমেতি ৰিঞ্ঞাণাদযো. আযতিং ৰিপাকৰট্টং পচ্চুপ্পন্নহেতুতো ভাৰীনং অনাগতানং গহিতত্তা. তেতি অৰিজ্জাদযো. আকারতোতি সরূপতো অৰুত্তাপি তস্মিং তস্মিং সঙ্গহে আকিরীযন্তি অৰিজ্জাসঙ্খারাদিগ্গহণেহি পকাসীযন্তীতি আকারা, অতীতহেতুআদীনং ৰা পকারা আকারা, ততো আকারতো. ৰীসতিৰিধা হোন্তি অতীতেহেতুপঞ্চকাদিভেদতো.
সঙ্খারৰিঞ্ঞাণানং অন্তরা একো সন্ধীতি হেতুতো ফলস্স অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিভাৰতো হেতুফলসম্বন্ধভূতো একো সন্ধি. তথা ভৰজাতীনমন্তরা. ৰেদনাতণ্হানমন্তরা পন ফলতো হেতুনো অৰিচ্ছেদপ্পৰত্তিভাৰতো ফলহেতুসম্বন্ধভূতো একো সন্ধি. ফলভূতোপি হি ধম্মো অঞ্ঞস্স হেতুসভাৰস্স ধম্মস্স পচ্চযো হোতীতি.
ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং. তেনাহ ‘‘চতুসঙ্খেপ’’ন্তিআদি. সব্বাকারতোতি ইধ ৰুত্তেহি, অৰুত্তেহি চ পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গে (ৰিভ. ২২৫ আদযো), অনন্তনযসমন্তপট্ঠানাদীসু চ আগতেহি সব্বেহি আকারেহি. জানাতীতি অৰবুজ্ঝতি. পস্সতীতি দস্সনভূতেন ঞাণচক্খুনা পচ্চক্খতো পস্সতি. অঞ্ঞাতি পটিৰিজ্ঝতীতি তেসংযেৰ ৰেৰচনং. তন্তি তং জাননং. ঞাতট্ঠেনাতি যথাসভাৰতো জাননট্ঠেন. পজাননট্ঠেনাতি অনিচ্চাদীহি পকারেহি পটিৰিজ্ঝনট্ঠেন.
ইদানি যদত্থমিদং ভৰচক্কং ইধানীতং, তং দস্সেতুং ‘‘ইমিনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ তে ধম্মেতি তে অৰিজ্জাদিকে ধম্মে. যথাভূতং ঞত্ৰাতি মহাৰজিরঞাণেন যাথাৰতো জানিত্ৰা. নিব্বিন্দন্তো বলৰৰিপস্সনায ৰিরজ্জন্তো ৰিমুচ্চন্তো অরিযমগ্গেহি অরে হনীতি যোজনা. তত্থ যদা ভগৰা ৰিরজ্জতি ৰিমুচ্চতি, তদা অরে হনতি নাম. ততো পরং পন অভিসম্বুদ্ধক্খণং গহেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘হনি ৰিহনি ৰিদ্ধংসেসী’’তি.
১২৯. চক্কৰত্তিনো অচেতনে চক্করতনে উপ্পন্নে তত্থেৰ লোকো পূজং করোতি, অঞ্ঞত্থ পূজাৰিসেসা পচ্ছিজ্জন্তি, কিমঙ্গং পন সম্মাসম্বুদ্ধে উপ্পন্নেতি দস্সেন্তো ‘‘উপ্পন্নে তথাগতে’’তিআদিমাহ. কো পন ৰাদো অঞ্ঞেসং পূজাৰিসেসানন্তি যথাৰুত্ততো অঞ্ঞেসং অমহেসক্খেহি দেৰমনুস্সেহি করিযমানানং নাতিউল়ারানং পূজাৰিসেসানং অরহভাৰে কা নাম কথা. অত্থানুরূপন্তি অরহত্তত্থস্স অনুরূপং অন্ৰত্থং.
১৩০. অসিলোকভযেনাতি অকিত্তিভযেন. রহো পাপং করোন্তি ‘‘মা নং কোচি জঞ্ঞা’’তি এস ভগৰা ন কদাচি করোতি পাপহেতূনং বোধিমণ্ডে এৰ সুপ্পহীনত্তা. অপরো নযো – আরকাতি অরহং, সুৰিদূরভাৰতোইচ্চেৰ অত্থো. কুতো পন সুৰিদূরভাৰতোতি? যে অভাৰিতকাযা অভাৰিতসীলা অভাৰিতচিত্তা অভাৰিতপঞ্ঞা, ততো এৰ অপ্পহীনরাগদোসমোহা অরিযধম্মস্স অকোৰিদা অরিযধম্মে অৰিনীতা অরিযধম্মস্স অদস্সাৰিনো অপ্পটিপন্না মিচ্ছাপটিপন্না চ, ততো সুৰিদূরভাৰতো. ৰুত্তঞ্হেতং ভগৰতা –
‘‘সঙ্ঘাটিকণ্ণেচেপি মে, ভিক্খৰে, ভিক্খু গহেত্ৰা পিট্ঠিতো পিট্ঠিতো অনুবন্ধো অস্স পাদে পাদং নিক্খিপন্তো, সো চ হোতি অভিজ্ঝালু কামেসু তিব্বসারাগো ব্যাপন্নচিত্তো পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো মুট্ঠস্সতি অসম্পজানো অসমাহিতো ৰিব্ভন্তচিত্তো পাকতিন্দ্রিযো. অথ খো সো আরকাৰ ময্হং, অহঞ্চ তস্স. তং কিস্স হেতু? ধম্মং হি সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু ন পস্সতি, ধম্মং অপস্সন্তো মং ন পস্সতী’’তি (ইতিৰু. ৯২).
যথাৰুত্তপুগ্গলা হি সচেপি সাযং পাতং সত্থু সন্তিকাৰচরাৰ সিযুং, ন তে তাৰতা ‘‘সত্থু সন্তিকা’’তি ৰত্তব্বা, তথা সত্থাপি নেসং. ইতি অসপ্পুরিসানং আরকা দূরেতি অরহং.
‘‘সম্মা ন পটিপজ্জন্তি, যে নিহীনাসযা নরা;
আরকা তেহি ভগৰা, দূরে তেনারহং মতো’’তি.
তথা আরকাতি অরহং, আসন্নভাৰতোতি অত্থো. কুতো পন আসন্নভাৰতোতি? যে ভাৰিতকাযা ভাৰিতসীলা ভাৰিতচিত্তা ভাৰিতপঞ্ঞা, ততো এৰ পহীনরাগদোসমোহা অরিযধম্মস্স কোৰিদা অরিযধম্মে সুৰিনীতা অরিযধম্মস্স দস্সাৰিনো সম্মাপটিপন্না, ততো আসন্নভাৰতো. ৰুত্তম্পি চেতং ভগৰতা –
‘‘যোজনসতে চেপি মে, ভিক্খৰে, ভিক্খু ৰিহরেয্য, সো চ হোতি অনভিজ্ঝালু কামেসু ন তিব্বসারাগো অব্যাপন্নচিত্তো অপ্পদুট্ঠমনসঙ্কপ্পো উপট্ঠিতস্সতি সম্পজানো সমাহিতো একগ্গচিত্তো সংৰুতিন্দ্রিযো. অথ খো সো সন্তিকেৰ ময্হং, অহঞ্চ তস্স. তং কিস্স হেতু? ধম্মং হি সো, ভিক্খৰে, ভিক্খু পস্সতি, ধম্মং পস্সন্তো মং পস্সতী’’তি (ইতিৰু. ৯২).
তথারূপা হি পুগ্গলা সত্থু যোজনসহস্সন্তরিকাপি হোন্তি, ন তাৰতা তে ‘‘সত্থু দূরচারিনো’’তি ৰত্তব্বা, তথা সত্থাপি নেসং. ইতি সপ্পুরিসানং আরকা আসন্নেতি অরহং.
যে সম্মা পটিপজ্জন্তি, সুপ্পণীতাধিমুত্তিকা;
আরকা তেহি আসন্নে, তেনাপি অরহং জিনো.
যে ইমে রাগাদযো পাপধম্মা যস্মিং সন্তানে উপ্পজ্জন্তি, তস্স দিট্ঠধম্মিকম্পি সম্পরাযিকম্পি অনত্থং আৰহন্তি. নিব্বানগামিনিযা পটিপদায একংসেনেৰ উজুৰিপচ্চনীকভূতা চ, তে অত্তহিতং, পরহিতঞ্চ পরিপূরেতুং সম্মা পটিপজ্জন্তেহি সাধূহি দূরতো রহিতব্বা পরিচ্চজিতব্বা পহাতব্বাতি রহা নাম, তে চ যস্মা ভগৰতো বোধিমূলেযেৰ অরিযমগ্গেন সব্বসো পহীনা সমুচ্ছিন্না. যথাহ –
‘‘তথাগতস্স খো, ব্রাহ্মণ, রাগো পহীনো দোসো মোহো, সব্বেপি পাপকা অকুসলা ধম্মা পহীনা উচ্ছিন্নমূলা তালাৰত্থুকতা অনভাৰংকতা আযতিং অনুপ্পাদধম্মা’’তি (পারা. ৯-১০ অত্থতো সমানং).
তস্মা সব্বসো ন সন্তি এতস্স রহাতি অরহোতি ৰত্তব্বে ওকারস্স সানুসারং অ-কারাদেসং কত্ৰা ‘‘অরহ’’ন্তি ৰুত্তং.
পাপধম্মা রহা নাম, সাধূহি রহিতব্বতো;
তেসং সুট্ঠু পহীনত্তা, ভগৰা অরহং মতো.
যে তে সব্বসো পরিঞ্ঞাতক্খন্ধা পহীনকিলেসা ভাৰিতমগ্গা সচ্ছিকতনিরোধা অরহন্তো খীণাসৰা, যে চ সেক্খা অপ্পত্তমানসা অনুত্তরং যোগক্খেমং পত্থযমানা ৰিহরন্তি, যে চ পরিসুদ্ধপযোগা কল্যাণজ্ঝাসযা সদ্ধাসীলসুতাদিগুণসম্পন্না পুগ্গলা, তেহি ন রহিতব্বো ন পরিচ্চজিতব্বো, তে চ ভগৰতাতি অরহং. তথা হি অরিযপুগ্গলা সত্থারা দিট্ঠধম্মস্স পচ্চক্খকরণতো সত্থু ধম্মসরীরেন অৰিরহিতা এৰ হোন্তি. যথাহ আযস্মা পিঙ্গিযো –
‘‘পস্সামি নং মনসা চক্খুনাৰ,
রত্তিন্দিৰং ব্রাহ্মণ অপ্পমত্তো;
নমস্সমানো ৰিৰসেমি রত্তিং,
তেনেৰ মঞ্ঞামি অৰিপ্পৰাসং.
‘‘সদ্ধা চ পীতি চ মনো সতি চ,
নাপেন্তিমে গোতমসাসনম্হা;
যং যং দিসং ৰজতি ভূরিপঞ্ঞো,
স তেন তেনেৰ নতোহমস্মী’’তি. (সু. নি. ১১৪৮-১১৪৯);
তেনেৰ চ তে অঞ্ঞং সত্থারং ন উদ্দিসন্তি. যথাহ –
‘‘অট্ঠানমেতং, ভিক্খৰে, অনৰকাসো, যং দিট্ঠিসম্পন্নো পুগ্গলো অঞ্ঞং সত্থারং উদ্দিসেয্যাতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি (ম. নি. ৩.১২৮; অ. নি. ১.২৭৬).
কল্যাণপুথুজ্জনাপি যেভুয্যেন সত্থরি নিচ্চলসদ্ধা এৰ হোন্তি. ইতি সুপ্পটিপন্নেহি পুরিসৰিসেসেহি অৰিরহিতব্বতো, তেসঞ্চ অৰিরহনতো ন সন্তি এতস্স রহা পরিচ্চজনকা, নত্থি ৰা এতস্স রহো সাধূহি পরিচ্চজিতব্বতাতি অরহং.
‘‘যে সচ্ছিকতসদ্ধম্মা, অরিযা সুদ্ধগোচরা;
ন তেহি রহিতো হোতি, নাথো তেনারহং মতো’’তি.
রহোতি চ গমনং ৰুচ্চতি, ভগৰতো চ নানাগতীসু পরিব্ভমনসঙ্খাতং সংসারে গমনং নত্থি কম্মক্খযকরেন অরিযমগ্গেন বোধিমূলেযেৰ সব্বসো সসম্ভারস্স কম্মৰট্টস্স ৰিদ্ধংসিতত্তা. যথাহ –
‘‘যেন দেৰূপপত্যস্স, গন্ধব্বো ৰা ৰিহঙ্গমো;
যক্খত্তং যেন গচ্ছেয্যং, মনুস্সত্তঞ্চ অব্বজে;
তে ময্হং আসৰা খীণা, ৰিদ্ধস্তা ৰিনল়ীকতা’’তি. (অ. নি. ৪.৩৬);
এৰং নত্থি এতস্স রহোগমনং গতীসু পচ্চাজাতীতিপি অরহং.
রহো ৰা গমনং যস্স, সংসারে নত্থি সব্বসো;
পহীনজাতিমরণো, অরহং সুগতো মতো.
পাসংসত্তা ৰা ভগৰা অরহং. অক্খরচিন্তকা হি পসংসাযং অরহ-সদ্দং ৰণ্ণেন্তি. পাসংসভাৰো চ ভগৰতো অনঞ্ঞসাধারণো যথাভুচ্চগুণাধিগতো সদেৰকে লোকে সুপ্পতিট্ঠিতো. তথা হেস অনুত্তরেন সীলেন অনুত্তরেন সমাধিনা অনুত্তরায পঞ্ঞায অনুত্তরায ৰিমুত্তিযা অসমো অসমসমো অপ্পটিমো অপ্পটিভাগো অপ্পটিপুগ্গলোতি এৰং তস্মিং তস্মিং গুণে ৰিভজিত্ৰা ৰুচ্চমানে পণ্ডিতপুরিসেহি দেৰেহি ব্রহ্মেহি ভগৰতা ৰা পন পরিযোসাপেতুং অসক্কুণেয্যরূপো. ইতি পাসংসত্তাপি ভগৰা অরহং.
গুণেহি সদিসো নত্থি, যস্মা লোকে সদেৰকে;
তস্মা পাসংসিযত্তাপি, অরহং দ্ৰিপদুত্তমো.
এৰং সব্বথাপি –
‘‘আরকা মন্দবুদ্ধীনং, আরকা চ ৰিজানতং;
রহানং সুপ্পহীনত্তা, ৰিদূনমরহেয্যতো;
ভৰেসু চ রহাভাৰা, পাসংসা অরহং জিনো’’তি.
১৩১. সম্মাতি অৰিপরীতং. সামন্তি সযমেৰ. সম্বুদ্ধোতি হি এত্থ সং-সদ্দো ‘‘সয’’ন্তি এতস্স অত্থস্স বোধকো দট্ঠব্বো. সব্বধম্মানন্তি অনৰসেসানং ঞেয্যধম্মানং. কথং পনেত্থ সব্বধম্মাৰবোধো লব্ভতীতি? একদেসস্স অগ্গহণতো. পদেসগ্গহণে হি অসতি গহেতব্বস্স নিপ্পদেসতাৰ ৰিঞ্ঞাযতি যথা ‘‘দিক্খিতো ন দদাতী’’তি. এৰঞ্চ কত্ৰা অত্থৰিসেসানপেক্খা কত্তরি এৰ বুদ্ধসদ্দসিদ্ধি ৰেদিতব্বা কম্মৰচনিচ্ছায অভাৰতো. ‘‘সম্মা সামং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি এত্তকমেৰ হি ইধ সদ্দতো লব্ভতি, ‘‘সব্বধম্মান’’ন্তি পন অত্থতো লব্ভমানং গহেত্ৰা ৰুত্তং. ন হি বুজ্ঝনকিরিযা অৰিসযা যুজ্জতি.
ইদানি তস্সা ৰিসযং ‘‘সব্বধম্মে’’তি সামঞ্ঞতো ৰুত্তং ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অভিঞ্ঞেয্যে ধম্মে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অভিঞ্ঞেয্যেতি অভিৰিসিট্ঠেন ঞাণেন জানিতব্বে. কে পন তেতি? চতুসচ্চধম্মে. অভিঞ্ঞেয্যতো বুদ্ধোতি অভিঞ্ঞেয্যভাৰতো বুজ্ঝি. পুব্বভাগে ৰিপস্সনাপঞ্ঞায, অধিগমক্খণে মগ্গপঞ্ঞায, অপরভাগে সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণাদীহি অঞ্ঞাসীতি অত্থো. ইতো পরেসুপি এসেৰ নযো. পরিঞ্ঞেয্যে ধম্মেতি দুক্খং অরিযসচ্চমাহ. পহাতব্বেতি সমুদযপক্খিযে. সচ্ছিকাতব্বেতি নিব্বানং সন্ধাযাহ. বহুৰচননিদ্দেসো পন সোপাদিসেসাদিকং পরিযাযসিদ্ধং ভেদং গহেত্ৰা কতো, উদ্দেসো ৰা অযং চতুসচ্চধম্মানন্তি. তথা হি ৰক্খতি ‘‘চক্খুং দুক্খসচ্চ’’ন্তিআদি. উদ্দেসো চ অৰিনিচ্ছিতত্থপরিচ্ছেদস্স ধম্মস্স ৰসেন করীযতি. উদ্দেসেন হি উদ্দিসিযমানানং ধম্মানং অত্থিতামত্তং ৰুচ্চতি, ন পরিচ্ছেদোতি অপরিচ্ছেদেন বহুৰচনেন ৰুত্তং যথা ‘‘অপ্পচ্চযা ধম্মা, অসঙ্খতা ধম্মা’’তি (ধ. স. দুকমাতিকা ৭-৮). সচ্ছিকাতব্বেতি ৰা ফলৰিমুত্তীনম্পি গহণং, ন নিব্বানস্সেৰাতি বহুৰচননিদ্দেসো কতো. এৰঞ্চ ভাৰেতব্বেতি এত্থ ঝানানম্পি গহণং দট্ঠব্বং.
গাথাযং ভাৰেতব্বঞ্চাতি এত্থ চ-সদ্দো অৰুত্তসমুচ্চযত্থো, তেন সচ্ছিকাতব্বস্স গহণং ৰেদিতব্বং. তস্মা বুদ্ধোস্মীতি যস্মা চত্তারি সচ্চানি মযা বুদ্ধানি, সচ্চৰিনিমুত্তঞ্চ কিঞ্চি ঞেয্যং নত্থি, তস্মা সব্বম্পি ঞেয্যং বুদ্ধোস্মি, অব্ভঞ্ঞাসিন্তি অত্থো.
১৩২. এৰং সচ্চৰসেন সামঞ্ঞতো ৰুত্তমত্থং দ্ৰারারম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৰারপ্পৰত্তধম্মেহি, খন্ধাদীহি চ সচ্চৰসেনেৰ ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘অপি চা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ মূলকারণভাৰেনাতি সন্তেসুপি অৰিজ্জাদীসু অঞ্ঞেসু কারণেসু তেসম্পি মূলভূতকারণভাৰেন. তণ্হা হি কম্মস্স ৰিচিত্তভাৰহেতুতো, সহাযভাৰূপগমনতো চ দুক্খৰিচিত্ততায পধানকারণং. সমুট্ঠাপিকাতি উপ্পাদিকা. পুরিমতণ্হাতি পুরিমভৰসিদ্ধা তণ্হা. উভিন্নন্তি চক্খুস্স, তংসমুদযস্স চ. অপ্পৰত্তীতি অপ্পৰত্তিনিমিত্তং. নিরোধপজাননাতি সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন নিরোধস্স পটিৰিজ্ঝনা. একেকপদুদ্ধারেনাতি ‘‘চক্খুং চক্খুসমুদযো’’তিআদিনা একেককোট্ঠাসনিদ্ধারণেন. তণ্হাযপি পরিঞ্ঞেয্যভাৰসব্ভাৰতো, উপাদানক্খন্ধন্তোগধত্তা চ দুক্খসচ্চসঙ্গহং দস্সেতুং ‘‘রূপতণ্হাদযো ছ তণ্হাকাযা’’তি ৰুত্তং.
কসিণানীতি কসিণজ্ঝানানি. দ্ৰত্তিংসাকারাতি দ্ৰত্তিংস কোট্ঠাসা, তদারম্মণজ্ঝানানি চ. নৰ ভৰাতি কামভৰাদযো তযো, সঞ্ঞীভৰাদযো তযো, একৰোকারভৰাদযো তযোতি নৰ ভৰা. চত্তারি ঝানানীতি অগ্গহিতারম্মণৰিসেসানি চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানি, ৰিপাকজ্ঝানানং ৰা এতং গহণং. এত্থ চ কুসলধম্মানং উপনিস্সযভূতা তণ্হা সমুট্ঠাপিকা পুরিমতণ্হাতি ৰেদিতব্বা. কিরিযধম্মানং পন যত্থ তে তস্স অত্তভাৰস্স কারণভূতা.
অনুবুদ্ধোতি বুজ্ঝিতব্বধম্মস্স অনুরূপতো বুদ্ধো. তেনাতি তস্মা. যস্মা সামঞ্ঞতো, ৰিসেসতো চ একেকপদুদ্ধারেন সব্বধম্মে বুদ্ধো, তস্মা ৰুত্তং. কিন্তি আহ ‘‘সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা’’তি, সব্বস্সপি ঞেয্যস্স সব্বাকারতো অৰিপরীতং সযমেৰ অভিসম্বুদ্ধত্তাতি অত্থো. ইমিনাস্স পরোপদেসরহিতস্স সব্বাকারেন সব্বধম্মাৰবোধনসমত্থস্স আকঙ্খপ্পটিবদ্ধৰুত্তিনো অনাৰরণঞাণসঙ্খাতস্স সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স অধিগমো দস্সিতো.
ননু চ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো অঞ্ঞং অনাৰরণঞাণং, অঞ্ঞথা ‘‘ছ অসাধারণঞাণানি বুদ্ধঞাণানী’’তি (পটি. ম. মাতিকা ১.৭৩) ৰচনং ৰিরুজ্ঝেয্যাতি? ন ৰিরুজ্ঝতি, ৰিসযপৰত্তিভেদৰসেন অঞ্ঞেহি অসাধারণভাৰদস্সনত্থং একস্সেৰ ঞাণস্স দ্ৰিধা ৰুত্তত্তা. একমেৰ হি তং ঞাণং অনৰসেসসঙ্খতাসঙ্খতসম্মুতিধম্মৰিসযতায সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ চ আৰরণাভাৰতো নিস্সঙ্গচারমুপাদায ‘‘অনাৰরণঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং. যথাহ পটিসম্ভিদাযং ‘‘সব্বং সঙ্খতমসঙ্খতং অনৰসেসং জানাতীতি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং, তত্থ আৰরণং নত্থীতি অনাৰরণঞাণ’’ন্তিআদি (পটি. ম. ১.১১৯). তস্মা নত্থি নেসং অত্থতো ভেদো, একন্তেন চেতং এৰমিচ্ছিতব্বং. অঞ্ঞথা সব্বঞ্ঞুতানাৰরণঞাণানং সাধারণতা, অসব্বধম্মারম্মণতা চ আপজ্জেয্য. ন হি ভগৰতো ঞাণস্স অণুমত্তম্পি আৰরণং অত্থি, অনাৰরণঞাণস্স চ অসব্বধম্মারম্মণভাৰে যত্থ তং ন পৰত্ততি, তত্থাৰরণসব্ভাৰতো অনাৰরণভাৰোযেৰ ন সিযা. অথ ৰা পন হোতু অঞ্ঞমেৰ অনাৰরণঞাণং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণতো, ইধ পন সব্বত্থ অপ্পটিহতৰুত্তিতায অনাৰরণঞাণন্তি সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণমেৰ অধিপ্পেতং. তস্স চাধিগমেন ভগৰা ‘‘সব্বঞ্ঞূ, সব্বৰিদূ, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি চ ৰুচ্চতি ন সকিংযেৰ সব্বধম্মাৰবোধতো. তথা চ ৰুত্তং পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.১৬২) ‘‘ৰিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং ‘‘বুদ্ধো’’তি. সব্বধম্মাৰবোধনসমত্থঞাণসমধিগমেন হি ভগৰতো সন্তানে অনৰসেসধম্মে পটিৰিজ্ঝিতুং সমত্থতা অহোসীতি.
এত্থাহ – কিং পনিদং ঞাণং পৰত্তমানং সকিংযেৰ সব্বস্মিং ৰিসযে পৰত্ততি, উদাহু কমেনাতি? কিঞ্চেত্থ – যদি তাৰ সকিংযেৰ সব্বস্মিং ৰিসযে পৰত্ততি, অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নঅজ্ঝত্তবহিদ্ধাদিভেদভিন্নানং সঙ্খতধম্মানং, অসঙ্খতসম্মুতিধম্মানঞ্চ একজ্ঝং উপট্ঠানে দূরতো চিত্তপটং পেক্খন্তস্স ৰিয পটিৰিভাগেনাৰবোধো ন সিযা, তথা চ সতি ‘‘সব্বে ধম্মা অনত্তা’’তি ৰিপস্সন্তানং অনত্তাকারেন ৰিয সব্বধম্মা অনিরূপিতরূপেন ভগৰতো ঞাণস্স ৰিসযা হোন্তীতি আপজ্জতি. যেপি ‘‘সব্বঞেয্যধম্মানং ঠিতলক্খণৰিসযং ৰিকপ্পরহিতং সব্বকালং বুদ্ধানং ঞাণং পৰত্ততি, তেন তে ‘সব্বৰিদূ’তি ৰুচ্চন্তি, এৰঞ্চ কত্ৰা ‘চরং সমাহিতো নাগো, তিট্ঠন্তোপি সমাহিতো’তি ইদম্পি ৰচনং সুৰুত্তং হোতী’’তি ৰদন্তি, তেসম্পি ৰুত্তদোসানাতিৰত্তি, ঠিতলক্খণারম্মণতায চ অতীতানাগতসম্মুতিধম্মানং তদভাৰতো একদেসৰিসযমেৰ ভগৰতো ঞাণং সিযা. তস্মা সকিংযেৰ ঞাণং পৰত্ততীতি ন যুজ্জতি.
অথ কমেন সব্বস্মিং ৰিসযে ঞাণং পৰত্ততি? এৰম্পি ন যুজ্জতি. ন হি জাতিভূমিসভাৰাদিৰসেন, দিসাদেসকালাদিৰসেন চ অনেকভেদভিন্নে ঞেয্যে কমেন গয্হমানে তস্স অনৰসেসপটিৰেধো সম্ভৰতি, অপরিযন্তভাৰতো ঞেয্যস্স. যে পন ‘‘অত্থস্স অৰিসংৰাদনতো ঞেয্যস্স একদেসং পচ্চক্খং কত্ৰা ‘সেসেপি এৰ’ন্তি অধিমুচ্চিত্ৰা ৰৰত্থাপনেন সব্বঞ্ঞূ ভগৰা, তঞ্চ ঞাণং ন অনুমানিকং সংসযাভাৰতো. সংসযানুবদ্ধং হি লোকে অনুমানঞাণ’’ন্তি ৰদন্তি, তেসম্পি তং ন যুত্তং. সব্বস্স হি অপ্পচ্চক্খভাৰে অত্থাৰিসংৰাদনেন ঞেয্যস্স একদেসং পচ্চক্খং কত্ৰা ‘‘সেসেপি এৰ’’ন্তি অধিমুচ্চিত্ৰা ৰৰত্থাপনস্স অসম্ভৰতো. যঞ্হি তং সেসং, তং অপ্পচ্চক্খন্তি.
অথ তম্পি পচ্চক্খং, তস্স সেসভাৰো এৰ ন সিযাতি? সব্বমেতং অকারণং. কস্মা? অৰিসযৰিচারণভাৰতো. ৰুত্তং হেতং ভগৰতা ‘‘বুদ্ধৰিসযো, ভিক্খৰে, অচিন্তেয্যো ন চিন্তেতব্বো. যো চিন্তেয্য, উম্মাদস্স ৰিঘাতস্স ভাগী অস্সা’’তি (অ. নি. ৪.৭৭). ইদং পনেত্থ সন্নিট্ঠানং – যংকিঞ্চি ভগৰতা ঞাতুং ইচ্ছিতং সকলং, একদেসো ৰা, তত্থ অপ্পটিহতৰুত্তিতায পচ্চক্খতো ঞাণং পৰত্ততি, নিচ্চসমাধানঞ্চ ৰিক্খেপাভাৰতো. ঞাতুং ইচ্ছিতস্স চ সকলস্স অৰিসযভাৰে তস্স আকঙ্খপ্পটিবদ্ধৰুত্তিতা ন সিযা, একন্তেনেৰ সা ইচ্ছিতব্বা ‘‘সব্বে ধম্মা বুদ্ধস্স ভগৰতো আৰজ্জনপ্পটিবদ্ধা আকঙ্খপ্পটিবদ্ধা মনসিকারপ্পটিবদ্ধা চিত্তুপ্পাদপ্পটিবদ্ধা’’তি ৰচনতো. অতীতানাগতৰিসযম্পি ভগৰতো ঞাণং অনুমানাগমতক্কগ্গহণৰিরহিতত্তা পচ্চক্খমেৰ.
ননু চ এতস্মিং পক্খে যদা সকলং ঞাতুং ইচ্ছিতং, তদা সকিংযেৰ সকলৰিসযতায অনিরূপিতরূপেন ভগৰতো ঞাণং পৰত্তেয্যাতি ৰুত্তদোসানাতিৰত্তিযেৰাতি? ন, তস্স ৰিসোধিতত্তা. ৰিসোধিতো হি সো বুদ্ধৰিসযো অচিন্তেয্যোতি. অঞ্ঞথা পচুরজনঞাণসমানৰুত্তিতায বুদ্ধানং ভগৰন্তানং ঞাণস্স অচিন্তেয্যতা ন সিযা. তস্মা সকলধম্মারম্মণম্পি তং একধম্মারম্মণং ৰিয সুৰৰত্থাপিতেযেৰ তে ধম্মে কত্ৰা পৰত্ততীতি ইদমেত্থ অচিন্তেয্যং. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘যাৰতকং ঞেয্যং, তাৰতকং ঞাণং. যাৰতকং ঞাণং, তাৰতকং ঞেয্যং. ঞেয্যপরিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং ঞেয্য’’ন্তি (মহানি. ৬৯; চূল়নি. মোঘরাজমাণৰপুচ্ছানিদ্দেস ৮৫; পটি. ম. ৩.৫). এৰমেকজ্ঝং, ৰিসুং, সকিং, কমেন ৰা ইচ্ছানুরূপং সম্মা সামঞ্চ সব্বধম্মানং বুদ্ধত্তা সম্মাসম্বুদ্ধো.
১৩৩. ৰিজ্জাহীতি এত্থ ৰিন্দিযং ৰিন্দতীতি ৰিজ্জা, যাথাৰতো উপলব্ভতীতি অত্থো. অত্তনো ৰা পটিপক্খস্স ৰিজ্ঝনট্ঠেন ৰিজ্জা, তমোক্খন্ধাদিকস্স পদালনট্ঠেনাতি অত্থো. ততো এৰ অত্তনো ৰিসযস্স ৰিদিতকরণট্ঠেনপি ৰিজ্জা. সম্পন্নত্তাতি সমন্নাগতত্তা, পরিপুণ্ণত্তা ৰা, অৰিকলত্তাতি অত্থো. তিস্সন্নং, অট্ঠন্নং চ ৰিজ্জানং তত্থ তত্থ সুত্তে গহণং ৰিনেয্যজ্ঝাসযৰসেনাতি দট্ঠব্বং. সত্ত সদ্ধম্মা নাম সদ্ধা হিরী ওত্তপ্পং বাহুসচ্চং ৰীরিযং সতি পঞ্ঞা চ. যে সন্ধায ৰুত্তং ‘‘ইধ ভিক্খু সদ্ধো হোতী’’তিআদি (অ. নি. ১০.১১). চত্তারি ঝানানীতি যানি কানিচি চত্তারি রূপাৰচরজ্ঝানানি.
কস্মা পনেত্থ সীলাদযো পন্নরসেৰ ‘‘চরণ’’ন্তি ৰুত্তাতি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ইমেযেৰ হী’’তিআদি. তেন তেসং সিক্খত্তযসঙ্গহতো নিব্বানুপগমনে একংসতো সাধনভাৰমাহ. ইদানি তদত্থসাধনায আগমং দস্সেন্তো ‘‘যথাহা’’তিআদিমাহ. ভগৰাতিআদি ৰুত্তস্সেৰত্থস্স নিগমনৰসেন ৰুত্তং.
ননু চাযং ৰিজ্জাচরণসম্পদা সাৰকেসুপি লব্ভতীতি? কিঞ্চাপি লব্ভতি, ন পন তথা, যথা ভগৰতোতি দস্সেতুং ‘‘তত্থ ৰিজ্জাসম্পদা’’তিআদি ৰুত্তং. চরণধম্মপরিযাপন্নত্তা করুণাব্রহ্মৰিহারস্স, সো চেত্থ মহগ্গতভাৰপ্পত্তা সাধারণভাৰোতি আহ ‘‘চরণসম্পদা মহাকারুণিকতং পূরেত্ৰা ঠিতা’’তি. যথা সত্তানং অনত্থং পরিৰজ্জেত্ৰা অত্থে নিযোজনং পঞ্ঞায ৰিনা ন হোতি, এৰং নেসং অত্থানত্থজাননং সত্থু করুণায ৰিনা ন হোতীতি উভযম্পি উভযত্থ সকিচ্চকমেৰ সিযা. যত্থ পন যস্সা পধানভাৰো, তং দস্সেতুং ‘‘সো সব্বঞ্ঞুতাযা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ যথা তং ৰিজ্জাচরণসম্পন্নোতি যথা অঞ্ঞোপি ৰিজ্জাচরণসম্পন্নো, তেন ৰিজ্জাচরণসম্পন্নস্সেৰাযং আৰেণিকা পটিপত্তীতি দস্সেতি. সা পনাযং সত্থু ৰিজ্জাচরণসম্পদা সাসনস্স নিয্যানিকতায সাৰকানং সম্মাপটিপত্তিযা একন্তকারণন্তি দস্সেতুং ‘‘তেনস্সা’’তিআদি ৰুত্তং. তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ.
এত্থ চ ৰিজ্জাসম্পদায সত্থু পঞ্ঞামহত্তং পকাসিতং হোতি, চরণসম্পদায করুণামহত্তং. তেসু পঞ্ঞায ভগৰতো ধম্মরজ্জপ্পত্তি, করুণায ধম্মসংৰিভাগো. পঞ্ঞায সংসারদুক্খনিব্বিদা, করুণায সংসারদুক্খসহনং. পঞ্ঞায পরদুক্খপরিজাননং, করুণায পরদুক্খপতিকারারম্ভো. পঞ্ঞায পরিনিব্বানাভিমুখভাৰো, করুণায তদধিগমো. পঞ্ঞায সযং তরণং, করুণায পরেসং তারণং. পঞ্ঞায বুদ্ধভাৰসিদ্ধি, করুণায বুদ্ধকিচ্চসিদ্ধি. করুণায ৰা বোধিসত্তভূমিযং সংসারাভিমুখভাৰো, পঞ্ঞায তত্থ অনভিরতি. তথা করুণায পরেসং অভিংসাপনং, পঞ্ঞায সযং পরেহি অভাযনং. করুণায পরং রক্খন্তো অত্তানং রক্খতি, পঞ্ঞায অত্তানং রক্খন্তো পরং রক্খতি. তথা করুণায অপরন্তপো, পঞ্ঞায অনত্তন্তপো. তেন অত্তহিতায পটিপন্নাদীসু চতূসু পুগ্গলেসু চতুত্থপুগ্গলভাৰো সিদ্ধো হোতি. তথা করুণায লোকনাথতা, পঞ্ঞায অত্তনাথতা. করুণায চস্স নিন্নতাভাৰো, পঞ্ঞায উন্নমাভাৰো. তথা করুণায সব্বসত্তেসু জনিতানুগ্গহো পঞ্ঞানুগতত্তা ন চ ন সব্বত্থ ৰিরত্তচিত্তো, পঞ্ঞায সব্বধম্মেসু ৰিরত্তচিত্তো করুণানুগতত্তা ন চ ন সব্বসত্তানুগ্গহায পৰত্তো. যথা হি করুণা ভগৰতো সিনেহসোকৰিরহিতা, এৰং পঞ্ঞা অহংকারমমংকারৰিনিমুত্তাতি অঞ্ঞমঞ্ঞৰিসোধিতা পরমৰিসুদ্ধা গুণৰিসেসা ৰিজ্জাচরণসম্পদাহি পকাসিতাতি দট্ঠব্বং.
১৩৪. গমনম্পি হি গতন্তি ৰুচ্চতি ‘‘গতে ঠিতে’’তিআদীসু (দী. নি. ১.২১৪; ২.৩৭৬). সোভনন্তি সুভং. সুভভাৰো ৰিসুদ্ধতায, ৰিসুদ্ধতা দোসৰিগমেনাতি আহ ‘‘পরিসুদ্ধমনৰজ্জ’’ন্তি. গমনঞ্চ নাম বহুৰিধন্তি ইধাধিপ্পেতং গমনং দস্সেন্তো ‘‘অরিযমগ্গো’’তি আহ. সো হি নিব্বানস্স গতি অধিগমোতি কত্ৰা ‘‘গতং, গমন’’ন্তি চ ৰুচ্চতি. ইদানি তস্সেৰ গহণে কারণং দস্সেতুং ‘‘তেন হেসা’’তিআদি ৰুত্তং. খেমং দিসন্তি নিব্বানং. অসজ্জমানোতি পরিপন্থাভাৰেন সুগতিগমনেপি অসজ্জন্তো সঙ্গং অকরোন্তো, পগেৰ ইতরত্থ. অথ ৰা একাসনে নিসীদিত্ৰা খিপ্পভিঞ্ঞাৰসেনেৰ চতুন্নম্পি মগ্গানং পটিলদ্ধভাৰতো অসজ্জমানো অসজ্জন্তো গতো. যং গমনং গচ্ছন্তো সব্বমনত্থং অপহরতি, সব্বঞ্চ অনুত্তরং সম্পত্তিং আৰহতি, তদেৰ সোভনং নাম. তেন চ ভগৰা গতোতি আহ ‘‘ইতি সোভনগমনত্তা সুগতো’’তি সোভনত্থো সু-সদ্দোতি কত্ৰা.
অসুন্দরানং দুক্খানং সঙ্খারপ্পৰত্তীনং অভাৰতো অচ্চন্তসুখত্তা একন্ততো সুন্দরং নাম অসঙ্খতা ধাতূতি আহ ‘‘সুন্দরঞ্চেস ঠানং গতো অমতং নিব্বান’’ন্তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘নিব্বানং পরমং সুখ’’ন্তি (ম. নি. ২.২১৫; ধ. প. ২০৩-২০৪). সম্মাতি সুট্ঠু. সুট্ঠু গমনঞ্চ নাম পটিপক্খেন অনভিভূতস্স গমনন্তি আহ ‘‘পহীনে কিলেসে পুন অপচ্চাগচ্ছন্তো’’তি. ইদঞ্চ সিখাপ্পত্তং সম্মাগমনং, যায আগমনীযপটিপদায সিদ্ধং, সাপি সম্মাগমনমেৰাতি এৰম্পি ভগৰা সুগতোতি দস্সেতুং ‘‘সম্মা ৰা গতো’’তিআদি ৰুত্তং. সম্মাপটিপত্তিযাতি সম্মাসম্বোধিযা সম্পাপনে অৰিপরীতপটিপত্তিযা. ‘‘সব্বলোকস্স হিতসুখমেৰ করোন্তো’’তি এতেন মহাবোধিযা পটিপদা অৰিভাগেন সব্বসত্তানং সব্বদা হিতসুখাৰহভাৰেনেৰ পৰত্ততীতি দস্সেতি. ‘‘সস্সতং উচ্ছেদন্তি ইমে অন্তে অনুপগচ্ছন্তো গতো’’তি এতেন পটিচ্চসমুপ্পাদগতিং দস্সেতি. ‘‘কামসুখং অত্তকিলমথন্তি ইমে অনুপগচ্ছন্তো গতো’’তি এতেন অরিযমগ্গগতিং দস্সেতি.
তত্রাতি যুত্তট্ঠানে যুত্তস্সেৰ ভাসনে নিপ্ফাদেতব্বে, সাধেতব্বে চেতং ভুম্মং. অভূতন্তি অভূতত্থং. অত্থমুখেন হি ৰাচায অভূততা, ভূততা ৰা. অতচ্ছন্তি তস্সেৰ ৰেৰচনং. অভূতন্তি ৰা অসন্তং অৰিজ্জমানং. অতচ্ছন্তি অতথাকারং অঞ্ঞথাসন্তং. অনত্থসঞ্হিতন্তি দিট্ঠধম্মিকেন, সম্পরাযিকেন ৰা অনত্থেন সঞ্হিতং, অনত্থাৰহং. ন অত্থোতি অনত্থো, অত্থস্স পটিপক্খো, অভাৰো চ, তেন সঞ্হিতং, পিসুণৰাচং, সম্ফপ্পলাপঞ্চাতি অত্থো. এৰমেত্থ চতুব্বিধস্সাপি ৰচীদুচ্চরিতস্স সঙ্গহো দট্ঠব্বো. এত্থ চ পঠমা ৰাচা সীলৰন্তং ‘‘দুস্সীলো’’তি, অচণ্ডালাদিমেৰ ‘‘চণ্ডালো’’তিআদিনা ভাসমানস্স দট্ঠব্বা. দুতিযা দুস্সীলং ‘‘দুস্সীলো’’তি, চণ্ডালাদিমেৰ ‘‘চণ্ডালো’’তিআদিনা অৰিনযেন ভাসমানস্স. ততিযা নেরযিকাদিকস্স নেরযিকাদিভাৰৰিভাৰনীকথা যথা ‘‘আপাযিকো দেৰদত্তো নেরযিকো’’তিআদিকা (চূল়ৰ. ৩৪৮). চতুত্থী ‘‘ৰেদৰিহিতেন যঞ্ঞৰিধিনা পাণাতিপাতাদিকতং সুগতিং আৰহতী’’তি লোকস্স ব্যামোহনকথা. পঞ্চমী ভূতেন পেসুঞ্ঞূপসংহারাদিকথা. ছট্ঠা যুত্তপ্পত্তট্ঠানে পৰত্তিতা দানসীলাদিকথা ৰেদিতব্বা. এৰং সম্মা গদত্তাতি যথাৰুত্তং অভূতাদিং ৰজ্জেত্ৰা ভূতং তচ্ছং অত্থসঞ্হিতং পিযং মনাপং ততো এৰ সম্মা সুট্ঠু গদনতো সুগতো দ-কারস্স ত-কারং কত্ৰা. আপাথগমনমত্তেন কস্সচি অপ্পিযম্পি হি ভগৰতো ৰচনং পিযং মনাপমেৰ অত্থসিদ্ধিযা লোকস্স হিতসুখাৰহত্তা.
অপিচ সোভনং গতং গমনং এতস্সাতি সুগতো. ভগৰতো হি ৰেনেয্যজনুপসঙ্কমনং একন্তেন তেসং হিতসুখনিপ্ফাদনতো সোভনং ভদ্দকং. তথা লক্খণানুব্যঞ্জনপটিমণ্ডিতরূপকাযতায দুতৰিলম্বিতখলিতানুকড্ঢননিপ্পীল়নুক্কুটিককুটিলাকুলতাদিদোসরহিতৰিলাসিতরাজহংসৰসভৰারণমিগরাজগমনং কাযগমনং, ঞাণগমনঞ্চ ৰিপুলনিম্মলকরুণাসতিৰীরিযাদিগুণৰিসেসসহিতং অভিনীহারতো যাৰ মহাবোধি অনৰজ্জতায, সত্তানং হিতসুখাৰহতায চ সোভনমেৰ. অথ ৰা সযম্ভূঞাণেন সকলম্পি লোকং পরিঞ্ঞাভিসমযৰসেন পরিজানন্তো সম্মা গতো অৰগতোতি সুগতো. তথা লোকসমুদযং পহানাভিসমযৰসেন পজহন্তো অনুপ্পত্তিধম্মতং আপাদেন্তো সম্মা গতো অতীতোতি সুগতো. লোকনিরোধং নিব্বানং সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন সম্মা গতো অধিগতোতি সুগতো. লোকনিরোধগামিনিং পটিপদং ভাৰনাভিসমযৰসেন সম্মা গতো পটিপন্নোতি সুগতো. তথা যং ইমস্স সদেৰকস্স লোকস্স দিট্ঠং সুতং মুতং ৰিঞ্ঞাতং পত্তং পরিযেসিতং অনুৰিচরিতং মনসা, সব্বং তং হত্থতলে আমলকং ৰিয সম্মা পচ্চক্খতো গতো অব্ভঞ্ঞাসীতি সুগতো.
১৩৫. সব্বথাতি সব্বপ্পকারেন. যো যো লোকো যথা যথা ৰেদিতব্বো, তথা তথা. তে পন পকারে দস্সেতুং ‘‘সভাৰতো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সভাৰতোতি দুক্খসভাৰতো. সব্বো হি লোকো দুক্খসভাৰো. যথাহ ‘‘সংখিত্তেন পঞ্চুপাদানক্খন্ধা দুক্খা’’তি (মহাৰ. ১৪; দী. নি. ২.৩৮৭). সমুদযতোতি যতো সো সমুদেতি, ততো তণ্হাদিতো. নিরোধতোতি যত্থ সো নিরুজ্ঝতি, ততো ৰিসঙ্খারতো. নিরোধূপাযতোতি যেন ৰিধিনা সো নিরোধো পত্তব্বো, ততো অরিযমগ্গতো, ইতো অঞ্ঞস্স পকারস্স অভাৰা.
ইতি ‘‘সব্বথা লোকং অৰেদী’’তি ৰত্ৰা তদত্থসাধকং সুত্তং দস্সেন্তো ‘‘যত্থ খো আৰুসো’’তিআদিমাহ. তত্থ ‘‘ন জাযতী’’তিআদিনা উজুকং জাতিআদীনি পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘ন চৰতি ন উপপজ্জতী’’তি পদদ্ৰযেন অপরাপরং চৰনুপপজ্জনানি পটিক্খিপতি. কেচি পন ‘‘ন জাযতীতিআদি গব্ভসেয্যকৰসেন ৰুত্তং, ইতরং ওপপাতিকৰসেনা’’তি ৰদন্তি. তন্তি জাতিআদিরহিতং. গমনেনাতি পদসা গমনেন. ঞাতেয্যন্তি জানিতব্বং. ‘‘ঞাতায’’ন্তি ৰা পাঠো, ঞাতা অযং নিব্বানত্থিকোতি অধিপ্পাযো.
কামং পাদগমনেন গন্ত্ৰা লোকস্সন্তং ঞাতুং, দট্ঠুং, পত্তুং ৰা ন সক্কা, অপিচ পরিমিতপরিচ্ছিন্নট্ঠানে তং পঞ্ঞাপেত্ৰা দস্সেমীতি দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ সসঞ্ঞিম্হীতি সঞ্ঞাসহিতে. ততো এৰ সমনকে সৰিঞ্ঞাণকে. অৰিঞ্ঞাণকে পন উতুসমুট্ঠানরূপসমুদাযমত্তে পঞ্ঞাপেতুং ন সক্কাতি অধিপ্পাযো. লোকন্তি খন্ধাদিলোকং. লোকনিরোধন্তি তস্স লোকস্স নিরুজ্ঝনং, নিব্বানমেৰ ৰা. অদেসম্পি হি তং যেসং নিরোধো, তেসং ৰসেন উপচারতো, দেসতোপি নিদ্দিসীযতি যথা ‘‘চক্খুং লোকে পিযরূপং সাতরূপং, এত্থেসা তণ্হা পহীযমানা পহীযতি, এত্থ নিরুজ্ঝমানা নিরুজ্ঝতী’’তি (দী. নি. ২.৪০১; ম. নি. ১.১৩৪; ৰিভ. ২০৪).
গমনেনাতি পাকতিকগমনেন. লোকস্সন্তোতি সঙ্খারলোকস্স অন্তো অন্তকিরিযাহেতুভূতং নিব্বানং. কুদাচনন্তি কদাচিপি. অপত্ৰাতি অগ্গমগ্গেন অনধিগন্ত্ৰা. পমোচনন্তি পমুত্তি নিস্সরণং. তস্মাতি যস্মা লোকস্সন্তং অপত্ৰা ৰট্টদুক্খতো মুত্তি নত্থি, তস্মা. হৰেতি নিপাতমত্তং. লোকৰিদূতি সভাৰাদিতো সব্বং লোকং জানন্তো. সুমেধোতি সুন্দরপঞ্ঞো. লোকন্তগূতি পরিঞ্ঞাভিসমযেন লোকং ৰিদিত্ৰা পহানাভিসমযেন লোকন্তগূ. মগ্গব্রহ্মচরিযৰাসস্স পরিনিট্ঠিতত্তা ৰুসিতব্রহ্মচরিযো. সব্বেসং কিলেসানং সমিতত্তা, চতুসচ্চধম্মানং ৰা অভিসমিতত্তা সমিতাৰী. নাসীসতি ন পত্থেতি. যথা ইমং লোকং, এৰং পরঞ্চ লোকং অপ্পটিসন্ধিকত্তা.
১৩৬. এৰং যদিপি লোকৰিদুতা অনৰসেসতো দস্সিতা সভাৰতো দস্সিতত্তা, লোকো পন একদেসেনেৰ ৰুত্তোতি তং অনৰসেসতো দস্সেতুং ‘‘অপিচ তযো লোকা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইন্দ্রিযবদ্ধানং খন্ধানং সমূহো, সন্তানো চ সত্তলোকো. রূপাদীসু সত্তৰিসত্ততায সত্তো, লোকীযন্তি এত্থ কুসলাকুসলং, তব্বিপাকো চাতি লোকোতি. অনিন্দ্রিযবদ্ধানং রূপাদীনং সমূহো, সন্তানো চ ওকাসলোকো লোকিযন্তি এত্থ তসা, থাৰরা চ, তেসঞ্চ ওকাসভূতোতি. তদাধারতায হেস ‘‘ভাজনলোকো’’তিপি ৰুচ্চতি. উভযেপি খন্ধা সঙ্খারলোকো পচ্চযেহি সঙ্খরীযন্তি, লুজ্জন্তি পলুজ্জন্তি চাতি. আহারট্ঠিতিকাতি পচ্চযট্ঠিতিকা, পচ্চযাযত্তৰুত্তিকাতি অত্থো. পচ্চযত্থো হেত্থ আহার-সদ্দো ‘‘অযমাহারো অনুপ্পন্নস্স ৰা কামচ্ছন্দস্স উপ্পাদাযা’’তিআদীসু (সং. নি. ৫.২৩২) ৰিয. এৰং হি ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইমিনা অসঞ্ঞসত্তাপি পরিগ্গহিতা হোন্তি. সা পনাযং আহারট্ঠিতিকতা নিপ্পরিযাযতো সঙ্খারধম্মো, ন সত্তধম্মোতি আহ ‘‘আহারট্ঠিতিকাতি আগতট্ঠানে সঙ্খারলোকো ৰেদিতব্বো’’তি.
যদি এৰং ‘‘সব্বে সত্তা’’তি ইদং কথন্তি? পুগ্গলাধিট্ঠানা দেসনাতি নাযং দোসো. যথা অঞ্ঞত্থাপি ‘‘একধম্মে, ভিক্খৰে, ভিক্খু সম্মা নিব্বিন্দমানো সম্মা ৰিরজ্জমানো সম্মা ৰিমুচ্চমানো সম্মা পরিযন্তদস্সাৰী সম্মদত্থং অভিসমেচ্চ দিট্ঠেৰ ধম্মে দুক্খস্সন্তকরো হোতি. কতমস্মিং একধম্মে? সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’’তি (অ. নি. ১০.২৭). দিট্ঠিগতিকানং সস্সতাদিৰসেন ‘‘অত্তা, লোকো’’তি চ পরিকপ্পনা যেভুয্যেন সত্তৰিসযা, ন সঙ্খারৰিসযাতি আহ ‘‘সস্সতো লোকোতি ৰা অসস্সতো লোকোতি ৰা আগতট্ঠানে সত্তলোকো ৰেদিতব্বো’’তি.
যাৰতা চন্দিমসূরিযা পরিহরন্তীতি যত্তকে ঠানে চন্দিমসূরিযা পরিৰত্তন্তি পরিব্ভমন্তি. দিসা ভন্তি ৰিরোচমানাতি তেসং পরিব্ভমনেনেৰ তা দিসা পভস্সরা হুত্ৰা ৰিরোচন্তি. তাৰ সহস্সধা লোকোতি তত্তকং সহস্সপ্পকারো ওকাসলোকো, সহস্সলোকধাতুযোতি অত্থো. ‘‘তাৰ সহস্সৰা’’তি ৰা পাঠো.
তম্পীতি তং তিৰিধম্পি লোকং. তথা হিস্স সব্বথাপি ৰিদিতোতি সম্বন্ধো. একো লোকোতি ‘‘সব্বে সত্তা আহারট্ঠিতিকা’’তি যায পুগ্গলাধিট্ঠানায কথায সব্বেসং সঙ্খারানং পচ্চযাযত্তৰুত্তিতা ৰুত্তা, তায সব্বো সঙ্খারলোকো একো একৰিধো পকারন্তরস্স অভাৰতো. দ্ৰে লোকাতিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. নাম-গ্গহণেন চেত্থ নিব্বানস্স অগ্গহণং, তস্স অলোকসভাৰত্তা. ননু চ ‘‘আহারট্ঠিতিকা’’তি এত্থ পচ্চযাযত্তৰুত্তিতায মগ্গফলধম্মানম্পি লোকতা আপজ্জতীতি? নাপজ্জতি, পরিঞ্ঞেয্যানং দুক্খসচ্চধম্মানং ইধ ‘‘লোকো’’তি অধিপ্পেতত্তা. অথ ৰা ‘‘ন লুজ্জতি ন পলুজ্জতী’’তি যো গহিতো তথা ন হোতি, সো লোকোতি তংগহণরহিতানং লোকুত্তরানং নত্থি লোকতা. উপাদানানং আরম্মণভূতা খন্ধা উপাদানক্খন্ধা. দসাযতনানীতি দস রূপাযতনানি.
এত্থ চ ‘‘আহারট্ঠিতিকা’’তি পচ্চযাযত্তৰুত্তিতাৰচনেন সঙ্খারানং অনিচ্চতা. তায চ ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খং. যং দুক্খং, তদনত্তা’’তি (সং. নি. ৩.১৫) ৰচনতো দুক্খানত্ততা চ পকাসিতা হোন্তীতি তীণিপি সামঞ্ঞলক্খণানি গহিতানি. নামন্তি চত্তারো অরূপিনো খন্ধা, তে চ অত্থতো ফস্সাদযো. রূপন্তি ভূতুপাদাযরূপানি, তানি চ অত্থতো পথৰীআদযোতি অৰিসেসেনেৰ সলক্খণতো সঙ্খারা গহিতা. তগ্গহণেনেৰ যে তেসং ৰিসেসা কুসলাদযো, হেতুআদযো চ, তেপি গহিতা এৰ হোন্তীতি আহ ‘‘ইতি অযং সঙ্খারলোকোপি সব্বথা ৰিদিতো’’তি.
আগম্ম চিত্তং সেতি এত্থাতি আসযো মিগাসযো ৰিয. যথা মিগো গোচরায গন্ত্ৰা পচ্চাগন্ত্ৰা তত্থেৰ ৰনগহনে সযতীতি সো তস্স আসযো, এৰং অঞ্ঞথা পৰত্তিত্ৰাপি চিত্তং আগম্ম যত্থ সেতি, সো তস্স আসযোতি ৰুচ্চতি. সো পন সস্সতদিট্ঠিআদিৰসেন চতুব্বিধো. ৰুত্তঞ্চ –
‘‘সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠি চ, খন্তি চেৰানুলোমিকা;
যথাভূতঞ্চ যং ঞাণং, এতং আসযসদ্দিত’’ন্তি.
তত্থ সব্বদিট্ঠীনং সস্সতুচ্ছেদদিট্ঠীহি সঙ্গহিতত্তা সব্বেপি দিট্ঠিগতিকা সত্তা ইমা এৰ দ্ৰে দিট্ঠিযো সন্নিস্সিতা. যথাহ ‘‘দ্ৰযনিস্সিতো খ্ৰাযং, কচ্চান, লোকো যেভুয্যেন অত্থিতঞ্চ নত্থিতঞ্চা’’তি (সং. নি. ২.১৫). অত্থিতাতি হি সস্সতগ্গাহো অধিপ্পেতো, নত্থিতাতি উচ্ছেদগ্গাহো. অযং তাৰ ৰট্টনিস্সিতানং পুথুজ্জনানং আসযো. ৰিৰট্টনিস্সিতানং পন সুদ্ধসত্তানং অনুলোমিকা খন্তি, যথাভূতঞাণন্তি দুৰিধো আসযো.
আসযং জানাতীতি চতুব্বিধম্পি সত্তানং আসযং জানাতি. জানন্তো চ তেসং দিট্ঠিগতানং, তেসঞ্চ ঞাণানং অপ্পৰত্তিক্খণেপি জানাতি. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘কামং সেৰন্তঞ্ঞেৰ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো কামগরুকো কামাসযো কামাধিমুত্তো’তি, কামং সেৰন্তঞ্ঞেৰ জানাতি ‘অযং পুগ্গলো নেক্খম্মগরুকো নেক্খম্মাসযো নেক্খম্মাধিমুত্তো’তি’’আদি (পটি. ম. ১.১১৩).
অপ্পহীনভাৰেন সন্তানে অনু অনু সযন্তীতি অনুসযা, অনুরূপং কারণং লভিত্ৰা উপ্পজ্জন্তীতি অত্থো. এতেন নেসং কারণলাভে উপ্পজ্জনারহতং দস্সেতি. অপ্পহীনা হি কিলেসা কারণলাভে সতি উপ্পজ্জন্তি. কে পন তে? রাগাদযো সত্ত অনাগতা কিলেসা, অতীতা, পচ্চুপ্পন্না চ তংসভাৰত্তা তথা ৰুচ্চন্তি. ন হি ধম্মানং কালভেদেন সভাৰভেদো অত্থি. তং সত্তৰিধং অনুসযং তস্স তস্স সত্তস্স সন্তানে পরোপরভাৰেন পৰত্তমানং জানাতি.
চরিতন্তি সুচরিতদুচ্চরিতং. তং হি ৰিভঙ্গে (ৰিভ. ৮১৪, ৮১৭) চরিতনিদ্দেসে নিদ্দিট্ঠং. অথ ৰা চরিতন্তি চরিযা ৰেদিতব্বা. তা পন রাগদোসমোহসদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কৰসেন ছ মূলচরিযা, তাসং অপরিযন্তো অন্তরভেদো, সংসগ্গভেদো পন তেসট্ঠিৰিধো. তং চরিতং সভাৰতো সংকিলেসৰোদানতো সমুট্ঠানতো ফলতো নিস্সন্দতোতি এৰমাদিনা পকারেন জানাতি.
অধিমুত্তি অজ্ঝাসযধাতু. সা দুৰিধা হীনাধিমুত্তি পণীতাধিমুত্তীতি. যায হীনাধিমুত্তিকা সত্তা হীনাধিমুত্তিকেযেৰ সেৰন্তি, পণীতাধিমুত্তিকা চ পণীতাধিমুত্তিকেযেৰ. সা অজ্ঝাসযধাতু অজ্ঝাসযসভাৰো অধিমুত্তি. তং অধিমুত্তিং জানাতি ‘‘ইমস্স অধিমুত্তি হীনা, ইমস্স পণীতা’’তি, তত্থাপি ‘‘ইমস্স মুদু, ইমস্স মুদুতরা, ইমস্স মুদুতমা’’তিআদিনা. ইন্দ্রিযানং হি তিক্খমুদুভাৰাদিনা যথারহং অধিমুত্তিযা তিক্খমুদুভাৰাদিকো ৰেদিতব্বো. তথা হি ৰুত্তং সম্মোহৰিনোদনীযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৮১৮, ৮২০) ‘‘হেট্ঠা গহিতাপি অধিমুত্তি ইধ সত্তানং তিক্খিন্দ্রিযমুদিন্দ্রিযভাৰদস্সনত্থং পুন গহিতা’’তি.
অপ্পরজং অক্খং এতেসন্তি অপ্পরজক্খা, অপ্পং ৰা রজং পঞ্ঞামযে অক্খিম্হি এতেসন্তি অপ্পরজক্খা, অনুস্সদরাগাদিরজা সত্তা, তে অপ্পরজক্খে. মহারজক্খেতি এত্থাপি এসেৰ নযো. উস্সদরাগাদিরজা মহারজক্খা.
তিক্খিন্দ্রিযেতি তিখিণেহি সদ্ধাদীহি ইন্দ্রিযেহি সমন্নাগতে. মুদিন্দ্রিযেতি মুদুকেহি সদ্ধাদীহি ইন্দ্রিযেহি সমন্নাগতে. উপনিস্সযইন্দ্রিযানি নাম ইধাধিপ্পেতানি. স্ৰাকারেতি সুন্দরাকারে কল্যাণপকতিকে, ৰিৰট্টজ্ঝাসযেতি অত্থো. সুৰিঞ্ঞাপযেতি সম্মত্তনিযামং ৰিঞ্ঞাপেতুং সুকরে সদ্ধে, পঞ্ঞৰন্তে চ. ভব্বে অভব্বেতি এত্থ ভব্বেতি কম্মাৰরণকিলেসাৰরণৰিপাকাৰরণরহিতে. ৰুত্তৰিপরিযাযেন দ্ৰাকারদুৰিঞ্ঞাপযাভব্বা ৰেদিতব্বা. এত্থ চ ‘‘ইমস্স রাগরজো অপ্পো, ইমস্স দোসরজো অপ্পো’’তিআদিনা অপ্পরজক্খেসু জাননং ৰেদিতব্বং. সেসেসুপি এসেৰ নযো. তস্মাতি যস্মা ভগৰা অপরিমাণে সত্তে আসযাদিতো অনৰসেসেত্ৰা জানাতি, তস্মা অস্স ভগৰতো সত্তলোকোপি সব্বথা ৰিদিতো.
ননু চ সত্তেসু পমাণাদিপি জানিতব্বো অত্থীতি? অত্থি. তস্স পন জাননং ন নিব্বিদায ৰিরাগায নিরোধাযাতি ইধ ন গহিতং, ভগৰতো পন তম্পি সুৰিদিতং সুৰৰত্থাপিতমেৰ, পযোজনাভাৰা দেসনং নারুল়্হং. তেন ৰুত্তং –
‘‘অথ খো ভগৰা পরিত্তং নখসিখাযং পংসুং আরোপেত্ৰা ভিক্খূ আমন্তেসি ‘তং কিং মঞ্ঞথ, ভিক্খৰে, কতমং নু খো বহুতরং – যো ৰাযং মযা পরিত্তো নখসিখাযং পংসু আরোপিতো, অযং ৰা মহাপথৰী’’’তিআদি (সং. নি. ৫.১১২১).
১৩৭. ওকাসলোকোপি সব্বথা ৰিদিতোতি সম্বন্ধো. চক্কৰাল়ন্তি লোকধাতু. সা হি নেমিমণ্ডলসদিসেন চক্কৰাল়পব্বতেন সমন্ততো পরিক্খিত্তত্তা ‘‘চক্কৰাল়’’ন্তি ৰুচ্চতি. চতুতিংসসতানি চাতি চতুঅধিকানি তিংসসতানি, তীণিসহস্সানি, চত্তারিসতানি চাতি অত্থো. অড্ঢুড্ঢানীতি উপড্ঢচতুত্থানি, তীণিসতানি, পঞ্ঞাসঞ্চাতি অত্থো. নহুতানীতি দসসহস্সানি. সঙ্খাতাতি কথিতা. সণ্ঠিতীতি হেট্ঠা, উপরিতো চাতি সব্বসো ঠিতি.
এৰং সণ্ঠিতেতি এৰমৰট্ঠিতে. এত্থাতি চক্কৰাল়ে. অচ্চুগ্গতো তাৰদেৰাতি তত্তকমেৰ চতুরাসীতি যোজনসহস্সানিযেৰ উব্বেধো. ন কেৰলং চেত্থ উব্বেধোৰ, অথ খো আযামৰিত্থারাপিস্স তত্তকাযেৰ. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘সিনেরু, ভিক্খৰে, পব্বতরাজা চতুরাসীতি যোজনসহস্সানি আযামেন, চতুরাসীতি যোজনসহস্সানি ৰিত্থারেনা’’তি (অ. নি. ৭.৬৬).
ততোতি সিনেরুস্স হেট্ঠা, উপরি চ ৰুত্তপ্পমাণতো. উপড্ঢুপড্ঢেনাতি উপড্ঢেন উপড্ঢেন. ইদং ৰুত্তং হোতি – দ্ৰাচত্তালীস যোজনসহস্সানি সমুদ্দে অজ্ঝোগাল়্হো তত্তকমেৰ চ উপরি উগ্গতো যুগন্ধরপব্বতো, একৰীস যোজনসহস্সানি সমুদ্দে অজ্ঝোগাল়্হো তত্তকমেৰ চ উপরি উগ্গতো ঈসধরো পব্বতোতি ইমিনা নযেন সেসেসুপি উপড্ঢুপড্ঢপমাণতা ৰেদিতব্বা. যথা মহাসমুদ্দো যাৰ চক্কৰাল়পাদমূলা অনুপুব্বনিন্নো, এৰং যাৰ সিনেরুপাদমূলাতি হেট্ঠা সিনেরুপমাণতো উপড্ঢপমাণোপি যুগন্ধরপব্বতো পথৰিযং সুপ্পতিট্ঠিতো, এৰং ঈসধরাদযোপীতি দট্ঠব্বং. ৰুত্তং হেতং ‘‘মহাসমুদ্দো, ভিক্খৰে, অনুপুব্বনিন্নো অনুপুব্বপোণো অনুপুব্বপব্ভারো’’তি (উদা. ৪৫; চূল়ৰ. ৩৮৪; অ. নি. ৮.১৯). সিনেরুযুগন্ধরাদীনং অন্তরে সীদন্তরসমুদ্দা নাম. তে ৰিত্থারতো যথাক্কমং সিনেরুআদীনং অচ্চুগ্গতসমানপরিমাণাতি ৰদন্তি. ব্রহাতি মহন্তো.
সিনেরুস্স সমন্ততোতি পরিক্খিপনৰসেন সিনেরুস্স সমন্ততো ঠিতা. সিনেরুং তাৰ পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতো যুগন্ধরো, তং পরিক্খিপিত্ৰা ঈসধরো. এৰং তং তং পরিক্খিপিত্ৰা ঠিতা ‘‘সিনেরুস্স সমন্ততো’’তি ৰুত্তা.
যোজনানং সতানুচ্চো, হিমৰা পঞ্চ পব্বতোতি হিমৰা পব্বতো পঞ্চ যোজনানং সতানি উচ্চো উব্বেধো. নগৰ্হযাতি নগ-সদ্দেন অৰ্হাতব্বা রুক্খাভিধানা. পঞ্ঞাসযোজনক্খন্ধসাখাযামাতি’ উব্বেধতো পঞ্ঞাসযোজনক্খন্ধাযামা, উব্বেধতো, সমন্ততো চ পঞ্ঞাসযোজনসাখাযামা চ. ততো এৰ সতযোজনৰিত্থিণ্ণা, তাৰদেৰ চ উগ্গতা. যস্সানুভাৰেনাতি যস্সা মহন্ততা কপ্পট্ঠাযিতাদিপ্পকারেন পভাৰেন.
গরুল়ানং সিম্বলিরুক্খো সিনেরুস্স দুতিযপরিভণ্ডে পতিট্ঠিতো.
সিরীসেনাতি পচ্চত্তে করণৰচনং. সত্তমন্তি লিঙ্গৰিপল্লাসেন ৰুত্তং, সিরীসো ভৰতি সত্তমোতি অত্থো.
তত্থ চণ্ডমণ্ডলং হেট্ঠা, সূরিযমণ্ডলং উপরি. তস্স আসন্নভাৰেন চন্দমণ্ডলং অত্তনো ছাযায ৰিকলভাৰেন উপট্ঠাতি. তানি যোজনন্তরিকানি যুগন্ধরগ্গপমাণে আকাসে ৰিচরন্তি. অসুরভৰনং সিনেরুস্স হেট্ঠা. অৰীচি জম্বুদীপস্স. জম্বুদীপো সকটসণ্ঠানো. অপরগোযানং আদাসসণ্ঠানো. পুব্বৰিদেহো অদ্ধচন্দসণ্ঠানো. উত্তরকুরু পীঠসণ্ঠানো. তংতংনিৰাসীনং, তংতংপরিৰারদীপৰাসীনঞ্চ মনুস্সানং মুখম্পি তংতংসণ্ঠানন্তি ৰদন্তি. তদন্তরেসূতি তেসং চক্কৰাল়ানং অন্তরেসু. তিণ্ণং হি পত্তানং অঞ্ঞমঞ্ঞআসন্নভাৰেন ঠপিতানং অন্তরসদিসে তিণ্ণং তিণ্ণং চক্কৰাল়ানং অন্তরে একেকো লোকন্তরনিরযো.
অনন্তানীতি অপরিমাণানি, ‘‘এত্তকানী’’তি অঞ্ঞেহি মিনিতুং অসক্কুণেয্যানি. ভগৰা অনন্তেন বুদ্ধঞাণেন অৰেদি ‘‘অনন্তো আকাসো, অনন্তো সত্তনিকাযো, অনন্তানি চক্কৰাল়ানী’’তি তিৰিধম্পি অনন্তং বুদ্ধঞাণং পরিচ্ছিন্দতি সযম্পি অনন্তত্তা. যাৰতকং হি ঞেয্যং, তাৰতকং ঞাণং. যাৰতকং ঞাণং, তাৰতকং ঞেয্যং. ঞেয্যপরিযন্তিকং ঞাণং, ঞাণপরিযন্তিকং ঞেয্যন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘অনন্তেন বুদ্ধঞাণেন অৰেদী’’তি. অনন্ততা চস্স অনন্তঞেয্যপটিৰিজ্ঝনেনেৰ ৰেদিতব্বা তত্থ অপ্পটিহতচারত্তা. ননু চেত্থ ৰিৰট্টাদীনম্পি ৰিদিততা ৰত্তব্বাতি? সচ্চং ৰত্তব্বং, সা পন পরতো অভিঞ্ঞাকথাযং আগমিস্সতীতি ইধ ন গহিতা.
১৩৮. অত্তনাতি নিস্সক্কৰচনমেতং. গুণেহি অত্তনা ৰিসিট্ঠতরস্সাতি সম্বন্ধো. তর-গ্গহণং চেত্থ ‘‘অনুত্তরো’’তি পদস্স অত্থনিদ্দেসতায কতং, ন ৰিসিট্ঠস্স কস্সচি অত্থিতায. সদেৰকে হি লোকে সদিসকপ্পোপি নাম কোচি তথাগতস্স নত্থি, কুতো সদিসো. ৰিসিট্ঠে পন কা কথা. কস্সচীতি কস্সচিপি. অভিভৰতীতি সীলসম্পদায উপনিস্সযভূতানং হিরোত্তপ্পমেত্তাকরুণানং, ৰিসেসপচ্চযানং সদ্ধাসতিৰীরিযপঞ্ঞানঞ্চ উক্কংসপ্পত্তিযা সমুদাগমতো পট্ঠায অনঞ্ঞসাধারণো সৰাসনপটিপক্খস্স পহীনত্তা উক্কংসপারমিপ্পত্তো সত্থু সীলগুণো. তেন ভগৰা সদেৰকং লোকং অঞ্ঞদত্থু অভিভুয্য পৰত্ততি, ন সযং কেনচি অভিভুয্যতীতি অধিপ্পাযো. এৰং সমাধিগুণাদীসুপি যথারহং ৰত্তব্বং. সীলাদযো চেতে লোকিযলোকুত্তরমিস্সকা ৰেদিতব্বা. ৰিমুত্তিঞাণদস্সনং পন লোকিযং কামাৰচরমেৰ.
যদি এৰং, কথং তেন সদেৰকং লোকং অভিভৰতীতি? তস্সাপি আনুভাৰতো অসদিসত্তা. তম্পি হি ৰিসযতো, পৰত্তিতো, পৰত্তি আকারতো চ উত্তরিতরমেৰ. তং হি অনঞ্ঞসাধারণং সত্থু ৰিমুত্তিগুণং আরব্ভ পৰত্ততি, পৰত্তমানঞ্চ অতক্কাৰচরং পরমগম্ভীরং সণ্হসুখুমং সৰিসযং পটিপক্খধম্মানং সুপ্পহীনত্তা সুট্ঠু পাকটং ৰিভূততরং কত্ৰা পৰত্ততি, সম্মদেৰ চ ৰসীভাৰস্স পাপিতত্তা, ভৰঙ্গপরিৰাসস্স চ অতিপরিত্তকত্তা লহুং লহুং পৰত্ততীতি.
এৰং সীলাদিগুণেহি ভগৰতো উত্তরিতরস্স অভাৰং দস্সেত্ৰা ইদানি সদিসস্সাপি অভাৰং দস্সেতুং ‘‘অসমো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অসমোতি একস্মিং কালে নত্থি এতস্স সীলাদিগুণেন সমা সদিসাতি অসমো. তথা অসমেহি অতীতানাগতবুদ্ধেহি সমো, অসমা ৰা সমা এতস্সাতি অসমসমো. সীলাদিগুণেন নত্থি এতস্স পটিমাতি অপ্পটিমো. সেসপদদ্ৰযেপি এসেৰ নযো. তত্থ উপমামত্তং পটিমা, সদিসূপমা পটিভাগো, যুগগ্গাহৰসেন ঠিতো পটিপুগ্গলো ৰেদিতব্বো.
ন খো পনাহং সমনুপস্সামীতি মম সমন্তচক্খুনা হত্থতলে আমলকং ৰিয সব্বলোকং পস্সন্তোপি তত্থ সদেৰকে…পে… পজায অত্তনা অত্ততো সীলসম্পন্নতরং সম্পন্নতরসীলং কঞ্চি পুগ্গলং ন খো পন পস্সামি, তাদিসস্স অভাৰতোতি অধিপ্পাযো. অগ্গপ্পসাদসুত্তাদীনীতি এত্থ –
‘‘যাৰতা, ভিক্খৰে, সত্তা অপদা ৰা দ্ৰিপদা ৰা চতুপ্পদা ৰা বহুপ্পদা ৰা রূপিনো ৰা অরূপিনো ৰা সঞ্ঞিনো ৰা অসঞ্ঞিনো ৰা নেৰসঞ্ঞিনাসঞ্ঞিনো ৰা, তথাগতো তেসং অগ্গমক্খাযতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো. যে, ভিক্খৰে, বুদ্ধে পসন্না, অগ্গে তে পসন্না. অগ্গে খো পন পসন্নানং অগ্গো ৰিপাকো হোতী’’তি (অ. নি. ৪.৩৪; ৫.৩২; ১০.১৫; ইতিৰু৯০) –
ইদং অগ্গপ্পসাদসুত্তং. আদি-সদ্দেন –
‘‘সদেৰকে…পে… সদেৰমনুস্সায তথাগতো অভিভূ অনভিভূতো অঞ্ঞদত্থুদসো ৰসৰত্তী, তস্মা ‘তথাগতো’তি ৰুচ্চতী’’তি (অ. নি. ৪.২৪; দী. নি. ৩.১৮৮) –
এৰমাদীনি সুত্তপদানি ৰেদিতব্বানি. আদিকা গাথাযোতি এত্থ –
‘‘অহং হি অরহা লোকে, অহং সত্থা অনুত্তরো;
একোম্হি সম্মাসম্বুদ্ধো, সীতিভূতোস্মি নিব্বুতো. (মহাৰ. ১১; ম. নি. ১.২৮৫; ২.৩৪১);
‘‘দন্তো দমযতং সেট্ঠো, সন্তো সমযতং ইসি;
মুত্তো মোচযতং অগ্গো, তিণ্ণো তারযতং ৰরো. (ইতিৰু. ১১২);
‘‘নযিমস্মিং লোকে পরস্মিং ৰা পন,
বুদ্ধেন সেট্ঠো সদিসো চ ৰিজ্জতি;
যমাহু দক্খিণেয্যানং অগ্গতং গতো,
পুঞ্ঞত্থিকানং ৰিপুলফলেসিন’’ন্তি. (ৰি. ৰ. ১০৪৭; কথা. ৭৯৯) –
এৰমাদিকা গাথা ৰিত্থারেতব্বা.
১৩৯. দমেতীতি সমেতি, কাযসমাদীহি যোজেতীতি অত্থো. তং পন কাযসমাদীহি যোজনং যথারহং তদঙ্গৰিনযাদীসু পতিট্ঠাপনং হোতীতি আহ ‘‘ৰিনেতীতি ৰুত্তং হোতী’’তি. দমেতুং যুত্তাতি দমনারহা. অমনুস্সপুরিসাতি এত্থ ন মনুস্সাতি অমনুস্সা. তংসদিসতা এত্থ জোতীযতি, তেন মনুস্সত্তমত্তং নত্থি, অঞ্ঞং সমানন্তি যক্খাদযো ‘‘অমনুস্সা’’তি অধিপ্পেতা, ন যে কেচি মনুস্সেহি অঞ্ঞে. তথা হি তিরচ্ছানপুরিসানং ৰিসুং গহণং কতং, যক্খাদযো এৰ চ নিদ্দিট্ঠা. অপলালো হিমৰন্তৰাসী. চূল়োদরমহোদরা নাগদীপৰাসিনো. অগ্গিসিখধূমসিখা সীহল়দীপৰাসিনো. নিব্বিসা কতা দোসৰিসস্স ৰিনোদনেন. তেনাহ ‘‘সরণেসু চ সীলেসু চ পতিট্ঠাপিতা’’তি. কূটদন্তাদযোতি আদি-সদ্দেন ঘোটমুখউপালিগহপতিআদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. সক্কদেৰরাজাদযোতি আদি-সদ্দেন অজকলাপযক্খবকব্রহ্মাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. ইদং চেত্থ সুত্তন্তি ইদং কেসিসুত্তং. ৰিনীতা ৰিচিত্রেহি ৰিনযনূপাযেহীতি এতস্মিং অত্থে ৰিত্থারেতব্বং যথারহং সণ্হাদীহি উপাযেহি ৰিনযস্স দীপনতো.
ৰিসুদ্ধসীলাদীনং পঠমজ্ঝানাদীনীতি ‘‘ৰিসুদ্ধসীলস্স পঠমজ্ঝানং, পঠমজ্ঝানলাভিনো দুতিযজ্ঝান’’ন্তিআদিনা তস্স তস্স উপরূপরি ৰিসেসং আচিক্খন্তোতি সম্বন্ধো. সোতাপন্নাদীনন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. ‘‘দন্তেপি দমেতিযেৰা’’তি ইদং পুব্বে ‘‘সব্বেন সব্বং দমথং অনুপগতা পুরিসদম্মা’’তি ৰুত্তাতি কত্ৰা ৰুত্তং. যে পন ৰিপ্পকতদম্মভাৰা সব্বথা দমেতব্বতং নাতিৰত্তা, তে সত্তে সন্ধায ‘‘দন্তেপি দমেতিযেৰা’’তি ৰুত্তং. তেপি হি পুরিসদম্মা এৰাতি, যতো নে সত্থা দমেতি.
অত্থপদন্তি অত্থাভিব্যঞ্জকপদং, ৰাক্যন্তি অত্থো. ৰাক্যেন হি অত্থাভিব্যত্তি, ন নামাদিপদমত্তেন. একপদভাৰেন চ অনঞ্ঞসাধারণো সত্থু পুরিসদম্মসারথিভাৰো দস্সিতো হোতি. তেনাহ ‘‘ভগৰা হী’’তিআদি. অট্ঠ দিসাতি অট্ঠ সমাপত্তিযো. তা হি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধাপি অসংকিণ্ণভাৰেন দিস্সন্তি অপদিস্সন্তীতি দিসা, দিসা ৰিযাতি ৰা দিসা. অসজ্জমানাতি ন সজ্জমানা ৰসীভাৰপ্পত্তিযা নিস্সঙ্গচারা. ধাৰন্তি জৰনৰুত্তিযোগতো. একংযেৰ দিসং ধাৰতি, অত্তনো কাযং অপরিৰত্তেন্তোতি অধিপ্পাযো. সত্থারা পন দমিতা পুরিসদম্মা একিরিযাপথেনেৰ অট্ঠ দিসা ধাৰন্তি. তেনাহ ‘‘একপল্লঙ্কেনেৰ নিসিন্না’’তি. অট্ঠ দিসাতি চ নিদস্সনমত্তমেতং, লোকিযেহি অগতপুব্বং নিরোধসমাপত্তিদিসং, অমতদিসঞ্চ পক্খন্দনতো.
১৪০. দিট্ঠধম্মো ৰুচ্চতি পচ্চক্খো অত্তভাৰো, তত্থ নিযুত্তোতি দিট্ঠধম্মিকো, ইধলোকত্থো. কম্মকিলেসৰসেন সম্পরেতব্বতো সম্মা গন্তব্বতো সম্পরাযো, পরলোকো, তত্থ নিযুত্তোতি সম্পরাযিকো, পরলোকত্থো. পরমো উত্তমো অত্থো পরমত্থো, নিব্বানং. তেহি দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকপরমত্থেহি. যথারহন্তি যথানুরূপং. তেসু অত্থেসু যো যো পুগ্গলো যং যং অরহতি, তদনুরূপং. অনুসাসতীতি ৰিনেতি তস্মিং অত্থে পতিট্ঠপেতি, সহ অত্থেন ৰত্ততীতি সত্থো, ভণ্ডমূলেন ৰাণিজ্জায দেসন্তরং গচ্ছন্তো জনসমূহো. হিতুপদেসাদিৰসেন পরিপালেতব্বো সাসিতব্বো সো এতস্স অত্থীতি সত্থা, সত্থৰাহো. সো ৰিয ভগৰাতি আহ ‘‘সত্থা ৰিযাতি সত্থা, ভগৰা সত্থৰাহো’’তি.
ইদানি তমত্থং নিদ্দেসপাল়িনযেন দস্সেতুং ‘‘যথা সত্থৰাহো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সত্থেতি সত্থিকে জনে. কং তারেন্তি এত্থাতি কন্তারো, নিরুদকো অরঞ্ঞপ্পদেসো. রুল়্হীৰসেন পন ইতরোপি অরঞ্ঞপ্পদেসো তথা ৰুচ্চতি. চোরকন্তারন্তি চোরেহি অধিট্ঠিতকন্তারং. তথা ৰাল়কন্তারং. দুব্ভিক্খকন্তারন্তি দুল্লভভিক্খং কন্তারং. তারেতীতি অখেমন্তট্ঠানং অতিক্কামেতি. উত্তারেতীতিআদি উপসগ্গেন পদং ৰড্ঢেত্ৰা ৰুত্তং. অথ ৰা উত্তারেতীতি খেমন্তভূমিং উপনেন্তো তারেতি. নিত্তারেতীতি অখেমন্তট্ঠানতো নিক্খামেন্তো তারেতি. পতারেতীতি পরিগ্গহেত্ৰা তারেতি, হত্থেন পরিগ্গহেত্ৰা ৰিয তারেতীতি অত্থো. সব্বম্পেতং তারণুত্তারণাদিখেমট্ঠানে ঠপনমেৰাতি আহ ‘‘খেমন্তভূমিং সম্পাপেতী’’তি. সত্তেতি ৰেনেয্যসত্তে. মহাগহনতায, মহানত্থতায, দুন্নিত্থরণতায চ জাতিযেৰ কন্তারো জাতিকন্তারো, তং জাতিকন্তারং.
উক্কট্ঠপরিচ্ছেদৰসেনাতি উক্কট্ঠসত্তপরিচ্ছেদৰসেন. দেৰমনুস্সা এৰ হি উক্কট্ঠসত্তা, ন তিরচ্ছানাদযো. ভব্বপুগ্গলপরিচ্ছেদৰসেনাতি সম্মত্তনিযামোক্কমনস্স যোগ্যপুগ্গলস্স পরিচ্ছিন্দনৰসেন. এতন্তি ‘‘দেৰমনুস্সান’’ন্তি এতং ৰচনং. ভগৰতোতি নিস্সক্কৰচনং যথা ‘‘উপজ্ঝাযতো অজ্ঝেতী’’তি, ভগৰতো সন্তিকেতি ৰা অত্থো. উপনিস্সযসম্পত্তিন্তি তিহেতুকপটিসন্ধিআদিকং মগ্গফলাধিগমস্স বলৰকারণং.
গগ্গরাযাতি গগ্গরায নাম রঞ্ঞো দেৰিযা, তায ৰা কারিতত্তা ‘‘গগ্গরা’’তি লদ্ধনামায. সরে নিমিত্তং অগ্গহেসীতি ‘‘ধম্মো এসো ৰুচ্চতী’’তি ধম্মসঞ্ঞায সরে নিমিত্তং গণ্হি, গণ্হন্তো চ পসন্নচিত্তো পরিসপরিযন্তে নিপজ্জি. সন্নিরুম্ভিত্ৰা অট্ঠাসীতি তস্স সীসে দণ্ডস্স ঠপিতভাৰং অপস্সন্তো তত্থ দণ্ডং উপ্পীল়েত্ৰা অট্ঠাসি. মণ্ডূকোপি দণ্ডে ঠপিতেপি উপ্পীল়িতেপি ধম্মগতেন পসাদেন ৰিস্সরমকরোন্তোৰ কালমকাসি. দেৰলোকে নিব্বত্তসত্তানং অযং ধম্মতা, যা ‘‘কুতোহং ইধ নিব্বত্তো, তত্থ কিং নু খো কম্মমকাসি’’ন্তি আৰজ্জনা. তস্মা অত্তনো পুরিমভৰস্স দিট্ঠত্তা আহ ‘‘অরে অহম্পি নাম ইধনিব্বত্তো’’তি. ভগৰতো পাদে ৰন্দি কতঞ্ঞুতাসংৰড্ঢিতেন পেমগারৰবহুমানেন.
ভগৰা জানন্তোৰ মহাজনস্স কম্মফলং, বুদ্ধানুভাৰঞ্চ পচ্চক্খং কাতুকামো ‘‘কো মে ৰন্দতী’’তি গাথায পুচ্ছি. তত্থ কোতি দেৰনাগযক্খগন্ধব্বাদীসু কো, কতমোতি অত্থো. মেতি মম. পাদানীতি পাদে. ইদ্ধিযাতি ইমায এৰরূপায দেৰিদ্ধিযা. ‘‘যসসা’’তি ইমিনা এদিসেন পরিৰারেন, পরিচ্ছেদেন চ. জলন্তি ৰিজ্জোতমানো. অভিক্কন্তেনাতি অতিৰিয কন্তেন কমনীযেন সুন্দরেন. ৰণ্ণেনাতি ছৰিৰণ্ণেন সরীরৰণ্ণনিভায. সব্বা ওভাসযং দিসাতি সব্বা দসপি দিসা পভাসেন্তো, চন্দো ৰিয, সূরিযো ৰিয চ একোভাসং একালোকং করোন্তোতি অত্থো.
এৰং পন ভগৰতা পুচ্ছিতো দেৰপুত্তো অত্তানং পৰেদেন্তো ‘‘মণ্ডূকোহং পুরে আসি’’ন্তি গাথমাহ. তত্থ পুরেতি পুরিমজাতিযং. ‘‘উদকে’’তি ইদং তদা অত্তনো উপ্পত্তিট্ঠানদস্সনং. ‘‘উদকে মণ্ডূকো’’তি এতেন উদ্ধমাযিকাদিকস্স থলে মণ্ডূকস্স নিৰত্তনং কতং হোতি. গাৰো চরন্তি এত্থাতি গোচরো, গুন্নং ঘাসেসনট্ঠানং. ইধ পন গোচরো ৰিযাতি গোচরো, ৰারি উদকং গোচরো এতস্সাতি ৰারিগোচরো. উদকচারীপি হি কোচি কচ্ছপাদি অৰারিগোচরোপি হোতীতি ‘‘ৰারিগোচরো’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. তৰ ধম্মং সুণন্তস্সাতি ব্রহ্মস্সরেন করৰীকরুতমঞ্জুনা দেসেন্তস্স তৰ ধম্মং ‘‘ধম্মো এসো ৰুচ্চতী’’তি সরে নিমিত্তগ্গাহৰসেন সুণন্তস্স. অনাদরে চেতং সামিৰচনং. অৰধি ৰচ্ছপালকোতি ৰচ্ছে রক্খন্তো গোপালদারকো মম সমীপং আগন্ত্ৰা দণ্ডমোলুব্ভ তিট্ঠন্তো মম সীসে দণ্ডং সন্নিরুম্ভিত্ৰা মং মারেসীতি অত্থো.
সিতং কত্ৰাতি ‘‘তথা পরিত্ততরেনাপি পুঞ্ঞানুভাৰেন এৰং অতিৰিয উল়ারা লোকিযলোকুত্তরা সম্পত্তিযো লব্ভন্তী’’তি পীতিসোমনস্সজাতো ভাসুরতরধৰলৰিপ্ফুরন্তদস্সনকিরণাৰলীহি ভিয্যোসো মত্তায তং পদেসং ওভাসেন্তো সিতং কত্ৰা. পীতিসোমনস্সৰসেন হি সো –
‘‘মুহুত্তং চিত্তপসাদস্স, ইদ্ধিং পস্স যসঞ্চ মে;
আনুভাৰঞ্চ মে পস্স, ৰণ্ণং পস্স জুতিঞ্চ মে.
‘‘যে চ তে দীঘমদ্ধানং, ধম্মং অস্সোসুং গোতম;
পত্তা তে অচলট্ঠানং, যত্থ গন্ত্ৰা ন সোচরে’’তি. (ৰি. ৰ. ৮৫৯-৮৬০);
ইমা দ্ৰে গাথা ৰত্ৰা পক্কামি.
১৪১. যং পন কিঞ্চীতি এত্থ যন্তি অনিযমিতৰচনং. তথা কিঞ্চীতি. পনাতি ৰচনালঙ্কারমত্তং. তস্মা যং কিঞ্চীতি ঞেয্যস্স অনৰসেসপরিযাদানং কতং হোতি. পনাতি ৰা ৰিসেসত্থদীপকো নিপাতো. তেন ‘‘সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি ইমিনা সঙ্খেপতো, ৰিত্থারতো চ সত্থু চতুসচ্চাভিসম্বোধো ৰুত্তো. ‘‘বুদ্ধো’’তি পন ইমিনা তদঞ্ঞস্সপি ঞেয্যস্সাৰবোধো. পুরিমেন ৰা সত্থু পটিৰেধঞাণানুভাৰো, পচ্ছিমেন দেসনাঞাণানুভাৰো. পীতি উপরি ৰুচ্চমানো ৰিসেসো জোতীযতি. সব্বসো পটিপক্খেহি ৰিমুচ্চতীতি ৰিমোক্খো, অগ্গমগ্গো. তস্স অন্তো অগ্গফলং, তত্থ ভৰং তস্মিং লদ্ধে লদ্ধব্বতো ৰিমোক্খন্তিকঞাণং, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন সদ্ধিং সব্বম্পি বুদ্ধঞাণং. এৰং পৰত্তোতি এত্থ –
‘‘সব্বঞ্ঞুতায বুদ্ধো, সব্বদস্সাৰিতায বুদ্ধো, অনঞ্ঞনেয্যতায বুদ্ধো, ৰিসৰিতায বুদ্ধো, খীণাসৰসঙ্খাতেন বুদ্ধো, নিরুপলেপসঙ্খাতেন বুদ্ধো, একন্তৰীতরাগোতি বুদ্ধো, একন্তৰীতদোসোতি বুদ্ধো, একন্তৰীতমোহোতি বুদ্ধো, একন্তনিক্কিলেসোতি বুদ্ধো, একাযনমগ্গং গতোতি বুদ্ধো, একো অনুত্তরং সম্মাসম্বোধিং অভিসম্বুদ্ধোতি বুদ্ধো, অবুদ্ধিৰিহতত্তা বুদ্ধিপটিলাভা বুদ্ধো. বুদ্ধোতি নেতং নামং মাতরা কতং, ন পিতরা কতং, ন ভাতরা কতং, ন ভগিনিযা কতং, ন মিত্তামচ্চেহিকতং, ন ঞাতিসালোহিতেহি কতং, ন সমণব্রাহ্মণেহি কতং, ন দেৰতাহি কতং. ৰিমোক্খন্তিকমেতং বুদ্ধানং ভগৰন্তানং বোধিযা মূলে সহ সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণস্স পটিলাভা সচ্ছিকা পঞ্ঞত্তি যদিদং বুদ্ধো’’তি (মহানি. ১৯২) –
অযং নিদ্দেসপাল়িনযো. যস্মা চেত্থ তস্সা পটিসম্ভিদাপাল়িযা ভেদো নত্থি, তস্মা দ্ৰীসু একেনাপি অত্থসিদ্ধীতি দস্সনত্থং ‘‘পটিসম্ভিদানযো ৰা’’তি অনিযমত্থো ৰা-সদ্দো ৰুত্তো.