২. ধম্মানুস্সতিকথাৰণ্ণনা

১৪৬. ধম্মানুস্সতিন্তি এত্থ পদত্থো, সভাৰত্থো চ আদিতো ৰুত্তোযেৰাতি তং অনামসিত্ৰা ভাৰনাৰিধানমেৰ দস্সেতুং ‘‘ধম্মানুস্সতিং ভাৰেতুকামেনাপী’’তিআদি আরদ্ধং. কস্মা পনেত্থ বুদ্ধানুস্সতিযং ৰিয ‘‘অৰেচ্চপ্পসাদসমন্নাগতেনা’’তি ন ৰুত্তং. ননু এতা পটিপাটিযা ছ অনুস্সতিযো অরিযসাৰকানং ৰসেন দেসনং আরুল়্হাতি? সচ্চমেতং, এৰং সন্তেপি ‘‘পরিসুদ্ধসীলাদিগুণানং পুথুজ্জনানম্পি ইজ্ঝন্তী’’তি দস্সনত্থং ‘‘অৰেচ্চপ্পসাদসমন্নাগতেনা’’তি ইধ ন ৰুত্তং, অরিযসাৰকানং পন সুখেন ইজ্ঝন্তীতি. তথাপি পাল়িযং আগতত্তা চ বুদ্ধানুস্সতিনিদ্দেসে ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং, অযঞ্চ ৰিচারো পরতো আগমিস্সতেৰ.

১৪৭. পরিযত্তিধম্মোপীতি পি-সদ্দেন লোকুত্তরধম্মং সম্পিণ্ডেতি. ইতরেসূতি সন্দিট্ঠিকাদিপদেসু. লোকুত্তরধম্মোৰাতি অৰধারণং নিপ্পরিযাযেন সন্দিট্ঠিকাদিঅত্থং সন্ধায ৰুত্তং, পরিযাযতো পনেতে পরিযত্তিধম্মেপি সম্ভৰন্তেৰ. তথা হি পরিযত্তিধম্মো বহুস্সুতেন আগতাগমেন পরমেন সতিনেপক্কেন সমন্নাগতেন পঞ্ঞৰতা আদিকল্যাণতাদিৰিসেসতো সযং দট্ঠব্বোতি সন্দিট্ঠিকো. আচরিযপযিরুপাসনায ৰিনা ন লব্ভাতি চে? লোকুত্তরধম্মেপি সমানে কল্যাণমিত্তসন্নিস্সযেনেৰ সিজ্ঝনতো, তথা সত্থুসন্দস্সনেপি. ‘‘সন্দিট্ঠিযা জযতী’’তি অযং পনত্থো তিত্থিযনিম্মদ্দনে নিপ্পরিযাযতোৰ লব্ভতি, কিলেসজযে পরিযাযতো পরম্পরাহেতুভাৰতো. ‘‘সন্দিট্ঠং অরহতী’’তি অযম্পি অত্থো লব্ভতেৰ, সব্বসো সংকিলেসধম্মানং পহানং, ৰোদানধম্মানং পরিব্রূহনঞ্চ উদ্দিস্স পৰত্তত্তা. অযঞ্চ অত্থো ‘‘যে খো ত্ৰং, গোতমি, ধম্মে জানেয্যাসি, ইমে ধম্মা সরাগায সংৰত্তন্তি নো ৰিরাগায, সঞ্ঞোগায সংৰত্তন্তি নো ৰিসঞ্ঞোগায, সউপাদানায সংৰত্তন্তি নো অনুপাদানায. একংসেন, গোতমি, ধারেয্যাসি ‘নেসো ধম্মো, নেসো ৰিনযো, নেতং সত্থুসাসন’’’ন্তি (চূল়ৰ. ৪০৬; অ. নি. ৮.৫৩), ‘‘ধম্মাপি ৰো, ভিক্খৰে, পহাতব্বা, পগেৰ অধম্মা’’তি (ম. নি. ১.২৪০) চ এৰমাদীহি সুত্তপদেহি ৰিভাৰেতব্বো. অকালিকাধিগমুপাযতায অকালিকো. ৰিজ্জমানতাপরিসুদ্ধতাহি এহিপস্সৰিধিং অরহতীতি এহিপস্সিকো. ততো এৰ ৰট্টদুক্খনিত্থরণত্থিকেহি অত্তনো চিত্তে উপনযনং, চিত্তস্স ৰা তত্থ উপনযনং অরহতীতি ওপনেয্যিকো. ৰিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৰা পরিচযেন সম্মদেৰ অত্থৰেদং, ধম্মৰেদঞ্চ লভন্তেহি পচ্চত্তং ৰেদিতব্বো ৰিঞ্ঞূহীতি. এৰং সন্দিট্ঠিকাদিপদেসু পরিযত্তিধম্মম্পি পক্খিপিত্ৰা মনসিকারো যুজ্জতেৰ.

সাতি গাথা. সমন্তভদ্রকত্তাতি সব্বভাগেহি সুন্দরত্তা. ধম্মস্সাতি সাসনধম্মস্স. কিঞ্চাপি অৰযৰৰিনিমুত্তো সমুদাযো নাম পরমত্থতো কোচি নত্থি, যেসু পন অৰযৰেসু সমুদাযরূপেন অৰেক্খিতেসু ‘‘গাথা’’তি সমঞ্ঞা, তং ততো ভিন্নং ৰিয কত্ৰা সংসামিৰোহারং আরোপেত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘পঠমেন পাদেন আদিকল্যাণা’’তিআদিমাহ. ‘‘একানুসন্ধিক’’ন্তি ইদং নাতিবহুৰিভাগং যথানুসন্ধিনা একানুসন্ধিকং সন্ধায ৰুত্তং, ইতরস্স পন তেনেৰ দেসেতব্বধম্মৰিভাগেন আদিমজ্ঝপরিযোসানভাগা লব্ভন্তীতি. নিদানেনাতি কালদেসদেসকপরিসাদিঅপদিসনলক্খণেন নিদানগন্থেন. নিগমনেনাতি ‘‘ইদমৰোচা’’তিআদিকেন (সং. নি. ১.২৪৯), ‘‘ইতি যং তং ৰুত্তং, ইদমেতং পটিচ্চ ৰুত্ত’’ন্তি (অ. নি. ১০.২৭) ৰা যথাৰুত্তত্থনিগমনেন.

অযং কথা ৰিসেসতো সুত্তপিটকসংৰণ্ণনাতি কত্ৰা সুত্তপিটকৰসেন ধম্মস্স আদিকল্যাণাদিকং দস্সেত্ৰা ইদানি সুত্তপিটকৰিনযপিটকানং ৰসেন তং দস্সেতুং ‘‘সনিদানসউপ্পত্তিকত্তা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সনিদানসউপ্পত্তিকত্তাতি যথাৰুত্তনিদানেন সনিদানতায, সঅট্ঠুপ্পত্তিকতায চ. ৰেনেয্যানং অনুরূপতোতি সিক্খাপদপঞ্ঞত্তিযা, ধম্মদেসনায চ তংতংসিক্খাপদভাৰেন পঞ্ঞাপিযমানস্স ৰেনেয্যজ্ঝাসযানুরূপং পৰত্তিযমানস্স অনুরূপতো. অত্থস্সাতি দেসিযমানস্স চ সীলাদিঅত্থস্স. ‘‘তং কিস্স হেতু (সং. নি. ১.২৪৯)? সেয্যথাপি, ভিক্খৰে’’তিআদিনা (সং. নি. ৩.৯৫) তত্থ তত্থ হেতূপমাগহণেন হেতুদাহরণযুত্ততো.

এৰং সুত্তৰিনযৰসেন পরিযত্তিধম্মস্স আদিমজ্ঝপরিযোসানকল্যাণতং দস্সেত্ৰা ইদানি তীণি পিটকানি একজ্ঝং গহেত্ৰা তং দস্সেতুং ‘‘সকলোপী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সাসনধম্মোতি –

‘‘সব্বপাপস্স অকরণং, কুসলস্স উপসম্পদা;

সচিত্তপরিযোদপনং, এতং বুদ্ধান সাসন’’ন্তি. (ধ. প. ১৮৩; দী. নি. ২.৯০) –

এৰং ৰুত্তস্স সত্থুসাসনস্স পকাসকো পরিযত্তিধম্মো. সীলেন আদিকল্যাণো সীলমূলকত্তা সাসনস্স. সমথাদীহি মজ্ঝেকল্যাণো তেসং সাসনসম্পত্তিযা ৰেমজ্ঝভাৰতো. নিব্বানেন পরিযোসানকল্যাণো তদধিগমতো উত্তরিকরণীযাভাৰতো. সাসনে সম্মাপটিপত্তি নাম পঞ্ঞায হোতি, তস্সা চ সীলং, সমাধি চ মূলন্তি আহ ‘‘সীলসমাধীহি আদিকল্যাণো’’তি. পঞ্ঞা পন অনুবোধপটিৰেধৰসেন দুৰিধাতি তদুভযম্পি গণ্হন্তো ‘‘ৰিপস্সনামগ্গেহি মজ্ঝেকল্যাণো’’তি আহ. তস্স নিপ্ফত্তি ফলং, কিচ্চং নিব্বানসচ্ছিকিরিযা, ততো পরং কত্তব্বং নত্থীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ফলনিব্বানেহি পরিযোসানকল্যাণো’’তি. ফলগ্গহণেন ৰা সউপাদিসেসনিব্বানমাহ, ইতরেন ইতরং, তদুভযঞ্চ সাসনসম্পত্তিযা ওসানন্তি আহ ‘‘ফলনিব্বানেহি পরিযোসানকল্যাণো’’তি.

বুদ্ধস্স সুবোধিতা সম্মাসম্বুদ্ধতা, তায আদিকল্যাণো তপ্পভৰত্তা. সব্বসো সংকিলেসপ্পহানং ৰোদানং, পারিপূরী চ ধম্মসুধম্মতা, তায মজ্ঝেকল্যাণো তংসরীরত্তা. সত্থারা যথানুসিট্ঠং তথা পটিপত্তি সঙ্ঘসুপ্পটিপত্তি, তায পরিযোসানকল্যাণো, তায সাসনস্স লোকে সুপ্পতিট্ঠিতভাৰতো. তন্তি সাসনধম্মং. তথত্তাযাতি যথত্তায ভগৰতা ধম্মো দেসিতো, তথত্তায তথভাৰায. সো পন অভিসম্বোধি পচ্চেকবোধি সাৰকবোধীতি তিৰিধো, ইতো অঞ্ঞথা নিব্বানাধিগমস্স অভাৰতো. তত্থ সব্বগুণেহি অগ্গভাৰতো, ইতরবোধিদ্ৰযমূলতায চ পঠমায বোধিযা আদিকল্যাণতা, গুণেহি ৰেমজ্ঝভাৰতো দুতিযায মজ্ঝেকল্যাণতা, তদুভযাৰরতায, তদোসানতায চ সাসনধম্মস্স ততিযায পরিযোসানকল্যাণতা ৰুত্তা.

এসোতি সাসনধম্মো. নীৰরণৰিক্খম্ভনতোতি ৰিমুত্তাযতনসীসে ঠত্ৰা সদ্ধম্মং সুণন্তস্স নীৰরণানং ৰিক্খম্ভনসম্ভৰতো. ৰুত্তং হেতং –

‘‘যথা যথাৰুসো, ভিক্খুনো সত্থা ৰা ধম্মং দেসেতি, অঞ্ঞতরো ৰা গরুট্ঠানিযো সব্রহ্মচারী, তথা তথা সো তত্থ লভতি অত্থৰেদং লভতি ধম্মৰেদ’’ন্তি (অ. নি. ৫.২৬).

‘‘যস্মিং, ভিক্খৰে, সমযে অরিযসাৰকো ওহিতসোতো ধম্মং সুণাতি, পঞ্চস্স নীৰরণানি তস্মিং সমযে পহীনানি হোন্তী’’তি (সং. নি. ৫.২১৯) –

চ আদি. সমথৰিপস্সনাসুখাৰহনতোতি সমথসুখস্স চ ৰিপস্সনাসুখস্স চ সম্পাদনতো. ৰুত্তম্পি চেতং –

‘‘সো ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি সৰিতক্কং সৰিচারং ৰিৰেকজং পীতিসুখ’’ন্তিআদি (দী. নি. ১.২৭৯; ম. নি. ২.১৩৮).

তথা –

‘‘যতো যতো সম্মসতি, খন্ধানং উদযব্বযং;

লভতী পীতিপামোজ্জং, অমতং তং ৰিজানতং;

অমানুসী রতী হোতি, সম্মা ধম্মং ৰিপস্সতো’’তি চ. (ধ. প. ৩৭৪, ৩৭৩);

তথাপটিপন্নোতি যথা সমথৰিপস্সনাসুখং আৰহতি, যথা ৰা সত্থারা অনুসিট্ঠং, তথা পটিপন্নো সাসনধম্মো. তাদিভাৰাৰহনতোতি ছল়ঙ্গুপেক্খাৰসেন ইট্ঠাদীসু তাদিভাৰস্স লোকধম্মেহি অনুপলেপস্স আৰহনতো. এস ভগৰা ৰুত্তনযেন তিৰিধকল্যাণং ধম্মং দেসেন্তো যং সাসনব্রহ্মচরিযং, মগ্গব্রহ্মচরিযঞ্চ পকাসেতি, তং যথানুরূপং অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং, ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা সব্যঞ্জনন্তি যোজনা.

তত্থ অৰিসেসেন তিস্সো সিক্খা, সকলো চ তন্তিধম্মো সাসনব্রহ্মচরিযং. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘কতমেসানং খো, ভন্তে, বুদ্ধানং ভগৰন্তানং ব্রহ্মচরিযং নচিরট্ঠিতিকং অহোসী’’তিআদি (পারা. ১৮). সব্বসিক্খানং মণ্ডভূতসিক্খত্তযসঙ্গহিতো অরিযমগ্গো মগ্গব্রহ্মচরিযং. যং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘খীণা জাতি, ৰুসিতং ব্রহ্মচরিযং, কতং করণীয’’ন্তি (মহাৰ. ২৩; সং. নি. ৫.১৮৬). যথানুরূপন্তি যথারহং. সিক্খত্তযসঙ্গহং হি সাসনব্রহ্মচরিযং অত্থসম্পত্তিযা সাত্থং. মগ্গব্রহ্মচরিযে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. অত্থসম্পত্তিযাতি সম্পন্নত্থতায. সম্পত্তিঅত্থো হি ইধ সহ-সদ্দো. ইতরং পন যথাৰুত্তেনত্থেন সাত্থং, সব্যঞ্জনঞ্চ. যে পনেত্থ ‘‘ৰচনসভাৰং সাত্থং, অত্থসভাৰং সব্যঞ্জন’’ন্তি ৰিভজিত্ৰা ৰদন্তি, তং ন সুন্দরং, তথা ৰিভত্তস্স পরিযত্তিধম্মস্স অভাৰতো. সদ্দত্থা হি অভিন্নরূপা ৰিয হুত্ৰা ৰিনিযোগং গচ্ছন্তি. তথা হি নেসং লোকিযামিস্সীভাৰং পটিজানন্তি. সতিপি ৰা ভেদে ‘‘সব্যঞ্জন’’ন্তি এত্থ যদি তুল্যযোগো অধিপ্পেতো ‘‘সপুত্তো আগতো’’তিআদীসু ৰিয, এৰং সতি ‘‘অত্থপটিসরণা, ভিক্খৰে, হোথ, মা ব্যঞ্জনপটিসরণা’’তি অত্থপ্পধানৰাদো বাধিতো সিযা, অথ ৰিজ্জমানতামত্তং ‘‘সলোমকো সপক্খকো’’তিআদীসু ৰিয ব্যঞ্জনসম্পত্তি অগ্গহিতা সিযা. তস্মা অট্ঠকথাযং ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো গহেতব্বো.

সাত্থং সব্যঞ্জনন্তি এত্থ নেত্তিনযেনাপি অত্থং দস্সেতুং ‘‘সঙ্কাসন…পে… সব্যঞ্জন’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থ যদিপি নেত্তিযং ব্যঞ্জনমুখেন ব্যঞ্জনত্থগ্গহণং হোতীতি ‘‘অক্খরং পদ’’ন্তিআদিনা (নেত্তি. ৪ দ্ৰাদসপদ) ব্যঞ্জনপদানি পঠমং উদ্দিট্ঠানি, ইধ পন পাল়িযং ‘‘সাত্থং সব্যঞ্জন’’ন্তি আগতত্তা অত্থপদানিযেৰ পঠমং দস্সেতুং ‘‘সঙ্কাসনপকাসনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সঙ্খেপতো কাসনং দীপনং সঙ্কাসনং ‘‘মঞ্ঞমানো ভিক্খু বদ্ধো মারস্স, অমঞ্ঞমানো মুত্তো’’তিআদীসু (সং. নি. ৩.৬৪) ৰিয. তত্তকেন হি তেন ভিক্খুনা পটিৰিদ্ধং. তেনাহ ‘‘অঞ্ঞাতং ভগৰা’’তিআদি. পঠমং কাসনং পকাসনং. আদিকম্মস্মিং হি অযং পসদ্দো ‘‘পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতী’’তিআদীসু (সং. নি. ২.২০) ৰিয. তিক্খিন্দ্রিযাপেক্খং চেতং পদদ্ৰযং উদ্দেসভাৰতো. তিক্খিন্দ্রিযো হি সঙ্খেপতো পঠমঞ্চ ৰুত্তমত্থং পটিপজ্জতি. সংখিত্তস্স ৰিত্থারৰচনং, সকিং ৰুত্তস্স পুন ৰচনঞ্চ ৰিৰরণৰিভজনানি. যথা ‘‘কুসলা ধম্মা’’তি সঙ্খেপতো সকিংযেৰ চ ৰুত্তস্স অত্থস্স ‘‘কতমে ধম্মা কুসলা? যস্মিং সমযে কামাৰচরং কুসলং চিত্ত’’ন্তিআদিনা (ধ. স. ১) ৰিত্থারতো ৰিৰরণৰসেন, ৰিভজনৰসেন চ পুন ৰচনং. মজ্ঝিমিন্দ্রিযাপেক্খমেতং পদদ্ৰযং নিদ্দেসভাৰতো. ৰিৰটস্স ৰিত্থারতরাভিধানং, ৰিভত্তস্স চ পকারেহি ঞাপনং ৰেনেয্যানং চিত্তপরিতোসনং উত্তানীকরণপঞ্ঞাপনানি. যথা ‘‘ফস্সো হোতী’’তিআদিনা (ধ. স. ২) ৰিৰটৰিভত্তস্স অত্থস্স ‘‘কতমো তস্মিং সমযে ফস্সো? যো তস্মিং সমযে ফস্সো ফুসনা সম্ফুসনা’’তিআদিনা (ধ. স. ২) উত্তানীকিরিযা, পঞ্ঞাপনা চ. মুদিন্দ্রিযাপেক্খমেতং পদদ্ৰযং পটিনিদ্দেসভাৰতো. ‘‘পঞ্ঞাপনপট্ঠপনৰিৰরণৰিভজনউত্তানীকরণপকাসনঅত্থপদসমাযোগতো’’তিপি পাঠো.

কথং পনাযং পাঠৰিকপ্পো জাতোতি? ৰুচ্চতে – নেত্তিপাল়িযং আগতনযেন পুরিমপাঠো. তত্থ হি –

‘‘সঙ্কাসনা পকাসনা,

ৰিৰরণা ৰিভজনুত্তানীকম্মপঞ্ঞত্তি;

এতেহি ছহি পদেহি,

অত্থো কম্মঞ্চ নিদ্দিট্ঠ’’ন্তি. (নেত্তি. ৪ দ্ৰাদসপদ) –

দেসনাহারযোজনায চ এতস্সেৰত্থস্স ‘‘সঙ্কাসনা পকাসনা’’তিআদিনা আগতং. পচ্ছিমো পন ‘‘পঞ্ঞপেতি পট্ঠপেতি ৰিৰরতি ৰিভজতি উত্তানীকরোতি ‘পস্সথা’তি চাহা’’তি (সং. নি. ২.২০) সুত্তে আগতনযেন ব্যঞ্জনমত্তকতো. এৰঞ্চ নেসং দ্ৰিন্নং পাঠানং ৰিসেসো, ন অত্থতো. তথা হি সঙ্খেপতো ‘‘পঠমং ঞাপনং পঞ্ঞাপনং, পঠমমেৰ ঠপনং পট্ঠপন’’ন্তি ইমানি পদানি সঙ্কাসনপকাসনপদেহি অত্থতো অৰিসিট্ঠানি. যঞ্চ পুরিমপাঠে ছট্ঠং পদং ‘‘পকারতো ঞাপন’’ন্তি পঞ্ঞাপনং ৰুত্তং, তং দুতিযপাঠে পকাসনপদেন ‘‘নিব্বিসেসং পকারতো কাসন’’ন্তি কত্ৰা. যস্মা ঞাপনকাসনানি অত্থাৰভাসনসভাৰতায অভিন্নানি, সব্বেসঞ্চ ৰেনেয্যানং চিত্তস্স তোসনং, বুদ্ধিযা চ নিসানং যাথাৰতো ৰত্থুসভাৰাৰভাসনে জাযতীতি. এৰং অত্থপদরূপত্তা পরিযত্তিঅত্থস্স যথাৰুত্তছঅত্থপদসমাযোগতো সাত্থং সাসনং.

অক্খরপদব্যঞ্জনাকারনিরুত্তিনিদ্দেসসম্পত্তিযাতি এত্থ উচ্চারণৰেলাযং অপরিযোসিতে পদে ৰণ্ণো অক্খরং. ‘‘একক্খরং পদং অক্খর’’ন্তি একে ‘‘আ এৰং কির ত’’ন্তিআদীসু আ-কারাদযো ৰিয. ‘‘ৰিসুদ্ধকরণানং মনসা দেসনাৰাচায অক্খরণতো অক্খর’’ন্তি অঞ্ঞে. ৰিভত্তিযন্তং অত্থঞাপনতো পদং. সঙ্খেপতো ৰুত্তং পদাভিহিতং অত্থং ব্যঞ্জেতীতি ব্যঞ্জনং, ৰাক্যং. ‘‘কিরিযাপদং অব্যযকারকৰিসেসনযুত্তং ৰাক্য’’ন্তি হি ৰদন্তি. পকারতো ৰাক্যৰিভাগো আকারো. আকারাভিহিতং নিব্বচনং নিরুত্তি. নিব্বচনৰিত্থারো নিস্সেসুপদেসতো নিদ্দেসো. এতেসং অক্খরাদীনং ব্যঞ্জনপদানং সম্পত্তিযা সম্পন্নতায সব্যঞ্জনং.

তত্রাযমস্স অত্থপদসমাযোগো, ব্যঞ্জনসম্পত্তি চ – অক্খরেহি সঙ্কাসেতি, পদেহি পকাসেতি, ব্যঞ্জনেহি ৰিৰরতি, আকারেহি ৰিভজতি, নিরুত্তীহি উত্তানীকরোতি, নিদ্দেসেহি পঞ্ঞপেতি, তথা অক্খরেহি উগ্ঘাটেত্ৰা পদেহি ৰিনেতি উগ্ঘটিতঞ্ঞুং, ব্যঞ্জনেহি ৰিপঞ্চেত্ৰা আকারেহি ৰিনেতি ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুং, নিরুত্তীহি নেত্ৰা নিদ্দেসেহি ৰিনেতি নেয্যং. এৰঞ্চাযং ধম্মো উগ্ঘটিযমানো উগ্ঘটিতঞ্ঞুং ৰিনেতি, ৰিপঞ্চিযমানো ৰিপঞ্চিতঞ্ঞুং, নিয্যমানো নেয্যং. তত্থ উগ্ঘটনা আদি, ৰিপঞ্চনা মজ্ঝে, নযনমন্তে. এৰং তীসু কালেসু তিধা দেসিতো দোসত্তযৰিধমনো গুণত্তযাৰহো তিৰিধৰেনেয্যৰিনযনোতি. এৰম্পি তিৰিধকল্যাণোযং ধম্মো অত্থব্যঞ্জনপারিপূরিযা ‘‘সাত্থো সব্যঞ্জনো’’তি ৰেদিতব্বো ‘‘পরিপুণ্ণো, পরিসুদ্ধো’’তি চ.

অত্থগম্ভীরতাতিআদীসু অত্থো নাম তন্তিঅত্থো. ধম্মো তন্তি. পটিৰেধো তন্তিযা, তন্তিঅত্থস্স চ যথাভূতাৰবোধো. দেসনা মনসা ৰৰত্থাপিতায তন্তিযা দেসনা. তে পনেতে অত্থাদযো যস্মা সসাদীহি ৰিয মহাসমুদ্দো মন্দবুদ্ধীহি দুক্খোগাহা, অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীরা. অথ ৰা অত্থো নাম হেতুফলং. ধম্মো হেতু. দেসনা পঞ্ঞত্তি, যথাধম্মং ধম্মাভিলাপো, অনুলোমপটিলোমসঙ্খেপৰিত্থারাদিৰসেন ৰা কথনং. পটিৰেধো অভিসমযো, অত্থানুরূপং ধম্মেসু, ধম্মানুরূপং অত্থেসু, পঞ্ঞত্তিপথানুরূপং পঞ্ঞত্তীসু অৰবোধো, তেসং তেসং ৰা ধম্মানং পটিৰিজ্ঝিতব্বো সলক্খণসঙ্খাতো অৰিপরীতসভাৰো. তেপি চেতে অত্থাদযো যস্মা অনুপচিতকুসলসম্ভারেহি দুপ্পঞ্ঞেহি সসাদীহি ৰিয মহাসমুদ্দো দুক্খোগাহা, অলব্ভনেয্যপতিট্ঠা চ, তস্মা গম্ভীরা. তেসু পটিৰেধস্সাপি অত্থসন্নিস্সিতত্তা ৰুত্তং ‘‘অত্থগম্ভীরতাপটিৰেধগম্ভীরতাহি সাত্থ’’ন্তি অত্থগুণদীপনতো. তাসং ধম্মদেসনানং ব্যঞ্জনসন্নিস্সিতত্তা ৰুত্তং ‘‘ধম্মগম্ভীরতাদেসনাগম্ভীরতাহি সব্যঞ্জন’’ন্তি তাসং ব্যঞ্জনসম্পত্তিদীপনতো.

অত্থেসু পভেদগতং ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা. অত্থধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাসু পভেদগতং ঞাণং পটিভানপটিসম্ভিদাতি ইমিস্সাপি পটিসম্ভিদায অত্থৰিসযত্তা আহ ‘‘অত্থপটিভানপটিসম্ভিদাৰিসযতো সাত্থ’’ন্তি, অত্থসম্পত্তিযা অসতি তদভাৰতো. ধম্মোতি তন্তি. নিরুত্তীতি তন্তিপদানং নিদ্ধারেত্ৰা ৰচনং. তত্থ পভেদগতানি ঞাণানি ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাতি আহ ‘‘ধম্মনিরুত্তিপটিসম্ভিদাৰিসযতো সব্যঞ্জনন্তি, অসতি ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা তদভাৰতো. পরিক্খকজনপ্পসাদকন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা পরিক্খকজনানং কিংকুসলগৰেসীনং পসাদাৰহং, তস্মা সাত্থং. অত্থসম্পন্নন্তি ফলেন হেতুনো অনুমানং নদীপূরেন ৰিয উপরি ৰুট্ঠিপ্পৰত্তিযা. সাত্থকতা পনস্স পণ্ডিতৰেদনীযতায, সা পরমগম্ভীরসণ্হসুখুমভাৰতো ৰেদিতব্বা. ৰুত্তঞ্হেতং ‘‘গম্ভীরো দুদ্দসো’’তিআদি (মহাৰ. ৮). লোকিযজনপ্পসাদকন্তি সব্যঞ্জনন্তি যস্মা লোকিযজনস্স পসাদাৰহং, তস্মা সব্যঞ্জনং. লোকিযজনো হি ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা তুস্সতি, ইধাপি ফলেন হেতুনো অনুমানং. সব্যঞ্জনতা পনস্স সদ্ধেয্যতায, সা আদিকল্যাণাদিভাৰতো ৰেদিতব্বা.

অথ ৰা পণ্ডিতৰেদনীযতো সাত্থ’’ন্তি পঞ্ঞাপদট্ঠানতায অত্থসম্পন্নতং আহ, ততো পরিক্খকজনপ্পসাদকং. সদ্ধেয্যতো সব্যঞ্জনন্তি সদ্ধাপদট্ঠানতায ব্যঞ্জনসম্পন্নতং, ততো লোকিযজনপ্পসাদকন্তি এৰমেত্থ অত্থো দট্ঠব্বো. গম্ভীরাধিপ্পাযতো সাত্থন্তি অধিপ্পাযতো অগাধাপারতায অত্থসম্পন্নং অঞ্ঞথা তদভাৰতো. উত্তানপদতো সব্যঞ্জনন্তি সুবোধসদ্দতায ব্যঞ্জনসম্পন্নং, পরমগম্ভীরস্সপি অত্থস্স ৰেনেয্যানং সুৰিঞ্ঞেয্যভাৰাপাদনতো. সব্বোপেস পঠমস্স অত্থদ্ৰযস্স পভেদো দট্ঠব্বো, তথা চেৰ তত্থ তত্থ সংৰণ্ণিতং. তথা হেত্থ ৰিকপ্পস্স, সমুচ্চযস্স ৰা অগ্গহণং. উপনেতব্বস্সাতি পক্খিপিতব্বস্স ৰোদানত্থস্স অৰুত্তস্স অভাৰতো. সকলপরিপুণ্ণভাৰেনাতি সব্বভাগেহি পরিপুণ্ণতায. অপনেতব্বস্সাতি সংকিলেসধম্মস্স.

পটিপত্তিযাতি সীলৰিসুদ্ধিযাদিসম্মাপটিপত্তিযা, তন্নিমিত্তং. অধিগমব্যত্তিতোতি সচ্চপটিৰেধেন অধিগমৰেয্যত্তিযসব্ভাৰতো সাত্থং কপিলৰতাদি ৰিয তুচ্ছং নিরত্থকং অহুত্ৰা অত্থসম্পন্নন্তি কত্ৰা. পরিযত্তিযাতি পরিযত্তিধম্মপরিচযেন. আগমব্যত্তিতোতি দুরক্খাতধম্মেসু পরিচযং করোন্তস্স ৰিয সম্মোহং অজনেত্ৰা বাহুসচ্চৰেয্যত্তিযসব্ভাৰতো সব্যঞ্চনং. ব্যঞ্জনসম্পত্তিযা হি সতি আগমব্যত্তীতি. সীলাদিপঞ্চধম্মক্খন্ধযুত্ততোতি সীলাদীহি পঞ্চহি ধম্মকোট্ঠাসেহি অৰিরহিতত্তা. কেৰলপরিপুণ্ণং অনৰসেসেন সমন্ততো পুণ্ণং পূরিতং. নিরুপক্কিলেসতোতি দিট্ঠিমানাদিউপক্কিলেসাভাৰতো. নিত্থরণত্থাযাতি ৰট্টদুক্খতো নিস্সরণায. লোকামিসনিরপেক্খতোতি কথঞ্চিপি তণ্হাসন্নিস্সযস্স অনিস্সযনতো.

এৰং আদিকল্যাণতাদিঅপদেসেন সত্থু পুরিমৰেসারজ্জদ্ৰযৰসেন ধম্মস্স স্ৰাক্খাততং ৰিভাৰেত্ৰা ইদানি পচ্ছিমৰেসারজ্জদ্ৰযৰসেনাপি তং দস্সেতুং ‘‘অত্থৰিপল্লাসাভাৰতো ৰা সুট্ঠু অক্খাতোতি স্ৰাক্খাতো’’তি ৰত্ৰা তমত্থং ব্যতিরেকমুখেন ৰিভাৰেন্তো ‘‘যথা হী’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰিপল্লাসমাপজ্জতীতি তেসং ধম্মে ‘‘অন্তরাযিকা’’তি ৰুত্তধম্মানং ৰিপাকাদীনং অন্তরাযিকত্তাভাৰতো একংসেন অপাযূপপত্তিহেতুতায অভাৰতো. নিয্যানিকত্তাভাৰতোতি অতম্মযতাভাৰতো, সংসারতো চ নিয্যানিকাতি ৰুত্তধম্মানং একচ্চযঞ্ঞকিরিযাপকতিপুরিসন্তরঞ্ঞাণাদীনং ততো নিয্যানিকত্তাভাৰতো ৰিপরীতো এৰ হোতি. তেনাতি অত্থস্স ৰিপল্লাসাপজ্জনেন. তে অঞ্ঞতিত্থিযা. তথাভাৰানতিক্কমনতোতি কম্মন্তরাযাদীনং পঞ্চন্নং অন্তরাযিকভাৰস্স অরিযমগ্গধম্মানং নিয্যানিকভাৰস্স কদাচিপি অনতিৰত্তনতো.

নিব্বানানুরূপায পটিপত্তিযাতি অধিগন্তব্বস্স সব্বসঙ্খতৰিনিস্সটস্স নিব্বানস্স অনুরূপায সব্বসঙ্খারনিস্সরণূপাযভূতায সপুব্বভাগায সম্মাপটিপত্তিযা অক্খাতত্তাতি যোজনা. পটিপদানুরূপস্সাতি সব্বদুক্খনিয্যানিকভূতা আরম্মণকরণমত্তেনাপি কিলেসেহি অনামসনীযা যাদিসী পটিপদা, তদনুরূপস্স. সুপঞ্ঞত্তাতি সীলাদিক্খন্ধত্তযসঙ্গহিতা সম্মাদিট্ঠিআদিপ্পভেদা মিচ্ছাদিট্ঠিআদীনং পহাযিকভাৰেন সুট্ঠু সম্মদেৰ ৰিহিতা. সংসন্দতি কিলেসমলৰিসুদ্ধিতায সমেতি. এৰং মগ্গনিব্বানানং পটিপদাপটিপজ্জনীযভাৰেহি অঞ্ঞমঞ্ঞানুরূপতায স্ৰাক্খাততং দস্সেত্ৰা ইদানি তিৰিধস্সাপি লোকুত্তরধম্মস্স পচ্চেকং স্ৰাক্খাততং দস্সেতুং ‘‘অরিযমগ্গো চেত্থা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অন্তদ্ৰযন্তি সস্সতুচ্ছেদং, কামসুখঅত্তকিলমথানুযোগং, লীনুদ্ধচ্চং, পতিট্ঠানাযূহনন্তি এৰং পভেদং অন্তদ্ৰযং. অনুপগম্মাতি অনুপগন্ত্ৰা, অনুপগমনহেতু ৰা. পটিপস্সদ্ধকিলেসানীতি সুট্ঠু ৰূপসন্তকিলেসানি, পটিপস্সদ্ধিপ্পহানৰসেন সম্মদেৰ পহীনদোসানি. সস্সতাদিসভাৰৰসেনাতি ‘‘সস্সতঞ্চ ৰো, ভিক্খৰে, ধম্মং দেসেস্সামি অমতঞ্চ তাণঞ্চ লেণঞ্চা’’তিআদিনা তেসু তেসু সুত্তেসু সস্সতাদিভাৰকিত্তনৰসেন.

১৪৮. ‘‘রাগাদীনং অভাৰং করোন্তেন অরিযপুগ্গলেন সামং দট্ঠব্বো’’তি ইমিনা ‘‘অরিযমগ্গেন মম রাগাদযো পহীনা’’তি সযং অত্তনা অনঞ্ঞনেয্যেন দট্ঠব্বোতি সন্দিট্ঠি, সন্দিট্ঠি এৰ সন্দিট্ঠিকো.

তেন তেন অরিযসাৰকেন পরসদ্ধায পরস্স সদ্দহনেন পরনেয্যেন গন্তব্বতং হিত্ৰা ঞাপেতব্বতং পহায পচ্চৰেক্খণঞাণেন করণভূতেন. পসত্থা দিট্ঠি সন্দিট্ঠি যথা সম্বোজ্ঝঙ্গো. অরিযমগ্গো অত্তনা সম্পযুত্তায সন্দিট্ঠিযা কিলেসে জযতি, অরিযফলং তায এৰ অত্তনো কারণভূতায, নিব্বানং আরম্মণকরণেন অত্তনো ৰিসযীভূতায সন্দিট্ঠিযা কিলেসে জযতীতি যোজনা.

ভাৰনাভিসমযৰসেন মগ্গধম্মো. সচ্ছিকিরিযাভিসমযৰসেন নিব্বানধম্মো. ফলম্পি হেট্ঠিমং সকদাগামিৰিপস্সনাদীনং পচ্চযভাৰেন উপরি মগ্গাধিগমস্স উপনিস্সযভাৰতো পরিযাযতো ‘‘দিস্সমানো ৰট্টভযং নিৰত্তেতী’’তি ৰত্তব্বতং লভতি.

১৪৯. নাস্স কালোতি নাস্স আগমেতব্বো কালো অত্থি. যথা হি লোকিযকুসলস্স ‘‘উপপজ্জে, অপরপরিযাযে’’তিআদিনা ফলদানং পতি আগমেতব্বো কালো অত্থি, ন এৰমেতস্সাতি অত্থো. তেনাহ ‘‘ন পঞ্চাহা’’তিআদি. পকট্ঠোতি দূরো. ফলদানং পতি কালো পকট্ঠো অস্সাতি কালিকো, কালন্তরফলদাযী. তেনাহ ‘‘অত্তনো ফলদানে’’তি. পত্তোতি উপনীতো. ইদন্তি ‘‘অকালিকো’’তি পদং.

১৫০. ৰিধিন্তি ৰিধানং, ‘‘এহি পস্সা’’তি এৰংপৰত্তৰিধিৰচনং. ৰিজ্জমানত্তাতি পরমত্থতো উপলব্ভমানত্তা. পরিসুদ্ধত্তাতি কিলেসমলৰিরহেন সব্বথা ৰিসুদ্ধত্তা. অমনুঞ্ঞম্পি কদাচি পযোজনৰসেন যথাসভাৰপ্পকাসনেন দস্সেতব্বং ভৰেয্যাতি তদভাৰং দস্সেন্তো আহ ‘‘মনুঞ্ঞভাৰপ্পকাসনেনা’’তি.

১৫১. উপনেতব্বোতি উপনেয্যো, উপনেয্যোৰ ওপনেয্যিকোতি ইমস্স অত্থস্স অধিপ্পেতত্তা আহ ‘‘উপনেতব্বোতি ওপনেয্যিকো’’তি. চিত্তে উপনযনং উপ্পাদনন্তি আহ ‘‘ইদং সঙ্খতে লোকুত্তরধম্মে যুজ্জতী’’তি. চিত্তে উপনযনন্তি পন আরম্মণভূতস্স ধম্মস্স আরম্মণভাৰূপনযনে অধিপ্পেতে অসঙ্খতেপি যুজ্জেয্য ‘‘আরম্মণকরণসঙ্খাতং উপনযনং অরহতীতি ওপনেয্যিকো’’তি. অল্লীযনন্তি ফুসনং. নিব্বানং উপনেতি অরিযপুগ্গলন্তি অধিপ্পাযো.

১৫২. ৰিঞ্ঞূহীতি ৰিদূহি, পটিৰিদ্ধসচ্চেহীতি অত্থো. তে পন একংসতো উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদযো হোন্তীতি আহ ‘‘উগ্ঘটিতঞ্ঞূআদীহী’’তি. ‘‘পচ্চত্ত’’ন্তি এতস্স ‘‘পতি অত্তনী’’তি ভুম্মৰসেন অত্থো গহেতব্বোতি আহ ‘‘অত্তনি অত্তনী’’তি. ৰেদিতব্বোতি ৰুত্তং, কথং ৰেদিতব্বোতি আহ ‘‘ভাৰিতো মে’’তিআদি. তত্থ ‘‘মে’’তি ইমিনা ‘‘পচ্চত্ত’’ন্তি পদেন ৰুত্তমত্থং অন্ৰযতো দস্সেত্ৰা পুন ব্যতিরেকেন দস্সেতুং ‘‘ন হী’’তিআদি ৰুত্তং, তং সুৰিঞ্ঞেয্যমেৰ. ‘‘ৰিঞ্ঞূহী’’তি ইদং অন্তোগধাৰধারণন্তি দস্সেন্তো ‘‘বালানং পন অৰিসযো চেসা’’তি আহ.

এৰং আদিকল্যাণতাদিনা অঞ্ঞমঞ্ঞস্স অনুরূপদেসনায ধম্মস্স স্ৰাক্খাততং দস্সেত্ৰা ইদানি পুরিমস্স পুরিমস্স পচ্ছিমং পচ্ছিমং পদং কারণৰচনন্তি দস্সেন্তো ‘‘অপিচা’’তিআদিমাহ. তত্থ সন্দিট্ঠিকত্তাতি যস্মা অযং ধম্মো ৰুত্তনযেন সামং দট্ঠব্বো, সন্দিট্ঠিযা কিলেসে ৰিদ্ধংসেতি, সন্দস্সনঞ্চ অরহতি, তস্মা স্ৰাক্খাতো দুরক্খাতে তিত্থিযধম্মে তদভাৰতো. ইমিনা নযেন সেসপদেসুপি যথারহং অত্থো দট্ঠব্বো.

১৫৩. তস্সেৰন্তিআদীসু যং ৰত্তব্বং, তং বুদ্ধানুস্সতিযং ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বং.