৩. কম্মট্ঠানগ্গহণনিদ্দেসৰণ্ণনা
৩৮. অপ্পিচ্ছতাদীহীতি অপ্পিচ্ছতাসন্তুট্ঠিসল্লেখপৰিৰেকাপচযৰীরিযারম্ভাদীহি. পরিযোদাতেতি সুৰিসুদ্ধে নিরুপক্কিলেসে. ইমস্মিং সীলেতি যথাৰুত্তে চতুপারিসুদ্ধিসীলে. ‘‘চিত্তং ভাৰয’’ন্তি ইমমেৰ দেসনং সন্ধাযাহ ‘‘অতিসঙ্খেপদেসিতত্তা’’তি. কো সমাধীতি সরূপপুচ্ছা. কেনট্ঠেন সমাধীতি কেন অত্থেন সমাধীতি ৰুচ্চতি, ‘‘সমাধী’’তি পদং কং অভিধেয্যত্থং নিস্সায পৰত্তন্তি অত্থো. কতিৰিধোতি পভেদপুচ্ছা.
‘‘কো সমাধী’’তি কামঞ্চাযং সরূপপুচ্ছা, ৰিভাগৰন্তানং পন সরূপৰিভাৰনং ৰিভাগদস্সনমুখেনেৰ হোতীতি ৰিভাগো তাৰ অনৰসেসতো দস্সেতব্বো. তংদস্সনে চ অযমাদীনৰোতি দস্সেতুং ‘‘সমাধি বহুৰিধো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ বহুৰিধোতি কুসলাদিৰসেন অনেকৰিধো. নানপ্পকারকোতি আলম্বনমনসিকারছন্দপণিধিঅধিমোক্খঅভিনীহারসঞ্ঞানানত্তাদিনানপ্পকারো. ন সাধেয্যাতি লোকিযসমাধিস্স ভাৰনা ইধ অধিপ্পেতত্থো, তঞ্চ ন সাধেয্য. ঝানৰিমোক্খাদীসু হি সমাধিং উদ্ধরিত্ৰা তস্স লব্ভমানেহি ৰিভাগেহি ৰিস্সজ্জনে করিযমানে ঝানৰিভঙ্গাদীসু (ৰিভ. ৫০৮ আদযো) আগতো সব্বো সমাধিপভেদো ৰিস্সজ্জেতব্বো সিযা. তথা চ সতি য্ৰাযং লোকিযসমাধিস্স ভাৰনাৰিধি অধিপ্পেতো, তস্স ৰিস্সজ্জনায ওকাসোৰ ন ভৰেয্য. কিঞ্চ যেনস্স তিকচতুক্কঝানিকেন হীনাদিভেদভিন্নেন পৰত্তিৰিভাগেন ব্রহ্মপারিসজ্জাদিৰসেন নৰৰিধো, পঞ্চমজ্ঝানিকেন ৰেহপ্ফলাদিৰসেন দসৰিধো ৰা একাদসৰিধো ৰা ভৰপ্পভেদো নিপ্পজ্জতি. স্ৰাস্স পৰত্তিৰিভাগো অযং সোতি নিদ্ধারেত্ৰা ৰুচ্চমানো ৰিক্খেপায সিযা, যথা তং অৰিসযে. তেনাহ ‘‘উত্তরি চ ৰিক্খেপায সংৰত্তেয্যা’’তি. কুসলচিত্তেকগ্গতাতি কুসলা অনৰজ্জসুখৰিপাকলক্খণা চিত্তেকগ্গতা.
চিত্তচেতসিকানং সমং অৰিসারৰসেন সম্পিণ্ডেন্তস্স ৰিয আধানং সমাধানং. অৰিসারলক্খণো হি সমাধি, সম্পিণ্ডনরসো চ. সম্মা অৰিক্খিপনৰসেন আধানং সমাধানং. অৰিক্খেপলক্খণো ৰা হি সমাধি, ৰিক্খেপৰিদ্ধংসনরসো চাতি. স্ৰাযং যস্মা একারম্মণে চিত্তস্স ঠিতিহেতু, তস্মা ‘‘ঠপনন্তি ৰুত্তং হোতী’’তি আহ. তথা হেস ‘‘চিত্তস্স ঠিতি সণ্ঠিতি অৰট্ঠিতী’’তি (ধ. স. ১৫) নিদ্দিট্ঠো. একারম্মণগ্গহণঞ্চেত্থ সমাধিস্স সন্তানট্ঠিতিভাৰদস্সনত্থং. তথা হিস্স অট্ঠকথাযং দীপচ্চিট্ঠিতি নিদস্সিতা. আনুভাৰেনাতি বলেন, পচ্চযভাৰেনাতি অত্থো. অৰিক্খিপমানাতি ন ৰিক্খিপমানা ৰূপসমমানা. উপসমপচ্চুপট্ঠানো হি সমাধি. এতেনস্স ৰিক্খেপপটিপক্খতং দস্সেতি. অৰিপ্পকিণ্ণাতি অৰিসটা. এতেন অৰিসারলক্খণতং.
সযং ন ৰিক্খিপতি, সম্পযুত্তা ৰা ন ৰিক্খিপন্তি এতেনাতি অৰিক্খেপো, সো লক্খণং এতস্সাতি অৰিক্খেপলক্খণো. ৰিক্খেপং ৰিদ্ধংসেতি, তথা ৰা সম্পজ্জতীতি ৰিক্খেপৰিদ্ধংসনরসো. উদ্ধচ্চে অৰিকম্পনৰসেন পচ্চুপতিট্ঠতি, সম্পযুত্তানং ৰা তং পচ্চুপট্ঠপেতীতি অৰিকম্পনপচ্চুপট্ঠানো. সুখন্তি নিরামিসং সুখং দট্ঠব্বং.
৩৯. অৰিক্খেপলক্খণং নাম সমাধিস্স আৰেণিকো সভাৰো, ন তেনস্স কোচি ৰিভাগো লব্ভতীতি আহ ‘‘অৰিক্খেপলক্খণেন তাৰ একৰিধো’’তি. সম্পযুত্তধম্মে আরম্মণে অপ্পেন্তো ৰিয পৰত্ততীতি ৰিতক্কো অপ্পনা. তথা হি সো ‘‘অপ্পনা ব্যপ্পনা’’তি (ধ. স. ৭) নিদ্দিট্ঠো. তপ্পমুখতাৰসেন পন সব্বস্মিং মহগ্গতানুত্তরে ঝানধম্মে ‘‘অপ্পনা’’তি অট্ঠকথাৰোহারো. তথা তস্স অনুপ্পত্তিট্ঠানভূতে পরিত্তঝানে উপচারৰোহারো. গামাদীনং সমীপট্ঠানে গামূপচারাদিসমঞ্ঞা ৰিযাতি আহ ‘‘উপচারপ্পনাৰসেন দুৰিধো’’তি. ইধ পন সমাধিৰসেন ৰেদিতব্বং. লুজ্জনপলুজ্জনট্ঠেন লোকোতি ৰুচ্চতি ৰট্টং, তপ্পরিযাপন্নতায লোকে নিযুত্তো, তত্থ ৰা ৰিদিতোতি লোকিযো. তত্থ অপরিযাপন্নতায লোকতো উত্তরো উত্তিণ্ণোতি লোকুত্তরো. কামঞ্চেত্থ লোকিযসমাধি ভাৰেতব্বভাৰেন গয্হতি, উভযং পন একজ্ঝং গহেত্ৰা ততো ইতরং নিদ্ধারেতুং ‘‘লোকিযলোকুত্তরৰসেন দুৰিধো’’তি ৰুত্তং. সপ্পীতিকনিপ্পীতিকৰসেনাতি সহ পীতিযা ৰত্ততীতি সপ্পীতিকো, পীতিসম্পযুত্তো. নত্থি এতস্স পীতীতি নিপ্পীতিকো, পীতিৰিপ্পযুত্তো. তেসং ৰসেন. সুখেন সহ একুপ্পাদাদিভাৰং গতোতি সুখসহগতো, সুখসম্পযুত্তোতি অত্থো. উপেক্খাসহগতেপি এসেৰ নযো. উপেক্খাতি চেত্থ অদুক্খমসুখৰেদনা অধিপ্পেতা. সা হি সুখদুক্খাকারপৰত্তিং উপেক্খতি মজ্ঝত্তাকারসণ্ঠিতত্তা. সুখসহগত-পদেন চেত্থ সপ্পীতিকো, নিপ্পীতিকেকদেসো চ সঙ্গহিতো, উপেক্খাসহগত-পদেন পন নিপ্পীতিকেকদেসোৰাতি অযমেতেসং পদানং ৰিসেসো.
সভাৰতো, পচ্চযতো, ফলতো চ মজ্ঝিমপণীতেহি নিহীনো, তেসং ৰা গুণেহি পরিহীনোতি হীনো, অত্তনো পচ্চযেহি পধানভাৰং নীতো পণীতো, উভিন্নং মজ্ঝে ভৰো মজ্ঝিমো. সম্পযোগৰসেন পৰত্তমানেন সহ ৰিতক্কেন সৰিতক্কো, সহ ৰিচারেন সৰিচারো, সৰিতক্কো চ সো সৰিচারো চাতি সৰিতক্কসৰিচারো. আদি-সদ্দেন অৰিতক্কৰিচারমত্তো, অৰিতক্কাৰিচারো চ গহিতো. তত্থ ৰিচারতো উত্তরি ৰিতক্কেন সম্পযোগাভাৰতো অৰিতক্কো চ সো ৰিচারমত্তো চাতি অৰিতক্কৰিচারমত্তো. ৰিসেসনিৰত্তিঅত্থো ৰা মত্ত-সদ্দো. সৰিতক্কসৰিচারো হি সমাধি ৰিতক্কৰিসিট্ঠেন ৰিচারেন সৰিচারো, অযং পন ৰিচারমত্তেন ৰিতক্কসঙ্খাতৰিসেসরহিতেন, তস্মা অৰিতক্কৰিচারমত্তো. অথ ৰা ভাৰনায পহীনত্তা ৰিতক্কাভাৰেনাযং ৰিচারমত্তো, ন ৰিচারতো অঞ্ঞস্স অত্তনো সম্পযুত্তধম্মস্স কস্সচি অভাৰাতি দস্সেতুং অৰিতক্ক-ৰচনেন ৰিচারমত্ত-পদং ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. উভযরহিতো অৰিতক্কাৰিচারো. পীতিসহগতাদিৰসেনাতি পীতিসহগতসুখসহগতউপেক্খাসহগতৰসেন. যদেত্থ ৰত্তব্বং, তং সুখসহগতদুকে ৰুত্তনযমেৰ. পটিপক্খেহি সমন্ততো খণ্ডিতত্তা পরিত্তো. পরিত্তন্তি ৰা অপ্পমত্তকং ৰুচ্চতি, অযম্পি অপ্পানুভাৰতায পরিত্তো ৰিযাতি পরিত্তো. কিলেসৰিক্খম্ভনতো, ৰিপুলফলতো, দীঘসন্তানতো চ মহন্তভাৰং গতো, মহন্তেহি ৰা উল়ারচ্ছন্দাদীহি গতো পটিপন্নোতি মহগ্গতো. আরম্মণকরণৰসেনাপি নত্থি এতস্স পমাণকরধম্মা, তেসং ৰা পটিপক্খোতি অপ্পমাণো.
পটিপজ্জতি ঝানং এতাযাতি পটিপদা, পুব্বভাগভাৰনা. দুক্খা কিচ্ছা পটিপদা এতস্সাতি দুক্খাপটিপদো. পকতিপঞ্ঞায অভিৰিসিট্ঠত্তা অভিঞ্ঞা নাম অপ্পনাৰহা ভাৰনাপঞ্ঞা, দন্ধা মন্দা অভিঞ্ঞা এতস্সাতি দন্ধাভিঞ্ঞো. দুক্খাপটিপদো চ সো দন্ধাভিঞ্ঞো চাতি দুক্খাপটিপদাদন্ধাভিঞ্ঞো, সমাধি. তদাদিৰসেন. চতুঝানঙ্গৰসেনাতি চতুন্নং ঝানানং অঙ্গভাৰৰসেন, চতুক্কনযৰসেন চেতং ৰুত্তং. হানভাগিযাদিৰসেনাতি হানকোট্ঠাসিকাদিৰসেন.
সমাধিএককদুকৰণ্ণনা
ছন্নং অনুস্সতিট্ঠানানন্তি বুদ্ধানুস্সতিআদীনং ছন্নং অনুস্সতিকম্মট্ঠানানং. ইমেসং ৰসেনাতি ইমেসং দসন্নং কম্মট্ঠানানং ৰসেন. ‘‘পুব্বভাগে একগ্গতা’’তি ইমিনা অপ্পনায উপকারকনানাৰজ্জনুপচারস্সপি সঙ্গহো দট্ঠব্বো, ন একাৰজ্জনস্সেৰ. অপ্পনাসমাধীনন্তি উপকত্তব্বউপকারকসম্বন্ধে সামিৰচনং ‘‘পুরিসস্স অত্থো’’তিআদীসু ৰিয. পরিকম্মন্তি গোত্রভু. অপরিত্তো সমাধীতি দস্সেতুং ‘‘পঠমস্স ঝানস্সা’’তিআদি ৰুত্তং.
তীসু ভূমীসূতি কামরূপারূপভূমীসু. কুসলচিত্তেকগ্গতায অধিপ্পেতত্তা ‘‘অরিযমগ্গসম্পযুত্তা’’তি ৰুত্তং. সিযা সপ্পীতিকো, সিযা নিপ্পীতিকোতি অনিযমৰচনং উপচারসমাধিসামঞ্ঞেন সব্বেসম্পি ৰা ঝানানং নানাৰজ্জনৰীথিযং উপচারসমাধি সিযা সপ্পীতিকো, সিযা নিপ্পীতিকো. একাৰজ্জনৰীথিযং পন আদিতো দুকতিকজ্ঝানানং উপচারসমাধি সপ্পীতিকোৰ, ইতরেসং নিপ্পীতিকোৰ, ৰিসভাগৰেদনস্স চিত্তস্স আসেৰনপচ্চযতাভাৰতো, একৰীথিযং ৰেদনাপরিৰত্তনাভাৰতো চ. সিযা সুখসহগতো, সিযা উপেক্খাসহগতোতি এত্থাপি ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. তত্থ পন ‘‘দুকতিকজ্ঝানান’’ন্তি ৰুত্তং, ইধ ‘‘তিকচতুক্কজ্ঝানান’’ন্তি ৰত্তব্বং.
সমাধিতিকৰণ্ণনা
পটিলদ্ধমত্তোতি অধিগতমত্তো অনাসেৰিতো অবহুলীকতো. সো হি পরিদুব্বলভাৰেন হীনো হোতি. নাতিসুভাৰিতোতি অতিৰিয পগুণভাৰং অপাপিতো. সুভাৰিতোতি সুট্ঠু ভাৰিতো সম্মদেৰ পগুণতং উপনীতো. তেনাহ ‘‘ৰসিপ্পত্তো’’তি. ছন্দাদীনং হীনতাদিৰসেনাপি ইমেসং হীনাদিতা ৰেদিতব্বা. তথা হি উল়ারপুঞ্ঞফলকামতাৰসেন পৰত্তিতো হীনো, লোকিযাভিঞ্ঞাসম্পাদনায পৰত্তিতো মজ্ঝিমো, ৰিৰেককামতায অরিযভাৰে ঠিতেন পৰত্তিতো পণীতো. অত্তহিতায ভৰসম্পত্তিঅত্থং পৰত্তিতো ৰা হীনো, কেৰলং অলোভজ্ঝাসযেন পৰত্তিতো মজ্ঝিমো, পরহিতায পৰত্তিতো পণীতো. ৰট্টজ্ঝাসযেন ৰা পৰত্তিতো হীনো, ৰিৰেকজ্ঝাসযেন পৰত্তিতো মজ্ঝিমো, ৰিৰট্টজ্ঝাসযেন লোকুত্তরপাদকত্থং পৰত্তিতো পণীতো.
সদ্ধিং উপচারসমাধিনাতি সব্বেসম্পি ঝানানং উপচারসমাধিনা সহ. ৰিতক্কমত্তেযেৰ আদীনৰং দিস্ৰাতি ৰিতক্কেযেৰ ওল়ারিকতো উপট্ঠহন্তে ‘‘চিত্তস্স খোভকরধম্মো অয’’ন্তি আদীনৰং দিস্ৰা ৰিচারঞ্চ সন্ততো মনসি করিত্ৰা. তেনাহ ‘‘ৰিচারে অদিস্ৰা’’তি. তং সন্ধাযাতি তং এৰং পটিলদ্ধং সমাধিং সন্ধায. এতং ‘‘অৰিতক্কৰিচারমত্তো সমাধী’’তি দুতিযপদং ৰুত্তং. তীসূতি আদিতো তীসু.
তেস্ৰেৰাতি তেসু এৰ চতুক্কপঞ্চকনযেসু. ততিযে চতুত্থেতি চতুক্কনযে ততিযে, পঞ্চকনযে চতুত্থেতি যোজেতব্বং. অৰসানেতি দ্ৰীসুপি নযেসু পরিযোসানজ্ঝানে. যথাক্কমং চতুত্থে, পঞ্চমে ৰা. পীতিসুখসহগতো ৰাতি এত্থাপি হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো ৰেদিতব্বো. এত্থ চ সতিপি পীতিসহগতস্সাপি সমাধিস্স সুখসহগতত্তে তীণিপি পদানি অসঙ্করতো দস্সেতুং নিপ্পীতিকসুখতো সপ্পীতিকসুখস্স ৰিসেসদস্সনত্থং সত্থু পীতিতিকদেসনাতি নিপ্পীতিকস্সেৰ সুখস্স ৰসেন সুখসহগতো সমাধি গহিতোতি দট্ঠব্বো.
উপচারভূমিযন্তি উপচারজ্ঝানসম্পযুত্তচিত্তুপ্পাদে. চিত্তুপ্পাদো হি সহজাতধম্মানং উপ্পত্তিট্ঠানতায ‘‘ভূমী’’তি ৰুচ্চতি ‘‘সুখভূমিযং কামাৰচরে’’তিআদীসু (ধ. স. ৯৮৮) ৰিয. পরিত্তো সমাধি কামাৰচরভাৰতো.
সমাধিচতুক্কৰণ্ণনা
পঠমসমন্নাহারো ভাৰনং আরভন্তস্স ‘‘পথৰী পথৰী’’তিআদিনা কম্মট্ঠানে পঠমাভিনিৰেসো. তস্স তস্স ঝানস্স উপচারন্তি নীৰরণৰিতক্কৰিচারনিকন্তিআদীনং ৰূপসমে থিরভূতং কামাৰচরজ্ঝানং. ‘‘যাৰ অপ্পনা’’তি ইমিনা পুব্বভাগপঞ্ঞায এৰ অভিঞ্ঞাভাৰো ৰুত্তো ৰিয দিস্সতীতি ৰদন্তি. অপ্পনাপঞ্ঞা পন অভিঞ্ঞাৰ. যদগ্গেন হি পুব্বভাগপঞ্ঞায দন্ধসীঘতা, তদগ্গেন অপ্পনাপঞ্ঞাযপীতি. সমুদাচারগহণতাযাতি সমুদাচারস্স গহণভাৰেন, পৰত্তিবাহুল্লতোতি অত্থো. অসুখাসেৰনাতি কসিরভাৰনা.
পলিবোধুপচ্ছেদাদীনীতি আদি-সদ্দেন ভাৰনাৰিধানাপরিহাপনাদিং সঙ্গণ্হাতি. অসপ্পাযসেৰীতি উপচারাধিগমতো পুব্বে অসপ্পাযসেৰিতায দুক্খা পটিপদা. পচ্ছা অসপ্পাযসেৰিতায দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি. সপ্পাযসেৰিনোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. পুব্বভাগেতি উপচারজ্ঝানাধিগমতো ওরভাগে. অপরভাগেতি ততো উদ্ধং. তস্স ৰোমিস্সকতাতি যো পুব্বভাগে অসপ্পাযং সেৰিত্ৰা অপরভাগে সপ্পাযসেৰী, তস্স দুক্খা পটিপদা খিপ্পাভিঞ্ঞা. ইতরস্স সুখা পটিপদা দন্ধাভিঞ্ঞা হোতি. এৰং পঠমচতুত্থানং ৰোমিস্সকতায দুতিযততিযাতি অত্থো. অকতপলিবোধুপচ্ছেদস্স সপরিপন্থতায পটিপদা দুক্খা হোতি, ইতরস্স সুখা. অসম্পাদিতঅপ্পনাকোসল্লস্স ঞাণস্স অৰিসদতায দন্ধা অভিঞ্ঞা হোতি, ৰিসদতায খিপ্পা অভিঞ্ঞা.
তণ্হাঅৰিজ্জাৰসেনাতি তণ্হাঅৰিজ্জানং অভিভৰানভিভৰৰসেন. সমথৰিপস্সনাধিকারৰসেনাতি সমথৰিপস্সনাসু অসতো, সতো চ অধিকারস্স ৰসেন. তণ্হায সমাধিস্স উজুপটিপক্খত্তা সা সমথপটিপদায পরিপন্থিনীতি আহ ‘‘তণ্হাভিভূতস্স হি দুক্খা পটিপদা হোতী’’তি. অভিভৰো চস্সা ইতরকিলেসেহি অধিকতায অনভিভূতস্স তণ্হাযাতি অধিকারতো ৰেদিতব্বং. তথা অৰিজ্জা পঞ্ঞায উজুপটিপক্খাতি তদভিভূতস্স দন্ধাভিঞ্ঞতা ৰুত্তা. অকতাধিকারোতি ভৰন্তরে অকতপরিচযো যথা পগুণং কত্ৰা ৰিস্সট্ঠগন্থো অপ্পমত্তকেন পযোগেন সুপ্পৰত্তি ৰাচুগ্গতোৰ হোতি, এৰং পুব্বে কতপরিচযস্স ভাৰনা অপ্পকসিরেনেৰ ইজ্ঝতীতি আহ ‘‘কতাধিকারস্স সুখা’’তি. স্ৰাযং অকতো, কতো চ অধিকারো সমথনিস্সিতো পটিপদাযং ৰুত্তো সমাধিপ্পধানত্তা পটিপদায. ৰিপস্সনানিস্সিতো অভিঞ্ঞাযং ঞাণপ্পধানত্তা অপ্পনায. কিলেসিন্দ্রিযৰসেনাতি তিক্খাতিক্খানং কিলেসিন্দ্রিযানং ৰসেন. তেনাহ ‘‘তিব্বকিলেসস্সা’’তিআদি. তত্থ কিলেসা কামচ্ছন্দাদযো, ইন্দ্রিযানি সদ্ধাদীনি.
যথাৰুত্তা পটিপদাভিঞ্ঞা পুগ্গলাধিট্ঠানাতি ধম্মনিদ্দেসম্পি পুগ্গলাধিট্ঠানমুখেন দস্সেতুং ‘‘যো পুগ্গলো’’তিআদি ৰুত্তং. অপ্পগুণোতি ন সুভাৰিতো ৰসীভাৰং অপাপিতো. তেনাহ ‘‘উপরিঝানস্স পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতী’’তি. অযং পরিত্তোতি অযং সমাধি অপ্পানুভাৰতায পরিত্তো. অৰড্ঢিতেতি একঙ্গুলদ্ৰঙ্গুলমত্তম্পি ন ৰড্ঢিতে যথাউপট্ঠিতে আরম্মণে. একঙ্গুলমত্তম্পি হি ৰড্ঢিতং অপ্পমাণমেৰাতি ৰদন্তি. ‘‘পগুণো সুভাৰিতো’’তি ৰত্ৰা ‘‘উপরিঝানস্স পচ্চযো ভৰিতুং সক্কোতী’’তি ইমিনা যথা পগুণোপি উপরিঝানস্স পচ্চযো ভৰিতুং অসক্কোন্তো সমাধি পরিত্তোযেৰ হোতি, ন অপ্পমাণো, এৰং ঞাণুত্তরস্স একাসনেনেৰ উপরিঝাননিব্বত্তনেনাতি সুভাৰিতোপি উপরিঝানস্স পচ্চযভাৰসঙ্খাতায সুভাৰিতকিচ্চসিদ্ধিযা ‘‘অপ্পমাণো’’ত্ৰেৰ ৰুচ্চতি. অপরে পন সচে সুভাৰিতো পগুণো ৰসীভাৰং পত্তো উপরিঝানস্স পচ্চযো অহোন্তোপি অপ্পমাণো এৰ, পমাণকরানং রাগাদিপটিপক্খানং সুৰিদূরভাৰতোতি ৰদন্তি. ৰুত্তলক্খণৰোমিস্সতাযাতি যো অপ্পগুণো উপরিঝানস্স পচ্চযো ভৰিতুং ন সক্কোতি, ৰড্ঢিতে আরম্মণে পৰত্তো, অযং পরিত্তো অপ্পমাণারম্মণো. যো পন পগুণো উপরিঝানস্স পচ্চযো ভৰিতুং সক্কোতি, অৰড্ঢিতে আরম্মণে পৰত্তো, অযং অপ্পমাণো পরিত্তারম্মণোতি এৰং পঠমচতুত্থসমাধীনং ৰুত্তলক্খণস্স ৰোমিস্সকভাৰেন দুতিযততিযসমাধিসঙ্গাহকো ৰোমিস্সকনযো ৰেদিতব্বো.
ততোতি ততো পঠমজ্ঝানতো উদ্ধং. ৰিরত্তপীতিকন্তি অতিক্কন্তপীতিকং ৰা জিগুচ্ছিতপীতিকং ৰা. অৰযৰো সমুদাযস্স অঙ্গন্তি ৰুচ্চতি, ‘‘সেনঙ্গং রথঙ্গ’’ন্তিআদীসু ৰিযাতি আহ ‘‘চতুন্নং ঝানানং অঙ্গভূতা চত্তারো সমাধী’’তি.
হানং ভজতীতি হানভাগিযো, হানভাগো ৰা এতস্স অত্থীতি হানভাগিযো, পরিহানকোট্ঠাসিকোতি অত্থো. আলযস্স অপেক্খায অপরিচ্চজনতো ঠিতিং ভজতীতি ঠিতিভাগিযো. ৰিসেসং ভজতীতি ৰিসেসভাগিযো. পচ্চনীকসমুদাচারৰসেনাতি তস্স তস্স ঝানস্স পচ্চনীকানং নীৰরণৰিতক্কৰিচারাদীনং পৰত্তিৰসেন. তদনুধম্মতাযাতি তদনুরূপভূতায সতিযা. সণ্ঠানৰসেনাতি সণ্ঠহনৰসেন পতিট্ঠানৰসেন. ‘‘সা পন তদস্সাদসঙ্খাতা, তদস্সাদসম্পযুত্তক্খন্ধসঙ্খাতা ৰা মিচ্ছাসতী’’তি সম্মোহৰিনোদনিযং (ৰিভ. অট্ঠ. ৭৯৯) ৰুত্তং. তত্থ সাপেক্খস্স উপরি ৰিসেসং নিব্বত্তেতুং অসক্কুণেয্যত্তা অৰিগতনিকন্তিকা তংতংপরিহরণসতীতিপি ৰত্তুং ৰট্টতি. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘সতিযা ৰা নিকন্তিযা ৰা’’তি ৰিকপ্পৰচনঞ্চ যুত্তং হোতি. ৰিসেসাধিগমৰসেনাতি ৰিসেসাধিগমস্স পচ্চযভাৰৰসেন, ৰিসেসং ৰা অধিগচ্ছতি এতেনাতি ৰিসেসাধিগমো, তস্স ৰসেন. নিব্বিদাসহগতসঞ্ঞামনসিকারসমুদাচারৰসেনাতি আদীনৰদস্সনপুব্বঙ্গমনিব্বিন্দনঞাণসম্পযুত্তসঞ্ঞায চ আভোগস্স চ পৰত্তিৰসেন. নিব্বেধভাগিযতাতি সচ্চানং নিব্বিজ্ঝনপক্খিকতা ৰিপস্সনায সংৰত্ততীতি অত্থো.
কামসহগতাতি কামারম্মণা, কামসঞ্ঞাহি ৰা ৰোকিণ্ণা. অৰিতক্কসহগতাতি ‘‘কথং নু খো মে অৰিতক্কং ঝানং ভৰেয্যা’’তি এৰং অৰিতক্কারম্মণা অৰিতক্কৰিসযা. কামঞ্চাযং ‘‘পঠমস্স ঝানস্সা’’তিআদিকো পাঠো পঞ্ঞাৰসেন আগতো, সমাধিস্সাপি পনেত্থ সঙ্গহো অত্থেৰাতি উদাহরণস্স সাত্থকতং দস্সেতুং ‘‘তায পন পঞ্ঞায সম্পযুত্তা সমাধীপি চত্তারো হোন্তী’’তি তেসং ৰসেন এৰং ৰুত্তন্তি অত্থো.
ভাৰনামযস্স সমাধিস্স ইধাধিপ্পেতত্তা উপচারেকগ্গতা ‘‘কামাৰচরো সমাধী’’তি ৰুত্তং. অধিপতিং করিত্ৰাতি ‘‘ছন্দৰতো চে সমাধি হোতি, ময্হম্পি এৰং হোতী’’তি ছন্দং অধিপতিং, ছন্দং ধুরং জেট্ঠকং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা. লভতি সমাধিন্তি এৰং যং সমাধিং লভতি, অযং ৰুচ্চতি ছন্দসমাধি, ছন্দাধিপতিসমাধীতি অত্থো. এৰং ৰীরিযসমাধিআদযোপি ৰেদিতব্বা.
চতুক্কভেদেতি চতুক্কৰসেন সমাধিপ্পভেদনিদ্দেসে. অঞ্ঞত্থ সম্পযোগৰসেন ৰিচারেন সহ ৰত্তমানো ৰিতক্কো পঞ্চকনযে দুতিযজ্ঝানে ৰিযোজিতোপি ন সুট্ঠু ৰিযোজিতোতি, তেন সদ্ধিংযেৰ ৰিচারসমতিক্কমং দস্সেতুং ৰুত্তং ‘‘ৰিতক্কৰিচারাতিক্কমেন ততিয’’ন্তি. দ্ৰিধা ভিন্দিত্ৰা চতুক্কভেদে ৰুত্তং দুতিযং ঝানন্তি যোজনা. পঞ্চঝানঙ্গৰসেনাতি পঞ্চন্নং ঝানানং অঙ্গভাৰৰসেন সমাধিস্স পঞ্চৰিধতা ৰেদিতব্বা.
৪০. ৰিভঙ্গেতি ঞাণৰিভঙ্গে. তত্থ হি ‘‘ঝানৰিমোক্খসমাধিসমাপত্তীনং সংকিলেসৰোদান’’ন্তি, এত্থ ‘‘সংকিলেস’’ন্তিআদি ৰুত্তং. তত্থ হানভাগিযো ধম্মোতি অপগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকারানং কামাদিঅনুপক্খন্দনং. ৰিসেসভাগিযো ধম্মোতি পগুণেহি পঠমজ্ঝানাদীহি ৰুট্ঠিতস্স সঞ্ঞামনসিকারানং দুতিযজ্ঝানাদিঅনুপক্খন্দনং. তেনাহ ‘‘পঠমস্স ঝানস্স লাভি’’ন্তিআদি. তস্সত্থো (ৰিভ. অট্ঠ. ৮২৮) – অপগুণস্স পঠমস্স ঝানস্স লাভীনং ততো ৰুট্ঠিতং আরম্মণৰসেন কামসহগতা হুত্ৰা সঞ্ঞামনসিকারা সমুদাচরন্তি চোদেন্তি তুদন্তি, তস্স কামানুপক্খন্দানং সঞ্ঞামনসিকারানং ৰসেন সা পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা হাযতি, তস্মা হানভাগিনী পঞ্ঞা. অৰিতক্কসহগতাতি অৰিতক্কং দুতিযং ঝানং সন্ততো পণীততো মনসি করোতো আরম্মণৰসেন অৰিতক্কসহগতা সমুদাচরন্তি পগুণপঠমজ্ঝানতো ৰুট্ঠিতং দুতিযজ্ঝানাধিগমত্থায চোদেন্তি তুদন্তি, তস্স দুতিযজ্ঝানানুপক্খন্দানং সঞ্ঞামনসিকারানং ৰসেন পঠমজ্ঝানপঞ্ঞা ৰিসেসভূতস্স দুতিযজ্ঝানস্স উপ্পত্তিযা পদট্ঠানতায ৰিসেসভাগিনী পঞ্ঞা. তংসম্পযুত্তো সমাধি ইধাধিপ্পেতো. ইমিনা নযেনাতি ইমিনা পঠমজ্ঝানে ৰুত্তেন ৰিধিনা দুতিযজ্ঝানাদীসুপি হানভাগিযধম্মো, ৰিসেসভাগিযধম্মো চ ৰেদিতব্বো.
দসপলিবোধৰণ্ণনা
৪১. অরিযমগ্গসম্পযুত্তোতি লোকুত্তরঅপ্পমাণঅপরিযাপন্নগ্গহণেন লোকিযেহি অসাধারণতো, সপ্পীতিকাদিগ্গহণেন সাধারণতো চ অরিযমগ্গসম্পযুত্তো সমাধি ৰুত্তো. ভাৰিতো হোতি সঞ্ঞায সম্পযুত্তত্তা. তন্তি অরিযমগ্গসমাধিং. ৰিসুন্তি পঞ্ঞাভাৰনায ৰিসুং কত্ৰা ন ৰদাম.
কম্মট্ঠানভাৰনং পরিবুন্ধেতি উপরোধেতি পৰত্তিতুং ন দেতীতি পলিবোধো র-কারস্স ল-কারং কত্ৰা, পরিপন্থোতি অত্থো. উপচ্ছিন্দিত্ৰাতি সমাপনেন, সঙ্গহণেন ৰা উপরুন্ধিত্ৰা, অপলিবোধং কত্ৰাতি অত্থো.
আৰসন্তি এত্থাতি আৰাসো. পরিচ্ছেদৰসেন ৰেণিযতি দিস্সতীতি পরিৰেণং. ৰিহারে ভিক্খূনং তং তং ৰসনট্ঠানং. স্ৰাযং আৰাসো. নৰকম্মাদীসূতি আদি-সদ্দেন আৰাসস্স তদঞ্ঞং অভিৰুদ্ধিকারণং সঙ্গণ্হাতি. কারণেনাতি ‘‘ছাযূদকসম্পন্নং সুলভভিক্খ’’ন্তিআদিনা কারণেন. অপেক্খৰাতি সালযো.
তত্রাতি তস্মিং পলিবোধাভাৰে. পাচীনখণ্ডরাজিন্তি পুরত্থিমদিসাযং পব্বতখণ্ডানং অন্তরে ৰনরাজিট্ঠানং. ‘‘নামা’’তি ইমিনা তস্স পদেসস্স অযং সমঞ্ঞাতি দস্সেতি. পটিসামিতমেৰাতি নিচ্চকালং পটিসামেত্ৰাৰ ৰিহারতো নিক্খমামীতি দস্সেতি. ধাতুনিধানট্ঠানন্তি কাযবন্ধনধম্মকরণন্হানসাটিকঅক্খকধাতুসঙ্খাতানং পরিভোগসরীরধাতূনং নিদহিতট্ঠানং. ঈদিসস্স অযং থেরো ৰিয অলগ্গচিত্তস্স. এতেন ‘‘ভিক্খুনা নাম আৰাসে এৰরূপেন ভৰিতব্ব’’ন্তি ওৰাদো দিন্নো হোতি. ইতো পরেসুপি ৰত্থূসু এসেৰ নযো.
কুলন্তি কুলগ্গহণেন কুলমনুস্সানং গহণং গামগ্গহণেন গামৰাসীনং ৰিয. উপট্ঠাককুলম্পীতি পি-সদ্দেন পগেৰ ঞাতিকুলন্তি দস্সেতি. উদ্দেসত্থন্তি উদ্দিসাপনত্থং, পাঠং উদ্দিসাপেত্ৰা সজ্ঝাযিতুন্তি অত্থো. ইধেৰাতি ইমস্মিংযেৰ পদেসে, যত্থ কত্থচি ৰিহারেতি অত্থো. তং ৰিহারন্তি তং কোরণ্ডকৰিহারং.
উপগতোতি ৰস্সং উপগতো. সদাতি গতকালতো পভুতি ৰিসেসতো পৰারিতদিৰসতো পট্ঠায সব্বদা দিৰসে দিৰসে. পরিদেৰমানাতি তংতংৰিলপনৰসেন ৰিৰিধং পরিদেৰন্তী. সব্বং পৰত্তিন্তি অত্তনা তত্থ দিট্ঠকালতো পট্ঠায পচ্ছা সমাগমপরিযোসানং দহরস্স সব্বং পৰত্তিং.
কাযসক্খিন্তি ‘‘পস্স ইম’’ন্তি মুখপটিগ্গাহকং কত্ৰা. রথৰিনীতপটিপদন্তি দসকথাৰত্থুকিত্তনপুব্বিকং রথৰিনীতূপমাহি ৰিভাৰিতং রথৰিনীতসুত্তে (ম. নি. ১.২৫২) আগতং সত্তৰিসুদ্ধিপটিপদং. নালকপটিপদন্তি ‘‘মোনেয্যং তে উপঞ্ঞিস্স’’ন্তিআদিনা (সু. নি. ৭০৬) সত্থারা নালকত্থেরস্স দেসিতপটিপদং. তুৰটকপটিপদন্তি ‘‘মূলং পপঞ্চসঙ্খাযা’’তিআদিনা (সু. নি. ৯২২) ভগৰতা দেসিতপটিপদং. তত্থ হি যথাক্কমং –
‘‘ন মুনী গামমাগম্ম, কুলেসু সহসা চরে;
ঘাসেসনং ছিন্নকথো, ন ৰাচং পযুতং ভণে’’. (সু. নি. ৭১৬);
‘‘গামে চ নাভিসজ্জেয্য, লাভকম্যা জনং ন লপযেয্যা’’তি. (সু. নি. ৯৩৫) –
এৰমাদিকা পরমপ্পিচ্ছকথা আগতা. চতুপচ্চযসন্তোসভাৰনারামতাদীপকন্তি চীৰরাদীসু চতূসু পচ্চযেসু সন্তোসস্স, ভাৰনারামতায চ পকাসকং.
লব্ভতীতি লাভো. তেনাহ ‘‘চত্তারো পচ্চযা’’তি. মহাপরিৰারেতি ৰিপুলপরিৰারে. পিণ্ডপাতং তাৰ দেন্তা বুদ্ধপূজাপত্তচীৰরাদীনি তস্স পরিৰারানি কত্ৰা দেন্তি, তথা চীৰরাদিদানেপি. বাহুল্লিকপিণ্ডপাতিকাতি পিণ্ডপাতিকা হুত্ৰা পচ্চযবাহুল্লিকা. ৰদন্তীতি পুরিমদিৰসে ভিক্খায আহিণ্ডনকালে যথাসুতং ৰদন্তি. নিচ্চব্যাৰটো উপাসকাদীনং সঙ্গণ্হনে.
তস্সাতি গণস্স. সোতি গণপলিবোধো. এৰন্তি ইদানি ৰুচ্চমানাকারেন গণৰাচকস্স পরিযেসনম্পি লহুকমেৰ ইচ্ছিতব্বন্তি আহ ‘‘যোজনতো পরং অগন্ত্ৰা’’তি. অত্তনো কম্মন্তি সমণধম্মমাহ.
কতাকতেতি কতে চ অকতে চ কম্মে জাননৰসেন উস্সুক্কং আপজ্জিতব্বং, কতাকতেতি ৰা অপ্পকে চ মহন্তে চ কতে, যথা ‘‘ফলাফলে’’তি. সচে বহুং অৰসিট্ঠন্তি সম্বন্ধো. ভারহারা সঙ্ঘকিচ্চপরিণাযকা.
পব্বজ্জাপেক্খোতি সীহল়দীপে কির কুলদারকানং পব্বজ্জা আৰাহৰিৰাহসদিসা, তস্মা তং পরিচ্ছিন্নদিৰসং অতিক্কমেতুং ন সক্কা. ‘‘সচে তং অলভন্তো ন সক্কোতি অধিৰাসেতু’’ন্তিআদিনা সমাপনেন পলিবোধুপচ্ছেদো ৰুত্তো, ব্যতিরেকতো পন ‘‘সচে তং অলভন্তো সক্কোতি অধিৰাসেতুং, অরঞ্ঞং পৰিসিত্ৰা সমণধম্মোৰ কাতব্বো’’তি অযমত্থো দস্সিতোতি সঙ্গহণেন পলিবোধুপচ্ছেদো ৰেদিতব্বো. এস নযো সেসেসুপি.
তথাতি যথা উপজ্ঝাযো গিলানো যাৰজীৰং উপট্ঠাতব্বো, তথা উপসম্পাদিতঅন্তেৰাসিকো অত্তনো কম্মৰাচং ৰত্ৰা উপসম্পাদিতো.
যো কোচি রোগোতি মূলভূতো, অনুবন্ধো ৰা অত্তনো উপ্পন্নো. অনমতগ্গেতি অনু অনু অমতগ্গে অনাদিমতি.
‘‘গন্থো’’তি ইমিনা গন্থপলিবোধো ইধ ৰুত্তোতি আহ ‘‘পরিযত্তিহরণ’’ন্তি. সজ্ঝাযাদীহীতি সজ্ঝাযধারণপরিচযপুচ্ছাদীহি. ইতরস্সাতি অব্যাৰটস্স. যস্স গন্থধুরং ৰিস্সজ্জেত্ৰা ঠিতস্সাপি গন্থো ৰত্ততেৰ, ন তস্স গন্থো পলিবোধো. যথা তম্হি তম্হি ৰত্থুম্হি আগতত্থেরানং, নাপি সব্বেন সব্বং অগন্থপসুতস্স. মজ্ঝিমপণ্ণাসকো আগচ্ছতি, সুত্তপদেসানং ৰারানঞ্চ সদিসতায ব্যামুয্হনতো. পুন ন ওলোকেস্সামীতি কম্মট্ঠানং গহেত্ৰা গন্থধুরং ৰিস্সজ্জেমীতি অত্থো.
গামৰাসিকত্থেরেহীতি অনুরাধপুরৰাসীহি. অনুগ্গহেত্ৰাতি অগ্গহেত্ৰা তত্থ পরিচযং অকত্ৰা. পঞ্চনিকাযমণ্ডলেতি দীঘাগমাদিকে পঞ্চপি নিকাযে সিক্খিতপরিসায. পরিৰত্তেস্সামীতি ৰণ্ণযিস্সামি. সুৰণ্ণভেরিন্তি সেট্ঠভেরিং. কতমাচরিযানং উগ্গহোতি কতমেসং আচরিযানং উগ্গহো, কেন পরিৰত্তীযতীতি অধিপ্পাযো. আচরিযমগ্গোতি আচরিযানং কথামগ্গো. অত্তনো আচরিযানন্তি অত্তনো কথেতুং যুত্তানং আচরিযানং. সুৰিনিচ্ছিতা সব্বা তিপিটকপরিযত্তি এতস্মিং অত্থীতি সব্বপরিযত্তিকো, তেপিটকোতি অত্থো. পীঠে নিসিন্নো ততো ওতরিত্ৰা ভূমিযং তট্টিকায নিসীদিত্ৰা. গতকস্সাতি পটিপত্তিগমনেন গতস্স দিট্ঠসচ্চস্স. চীৰরং পারুপিত্ৰাতি আচরিযস্স অপচিতিদস্সনত্থং পরিমণ্ডলং চীৰরং পারুপিত্ৰা. সাঠেয্যাভাৰতো উজু. কারণাকারণস্স আজাননতো আজানীযো.
পোথুজ্জনিকাতি পুথুজ্জনে ভৰা. দুপ্পরিহারা বহুপরিস্সযতায. তথা হিস্সা উত্তানসেয্যকদারকো, তরুণসস্সঞ্চ নিদস্সিতং. ৰিপস্সনায পলিবোধো সমথযানিকস্স, ন ৰিপস্সনাযানিকস্স. যেভুয্যেন হি ঝানলাভী সমথযানিকোৰ হোতি ৰিপস্সনাসুখতো. ইতরেনাতি সমথত্থিকেন. অৰসেসা নৰ পলিবোধা.
কম্মট্ঠানদাযকৰণ্ণনা
৪২. কম্মট্ঠানে নিযুত্তো কম্মট্ঠানিকো, ভাৰনমনুযুঞ্জন্তো. তেন কম্মট্ঠানিকেন. পরিচ্ছিন্দিত্ৰাতি ‘‘ইমস্মিং ৰিহারে সব্বে ভিক্খূ’’তি এৰং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. সহৰাসীনং ভিক্খূনং. মুদুচিত্ততন্তি অত্তনি মুদুচিত্ততং জনেতি, অযঞ্চ সহৰাসীনং চিত্তমদ্দৰজননাদিঅত্থো ‘‘মনুস্সানং পিযো হোতী’’তিআদিনযপ্পৰত্তেন মেত্তানিসংসসুত্তেন (অ. নি. ১১.১৫; পটি. ম. ২.২২; মি. প. ৪.৪.৬) দীপেতব্বো. অনোলীনৰুত্তিকো হোতি সম্মাপটিপত্তিযং. দিব্বানিপি আরম্মণানি পগেৰ ইতরানি. সব্বত্থ সব্বস্মিং সমণকরণীযে, সব্বস্মিং ৰা কম্মট্ঠানানুযোগে. পুব্বাসেৰনৰসেন অত্থযিতব্বং. যোগস্স ভাৰনায অনুযুঞ্জনং যোগানুযোগো, তদেৰ করণীযট্ঠেন কম্মং, তস্স যোগানুযোগকম্মস্স ঠানং নিপ্ফত্তিহেতু.
নিচ্চং পরিহরিতব্বত্তাতি সব্বত্থককম্মট্ঠানং ৰিয একদাৰ অননুযুঞ্জিত্ৰা সব্বকালং পরিহরণীযত্তা অনুযুঞ্জিতব্বত্তা. এৰমাদিগুণসমন্নাগতন্তি পিযভাৰাদীহি গুণেহি সম্পন্নং. কল্যাণমিত্তো হি সদ্ধাসম্পন্নো হোতি সীলসম্পন্নো সুতসম্পন্নো চাগসম্পন্নো ৰীরিযসম্পন্নো সতিসম্পন্নো সমাধিসম্পন্নো পঞ্ঞাসম্পন্নো. তত্থ সদ্ধাসম্পত্তিযা সদ্দহতি তথাগতস্স বোধিং, কম্মফলঞ্চ, তেন সম্মাসম্বোধিযা হেতুভূতং সত্তেসু হিতেসিতং ন পরিচ্চজতি. সীলসম্পত্তিযা সত্তানং পিযো হোতি গরু ভাৰনীযো চোদকো পাপগরহী ৰত্তা ৰচনক্খমো, সুতসম্পত্তিযা সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিপটিসংযুত্তানং গম্ভীরানং কথানং কত্তা হোতি, চাগসম্পত্তিযা অপ্পিচ্ছো হোতি সন্তুট্ঠো পৰিৰিত্তো অসংসট্ঠো, ৰীরিযসম্পত্তিযা আরদ্ধৰীরিযো হোতি অত্তহিতপরহিতপটিপত্তিযং, সতিসম্পত্তিযা উপট্ঠিতস্সতি হোতি, সমাধিসম্পত্তিযা অৰিক্খিত্তো সমাহিতচিত্তো, পঞ্ঞাসম্পত্তিযা অৰিপরীতং পজানাতি. সো সতিযা কুসলাকুসলানং ধম্মানং গতিযো সমন্নেসমানো পঞ্ঞায সত্তানং হিতাহিতং যথাভূতং জানিত্ৰা সমাধিনা তত্থ একগ্গচিত্তো হুত্ৰা ৰীরিযেন সত্তে অহিতং নিসেধেত্ৰা হিতে নিযোজেতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পিযো…পে… নিযোজকোতি এৰমাদিগুণসমন্নাগত’’ন্তি.
তং পন কল্যাণমিত্তং পরমুক্কংসগতং দস্সেতুং ‘‘মমং হী’’তিআদি ৰুত্তং. কারকভাৰং যোগকম্মস্স. পকাসেতি অত্তানং পটিপত্তিযা অমোঘভাৰদস্সনেন সমুত্তেজনায, সম্পহংসনায চ, ননু কথেসি পৰেণিপালনত্থন্তি অধিপ্পাযো. এৰরূপোতি পেসলো হুত্ৰা বহুস্সুতো. তন্তিধরোতি সুত্তধরো তত্থ কেহিচিপি অসংহীরো. ৰংসানুরক্খকোতি বুদ্ধানুবুদ্ধৰংসস্স অনুরক্খকো. পৰেণিপালকোতি পৰেণিযা আচরিযুগ্গহণস্স অনুপালকো. আচরিযমতিকোতি আচরিযমতিযং নিযুত্তো তস্সা অনতিৰত্তনতো. ন অত্তনোমতিং পকাসেতি কথেতীতি ন অত্তনোমতিকো, অত্তনো মতিং পগ্গয্হ ৰত্তা ন হোতীতি অত্থো.
‘‘পুব্বে ৰুত্তখীণাসৰাদযো’’তিআদি একচ্চখীণাসৰতো বহুস্সুতোৰ কম্মট্ঠানদানে সেয্যোতি দস্সনত্থং আরদ্ধং. তত্থ পুব্বে ৰুত্তখীণাসৰাদযোতি ‘‘যং কম্মট্ঠানং গহেতুকামো’’তিআদিনা ৰুত্তখীণাসৰাদিকা. উগ্গহপরিপুচ্ছানং ৰিসোধিতত্তাতি উগ্গহেতব্বতো ‘‘উগ্গহো’’তি লদ্ধনামায কম্মট্ঠানুপকারায পাল়িযা, তদত্থং পরিপুচ্ছনতো ‘‘পরিপুচ্ছা’’তি লদ্ধসমঞ্ঞায অত্থসংৰণ্ণনায চ ৰিসেসতো সোধিতত্তা নিগ্গুম্বং নিজ্জটং কত্ৰা গহিতত্তা. ইতো চিতো চ সুত্তঞ্চ কারণঞ্চ সল্লক্খেত্ৰাতি পঞ্চসুপি নিকাযেসু ইতো চিতো চ তস্স তস্স কম্মট্ঠানস্স অনুরূপং সুত্তপদঞ্চেৰ সুত্তানুগতং যুত্তিঞ্চ সুট্ঠু উপলক্খেত্ৰা. সপ্পাযাসপ্পাযং যোজেত্ৰাতি যস্স কম্মট্ঠানং আচিক্খতি, তস্স উপকারানুপকারং যুত্তিং মগ্গনেন যোজেত্ৰা, সমাদায ৰা সম্মদেৰ হদযে ঠপেত্ৰাতি অত্থো. মহামগ্গং দস্সেন্তোতি কম্মট্ঠানৰিধিং মহামগ্গং কত্ৰা দস্সেন্তো.
সব্বত্থাতি তত্থ তত্থ ৰিহারে. ৰত্তপটিপত্তিং কুরুমানেনাতি পৰিট্ঠকালে আগন্তুকৰত্তং, নিক্খমনকালে গমিকৰত্তন্তি যথারহং তং তং ৰত্তং পূরেন্তেন. সব্বপারিহারিযতেলন্তি সব্বেসং অঙ্গানং, সব্বেসং ৰা ভিক্খূনং অত্থায পরিহরিতব্বতেলং. ঠপেমীতি অনুজানাপনং. যং তং সম্মাৰত্তং পঞ্ঞত্তন্তি সম্বন্ধো. একদিৰসং সাযং ৰিস্সজ্জিতেনাপীতি যোজনা. আরোচেতব্বং আগমনকারণং. সপ্পাযৰেলা সরীরচিত্তানং কল্লসমযো.
চরিযাৰণ্ণনা
৪৩. সন্তানে রাগস্স উস্সন্নভাৰেন চরণং পৰত্তি রাগচরিযা, সা সস্সতাসযাদযো ৰিয দট্ঠব্বা. তথা দোসচরিযাদযো. সংসগ্গো সম্পযোগারহৰসেন ৰেদিতব্বো, যথা ‘‘রাগমোহচরিযা দোসমোহচরিযা’’তিআদি. সন্নিপাতো একসন্ততিপরিযাপন্নতাৰসেন, যথা ‘‘রাগদোসচরিযা রাগদোসমোহচরিযা’’তিআদি. ইমা এৰ হি সন্ধায ‘‘অপরাপি চতস্সো’’তি ৰুত্তং. তথাতি যথা রাগাদীনং, তথা সদ্ধাদীনং সংসগ্গসন্নিপাতৰসেন সদ্ধাবুদ্ধিচরিযা সদ্ধাৰিতক্কচরিযা বুদ্ধিৰিতক্কচরিযা সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কচরিযাতি. ইমা অপরাপি চতস্সো. এৰন্তি সংসগ্গসন্নিপাতৰসেন. সংসগ্গন্তি সংসজ্জনং মিস্সীকরণং ‘‘রাগসদ্ধাচরিযা দোসসদ্ধাচরিযা’’তিআদিনা. অনেকাতি তেসট্ঠি, ততো অতিরেকাপি ৰা, তা পন অসম্মোহন্তেন সংযুত্তসুত্তটীকাযং ৰিত্থারতো দস্সিতাতি তত্থ ৰুত্তনযেন ৰেদিতব্বা. ‘‘পকতী’’তি ইমিনা অসতি পটিপক্খভাৰনাযং তত্থ তত্থ সন্তানে চরিযায সভাৰভূততং দস্সেতি. উস্সন্নতা অঞ্ঞধম্মেহি রাগাদীনং অধিকতা, যতো রাগচরিযাদীনং পচ্চযসমৰাযে রাগাদযো বলৰন্তো হোন্তি, অভিণ্হঞ্চ পৰত্তন্তি. তাসং ৰসেনাতি ছন্নং মূলচরিযানং ৰসেন ছল়েৰ পুগ্গলা হোন্তি. অঞ্ঞথা অনেকপুগ্গলা সিযুং, তথা চ সতি অধিপ্পেতত্থসিদ্ধি চ ন সিযাতি অধিপ্পাযো.
সদ্ধা বলৰতী হোতি রাগুস্সন্নে সন্তানে তদনুগুণস্স ধম্মস্স নিযোগতো অধিকভাৰসম্ভৰতো. তেনাহ ‘‘রাগস্স আসন্নগুণত্তা’’তি, সিনেহপরিযেসনাপরিচ্চজনেহি সভাগধম্মত্তাতি অত্থো. সভাগো হি দূরেপি আসন্নেযেৰাতি সভাগতালক্খণমিধ আসন্নগ্গহণং. তত্থ সদ্ধায সিনিয্হনং পসাদৰসেন অকালুস্সিযং অলূখতা, রাগস্স পন রঞ্জনৰসেন. সদ্ধায পরিযেসনং অধিমুচ্চনৰসেন তন্নিন্নতা, রাগস্স তণ্হাযনৰসেন. সদ্ধায অপরিচ্চজনং ওকপ্পনৰসেন অনুপক্খন্দনং, রাগস্স অভিসঙ্গৰসেনাতি এৰং ভিন্নসভাৰানম্পি তেসং যথা অলূখতাদিসামঞ্ঞেন সভাগতা, এৰং তংসমঙ্গীনম্পি পুগ্গলানন্তি আহ ‘‘রাগচরিতস্স সদ্ধাচরিতো সভাগো’’তি.
পঞ্ঞা বলৰতী হোতি দোসুস্সন্নে সন্তানে তদনুগুণস্স ধম্মস্স নিযোগতো অধিকভাৰসম্ভৰতো. তেনাহ ‘‘দোসস্স আসন্নগুণত্তা’’তি, অনল্লীযনপরিযেসনপরিৰজ্জনেহি সভাগধম্মত্তাতি অত্থো. তত্থ পঞ্ঞায আরম্মণস্স অনল্লীযনং তস্স যথাসভাৰাৰবোধৰসেন ৰিসংসট্ঠতা, দোসস্স পন ব্যাপজ্জনৰসেন. পঞ্ঞায পরিযেসনং যথাভূতদোসপৰিচযো, দোসস্স অভূতদোসনিজিগীসা. পঞ্ঞায পরিৰজ্জনং নিব্বিন্দনাদিৰসেন ঞাণুত্রাসো, দোসস্স অহিতাধানৰসেন ছড্ডনন্তি এৰং ভিন্নসভাৰানম্পি তেসং যথা অনল্লীযনাদিসামঞ্ঞেন সভাগতা, এৰং তংসমঙ্গীনম্পি পুগ্গলানন্তি আহ ‘‘দোসচরিতস্স বুদ্ধিচরিতো সভাগো’’তি.
অন্তরাযকরা ৰিতক্কাতি মিচ্ছাৰিতক্কা মিচ্ছাসঙ্কপ্পা উপ্পজ্জন্তি মোহুস্সন্নে সন্তানে তদনুগুণস্স ধম্মস্স যেভুয্যেন পৰত্তিসব্ভাৰতো. তেনাহ ‘‘মোহস্স আসন্নলক্খণত্তা’’তি, অনৰট্ঠানচঞ্চলভাৰেহি সভাগধম্মত্তাতি অত্থো. তত্থ ৰিতক্কস্স অনৰট্ঠানং পরিকপ্পৰসেন সৰিপ্ফারতায, মোহস্স সম্মূল়্হতাৰসেন ব্যাকুলতায. তথা ৰিতক্কস্স লহুপরিৰিতক্কনেন তদঙ্গচলতায চঞ্চলতা, মোহস্স অনোগাল়্হতাযাতি এৰং ভিন্নসভাৰানম্পি তেসং যথা অনৰট্ঠানাদিসামঞ্ঞেন সভাগতা, এৰং তংসমঙ্গীনম্পি পুগ্গলানন্তি আহ ‘‘মোহচরিতস্স ৰিতক্কচরিতো সভাগো’’তি.
তণ্হা রাগোযেৰ সভাৰতো, তস্মা রাগচরিযাৰিনিমুত্তা তণ্হাচরিযা নত্থীতি অত্থো. তংসম্পযুত্তোতি তেন রাগেন সম্পযুত্তো, দোসাদযো ৰিয তেন ৰিপ্পযুত্তো নত্থীতি অধিপ্পাযো. তদুভযন্তি তণ্হামানদ্ৰযং. নাতিৰত্ততীতি সভাৰতো, সম্পযোগৰসেন চ ন অতিক্কমিত্ৰা ৰট্টতি. কামঞ্চেত্থ যথা রাগদোসেহি সম্পযোগৰসেন সহ ৰত্তমানস্সপি মোহস্স উস্সন্নতাৰসেন ৰিসুং চরিযাভাৰো, ন কেৰলং মোহস্সেৰ, তথা সদ্ধাবুদ্ধিৰিতক্কানং. এৰং রাগেন সতিপি সম্পযোগে মানস্সাপি ৰিসুং চরিযাভাৰো যুত্তো সিযা, এৰং সন্তেপি রাগপটিঘমানদিট্ঠিৰিচিকিচ্ছাৰিজ্জানং ৰিয অনুসযট্ঠো ইমেসং রাগাদীনংযেৰ আৰেণিকো চরিযট্ঠোতি, নত্থেৰ মানচরিযা. যতো চরিযা ‘‘পকতী’’তি ৰুত্তা. পকতি চ সভাৰোতি. এতেনেৰ দিট্ঠিযাপি ৰিসুং চরিযাভাৰাভাৰো সংৰণ্ণিতোতি দট্ঠব্বো. অট্ঠকথাযং পন মোহচরিযন্তোগধাৰ দিট্ঠিচরিযাতি দস্সেতুং ‘‘মোহনিদানত্তা চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ চ-সদ্দেন সম্পযোগং সমুচ্চিনোতি মোহনিদানত্তা, মোহসম্পযুত্তত্তা চাতি.
৪৪. কিং সপ্পাযন্তি কীদিসং সেনাসনাদিসপ্পাযং. পুব্বাচিণ্ণং পুরিমজাতীসু আচরিতং. একচ্চেতি উপতিস্সত্থেরং সন্ধাযাহ. তেন হি ৰিমুত্তিমগ্গে তথা ৰুত্তং. পুব্বে কিরাতি কির-সদ্দো অরুচিসূচনত্থো. ইট্ঠপ্পযোগো মনাপকিরিযা. সুভকম্মবহুলো যেভুয্যেন সোভনকম্মকারী. ন সব্বে রাগচরিতা এৰ হোন্তি, অলুদ্ধানম্পি পুব্বে ইট্ঠপ্পযোগসুভকম্মবহুলতাসম্ভৰতো, সগ্গা চৰিত্ৰা ইধূপপত্তিসম্ভৰতো চ. এতেন অসতি পুব্বহেতুনিযামে যথাৰুত্তকারণমত্তেন ন তেসং লুদ্ধতা, লুদ্ধভাৰহেতুকা চ রাগচরিযাতি ইমমত্থং দস্সেতি.
ইতরেতি ছেদনাদিকম্মবহুলা নিরযাদিতো ইধূপপন্না চ ন সব্বে দোসমোহচরিতা এৰ হোন্তীতি যোজনা. ইধাপি যথাৰুত্তকারণস্স কোধনভাৰে, মূল়্হভাৰে চ অনেকন্তিকত্তা দোসমোহচরিততাযপি অনেকংসিকতা ৰেদিতব্বা. ধাতূনং উস্সদনিযমো যদি পমাণতো, সো নত্থি, অথ সামত্থিযতো, সোপি একংসিকো ন উপলব্ভতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘যথাৰুত্তেনেৰ নযেন উস্সদনিযমো নাম নত্থী’’তি. তত্থ যথাৰুত্তেনেৰাতি ‘‘দ্ৰিন্নং পন ধাতূন’’ন্তিআদিনা ৰুত্তপ্পকারেনেৰ. দোসনিযমেতি সেম্হাদিদোসাধিকতায রাগাদিচরিতো হোতীতি দোসৰসেন চরিযানিযমে ‘‘সেম্হাধিকো রাগচরিতো’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘সেম্হাধিকো মোহচরিতো’’তি, ‘‘ৰাতাধিকো মোহচরিতো’’তি ৰত্ৰা পুন ‘‘ৰাতাধিকো রাগচরিতো’’তি চ ৰুত্তত্তা তম্পি দোসৰসেন নিযমৰচনং পুব্বাপরৰিরুদ্ধমেৰ. অপরিচ্ছিন্নৰচনন্তি পরিচ্ছেদকারিকায পঞ্ঞায ন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা ৰুত্তৰচনং, অনুপপরিক্খিতৰচনন্তি অত্থো.
উস্সদকিত্তনেতি ৰিপাককথাযং গহিতউস্সদকিত্তনে. পুব্বহেতুনিযামেনাতি পুরিমভৰে পৰত্তলোভাদিহেতুনিযামেন. নিযামোতি চ তেসংযেৰ লোভাদীনং পটিনিযতো লুব্ভনাদিসভাৰো দট্ঠব্বো. লোভো উস্সদো এতেসন্তি লোভুস্সদা, উস্সন্নলোভা, লোভাধিকাতি অত্থো. অমোহুস্সদা চাতি এত্থ চ-সদ্দো সম্পিণ্ডনত্থো. তেন যে ইমে লোভুস্সদতাদীনং পচ্চেকং ৰোমিস্সতো চ চুদ্দস পভেদা ইচ্ছিতা, তে অনৰসেসতো সম্পিণ্ডেতি যথাৰুত্তেসু ছস্ৰেৰ তেসং অন্তোগধত্তা. ফলভূতা চেত্থ লোভুস্সদতাদযো দট্ঠব্বা.
ইদানি তং নেসং লোভুস্সদতাদীনং পচ্চেকং ৰোমিস্সকতাদিং ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘যস্স হী’’তিআদি আরদ্ধং. কম্মাযূহনক্খণেতি কম্মকরণৰেলাযং. লোভো বলৰাতি লোভো তজ্জায পচ্চযসামগ্গিযা সামত্থিযতো অধিকো হোতি. অলোভো মন্দোতি তপ্পটিপক্খো অলোভো দুব্বলো. কথং পনেতে লোভালোভা অঞ্ঞমঞ্ঞং উজুৰিপচ্চনীকভূতা একক্খণে পৰত্তন্তীতি? ন খো পনেতং এৰং দট্ঠব্বং ‘‘একক্খণে পৰত্তন্তী’’তি. নিকন্তিক্খণং পন আযূহনপক্খিযমেৰ কত্ৰা এৰং ৰুত্তং. এসেৰ নযো সেসেসুপি. পরিযাদাতুন্তি অভিভৰিতুং ন সক্কোতি. যো হি ‘‘এৰংসুন্দরং এৰংৰিপুলং এৰংমহগ্ঘঞ্চ ন সক্কা দাতু’’ন্তিআদিনা অমুত্তচাগতাদিৰসেন পৰত্তায চেতনায সম্পযুত্তো অলোভো, সো সম্মদেৰ লোভং পরিযাদাতুং ন সক্কোতি. দোসমোহানং অনুপ্পত্তিযা, তাদিসপচ্চযলাভেন চ অদোসামোহা বলৰন্তো. তস্মাতি লোভাদোসামোহানং বলৰভাৰতো, অলোভদোসমোহানঞ্চ দুব্বলভাৰতোতি ৰুত্তমেৰ কারণং পচ্চামসতি. সোতি তংসমঙ্গীপুগ্গলো. তেন কম্মেনাতি তেন লোভাদিউপনিস্সযৰতা কুসলকম্মুনা. সুখসীলোতি সখিলো. তমেৰত্থং ‘‘অক্কোধনো’’তি পরিযাযেন ৰদতি.
পুরিমনযেনেৰাতি পুব্বে ৰুত্তনযানুসারেন মন্দা অলোভাদোসা লোভদোসে পরিযাদাতুং ন সক্কোন্তি, অমোহো পন বলৰা মোহং পরিযাদাতুং সক্কোতীতি এৰং তত্থ তত্থ ৰারে যথারহং অতিদেসত্থো ৰেদিতব্বো. দুট্ঠোতি কোধনো. দন্ধোতি মন্দপঞ্ঞো. সীলকোতি সুখসীলো.
এত্থ চ লোভৰসেন, দোসমোহলোভদোসলোভমোহদোসমোহলোভদোসমোহৰসেনাতি তযো এককা, তযো দুকা, একো তিকোতি লোভাদিউস্সদৰসেন অকুসলপক্খেযেৰ সত্ত ৰারা, তথা কুসলপক্খে অলোভাদিউস্সদৰসেনাতি চুদ্দস ৰারা লব্ভন্তি. তত্থ অলোভদোসামোহা, অলোভাদোসমোহা, অলোভদোসমোহা বলৰন্তোতি আগতেহি কুসলপক্খে ততিযদুতিযপঠমৰারেহি দোসুস্সদমোহুস্সদদোসমোহুস্সদৰারা গহিতা এৰ হোন্তি, তথা অকুসলপক্খে লোভাদোসমোহা, লোভদোসামোহা, লোভাদোসামোহা বলৰন্তোতি আগতেহি ততিযদুতিযপঠমৰারেহি অদোসুস্সদঅমোহুস্সদঅদোসামোহুস্সদৰারা গহিতা এৰাতি অকুসলকুসলপক্খেসু তযো তযো ৰারে অন্তোগধে কত্ৰা অট্ঠেৰ ৰারা দস্সিতা. যে পন উভযেসং মিস্সতাৰসেন লোভালোভুস্সদৰারাদযো অপরে একূনপঞ্ঞাস ৰারা দস্সেতব্বা, তে অলব্ভনতো এৰ ন দস্সিতা. ন হি একস্মিং সন্তানে অন্তরেন অৰত্থন্তরং ‘‘লোভো চ বলৰা, অলোভো চা’’তিআদি যুজ্জতীতি, পটিপক্খৰসেন ৰা হি এতেসং বলৰদুব্বলভাৰো, সহজাতধম্মৰসেন ৰা. তত্থ লোভস্স তাৰ পটিপক্খৰসেন অলোভেন অনধিভূততায বলৰভাৰো, তথা দোসমোহানং অদোসামোহেহি. অলোভাদীনং পন লোভাদিঅভিভৰনতো, সব্বেসঞ্চ সমানজাতিযমভিভুয্য পৰত্তিৰসেন সহজাতধম্মতো বলৰভাৰো. তেন ৰুত্তং অট্ঠকথাযং ‘‘লোভো বলৰা অলোভো মন্দো, অদোসামোহা বলৰন্তো দোসমোহা মন্দা’’তি. সো চ নেসং মন্দবলৰভাৰো পুরিমূপনিস্সযতো তথা আসযস্স পরিভাৰিততায ৰেদিতব্বো.
যো লুদ্ধোতি ৰুত্তোতি যো উস্সদকিত্তনে ‘‘লুদ্ধো’’তি ৰুত্তো, অযং ইধ চরিযাৰিচারে ‘‘রাগচরিতো’’তি ৰেদিতব্বো. দুট্ঠদন্ধাতি ‘‘দুট্ঠো, দন্ধো’’তি চ ৰুত্তা যথাক্কমং দোসমোহচরিতা. পঞ্ঞৰাতি সাতিসযং সপ্পঞ্ঞো. যতো সদ্ধাৰিতক্কেসু ৰিজ্জমানেসুপি বুদ্ধিচরিতোতি ৰুচ্চতি. অলোভাদোসানং বলৰভাৰো সদ্ধূপনিস্সযতায ৰিনা ন হোতীতি আহ ‘‘অলুদ্ধঅদুট্ঠা পসন্নপকতিতায সদ্ধাচরিতা’’তি.
অযঞ্চ নযো সাধারণতো ৰুত্তোতি নিব্বত্তিতপুব্বহেতুনিযামৰসেনেৰ বুদ্ধিচরিতাদিকেপি দস্সেতুং ‘‘যথা ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অমোহপরিৰারেনাতি অমোহপরিক্খিত্তেন, উপনিস্সযতো সম্পযোগতো চ পঞ্ঞায অভিসঙ্খতেনাতি অত্থো. সেসপদত্তযেপি এসেৰ নযো. লোভাদিনা ৰোমিস্সপরিৰারেনাতি এত্থ লোভমোহাদিনা অঞ্ঞমঞ্ঞঅৰিরুদ্ধৰোমিস্সপরিৰারেনাতি অত্থো. অৰিরোধো চ যুগগ্গাহৰসেন অপ্পৰত্তিযা ৰেদিতব্বো. তথা হি সদ্ধানুসারিধম্মানুসারিগোত্তানি অঞ্ঞমঞ্ঞম্পি ভিন্নসভাৰানেৰ. একংসেন চ মিস্সকচরিযাপি সম্পটিচ্ছিতব্বা পুব্বহেতুনিযামেন চরিযাসিদ্ধিতো. তথা চেৰ উস্সদকিত্তনং পৰত্তং যথারহং লোভালোভাদীনং ৰিপাকস্স পচ্চযভাৰতো. তেনাহ পটিসম্ভিদামগ্গে (পটি. ম. ১.২৩২) –
‘‘গতিসম্পত্তিযা ঞাণসম্পযুত্তে কতমেসং অট্ঠন্নং হেতূনং পচ্চযা উপপত্তি হোতি? কুসলকম্মস্স জৰনক্খণে তযো হেতূ কুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৰুচ্চতি কুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খারা. নিকন্তিক্খণে দ্ৰে হেতূ অকুসলা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৰুচ্চতি অকুসলমূলপচ্চযাপি সঙ্খারা. পটিসন্ধিক্খণে তযো হেতূ অব্যাকতা তস্মিং খণে জাতচেতনায সহজাতপচ্চযা হোন্তি, তেন ৰুচ্চতি নামরূপপচ্চযাপি ৰিঞ্ঞাণং, ৰিঞ্ঞাণপচ্চযাপি নামরূপ’’ন্তি –
আদি. পুব্বহেতুনিযামেন চ যথা তিহেতুকস্স পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযং, ন তথা দুহেতুকস্স. যথা চ দুহেতুকস্স ইতিকত্তব্বতা নেপক্কং, ন তথা অহেতুকস্স. এৰং লোভুস্সদাদযো পুগ্গলা রাগচরিতাদযো হোন্তীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বন্তি. যথাৰুত্তমত্থং নিগমৰসেন দস্সেতুং ‘‘এৰং লোভাদীসূ’’তিআদি ৰুত্তং.
৪৫. তত্রাতি তস্মিং পুচ্ছাৰচনে. নযোতি জানননযো. পুগ্গলাধিট্ঠানেন ৰুত্তোপি অত্থো ধম্মমুখেনেৰ পঞ্ঞাযতীতি ধম্মাধিট্ঠানেনাহ ‘‘চরিযাযো ৰিভাৰযে’’তি. পকতিগমনেনাতি অকিত্তিমেন সভাৰগমনেন. চাতুরিযেনাতি চাতুরভাৰেন সিঙ্গারেন. উক্কুটিকন্তি অসম্ফুট্ঠমজ্ঝং. খণন্তো ৰিযাতি ভূমিং খণন্তো ৰিয. অনুকড্ঢিতন্তি পাদনিক্খেপসমযে কড্ঢন্তো ৰিয পাদং নিক্খিপতি. তেনস্স পদং অনুকড্ঢিতং পচ্ছতো অঞ্ছিতং হোতি. পরিব্যাকুলাযাতি পরিতো আলুল়িতায. ছম্ভিতো ৰিযাতি ৰিত্থাযন্তো ৰিয. ভীতো ৰিযাতি কেচি. সহসানুপীল়িতন্তি অগ্গপাদেন, পণ্হিযা চ সহসাৰ সন্নিরুজ্ঝিতং. ৰিৰট্টচ্ছদস্সাতি ৰিনিৰট্টচ্ছদনস্স পহীনকিলেসস্স. ইদমীদিসং পদন্তি ভগৰতো পদং দিস্ৰা ৰদতি.
পাসাদিকন্তি পসাদাৰহং. মধুরাকারন্তি ইট্ঠাকারং. থদ্ধাকারন্তি থম্ভিতাকারং. অতরমানোতি নতরমানো, সণিকন্তি অত্থো. সমোধাযাতি সম্মদেৰ ওধায অৰিক্খিপিত্ৰা. নিপজ্জিত্ৰাতি কাযপসারণলক্খণায নিপজ্জায সেয্যায নিপজ্জিত্ৰা সযতি নিদ্দাযতি. পক্খিত্তকাযোতি অৰক্খিত্তকাযো অৰসো ৰিয সহসা পতিতকাযো. দুস্সণ্ঠানন্তি ৰিরূপসন্নিৰেসং. ৰিক্খিত্তকাযোতি ইতো চিতো চ খিত্তঅঙ্গপচ্চঙ্গো.
সম্পরিৰত্তকন্তি সম্পরিৰত্তিত্ৰা. আলোল়যমানো ৰালিকাকচৰরানি আকুলযন্তো.
নিপুণমধুরসমসক্কচ্চকারীতি সুকোসল্লং সুন্দরং অৰিসমং সাভিসঙ্খারঞ্চ করণসীলো. গাল়্হথদ্ধৰিসমকারীতি থিরং অসিথিলং ৰিসমঞ্চ করণসীলো. অপরিচ্ছিন্নং অপরিনিট্ঠিতং.
মুখপূরকন্তি মুখস্স পূরণং মহন্তং. অরসপটিসংৰেদীতি নরসপটিসংৰেদী. ভাজনে ছড্ডেন্তোতি ভোজনভাজনে সিত্থানি ছড্ডেন্তো. মুখং মক্খেন্তোতি বহিমুখং মক্খেন্তো.
কিলন্তরূপো ৰিযাতি তস্স অসহনেন খেদপ্পত্তো ৰিয. অঞ্ঞাণুপেক্খাযাতি অঞ্ঞাণভূতায উপেক্খায. অঞ্ঞাণসঙ্খাতায উপেক্খাযাতি কেচি.
মাযাদীসু সন্তদোসপটিচ্ছদনলক্খণা মাযা. অসন্তগুণপকাসনলক্খণং সাঠেয্যং. উন্নতিলক্খণো মানো. অসন্তগুণসম্ভাৰনামুখেন পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞুতালক্খণা পাপিচ্ছতা. সন্তগুণসম্ভাৰনামুখেন পটিগ্গহণে অমত্তঞ্ঞুতালক্খণা মহিচ্ছতা. সকলাভেন অসন্তুস্সনলক্খণা অসন্তুট্ঠিতা. ৰিজ্ঝনট্ঠেন সিঙ্গং, সিঙ্গারতানাগরিকভাৰসঙ্খাতং কিলেসসিঙ্গং. অত্তনো সরীরস্স, চীৰরাদিপরিক্খারস্স চ মণ্ডনৰসেন পৰত্তং লোলুপ্পং চাপল্যং. এৰমাদযোতি এত্থ আদি-সদ্দেন অহিরিকানোত্তপ্পমদপ্পমাদাদযো সঙ্গয্হন্তি.
পরাপরাধস্স উপনয্হনলক্খণো উপনাহো. পরেসং গুণমক্খণলক্খণো মক্খো. পরস্স গুণে ডংসিত্ৰা অপনেন্তো ৰিয যুগগ্গাহলক্খণো পল়াসো. পরসম্পত্তিউসূযনলক্খণা ইস্সা. অত্তসম্পত্তিনিগূহনলক্খণং মচ্ছরিযং. ইধ আদি-সদ্দেন দোৰচস্সতাপাপমিত্ততাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
অনুস্সাহনং থিনং. অসত্তিৰিঘাতো মিদ্ধং. চেতসো অৰূপসমো উদ্ধচ্চং. ৰিপ্পটিসারো কুক্কুচ্চং. সংসযো ৰিচিকিচ্ছা. অযোনিসো দল়্হগ্গাহো আধানগ্গাহিতা. যথাগহিতস্স মিচ্ছাগাহস্স দুব্বিৰেঠিযতা দুপ্পটিনিস্সগ্গিযতা. ইধ আদি-সদ্দেন মুট্ঠসচ্চঅসম্পজঞ্ঞাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
মুত্তচাগতাতি ৰিস্সট্ঠচাগতা নিস্সঙ্গপরিচ্চাগো. যথা মাযাদযো, তথা পৰত্তা অকুসলক্খন্ধা, যথা অরিযানং দস্সনকামতাদযো, তথা পৰত্তা কুসলক্খন্ধা ৰেদিতব্বা.
পসাদনীযট্ঠানং নাম ৰত্থুত্তযং. সংৰেজনীযট্ঠানানি জাতিআদীনি. কুসলানুযোগেতি কুসলধম্মভাৰনাযং. ‘‘এৰঞ্চ এৰঞ্চ করিস্সামী’’তি কিচ্চানং রত্তিভাগে পরিৰিতক্কনং রত্তিং ধূমাযনা. তথাৰিতক্কিতানং তেসং দিৰসভাগে অনুট্ঠানং দিৰা পজ্জলনা. হুরাহুরং ধাৰনাতি ইতো চিতো চ তত্থ তত্থ আরম্মণে চিত্তৰোসগ্গো. তেনেৰাহ ‘‘ইদং পুরে চিত্তমচারি চারিকং, যেনিচ্ছকং যত্থকামং যথাসুখ’’ন্তি (ধ. প. ৩২৬), ‘‘চিত্তমস্স ৰিধাৰতী’’তি (সং. নি. ১.৫৫) চ.
ধম্মপ্পৰত্তিদস্সনাদি চ পাল়িযং, অট্ঠকথাযঞ্চ অনাগতমেৰাতি ন সক্কা ৰত্তুন্তি ‘‘সব্বাকারেনা’’তি ৰুত্তং. কিঞ্চি কিঞ্চি আগতম্পি অত্থেৰাতি হি অধিপ্পাযো. ‘‘ন সারতো পচ্চেতব্ব’’ন্তি ৰত্ৰা তত্থ কারণং দস্সেন্তো ‘‘রাগচরিতস্স হী’’তিআদিমাহ. অপ্পমাদৰিহারিনোতি তত্থ ৰিনিধায ভাৰং পটিপজ্জনেন অপ্পমাদকারিনো. ভিন্নলক্খণা ইরিযাপথাদযোতি চাতুরিযেন অচাতুরিযেন সণিকং, সহসা চ গমনাদযো. ন উপপজ্জন্তীতি ন যুজ্জন্তি. পুচ্ছিত্ৰা জানিতব্বন্তি ধম্মপ্পৰত্তিআদিং পুচ্ছিত্ৰা জানিতব্বং.
৪৬. সপ্পাযং হিতং, কিলেসৰিঘাতীতি অত্থো. অধোতৰেদিকন্তি অপরিসুদ্ধপরিক্খেপৰেদিকং. ভূমট্ঠকন্তি ভূমিতলেযেৰ উট্ঠাপিতং উপরিমতলরহিতং. একতো ওনতস্স পব্বতপাদস্স হেট্ঠাভাগো অকতভিত্তিভূমিপরিকম্মো অকতপব্ভারো. জতুকাভরিতন্তি অধোমুখাহি ওলম্বমানমুখাহি খুদ্দকৰগ্গুলীহি পরিপুণ্ণং. ওলুগ্গৰিলুগ্গন্তি ছিন্নভিন্নং. উজ্জঙ্গলং লূখধূসরং ছাযূদকরহিতং. সীহব্যগ্ঘাদিভযেন সাসঙ্কং. দুরূপন্তি ৰিরূপং. দুব্বণ্ণন্তি অসুন্দরৰণ্ণং, দুস্সণ্ঠানং ৰা. জালাকারেন কতপূৰং জালপূৰং. সাণি ৰিয খরসম্ফস্সন্তি সাণিফলকো ৰিয দুক্খসম্ফস্সং. ভারিকভাৰেন, অন্তরন্তরা তুন্নকরণেন চ কিচ্ছপরিহরণং. আণিগণ্ঠিকাহতোতি আণিনা, গণ্ঠিযা চ হতসোভো. ইদং রাগচরিতস্স সপ্পাযং, এৰমস্স কিলেসসমুদাচারো ন হোতীতি অধিপ্পাযো. এসেৰ নযো সেসেসুপি.
দিসামুখন্তি দিসাভিমুখং, অব্ভোকাসাভিমুখন্তি অধিপ্পাযো. মহাকসিণন্তি মহন্তং কসিণমণ্ডলং. সেসং সেনাসনাদীসু যং ৰত্তব্বং মোহচরিতস্স, তং দোসচরিতস্স ৰুত্তসদিসমেৰ.
ৰিতক্কৰিধাৰনস্সেৰ পচ্চযো হোতি যথা তং আযস্মতো মেঘিযত্থেরস্স. দরীমুখেতি পব্বতৰিৰরে. পরিত্তন্তি সুপ্পসরাৰমত্তং.
পভেদপরিচ্ছেদতো নিদানপরিচ্ছেদতো ৰিভাৰনপরিচ্ছেদতো সপ্পাযপরিচ্ছেদতোতি পচ্চেকং পরিচ্ছেদ-সদ্দো যোজেতব্বো. ৰিভাৰনাতি ‘‘অযং রাগচরিতো’’তিআদিনা জাননৰিভাৰনা. একচ্চকসিণানুস্সতিট্ঠানমত্তস্স পসঙ্গেন কথিতত্তা ৰুত্তং ‘‘ন চ তাৰ চরিযানুকূলং কম্মট্ঠানং সব্বাকারেন আৰিকত’’ন্তি.
চত্তালীসকম্মট্ঠানৰণ্ণনা
৪৭. সঙ্খাতনিদ্দেসতোতি সঙ্খাতানং ‘‘চত্তালীসাযা’’তি সঙ্খ্যাৰসেন গহিতানং উদ্দিট্ঠানং নিদ্দেসতো. ‘‘এত্থ এত্তকানি উপচারজ্ঝানাৰহানি, এত্তকানি অপ্পনাজ্ঝানাৰহানী’’তি উপচারপ্পনাৰহতো. ‘‘এত্তকানি একজ্ঝানিকানি, এত্তকানি দুকতিকজ্ঝানিকানি, এত্তকানি সকলজ্ঝানিকানী’’তি ঝানপ্পভেদতো. ‘‘এতেসু অঙ্গসমতিক্কমো, এতেসু আরম্মণসমতিক্কমো’’তি এৰং সমতিক্কমতো. ‘‘এত্তকানেত্থ ৰড্ঢেতব্বানি, এত্তকানি ন ৰড্ঢেতব্বানী’’তি ৰড্ঢনাৰড্ঢনতো. আরম্মণতোতি সভাৰধম্মনিমিত্তনৰত্তব্বৰসেন, চলিতাচলিতৰসেন চ আরম্মণৰিভাগতো. ভূমিতোতি কামাৰচরাদিভূমিৰিভাগতো. গহণতোতি দিট্ঠাদিৰসেন গহণৰিভাগতো. পচ্চযতোতি আরুপ্পাদীনং যথারহং পচ্চযভাৰতো. চরিযানুকূলতোতি রাগচরিযাদীনং অনুকূলভাৰতো.
কম্মট্ঠানানীতি আরম্মণভাৰেন যোগকম্মস্স পৰত্তিট্ঠানানি. চতুক্কজ্ঝানিকাতি চতুব্বিধরূপাৰচরজ্ঝানৰন্তো, তেসং আরম্মণভূতাতি অত্থো. চতুক্কনযৰসেন চেতং ৰুত্তং. তিকচতুক্কজ্ঝানিকেসূতি তিকজ্ঝানিকেসু পুরিমেসু ব্রহ্মৰিহারেসু, চতুক্কজ্ঝানিকেসু আনাপানকসিণেসু. সেসেসূতি ৰুত্তাৰসেসেসু একৰীসতিযা কম্মট্ঠানেসু.
দিব্বচক্খুনা দিট্ঠহদযরূপস্স সত্তস্স চিত্তং আদিকম্মিকো চেতোপরিযঞাণেন পরিচ্ছিন্দিতুং সক্কোতি, ন ইতরস্সাতি কসিণফরণং চেতোপরিযঞাণস্স পচ্চযো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘পরসত্তানঞ্চ চেতসা চিত্তমঞ্ঞাতুং সমত্থো হোতী’’তি. ওকাসেন পরিচ্ছিন্নত্তাতি অত্তনো ঠিতোকাসেন পরিচ্ছিন্নত্তা. তথা উগ্গহকোসল্লস্স সম্পাদিতত্তা পরিচ্ছিন্নাকারেনেৰ তানি উপতিট্ঠন্তি, তস্মা ন তত্থ ৰড্ঢনাতি অধিপ্পাযো. সচে পন কোচি ৰড্ঢেয্য, ন তেন কোচি গুণোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘আনিসংসাভাৰা চা’’তি. ‘‘তেসু পনা’’তিআদিনা তমেৰ আনিসংসাভাৰং ৰিৰরতি. যস্মা ৰড্ঢিতেসু কুণপরাসিযেৰ ৰড্ঢতি, অৰড্ঢিতেপি কামরাগৰিক্খম্ভনা হোতিযেৰ, তস্মা আনিসংসাভাৰো. ৰিভূতাতি ৰিপুলারম্মণতায সুপাকটা, ৰড্ঢিতনিমিত্ততায অপ্পমাণারম্মণভাৰেন পরিব্যত্তাতি অত্থো.
কেৰলন্তি সকলং অনৰসেসং. ‘‘পথৰিং ইম’’ন্তি ৰচনং উপট্ঠানাকারেন ৰুত্তং, ন নিমিত্তস্স ৰড্ঢনেনাতি অধিপ্পাযো. লাভিত্তাতি সাতিসযং লাভিতায, উক্কংসগতৰসিভাৰতোতি অত্থো. থেরো হি পরমায ৰসিপত্তিযা অস্সমণ্ডলে অস্সং সারেন্তো ৰিয যত্থ তত্থ নিসিন্নোপি ঠিতোপি তং ঝানং সমাপজ্জতেৰ. তেনস্স সমন্ততো নিমিত্তং ৰড্ঢিতং ৰিয উপট্ঠাসি. তেন ৰুত্তং ‘‘সব্বদিসাসূ’’তিআদি.
ৰুত্তাতি ধম্মসঙ্গহে ৰুত্তা. মহন্তেতি ৰিপুলে. নিন্নথলাদিৰসেন হি একদেসে অট্ঠত্ৰা সমন্ততো গহণৰসেন সকলসরীরে নিমিত্তং গণ্হন্তস্স তং মহন্তং হোতি. মহন্তে ৰা সরীরে. অপ্পকেতি সরীরস্স একদেসে নিমিত্তং গণ্হাতীতি যোজনা. অপ্পকে ৰা খুদ্দকে দারকসরীরে. এতন্তি অসুভনিমিত্তং. আদীনৰন্তি ‘‘অসুভরাসি এৰ ৰড্ঢতি, ন চ কোচি আনিসংসো’’তি ৰুত্তং আদীনৰং.
সেসানিপি ন ৰড্ঢেতব্বানীতি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং উপপত্তিতো ৰিৰরিতুং ‘‘কস্মা’’তিআদি ৰুত্তং. পিচুপিণ্ডাদিৰসেন উপট্ঠহন্তম্পি নিমিত্তং ৰাতসঙ্ঘাতসন্নিস্সযন্তি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ৰাতরাসিযেৰ ৰড্ঢতী’’তি. ওকাসেন পরিচ্ছিন্নন্তি নাসিকগ্গমুখনিমিত্তাদিওকাসেন সপরিচ্ছেদং. ৰাযোকসিণৰড্ঢনে ৰিয ন এত্থ কোচি গুণো, কেৰলং ৰাতৰড্ঢনমেৰাতি আহ ‘‘সাদীনৰত্তা’’তি. তেসন্তি ব্রহ্মৰিহারানং. নিমিত্তন্তি আরম্মণং. ন চ তেন অত্থো অত্থীতি তেন সত্তরাসিৰড্ঢনেন পথৰীকসিণাদিৰড্ঢনে ৰিয কিঞ্চি পযোজনং নত্থি. পরিগ্গহৰসেনাতি অপরিগ্গহিতস্স ভাৰনাৰিসযস্স পরিগ্গহৰসেন, ন নিমিত্তৰড্ঢনৰসেন. তেনাহ ‘‘একাৰাসদ্ৰিআৰাসাদিনা’’তিআদি. এত্থাতি ব্রহ্মৰিহারভাৰনাযং. যদযন্তি যং পটিভাগনিমিত্তং অযং যোগী. সীমাসম্ভেদেনেৰ হেত্থ উপচারজ্ঝানুপ্পত্তি, ন নিমিত্তুপ্পত্তিযা. যদি এৰং কথং পরিত্তাদিআরম্মণতা ঝানস্সাতি আহ ‘‘পরিত্তঅপ্পমাণারম্মণতাপেত্থ পরিগ্গহৰসেনা’’তি, কতিপযে সত্তে পরিগ্গহেত্ৰা পৰত্তা মেত্তাদযো পরিত্তারম্মণা, বহুকে অপ্পমাণারম্মণাতি অত্থো. আকাসং কসিণুগ্ঘাটিমত্তা ন ৰড্ঢেতব্বন্তি যোজনা. ৰক্খতি ৰা যং তেন সম্বন্ধিতব্বং. পরিকপ্পজমেৰ আরম্মণং ৰড্ঢেতুং সক্কা, ন ইতরন্তি আহ ‘‘ন হি সক্কা সভাৰধম্মং ৰড্ঢেতু’’ন্তি. আরুপ্পানং পরিত্তঅপ্পমাণারম্মণতা পরিত্তকসিণুগ্ঘাটিমাকাসে, ৰিপুলকসিণুগ্ঘাটিমাকাসে চ পৰত্তিযা ৰেদিতব্বা. সেসানি বুদ্ধানুস্সতিআদীনি দস কম্মট্ঠানানি. অনিমিত্তত্তাতি পটিভাগনিমিত্তাভাৰা.
পটিভাগনিমিত্তারম্মণানীতি পটিভাগনিমিত্তভূতানি আরম্মণানি. সেসানি অট্ঠারস. সেসানি ছাতি চত্তারো ব্রহ্মৰিহারা, আকাসানঞ্চাযতনং, আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি ইমানি সেসানি ছ. ৰিস্সন্দমানপুব্বতায ৰিপুব্বকং. পগ্ঘরমানলোহিততায লোহিতকং. কিমীনং পচলনেন পুল়ুৰকং, চলিতারম্মণং ৰুত্তং. ৰাতপানৰিৰরাদীহি অন্তোপৰিট্ঠস্স সূরিযালোকাদিকস্স চলনাকারো পঞ্ঞাযতীতি ওভাসমণ্ডলারম্মণম্পি চলিতারম্মণং ৰুত্তং. পুব্বভাগেতি পটিভাগনিমিত্তপ্পৰত্তিযা পুব্বভাগে. সন্নিসিন্নমেৰাতি সন্তং নিচ্চলমেৰ.
দেৰেসূতি কামাৰচরদেৰেসু, তত্থ অসুভানং পটিকূলস্স চ আহারস্স অভাৰতো. অস্সাসপস্সাসানং ব্রহ্মলোকে অভাৰতো ‘‘আনাপানস্সতি চা’’তি ৰুত্তং.
দিট্ঠেনাতি দিট্ঠেন ৰত্থুনা কারণভূতেন. গহেতব্বানীতি উগ্গহেতব্বানি, উপ্পাদেতব্বউগ্গহনিমিত্তানীতি অত্থো. তেনাহ ‘‘পুব্বভাগে’’তিআদি. তস্সাতি কাযগতাসতিযা. উচ্ছুসস্সাদীনং পত্তেসু পচলমানৰণ্ণগ্গহণমুখেন ৰা তস্স গহেতব্বত্তা ৰুত্তং ‘‘ৰাযোকসিণং দিট্ঠফুট্ঠেনা’’তি. ন আদিকম্মিকেন গহেতব্বানীতি আদিকম্মিকেন ন গহেতব্বানি, ভাৰনারম্ভৰসেন ন পট্ঠপেতব্বানি, হেট্ঠিমে তযো ব্রহ্মৰিহারে, কসিণেসু রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানঞ্চ অনধিগন্ত্ৰা সম্পাদেতুং অসক্কুণেয্যত্তা.
ইমেসু পন কম্মট্ঠানেসূতি এত্থ কম্মট্ঠানগ্গহণেন যথারহং আরম্মণানং, ঝানানঞ্চ গহণং ৰেদিতব্বং. সুখৰিহারস্সাতি দিট্ঠধম্মসুখৰিহারস্স.
‘‘একাদস কম্মট্ঠানানি অনুকূলানী’’তি উজুৰিপচ্চনীকৰসেন চেতং ৰুত্তং. এৰং সেসেসুপি. ৰক্খতি হি ‘‘সব্বঞ্চেত’’ন্তিআদি. অনুকূলানি রাগৰিক্খম্ভনস্স উপাযভাৰতো. অট্ঠ অনুকূলানীতি যোজনা. এৰং সেসেসু. একন্তি ইদং অনুস্সতিঅপেক্খং অনুস্সতীসু একন্তি, ন মোহচরিতৰিতক্কচরিতাপেক্খং তেসং অঞ্ঞস্সাপি অনুকূলস্স অলব্ভনতো. ‘‘সদ্ধাচরিতস্স পুরিমা ছ অনুস্সতিযো’’তি ইদং অতিসপ্পাযৰসেন ৰুত্তং. ইমস্সেৰ উজুৰিপচ্চনীকং ইমস্স অতিসপ্পাযন্তি গহেতব্বস্স ৰিসেসস্স অভাৰতো সব্বচরিতানং অনুকূলানি. পরিত্তন্তি সরাৰমত্তং, অপ্পমাণন্তি ততো অধিকপমাণং. পরিত্তং ৰা সুপ্পসরাৰমত্তং, অপ্পমাণং অধিকপমাণং খলমণ্ডলাদিকসিণভাৰেন পরিগ্গহিতং.
চত্তারো ধম্মাতি চত্তারো মনসিকরণীযা ধম্মা. উত্তরীতি সীলসম্পদা, কল্যাণমিত্ততা, সপ্পাযধম্মস্সৰনং, ৰীরিযং; পঞ্ঞাতি ইমেসু পঞ্চসু ধম্মেসু পতিট্ঠানতো উপরি. অসুভাতি অসুভভাৰনা একাদসসু অসুভকম্মট্ঠানেসু ভাৰনানুযোগা. মেত্তাতি অনোধিসো, ওধিসো ৰা পৰত্তা মেত্তাভাৰনা. আনাপানস্সতীতি সোল়সৰত্থুকা আনাপানস্সতিসমাধিভাৰনা. ৰিতক্কুপচ্ছেদাযাতি মিচ্ছাৰিতক্কানং উপচ্ছিন্দনত্থায. অনিচ্চসঞ্ঞাতি ‘‘সব্বে সঙ্খারা অনিচ্চা’’তি (অ. নি. ৩.১৩৭; ধ. প. ২৭৭; মহানি. ২৭) এৰং পৰত্তা অনিচ্চানুপস্সনা. অস্মিমানসমুগ্ঘাতাযাতি ‘‘অস্মী’’তি উপ্পজ্জনকস্স নৰৰিধস্সাপি মানস্স সমুচ্ছিন্দনায. এত্থ হি একস্সেৰ চত্তারো ধম্মা ভাৰেতব্বা ৰুত্তা, ন একস্স চতুচরিযতায. তেন ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘সব্বানিপি কম্মট্ঠানানি সব্বাকুসলৰিক্খম্ভনানি সব্বকুসলপরিব্রূহনানী’’তি.
একস্সেৰ সত্ত কম্মট্ঠানানি ৰুত্তানি, ন চাযস্মা রাহুলো সব্বচরিতোতি অধিপ্পাযো. ৰচনমত্তেতি ‘‘অসুককম্মট্ঠানং অসুকচরিতস্স অনুকূল’’ন্তি এৰং ৰুত্তৰচনমত্তে. অধিপ্পাযোতি তথাৰচনস্স অধিপ্পাযো. সো পন ‘‘সব্বঞ্চেত’’ন্তিআদিনা ৰিভাৰিতো এৰ.
৪৮. ‘‘পিযো গরূ’’তিআদিনা (অ. নি. ৭.৩৭) ৰুত্তপ্পকারং কল্যাণমিত্তং. ‘‘অত্তনো পত্তচীৰরং সযমেৰ গহেত্ৰা’’তিআদিনা ৰুত্তনযেন উপসঙ্কমিত্ৰা. সোমনস্সমেৰ উপ্পজ্জতি ‘‘এৰং বহুপরিস্সযোযং অত্তভাৰো ঠানেযেৰ মযা নিয্যাতিতো’’তি. তেনাহ ‘‘যথা হী’’তিআদি.
অতজ্জনীযোতি ন তজ্জেতব্বো ন নিগ্গহেতব্বো. স্ৰাযং অতজ্জনীযভাৰো দোৰচস্সতায ৰা সিযা, আচরিযে অনিৰিট্ঠপেমতায ৰাতি তদুভযং দস্সেতুং ‘‘দুব্বচো ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. যো হি আচরিযেন তজ্জিযমানো কোপঞ্চ দোসঞ্চ অপচ্চযঞ্চ পাতুকরোতি, যো ৰা ‘‘কিমস্স সন্তিকে ৰাসেনা’’তি পক্কমতি, অযং দুৰিধোপি অতজ্জনীযো. ধম্মেনাতি ওৰাদানুসাসনিধম্মেন. গূল়্হং গন্থন্তি কম্মট্ঠানগন্থং, সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদাদিসহিতং গম্ভীরং সুঞ্ঞতাপটিসংযুত্তঞ্চ.
তুম্হাকমত্থাযাতি ৰুত্তেতি ‘‘সতপোরিসে পপাতে পতনেন তুম্হাকং কোচি অত্থো হোতী’’তি কেনচি ৰুত্তে. ঘংসেন্তোতি ‘‘মনুস্সকক্কেন তুম্হাকং কোচি অত্থো’’তি ৰুত্তে ঘংসেন্তো নিরৰসেসং অত্তভাৰং খেপেতুং উস্সহেয্যং. ‘‘মম অস্সাসপস্সাসনিরুন্ধনেন তুম্হাকং কোচি রোগৰূপসমাদিকো অত্থো অত্থী’’তি কেনচি ৰুত্তে. তীহিপি ভিক্খূহি আচরিযে ভত্তিপৰেদনমুখেন ৰীরিযারম্ভো এৰ পৰেদিতো.
৪৯. অঞ্ঞত্থ পৰত্তিত্ৰাপি চিত্তং আগম্ম যত্থ সেতি, সো তস্স আসযো ‘‘মিগাসযো’’ ৰিয, আসযো এৰ অজ্ঝাসযো. সো দুৰিধো ৰিপন্নো, সম্পন্নোতি. তত্থ ৰিপন্নো সস্সতাদিমিচ্ছাভিনিৰেসনিস্সিতো. সম্পন্নো দুৰিধো ৰট্টনিস্সিতো, ৰিৰট্টনিস্সিতোতি. তেসু ৰিৰট্টনিস্সিতো অজ্ঝাসযো ‘‘সম্পন্নজ্ঝাসযেনা’’তি ইধাধিপ্পেতো. ইদানি নং ৰিভাগেন দস্সেতুং ‘‘অলোভাদীনং ৰসেনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ছহাকারেহীতি অলুব্ভনাদীহি ছহি আকারেহি. সম্পন্নজ্ঝাসযেনাতি পুব্বভাগিযানং সীলসম্পদাদীনং সাধনৰসেন, লোকুত্তরানং উপনিস্সযভাৰেন চ সম্পন্নো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি সম্পন্নজ্ঝাসযো, তেন. অলোভাদযো হি অনেকদোসৰিধমনতো, অনেকগুণাৰহতো চ সত্তানং বহুকারা ৰিসেসতো যোগিনো. তথা হি অলোভাদযো মচ্ছেরমলাদীনং পটিপক্খভাৰেন পৰত্তন্তি. ৰুত্তং হেতং (ধ. স. অট্ঠ. ১ মূলরাসীৰণ্ণনা) –
‘‘অলোভো মচ্ছেরমলস্স পটিপক্খো, অদোসো দুস্সীল্যমলস্স, অমোহো কুসলেসু ধম্মেসু অভাৰনায. অলোভো চেত্থ দানহেতু, অদোসো সীলহেতু, অমোহো ভাৰনাহেতু. তেসু চ অলোভেন অনধিকং গণ্হাতি লুদ্ধস্স অধিকগ্গহণতো, অদোসেন অনূনং দুট্ঠস্স ঊনগ্গহণতো, অমোহেন অৰিপরীতং মূল়্হস্স ৰিপরীতগ্গহণতো.
‘‘অলোভেন চেত্থ ৰিজ্জমানং দোসং দোসতো ধারেন্তো দোসে পৰত্ততি, লুদ্ধো হি দোসং পটিচ্ছাদেতি. অদোসেন ৰিজ্জমানং গুণং গুণতো ধারেন্তো গুণে পৰত্ততি, দুট্ঠো হি গুণং মক্খেতি. অমোহেন যাথাৰসভাৰং যাথাৰসভাৰতো ধারেন্তো যাথাৰসভাৰে পৰত্ততি, মূল়্হো হি তচ্ছং ‘অতচ্ছ’ন্তি, অতচ্ছঞ্চ ‘তচ্ছ’ন্তি গণ্হাতি. অলোভেন চ পিযৰিপ্পযোগদুক্খং ন হোতি লুদ্ধস্স পিযসব্ভাৰতো, পিযৰিপ্পযোগাসহনতো চ, অদোসেন অপ্পিযসম্পযোগদুক্খং ন হোতি দুট্ঠস্স অপ্পিযসব্ভাৰতো, অপ্পিযসম্পযোগাসহনতো চ, অমোহেন ইচ্ছিতালাভদুক্খং ন হোতি, অমূল়্হস্স হি ‘তং কুতেত্থ লব্ভা’তি এৰমাদিপচ্চৰেক্খণসব্ভাৰতো.
‘‘অলোভেন চেত্থ জাতিদুক্খং ন হোতি অলোভস্স তণ্হাপটিপক্খতো, তণ্হামূলকত্তা চ জাতিদুক্খস্স, অদোসেন জরাদুক্খং ন হোতি তিক্খদোসস্স খিপ্পং জরাসম্ভৰতো, অমোহেন মরণদুক্খং ন হোতি, সম্মোহমরণঞ্হি দুক্খং, ন চ তং অমূল়্হস্স হোতি. অলোভেন চ গহট্ঠানং, অমোহেন পব্বজিতানং, অদোসেন পন সব্বেসম্পি সুখসংৰাসতা হোতি.
‘‘ৰিসেসতো চেত্থ অলোভেন পেত্তিৰিসযে উপপত্তি ন হোতি, যেভুয্যেন হি সত্তা তণ্হায পেত্তিৰিসযং উপপজ্জন্তি, তণ্হায চ পটিপক্খো অলোভো. অদোসেন নিরযে উপপত্তি ন হোতি, দোসেন হি চণ্ডজাতিতায দোসসদিসং নিরযং উপপজ্জন্তি, দোসস্স চ পটিপক্খো অদোসো. অমোহেন তিরচ্ছানযোনিযং নিব্বত্তি ন হোতি, মোহেন হি নিচ্চসম্মূল়্হং তিরচ্ছানযোনিং উপপজ্জন্তি, মোহপটিপক্খো চ অমোহো. এতেসু চ অলোভো রাগৰসেন উপগমনস্স অভাৰকরো, অদোসো দোসৰসেন অপগমনস্স, অমোহো মোহৰসেন অমজ্ঝত্তভাৰস্স.
‘‘তীহিপি চেতেহি যথাপটিপাটিযা নেক্খম্মসঞ্ঞা অব্যাপাদসঞ্ঞা অৰিহিংসাসঞ্ঞাতি ইমা তিস্সো, অসুভসঞ্ঞা অপ্পমাণসঞ্ঞা ধাতুসঞ্ঞাতি ইমা চ তিস্সো সঞ্ঞাযো হোন্তি. অলোভেন পন কামসুখল্লিকানুযোগঅন্তস্স, অদোসেন অত্তকিলমথানুযোগঅন্তস্স পরিৰজ্জনং হোতি, অমোহেন মজ্ঝিমায পটিপত্তিযা পটিপজ্জনং. তথা অলোভেন অভিজ্ঝাকাযগন্থস্স পভেদনং হোতি, অদোসেন ব্যাপাদকাযগন্থস্স, অমোহেন সেসগন্থদ্ৰযস্স. পুরিমানি চ দ্ৰে সতিপট্ঠানানি পুরিমানং দ্ৰিন্নং আনুভাৰেন, পচ্ছিমানি পচ্ছিমস্সেৰ আনুভাৰেন ইজ্ঝন্তি.
‘‘অলোভো চেত্থ আরোগ্যস্স পচ্চযো হোতি, অলুদ্ধো হি লোভনীযম্পি অসপ্পাযং ন সেৰতি, তেন অরোগো হোতি. অদোসো যোব্বনস্স, অদুট্ঠো হি ৰলিতপলিতাৰহেন দোসগ্গিনা অডয্হমানো দীঘরত্তং যুৰা হোতি. অমোহো দীঘাযুকতায, অমূল়্হো হি হিতাহিতং ঞত্ৰা অহিতং পরিৰজ্জেন্তো, হিতঞ্চ পটিসেৰমানো দীঘাযুকো হোতি.
‘‘অলোভো চেত্থ ভোগসম্পত্তিযা পচ্চযো চাগেন ভোগপটিলাভতো, অদোসো মিত্তসম্পত্তিযা মেত্তায মিত্তানং পটিলাভতো, অপরিহানতো চ, অমোহো অত্তসম্পত্তিযা, অমূল়্হো হি অত্তনো হিতমেৰ করোন্তো অত্তানং সম্পাদেতি. অলোভো চ দিব্বৰিহারস্স পচ্চযো হোতি, অদোসো ব্রহ্মৰিহারস্স, অমোহো অরিযৰিহারস্স.
‘‘অলোভেন চেত্থ সকপক্খেসু সত্তসঙ্খারেসু নিব্বুতো হোতি তেসং ৰিনাসেন অভিসঙ্গহেতুকস্স দুক্খস্স অভাৰা, অদোসেন পরপক্খেসু, অদুট্ঠস্স হি ৰেরীসুপি ৰেরিসঞ্ঞায অভাৰতো, অমোহেন উদাসীনপক্খেসু অমূল়্হস্স সব্বাভিসঙ্গতায অভাৰতো.
‘‘অলোভেন চ অনিচ্চদস্সনং হোতি, লুদ্ধো হি উপভোগাসায অনিচ্চেপি সঙ্খারে অনিচ্চতো ন পস্সতি. অদোসেন দুক্খদস্সনং, অদোসজ্ঝাসযো হি পরিচ্চত্তআঘাতৰত্থুপরিগ্গহো সঙ্খারেযেৰ দুক্খতো পস্সতি. অমোহেন অনত্তদস্সনং, অমূল়্হো হি যাথাৰগহণকুসলো অপরিণাযকং খন্ধপঞ্চকং অপরিণাযকতো বুজ্ঝতি. যথা চ এতেহি অনিচ্চদস্সনাদীনি, এৰং এতেপি অনিচ্চদস্সনাদীহি হোন্তি. অনিচ্চদস্সনেন হি অলোভো হোতি, দুক্খদস্সনেন অদোসো, অনত্তদস্সনেন অমোহো. কো হি নাম ‘অনিচ্চমিদ’ন্তি সম্মা ঞত্ৰা তস্সত্থায পিহং উপ্পাদেয্য, সঙ্খারে ৰা ‘দুক্খ’ন্তি জানন্তো অপরম্পি অচ্চন্ততিখিণং কোধদুক্খং উপ্পাদেয্য, অত্তসুঞ্ঞতঞ্চ বুজ্ঝিত্ৰা পুন সম্মোহং আপজ্জেয্যা’’তি.
তেন ৰুত্তং ‘‘পুব্বভাগিযানং সীলসম্পদাদীনং সাধনৰসেন লোকুত্তরানং, উপনিস্সযভাৰেন চ সম্পন্নো অজ্ঝাসযো এতস্সাতি সম্পন্নজ্ঝাসযো’’তি. তেনাহ ‘‘এৰং তিস্সন্নং বোধীনং অঞ্ঞতরং পাপুণাতী’’তি.
ইদানি তে অজ্ঝাসযে পাল়িযাৰ ৰিভাৰেতুং ‘‘যথাহা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ছাতি গণনপরিচ্ছেদো. অজ্ঝাসযাতি পরিচ্ছিন্নধম্মনিদস্সনং. উভযং পন একজ্ঝং কত্ৰা ছব্বিধা অজ্ঝাসযাতি অত্থো. বোধিসত্তাতি বুজ্ঝনকসত্তা, বোধিযা ৰা নিযতভাৰেন সত্তা লগ্গা, অধিমুত্তা তন্নিন্না তপ্পোণাতি অত্থো. বোধিপরিপাকায সংৰত্তন্তীতি যথাভিনীহারং অত্তনা পত্তব্ববোধিযা পরিপাচনায ভৰন্তি. অলোভজ্ঝাসযাতি অলুব্ভনাকারেন পৰত্তঅজ্ঝাসযা, আদিতো ‘‘কথং নু খো মযং সব্বত্থ, সব্বদা চ অলুদ্ধা এৰ হেস্সামা’’তি, মজ্ঝে চ অলুব্ভনৰসেনেৰ, পচ্ছা চ তস্সেৰ রোচনৰসেন পৰত্তঅজ্ঝাসযা. লোভে দোসদস্সাৰিনোতি লুব্ভনলক্খণে লোভে সব্বপ্পকারেন আদীনৰদস্সাৰিনো. ইদং তস্স অজ্ঝাসযস্স একদেসতো ব্রূহনাকারদস্সনং. লোভে হি আদীনৰং, অলোভে চ আনিসংসং পস্সন্তস্স অলোভজ্ঝাসযো পরিৰড্ঢতি, স্ৰাযং তত্থ আদীনৰানিসংসদস্সনৰিধি ৰিভাৰিতোযেৰ. সেসপদেসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অযং পন ৰিসেসো – নেক্খম্মন্তি ইধ পব্বজ্জা. পৰিৰেকো তদঙ্গৰিৰেকো, ৰিক্খম্ভনৰিৰেকো, কাযৰিৰেকো, চিত্তৰিৰেকো চ. নিস্সরণং নিব্বানং. সব্বভৰগতীসূতি সব্বেসু ভৰেসু, সব্বাসু চ গতীসু. তদধিমুত্ততাযাতি যদত্থং ভাৰনানুযোগো, যদত্থা চ পব্বজ্জা, তদধিমুত্তেন. তেনেৰাহ ‘‘সমাধাধিমুত্তেনা’’তিআদি.
৫০. ‘‘কিং চরিতোসী’’তি পুচ্ছিতো সচে ‘‘ন জানামী’’তি ৰদেয্য, ‘‘কে ৰা তে ধম্মা বহুলং সমুদাচরন্তী’’তি পুচ্ছিতব্বো. কিং ৰাতি কিং অসুভং ৰা অনুস্সতিট্ঠানং ৰা অঞ্ঞং ৰা. কিং তে মনসি করোতো ফাসু হোতীতি চিত্তস্স একগ্গভাৰেন সুখং হোতি. চিত্তং নমতীতি পকতিযাৰ অভিরতিৰসেন নমতি. এৰমাদীহীতি আদি-সদ্দেন ইরিযাপথাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তেপি হি ন সব্বস্স একংসতো ব্যভিচারিনো এৰ. তথা হি সমুদাচারো পুচ্ছিতব্বো ৰুত্তো. ‘‘অসুকঞ্চ অসুকঞ্চ মনসিকারৰিধিং কতিপযদিৰসং অনুযুঞ্জাহী’’তি চ ৰত্তব্বো.
‘‘পকতিযা উগ্গহিতকম্মট্ঠানস্সা’’তি ইদং যং কম্মট্ঠানং গহেতুকামো, তত্থ সজ্ঝাযৰসেন ৰা মনসিকারৰসেন ৰা কতপরিচযং সন্ধায ৰুত্তং. একং দ্ৰে নিসজ্জানীতি একং ৰা দ্ৰে ৰা উণ্হাসনানি. সজ্ঝাযং কারেত্ৰা অত্তনো সম্মুখাৰ অধীযাপেত্ৰা দাতব্বং, সো চে অঞ্ঞত্থ গন্তুকামোতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘সন্তিকে ৰসন্তস্সা’’তি. আগতাগতক্খণে কথেতব্বং, পৰত্তিং সুত্ৰাতি অধিপ্পাযো.
পথৰীকসিণন্তি পথৰীকসিণকম্মট্ঠানং. কতস্সাতি কতস্স কসিণস্স. তং তং আকারন্তি আচরিযেন কম্মট্ঠানে ৰুচ্চমানে পদপদত্থাধিপ্পাযওপম্মাদিকং অত্তনো ঞাণস্স পচ্চুপট্ঠিতং তং তং আকারং, যং যং নিমিত্তন্তি ৰুত্তং. উপনিবন্ধিত্ৰাতি উপনেত্ৰা নিবদ্ধং ৰিয কত্ৰা, হদযে ঠপেত্ৰা অপমুস্সন্তং কত্ৰাতি অত্থো. এৰং সুট্ঠু উপট্ঠিতস্সতিতায নিমিত্তং গহেত্ৰা তত্থ সম্পজানকারিতায সক্কচ্চং সুণন্তেন. তন্তি তং যথাৰুত্তং সুগ্গহিতং নিস্সায. ইতরস্সাতি তথা অগণ্হন্তস্স. সব্বাকারেনাতি কস্সচিপি পকারস্স তত্থ অসেসিতত্তা ৰুত্তং.
কম্মট্ঠানগ্গহণনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি ততিযপরিচ্ছেদৰণ্ণনা.