২০. মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধিনিদ্দেসৰণ্ণনা
সম্মসনঞাণকথাৰণ্ণনা
৬৯২. এৰং মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ ঞত্ৰা ঠিতং ঞাণন্তি অযং উপক্কিলেসৰিনিমুত্তা ৰীথিপটিপন্না ৰিপস্সনাপঞ্ঞা অরিযমগ্গস্স পুব্বভাগমগ্গো, অযং ওভাসাদিভেদো দসৰিধো উপক্কিলেসো ন মগ্গোতি এৰং মগ্গঞ্চ অমগ্গঞ্চ যাথাৰতো ৰৰত্থপেত্ৰা ঠিতং ঞাণং.
অতীতাদিৰসেন অনেকভেদভিন্নে ধম্মে কলাপতো সঙ্খিপিত্ৰা সম্মসনং কলাপসম্মসনং, অযং কির জম্বুদীপৰাসীনং অভিলাপো. ‘‘যং কিঞ্চি রূপ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৩৬১; ২.১১৩; ৩.৮৬; অ. নি. ৪.১৮১) নযেন হি ধম্মানং ৰিপস্সনা নযৰিপস্সনা, অযং কির তম্বপণ্ণিদীপৰাসীনং অভিলাপো. তেনেৰাহ ‘‘কলাপসম্মসনসঙ্খাতায নযৰিপস্সনাযা’’তি. তাৰ-সদ্দো কমত্থো, তেন সম্মসনপ্পকারানং বহুভেদতং দীপেতি. বহুভাৰতো হি তেসং পঠমং নযৰিপস্সনায যোগারম্ভং অনুসাসতি ‘‘নযৰিপস্সনায তাৰ যোগো করণীযো’’তি. কস্মাতি চোদকৰচনং. তস্সাযং অধিপ্পাযো – যদি মগ্গামগ্গঞাণদস্সনৰিসুদ্ধি সম্পাদেতব্বা, অথ কস্মা ‘‘নযৰিপস্সনায আদিতো যোগো কাতব্বো’’তি ৰুত্তন্তি. ইতরো তস্সাযং অধিগমূপাযোতি দস্সেন্তো ‘‘আরদ্ধৰিপস্সকস্সা’’তিআদিমাহ. তেনেতং দস্সেতি ‘‘ৰিপস্সনায সতি উদযব্বযঞাণুপ্পাদো, উদযব্বযঞাণে সতি ওভাসাদিউপক্কিলেসসম্ভৰো, ততো মগ্গামগ্গৰৰত্থানং, তস্মা তস্স আদিতোৰ আরম্ভস্স সম্ভৰো নত্থীতি ৰিপস্সনা পঠমং আরদ্ধব্বা’’তি. এৰম্পি পঠমং নযৰিপস্সনাৰ কস্মা আরদ্ধব্বাতি আহ ‘‘ৰিপস্সনায চ কলাপসম্মসনং আদী’’তি. তঞ্হি অতীতাদিভেদভিন্নানং ধম্মানং সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানৰসেন পৰত্তনতো আদিকম্মিকস্স সুকরং সম্মসনন্তি আদিভূতং.
তস্মাতি আদিভূতত্তা. অথ ৰা তস্মাতি যস্মা আরদ্ধৰিপস্সকস্স…পে… কলাপসম্মসনং আদি, তস্মা. এতন্তি কলাপসম্মসনং. অপিচাতিআদি কলাপসম্মসনস্সেৰ ৰিপস্সনায আদিভাৰে উপচযহেতুদস্সনং. উদযব্বযঞাণপরিযোসানা তীরণপরিঞ্ঞা, অসম্পত্তে এৰ চ উদযব্বযঞাণে মগ্গামগ্গৰৰত্থানং হোতীতি আহ ‘‘তীরণপরিঞ্ঞায ৰত্তমানাযা’’তি. কলাপসম্মসনে তাৰ যোগো কাতব্বোতি এত্থাপি তস্সেৰ পঠমারম্ভে কারণং ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. যস্মা কলাপসম্মসনং নাম একৰিসুদ্ধিযম্পি ন অন্তোগধং, একচ্চে চ তং অনামসিত্ৰাৰ ৰিপস্সনাচারং ৰণ্ণেন্তি. এৰং সন্তেপি তং সুত্তন্তেসু একদেসেন, অনৰসেসতো চ দস্সিতং. পটিসম্ভিদাযং আদিকম্মিকানং মনসিকারসুকরতায ৰিপস্সনায আদিভাৰেন ঠপিতং. ৰিপস্সন্তস্স চ ওভাসাদীসু উপ্পন্নেসু মগ্গামগ্গঞাণসম্ভৰো, তস্মা ‘‘তং সম্পাদেতুকামেনা’’তিআদিনা অযং ৰিচারো কতোতি দট্ঠব্বং.
৬৯৩. তত্রাতি তস্মিং তীরণপরিঞ্ঞায ঞাতপরিঞ্ঞানন্তরভাৰে, তাসু ৰা পরিঞ্ঞাসু. ৰিনিচ্ছযোতি সরূপতো, কিচ্চতো, ভূমিতো চ সন্নিট্ঠানং. লোকুত্তরাপি পুরিমস্মিং সচ্চদ্ৰযে মগ্গসম্পযুত্তা তিৰিধাপি পরিঞ্ঞা কিচ্চৰসেন লব্ভতীতি ‘‘লোকিযপরিঞ্ঞা’’তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. সভাৰধম্মানং লক্খণসল্লক্খণতো ঞেয্যঅভিমুখা পঞ্ঞা অভিঞ্ঞাপঞ্ঞা. ঞাতট্ঠেতি ঞাতভাৰনিমিত্তং. অভিঞ্ঞেয্যস্স জাননহেতু ‘‘ঞাণ’’ন্তি ৰুচ্চতি. পরিঞ্ঞাপঞ্ঞাতি অনিচ্চাদিলক্খণানি পরিচ্ছিজ্জ জাননপঞ্ঞা. তীরণট্ঠেতি সম্মসনভাৰহেতু. পহানপঞ্ঞাতি পহাতব্বস্স পজহনপঞ্ঞা. ৰেদযিতাদিলক্খণৰিধুরতায রুপ্পনলক্খণং পচ্চত্তলক্খণং ৰুত্তং. তেসংযেৰ পচ্চত্তলক্খণসল্লক্খণৰসেন গহিতধম্মানংযেৰ. যথা পথৰীফস্সাদীনং কক্খল়ফুসনাদিলক্খণানি তীসুপি খণেসু সল্লক্খিতব্বানি পটিনিযতরূপতায সভাৰসিদ্ধানেৰ হুত্ৰা গয্হন্তি, ন এৰমনিচ্চতাদিলক্খণানি. তানি পন ভঙ্গুদযব্বযপীল়াৰসৰত্তনাকারমুখেন গহেতব্বতো সমারোপিতরূপানি ৰিয গয্হন্তীতি ৰুত্তং ‘‘সামঞ্ঞলক্খণং আরোপেত্ৰা’’তি. লোকিযপরিঞ্ঞানংযেৰ অধিপ্পেতত্তা লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনাৰ ‘‘পহানপরিঞ্ঞা’’তি ৰুত্তা.
সঙ্খারপটিচ্ছেদতোতি নামরূপৰৰত্থানতো, যা ‘‘দিট্ঠিৰিসুদ্ধী’’তি ৰুত্তা. কেচি পন ‘‘খন্ধাদীনং ৰিপস্সনায ভূমিভাৰতো সব্বোপি খন্ধাদিৰিচারো সঙ্খারপরিচ্ছেদো’’তি ৰদন্তি. ‘‘পচ্চত্তলক্খণপটিৰেধস্সেৰ আধিপচ্চ’’ন্তি ইমিনা নামরূপপচ্চযপরিগ্গহপঞ্ঞানং তীরণপহানাসমত্থতং দস্সেতি. তাসম্পি পন ‘‘নমনলক্খণং নামং, রুপ্পনলক্খণং রূপ’’ন্তি অরূপরূপানং সাধারণাকারসল্লক্খণৰসেন পৰত্তিযা একেনাকারেন তীরণপরিযাযো, দিট্ঠিকঙ্খাৰিক্খম্ভনেন পহানপরিযাযো লব্ভতীতি সিযা তীরণপহানেসুপি আধিপচ্চন্তি ৰদন্তি. উক্কট্ঠনিদ্দেসেন পন যথা দিট্ঠিৰিসুদ্ধিযাৰ সঙ্খারপরিচ্ছেদতা, এৰং লক্খণারম্মণিকৰিপস্সনায এৰ তীরণপহানকিচ্চতা ৰেদিতব্বা. এৰং হি তিস্সোপি পরিঞ্ঞা ৰৰত্থিতা হোন্তি, অঞ্ঞথা সঙ্কারো সিযা. তীরণপরিঞ্ঞায ভূমি তত্থ পঞ্ঞায অনিচ্চতাদিলক্খণসন্তীরণতো. তেনাহ ‘‘এতস্মিং…পে… আধিপচ্চ’’ন্তি. কামং উদযব্বযঞাণম্পি কঞ্চি মিচ্ছাভিনিৰেসং পজহতি, তস্স পন অথামগতত্তা ন সাতিসযং পহানন্তি ৰুত্তং ‘‘ভঙ্গানুপস্সনং আদিং কত্ৰা উপরি পহানপরিঞ্ঞায ভূমী’’তি. অনিচ্চতো অনুপস্সন্তোতি অনিচ্চাকারতো সঙ্খারে অনুপস্সন্তো সম্মসন্তো. নিচ্চসঞ্ঞন্তি ‘‘তে নিচ্চা সস্সতা’’তি পৰত্তং মিচ্ছাসঞ্ঞং. সঞ্ঞাসীসেন দিট্ঠিচিত্তানম্পি গহণং দট্ঠব্বং. এসেৰ নযো ইতো পরেসুপি. নিব্বিন্দন্তোতি অনিচ্চানুপস্সনাদিসম্ভূতায নিব্বিদানুপস্সনায সঙ্খারে নিব্বিজ্জনৰসেন পস্সন্তো. নন্দিন্তি সপ্পীতিকতণ্হং. ৰিরজ্জন্তোতি ৰিরাগানুপস্সনায ৰিরজ্জনৰসেন যথা সঙ্খারেসু রাগো নুপ্পজ্জতি, এৰং অনুপস্সন্তো. তথাভূতো হি রাগং পজহতীতি ৰুচ্চতি. নিরোধেন্তোতি নিরোধানুপস্সনায যথা সঙ্খারা নিরুজ্ঝন্তিযেৰ, ন আযতিং পুনব্ভৰৰসেন উপ্পজ্জন্তি, এৰং অনুপস্সন্তো. তথাভূতো হি সঙ্খারানং সমুদযং পজহতি নাম অনুপ্পত্তিধম্মতাপাদনতো. পটিনিস্সজ্জন্তোতি পটিনিস্সগ্গানুপস্সনায যথা সঙ্খারা ন পুন আদিযন্তি, এৰং ৰোস্সজ্জন্তো. তেনাহ ‘‘আদানং পজহতী’’তি, নিচ্চাদিৰসেন ৰা গহণং ৰিস্সজ্জেতীতি অত্থো. সাধিতত্তাতি সম্পাদিতত্তা. ইতরাতি তীরণপহানপরিঞ্ঞা. এৰং পরিঞ্ঞা নিদ্দিসিত্ৰা পরিঞ্ঞাক্কমৰসেনপি কঙ্খাৰিতরণানন্তরং ‘‘কলাপসম্মসনে যোগো কাতব্বো’’তি য্ৰাযমত্থো ৰুত্তো, তং নিগমৰসেন পচ্চাহরন্তো ‘‘তেন ৰুত্ত’’ন্তিআদিমাহ, তং ৰুত্তত্থমেৰ.
৬৯৪. তত্রাতি তস্মিং কলাপসম্মসনে ৰিভাৰেতব্বে, তস্স ৰা কলাপসম্মসনস্স আদিভাৰে. অযং পাল়ীতি দস্সিযমানং পটিসম্ভিদামগ্গপাল়িমাহ. তত্থ সঙ্খিপিত্ৰা ৰৰত্থানে পঞ্ঞাতি অতীতাদিভেদভিন্নে ধম্মে একতো সঙ্গহেত্ৰা অনিচ্চাদিৰসেন ৰিনিচ্ছযে সাধেতব্বে তংসাধনীযা পঞ্ঞা. সম্মসনে অনিচ্চতাদিৰসেন তীরণে ঞাণন্তি পৰুচ্চতি, সা কথং হোতীতি অত্থো. ৰৰত্থানে সম্মসনেতি চ নিপ্ফাদেতব্বে ভুম্মৰচনং. যং কিঞ্চি রূপন্তিআদীনি পদানি হেট্ঠা ৰুত্তত্থানেৰ. সব্বং রূপং অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতীতিআদীনি পন যস্মা পরতো ৰণ্ণিযিস্সন্তি, তস্মা তত্থেৰ নেসং অত্থং ৰিভাৰযিস্সাম.
পাল়িৰৰত্থানং পন এৰং ৰেদিতব্বং – এত্থ হি আদিকম্মিকানং ৰিপস্সনামনসিকারসুখত্থং ‘‘যং কিঞ্চি রূপ’’ন্তিআদিনা পঠমং তাৰ পঞ্চক্খন্ধা অতীতাদিৰিভাগমুখেন গহিতা, তে পন খন্ধা যস্মা দ্ৰারারম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৰারপ্পৰত্তধম্মৰসেন ৰিভাগং লব্ভন্তি, তস্মা তদনন্তরং দ্ৰারছক্কাদিৰসেন দস ছক্কা গহিতা. যস্মা পন লক্খণেসু অনত্তলক্খণং দুক্খৰিভাগং, তস্মা তস্স ৰিভাৰনায ছ ধাতুযো গহিতা. ততো যেসু কসিণেসু ইতো বাহিরকানং অত্তাভিনিৰেসো, তানি ইমেসং ঝানানং আরম্মণভাৰেন উপট্ঠানাকারমত্তানীতি দস্সনত্থং দস কসিণানি গহিতানি. ততো দুক্খানুপস্সনায পরিৰারভাৰেন পটিক্কূলাকারৰসেন দ্ৰত্তিংস কোট্ঠাসা গহিতা. পুব্বে খন্ধৰসেন সঙ্খেপতো গহিতা ধম্মা নাতিসঙ্খেপৰিত্থারনযেন, ৰিত্থারনযেন চ মনসি কাতব্বাতি দস্সনত্থং দ্ৰাদসাযতনানি, অট্ঠারস ধাতুযো চ গহিতা. তেসু ইমে ধম্মা সতিপি সুঞ্ঞনিরীহঅব্যাপারভাৰে ধম্মসভাৰতো আধিপচ্চৰসেন পৰত্তন্তীতি অনত্তলক্খণৰিভাৰনত্থং ইন্দ্রিযানি গহিতানি. এৰং অনেকভেদভিন্নাপিমে ধম্মা ভূমিত্তযপরিযাপন্নতায তিৰিধাৰ হোন্তীতি দস্সনত্থং তিস্সো ধাতুযো গহিতা.
এত্তাৰতা নিমিত্তং দস্সেত্ৰা পৰত্তং দস্সেতুং কামভৰাদযো নৰ ভৰা গহিতা. এত্তকে অভিঞ্ঞেয্যৰিসেসে পৰত্তমনসিকারকোসল্লেন সণ্হসুখুমেসু নিব্বত্তিতমহগ্গতধম্মেসু মনসিকারো পৰত্তেতব্বোতি দস্সনত্থং ঝানপ্পমঞ্ঞারুপ্পানি গহিতানি. তত্থ ঝানানি নাম ৰুত্তাৰসেসারম্মণানি রূপাৰচরজ্ঝানানি. পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নৰিভাগতো ইমে ধম্মা ভিন্দিত্ৰা মনসি কাতব্বাতি দস্সনত্থং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গানি গহিতানি. পচ্চযাকারমনসিকারো হি লক্খণত্তযং সুখেন, সুট্ঠুতরঞ্চ ৰিভাৰেতি, তস্মা পচ্ছতো গহিতো. এৰমেতে সম্মসনীযভাৰেন গহিতা খন্ধাদিৰসেন কোট্ঠাসতো পঞ্চৰীসতিৰিধা. পভেদতো পন অতীতাদিভেদং অনামসিত্ৰাৰ গয্হমানা দ্ৰীহি ঊনানি দ্ৰেসতানি হোন্তি.
তত্থ অনিচ্চতো ৰৰত্থপেতীতিআদিকো পঠমো লক্খণৰৰত্থাপনৰারো. অনিচ্চং খযট্ঠেনাতিআদিকো দুতিযো হেতুৰারো লক্খণানং হেতুকিত্তনতো. অনিচ্চং সঙ্খতন্তিআদিকো পন হেতুপতিট্ঠাপনৰারো পাকটভাৰসল্লক্খণতো. খযট্ঠেনাতি হি খযসভাৰতো যস্মা রূপং খযসভাৰং উপ্পজ্জিত্ৰা খযং ৰযং ভেদং গচ্ছতি, তস্মা অনিচ্চন্তি অত্থো. ভযট্ঠেনাতি ভাযিতব্বভাৰতো যস্মা রূপং পভঙ্গুরতায ভযানকং, তস্মা দুক্খন্তি. তেনাহ ভগৰা ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি (সং. নি. ৩০.১৫, ৪৫, ৪৬, ৭৬, ৮৫; ২.৪.১৪; পটি. ম. ২.১০). অসারকট্ঠেনাতি অসারকভাৰতো, অত্তসারৰিরহতোতি অত্থো. ততিযৰারে পন ‘‘রূপং অনিচ্চ’’ন্তি ৰত্ৰা তস্স হেতুং পতিট্ঠাপেতুং ‘‘সঙ্খত’’ন্তিআদি ৰুত্তং. যস্মা সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতং, অনুরূপে চ পচ্চযে পটিচ্চ, ন ৰিনা তেহি সমং, সম্মা চ উপ্পন্নং, তস্মা খযৰযৰিরাগনিরোধধম্মন্তি. ন হি পচ্চযনিব্বত্তং অনিরুজ্ঝনকং নাম অত্থি. তেনাহ ভগৰা ‘‘যং তং রূপং জাতং ভূতং সঙ্খতং পলোকধম্মং, তং ৰত মা পলুজ্জীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতী’’তি (সং. নি. ৫.৩৭৯). এতেন অনিচ্চা পথৰীধাতু পচ্চযনিব্বত্তত্তা তদঞ্ঞং পচ্চযনিব্বত্তং ৰিযাতি দস্সেতি. এস নযো সেসধম্মেসুপি.
ইদানি অন্ৰযতো, ব্যতিরেকতো চ সঙ্খতধম্মানং অনিচ্চতং পতিট্ঠাপেতুং ‘‘জাতিপচ্চযা’’তিআদি ৰুত্তং. অনিচ্চলক্খণস্সেৰ চেত্থ পতিট্ঠাপনং তস্মিং পতিট্ঠাপিতে সেসলক্খণদ্ৰযস্সপি পতিট্ঠাপনসিদ্ধিতো.
ইমিনা পেয্যালেন ইমে ধম্মরাসযো সংখিত্তাতি সম্বন্ধো. ‘‘দ্ৰারারম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৰারপ্পৰত্তা ধম্মা, পঞ্চক্খন্ধা’’তি ইদং অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে ‘‘চক্খুং, ভিক্খৰে, অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তিআদিনা (পটি. ম. ১.৩; সং. নি. ৪.৪৬) দ্ৰারারম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৰারপ্পৰত্তে ধম্মে দস্সেত্ৰা তেসং পঞ্চহি খন্ধেহি সঙ্গহিততং দস্সেতুং ‘‘রূপং অভিঞ্ঞেয্যং…পে… ৰিঞ্ঞাণং অভিঞ্ঞেয্য’’ন্তি আগতত্তা ৰুত্তং. পটিসম্ভিদাযং (পটি. ম. ১.৪৮) পন ‘‘যং কিঞ্চি রূপ’’ন্তিআদিনা পঠমং পঞ্চক্খন্ধে দস্সেত্ৰা ‘‘চক্খু’’ন্তিআদিনা দ্ৰারারম্মণেহি সদ্ধিং দ্ৰারপ্পৰত্তা ধম্মা দস্সিতা. তথাদস্সনে কারণং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.
কস্মা পনেত্থ ইমে ধম্মরাসযো সংখিত্তাতি পাল়িযং ৰিত্থারতো আগতত্তাতি দস্সেন্তো ‘‘ৰুত্তং হেত’’ন্তিআদিমাহ. তেনেৰাহ ‘‘তং তত্থ…পে… সংখিত্ত’’ন্তি. তত্থ তন্তি অভিঞ্ঞেয্যং. এত্থাতি অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে. ‘‘ৰিঞ্ঞাণং মনো ধম্মা’’তিআদিনা তত্থ তত্থ কোট্ঠাসে যে লোকুত্তরধম্মা আগতা. কেচি পন ‘‘এত্থাতি পটিসম্ভিদায’’ন্তি ৰদন্তি, তং ন সুন্দরং. সম্মসনুপগা এৰ হি ধম্মা পটিসম্ভিদাযং গহিতা সম্মসনৰারস্স অধিপ্পেতত্তা, ন অভিঞ্ঞেয্যনিদ্দেসে (পটি. ম. ১.৩; সং. নি. ৪.৪৬) ৰিয সব্বেৰ অভিঞ্ঞেয্যা ধম্মা. যে রূপারূপধম্মা. যস্সাতি যোগিনো. তেসু তেন সম্মসনং আরভিতব্বং যথাপাকটং ৰিপস্সনাভিনিৰেসোতি কত্ৰা. পচ্ছা পন অনুপট্ঠহন্তেপি উপাযেন উপট্ঠহাপেত্ৰা অনৰসেসতোৰ সম্মসিতব্বা.
৬৯৫. ‘‘অতীতং রূপং অনিচ্চ’’ন্তিআদিনা অনিচ্চতো সম্মসনস্স অতীতাদিৰিভাগা পৰত্তিট্ঠানভূতাতি আহ ‘‘একাদসহি ওকাসেহী’’তি. ৰৰত্থাপনং নাম সন্নিট্ঠানং. অনিচ্চতো সন্নিট্ঠানঞ্চেত্থ ‘‘অনিচ্চ’’ন্তি ৰিপস্সনাৰাতি আহ ‘‘অনিচ্চন্তি সম্মসতী’’তি.
কথন্তি সম্মসনাকারো পুচ্ছিতোতি তং পরতো ইধেৰ পাল়িযং দুতিযৰারে ৰুত্তনযেনেৰাতি সঙ্খেপেনেৰ ৰিস্সজ্জেতি. ইদানি তমত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ হী-তি হেতুঅত্থে নিপাতো. যস্মা ‘‘রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্নং অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি এৰং ৰুত্তং, তস্মা ইমিনা ৰুত্তনযেন অনিচ্চন্তি সম্মসতীতি যোজনা.
এৰম্পি সঙ্খেপোযেৰাতি ৰিভজিত্ৰা দস্সেতুং ‘‘এসা’’তিআদি ৰুত্তং. অতীতেতি অতীতে ভৰে. আদিকম্মিকস্স হি ইদং সম্মসনৰিধানং, তস্মা ভৰৰসেন অদ্ধাভেদো অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘নযিমং ভৰং সম্পত্তন্তী’’তি. এত্থ ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. ইদং ৰুত্তং হোতি – যং অতীতভৰে পরিযাপন্নং রূপং, তং অতীতেযেৰ ভৰে খীণং, ততো ন ইমং ভৰং সম্পত্তং, তস্মা অনিচ্চং খযট্ঠেন খযসভাৰত্তাতি সম্মসতীতি. এস নযো যং অনাগতন্তিআদীসুপি.
যং বহিদ্ধা, তম্পি বহিদ্ধা এৰ খীযতি, ন অজ্ঝত্তভাৰং গচ্ছতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেনাতি, যং ওল়ারিকং, তম্পি তত্থেৰ খীযতীতি অনিচ্চং খযট্ঠেনাতিআদিনা যোজেতব্বং.
ইদং সব্বম্পীতি ইদং অতীতাদিভেদস্স রূপস্স সম্মসনতো সব্বং একাদসৰিধম্পি সম্মসনং একং সম্মসনং অনিচ্চতো সম্মসনন্তি কত্ৰা.
তন্তি তং একাদসৰিধম্পি রূপং. সপ্পটিভযতাযাতি ভযানকতায. ভযাৰহং হোতীতি অপ্পহীনৰিপল্লাসস্স ‘‘অহং ৰিনস্সামি, মম সন্তকং ৰিনস্সতী’’তি চিন্তেন্তস্স ভযজনকং হোতি. সীহোপমসুত্তে দেৰানং ৰিযাতি সীহোপমসুত্তে দেসিযমানে দেৰানং ৰিয. তত্থ হি –
‘‘যদা তথাগতো লোকে উপ্পজ্জতি অরহং সম্মাসম্বুদ্ধো…পে… সো ধম্মং দেসেতি ‘ইতি রূপং, ইতি রূপস্স সমুদযো, ইতি রূপস্স অত্থঙ্গমো. ইতি ৰেদনা… ইতি সঞ্ঞা… ইতি সঙ্খারা… ইতি ৰিঞ্ঞাণং, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স সমুদযো, ইতি ৰিঞ্ঞাণস্স অত্থঙ্গমো’তি. যেপি তে, ভিক্খৰে, দেৰা দীঘাযুকা ৰণ্ণৰন্তো সুখবহুলা উচ্চেসু ৰিমানেসু চিরট্ঠিতিকা, তেপি তথাগতস্স ধম্মদেসনং সুত্ৰা যেভুয্যেন ভযং সংৰেগং সন্তাসং আপজ্জন্তি ‘অনিচ্চাৰ কির ভো মযং সমানা নিচ্চম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ, অদ্ধুৰাৰ…পে… অসস্সতাৰ কির ভো মযং সমানা সস্সতম্হাতি অমঞ্ঞিম্হ, মযম্পি কির ভো অনিচ্চা অদ্ধুৰা অসস্সতা সক্কাযপরিযাপন্না’’’তি (সং. নি. ৩.৭৮; অ. নি. ৪.৩৩) –
এৰং দেৰানং ভযুপ্পত্তি আগতা.
খন্ধপঞ্চকং, তদেকদেসো ৰা অত্তৰাদীহি ‘‘অত্তা’’তি পরিকপ্পীযতি, তঞ্চ একন্ততো অনিচ্চং, দুক্খঞ্চাতি আহ ‘‘যঞ্হি অনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তিআদি. তীসু দুক্খতাসু সঙ্খারদুক্খতাৰ ব্যাপিনী, ‘‘যদনিচ্চং, তং দুক্খ’’ন্তি চ অধিপ্পেতাতি ৰুত্তং ‘‘অনিচ্চতং ৰা উদযব্বযপটিপীল়নং ৰা’’তি. অত্তা অভৰিস্সাতি ‘‘কারকো ৰেদকো সযংৰসী’’তি এৰংভূতো অত্তা অভৰিস্সাতি অধিপ্পাযো. এৰঞ্হি সতি রূপস্স আবাধায সংৰত্তনং অযুজ্জমানকং সিযা. যথা রূপক্খন্ধে অভেদতো তিৰিধং সম্মসনং, ভেদতো তেত্তিংসৰিধং, এৰং ৰেদনাক্খন্ধাদীসুপীতি ইমমত্থং ‘‘এস নযো’’তি অতিদিসতি. তেন খন্ধৰসেন তাৰ ভেদতো পঞ্চসট্ঠিঅধিকা সতং সম্মসনৰারা দস্সিতা হোন্তি. ইমিনা নযেন দ্ৰারছক্কাদীসুপি যথারহং সম্মসনভেদো ৰেদিতব্বো.
৬৯৬. নিযমতো সঙ্খতাদিভেদং হোতীতি একংসেন সঙ্খততাদিৰিসেসৰন্তং হোতি অসঙ্খতাদিসভাৰে অনিচ্চতায অসম্ভৰতো. অস্সাতি অনিচ্চস্স. পরিযাযদস্সনত্থন্তি ৰেৰচনদস্সনত্থং, তং পন ‘‘খযধম্ম’’ন্তিআদীনং ৰসেন ৰেদিতব্বং, ন পুরিমানং তিণ্ণং. ন হি তদেৰ তস্স পরিযাযো হোতি, নাপি সঙ্খতপটিচ্চসমুপ্পন্নপদানি হুত্ৰা অভাৰদীপনতো পাকভাৰদীপনতো. পাকভাৰদীপনেন পন অনিচ্চতায সাধনপক্খে তিট্ঠন্তি. তেনেৰ হি সব্বেসং পদানং পরিযাযতাভাৰতো ‘‘নানাকারেহি ৰা’’তি ৰিকপ্পন্তরং গহিতং. মনসিকারপ্পৰত্তীদস্সনত্থন্তি অনিচ্চতায উপব্রূহনমনসিকারপৰত্তিদস্সনত্থং.
চত্তারীসাকারঅনুপস্সনাকথাৰণ্ণনা
৬৯৭. সোতি যোগাৰচরো. তস্সাতি যথাৰুত্তভেদস্স অনিচ্চতাদিসম্মসনস্স. থিরভাৰত্থাযাতি দল়্হভাৰত্থায অনিচ্চাদিআকারস্স পুনপ্পুনং মনসিকারো ৰিয বহুলীকারভাৰতো. যং তং ভগৰতা এতস্স ৰিভঙ্গে অনিচ্চাদিসম্মসনং ৰুত্তন্তি সম্বন্ধো. অনুলোমিকন্তি অরিযমগ্গাধিগমস্স অনুকূলং. খন্তিন্তি ঞাণখন্তিং. ঞাণঞ্হি ৰিসযসভাৰং ওগাহেত্ৰা ৰৰত্থানে খমতি সহতীতি খন্তীতি ৰুচ্চতি. সম্মত্তনিযামন্তি অরিযমগ্গং. সো হি সম্মাদিট্ঠিআদিসম্মত্তঞ্চেৰ অনিৰত্তিধম্মতায নিযামো চাতি ৰুচ্চতি. ‘‘আদিনা নযেনা’’তি ইমিনা ‘‘পঞ্চক্খন্ধে দুক্খতো পস্সন্তো অনুলোমিকং খন্তিং পটিলভতি, খন্ধানং নিরোধো সুখং নিব্বানন্তি পস্সন্তো সম্মত্তনিযামং ওক্কমতী’’তি (পটি. ম. ৩.৩৮) এৰমাদিকো পাঠসেসো রোগাদিপটিপক্খযোজনাৰসেন ৰিত্থারেতব্বো. ‘‘খন্ধানং নিরোধো নিচ্চং নিব্বান’’ন্তি ৰচনেন সঙ্খারানং দুক্খরোগতাদিপটিপক্খো নিব্বানস্স সুখারোগ্যাদিভাৰো ‘‘আদিনা নযেনা’’তি এত্থ নযগ্গহণেন দীপিতোতি. অৰসেসো সব্বো পাঠো পকাসিতো এৰ হোতীতি.
কামঞ্চেতং চত্তারীসায আকারেহি সম্মসনং অনুলোমঞাণে ভাৰেতব্বৰিধানং. তেনাহ ‘‘অনুলোমঞাণং ৰিভজন্তেন…পে… ৰুত্ত’’ন্তি, ইতো পট্ঠায পন কতপরিচযস্সেৰ কিচ্চাৰহং হোতীতি ইধাপি ৰুত্তন্তীতি দট্ঠব্বং. তস্সাপীতি ন কেৰলং কলাপসম্মসনস্সেৰ, অথ খো যথাদস্সিতস্স চত্তালীসপ্পভেদস্স অনিচ্চাদিসম্মসনস্সপি. তঞ্হি অনুলোমিকখন্তিপটিলাভায, সম্মত্তনিযামোক্কমনায চ সংৰত্তনতো একংসতো ইচ্ছিতব্বং. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু কঞ্চি সঙ্খারং নিচ্চতো সমনুপস্সন্তো অনুলোমিকায খন্তিযা সমন্নাগতো ভৰিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, অনুলোমিকায খন্তিযা অসমন্নাগতো সম্মত্তনিযামং ওক্কমিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি, সম্মত্তনিযামং অনোক্কমমানো সোতাপত্তিফলং ৰা…পে… অরহত্তং ৰা সচ্ছিকরিস্সতীতি নেতং ঠানং ৰিজ্জতি. সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু সব্বসঙ্খারে অনিচ্চতো সমনুপস্সন্তো’’তি (অ. নি. ৬.৯৮; পটি. ম. ৩.৩৬) –
আদি সুক্কপক্খো ৰিত্থারেতব্বো. তথা ‘‘সো ৰত, ভিক্খৰে, ভিক্খু কঞ্চি সঙ্খারং সুখতো, দুক্খতো, কঞ্চি ধম্মং অত্ততো, অনত্ততো’’তি (পটি. ম. ৩.৩৬) ৰিত্থারেতব্বো.
৬৯৮. একেকং খন্ধং অনিচ্চাদিসম্মসনস্স ৰসেন সম্মসতীতি সম্বন্ধো. তস্স পন সম্মসনস্স পঞ্চন্নং খন্ধানং সাধারণতায ‘‘একেকং খন্ধ’’ন্তি ৰুত্তং. অনচ্চন্তিকতাযাতি অচ্চন্তিকতাভাৰতো, অসস্সততাযাতি অত্থো. সস্সতঞ্হি অচ্চন্তিকং পরায কোটিযা অভাৰতো. আদিঅন্তৰন্ততাযাতি পুব্বাপরকোটিৰন্ততায, উদযব্বযধম্মতোতি অত্থো. অনিচ্চতো সম্মসতীতি সম্বন্ধো. এস নযো সব্বত্থ.
অনিচ্চতোতি চ অদ্ধুৰতো. এতঞ্হি ন নিচ্চং, খণিকতায অসদাভাৰিতায ৰা ন ইচ্চং ন উপগন্তব্বন্তি অনিচ্চং. উপ্পাদৰযপটিপীল়নতাযাতি উপ্পাদেন, ৰযেন চ পতি পতি খণে খণে তংসমঙ্গিনো ৰিবাধনসভাৰত্তা, তেহি ৰা সযমেৰ ৰিবাধেতব্বত্তা. উদযব্বযৰন্তো হি ধম্মা অভিণ্হং তেহি পটিপীল়িতা এৰ হোন্তি, যা পীল়না ‘‘সঙ্খারদুক্খতা’’তি ৰুচ্চতি. দুক্খৰত্থুতাযাতি তিৰিধস্সাপি দুক্খস্স, সংসারদুক্খস্স চ অধিট্ঠানভাৰতো. পচ্চযযাপনীযতাযাতি যথারহং পচ্চযেহি যাপেতব্বতায. রোগমূলতাযাতি মূলব্যাধি ৰিয অনুবন্ধব্যাধীনং মূলভাৰতো, পদদ্ৰযেনাপি যাপ্যরোগসদিসতোতি দস্সেতি. যাপ্যব্যাধি হি রোগো ইতরো আবাধোতি. দুক্খতাসূলযোগিতাযাতি তিৰিধদুক্খতাসঙ্খাতেন রুজ্জনেন যুজ্জতায. কিলেসাসুচিপগ্ঘরণতাযাতি যথারহমারম্মণৰসেন, সমন্নাগমৰসেন চ রাগাদিকিলেসাসুচিৰিস্সন্দনতো. অহুত্ৰা সম্ভৰতো উপ্পত্তিযা উদ্ধুমাততা.
অন্তোতুদনতাযাতি অব্ভন্তরে তুদনতো. দুক্খৰেদনাদযো ৰিয হি ইমে সঙ্খারা অত্তভাৰস্স অব্ভন্তরগতা এৰ উদযব্বযৰসেন তুদন্তি. অরিযমগ্গসণ্ডাসেন ৰিনা নীহরিতুং অসক্কুণেয্যতায দুন্নীহরণীযতা তণ্হাদিট্ঠাভিনিৰেসদল়্হভাৰতো. অঘন্তি পাপং ৰিয অরিযজনেহি ৰিগরহিতব্বং. সত্তানং অনত্থজননতো অৰড্ঢিআৰহং, পাপস্স চ ৰত্থুভূতং খন্ধপঞ্চকন্তি আহ ‘‘ৰিগরহ…পে… অঘতো’’তি. অসেরিভাৰজনকতাযাতি পরৰসতাজননতো. যথা গিলানো অঞ্ঞেহি সংৰেসনৰুট্ঠাপনাদিনা পরপটিবদ্ধসরীরৰুত্তিকো অসেরী, এৰমেতেপি অসেরিভাৰজনকা. অৰসতাযাতি অৰসৰত্তনতো. যথা পরোসতন্তো পুরিসো পরস্স ৰসং ন গচ্ছতি, এৰং সুভসুখাদিভাৰেন ৰসে ৰত্তেতুং অসক্কুণেয্যতো. অৰিধেয্যতাযাতি ‘‘মা জীরথ, মা মীযথা’’তিআদিনা ৰিধাতুং অসক্কুণেয্যতো. পলুজ্জনতাযাতি ব্যাধিআদীহি পকারেহি ছিজ্জনতো ৰিনস্সনতো. তেহি এৰ ৰা আব্যসনতো. ব্যসনত্থো হি লোকসদ্দো, পসদ্দো ভুসত্থো দট্ঠব্বো. ব্যাধিআদীহি চ খন্ধানং ব্যসনন্তি. ব্যসনাৰহভাৰেন এতীতি ঈতি, আগন্তুকানং অকুসলপক্খিযানং ব্যসনহেতূনং এতং অধিৰচনং. খন্ধা চ এদিসাতি আহ ‘‘অনেকব্যসনাৰহতায ঈতিতো’’তি.
উপদ্দৰতীতি উপদ্দৰো, অনত্থং জনেন্তো অভিভৰতি অজ্ঝোত্থরতীতি অত্থো, রাজদণ্ডাদীনং এতং অধিৰচনং. খন্ধা চ এদিসাতি ৰুত্তং ‘‘অৰিদিতানং…পে… উপদ্দৰতো’’তি. দিট্ঠধম্মিকসম্পরাযিকভযাৰহতো, অভযপটিপক্খতো চ খন্ধা ভযন্তি আহ ‘‘সব্বভযানং…পে… ভযতো’’তি. বহিদ্ধা ঞাতিব্যসনাদীহি, অজ্ঝত্তং রাগাদীহি অনত্থেহি উপসজ্জনট্ঠেন, উপসগ্গসদিসতায চ উপসগ্গো. উপসগ্গোতি চ দেৰতূপসংহারৰসেন পৰত্তো ব্যাধিআদিঅনত্থো. সো অত্থকামেন মুহুত্তম্পি ন অজ্ঝুপেক্খিতব্বো হোতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অনেকেহি…পে… উপসগ্গতো’’তি. দোসূপসট্ঠতাযাতি আরম্মণতো, সম্পযোগতো চ রাগাদিদোসেহি উপেততায. লোকধম্মা লাভাদিহেতুকা অনুনযপটিঘা, তেহি, ব্যাধিআদীহি চ অনৰট্ঠিততা পচলিততা.
উপক্কমেনাতি অত্তনো, পরস্স ৰা পযোগেন. সরসেনাতি সভাৰেন. পভঙ্গুপগমনসীলতা ভিদুরতা. সব্বাৰত্থনিপাতিতাযাতি রুক্খফলং ৰিয অতিতরুণকালতো পট্ঠায সব্বাসু অৰত্থাসু নিপতনসীলতায. অনিপতস্সপি সব্বেন সব্বং অসারতায থিরভাৰস্স অভাৰতায. থিরঞ্হি ধুৰং নাম হোতি. তাযিতুং রক্খিতুং অসমত্থতায ন তাযনোতি অতাযনো, তব্ভাৰো অতাযনতা. তাণাসীসায উপগতস্স অলব্ভনেয্যখেমতা. দুক্খভীতিযা উপলীযনাধিপ্পাযেন অল্লীযিতুং. দুক্খনিৰত্তনং লেণকিচ্চং. জাতিআদিভযানং হিংসনং ৰিধমনং ভযসারকত্তং. যথাপরিকপ্পিতেহীতি পরমত্থতো অৰিজ্জমানেহি বালেহি পরিকপ্পিতপ্পকারেহি. রিত্ততাযাতি ৰিৰিত্ততায, ৰিরহিততাযাতি অত্থো. অন্তোসারাভাৰো রিত্ততা. সা এৰ চ তুচ্ছতাতি আহ ‘‘রিত্ততাযেৰ তুচ্ছতো’’তি. অপ্পকত্তাতি পরিত্তত্তা, লামকত্তা ৰা. ধুৰসারাভাৰাদীহি সদ্ধিং অত্তসারাভাৰং রিত্তপদেন ৰত্ৰা নিব্বত্তিতমত্তসারাভাৰমেৰ সুঞ্ঞপদেন দস্সেতুং ‘‘সামি…পে… সুঞ্ঞতো’’তি ৰুত্তং. যথা কেনচি সামিআদিলক্খণেন অত্তনা সুঞ্ঞা এতে, এৰং সযম্পি অতংসভাৰোতি আহ ‘‘সযঞ্চ…পে… অনত্ততো’’তি. ন অত্তাতি হি অনত্তাতি.
পৰত্তিদুক্খতাযাতি ভৰপৰত্তিদুক্খভাৰতো. ভৰপৰত্তি চ পঞ্চন্নং খন্ধানং অনিচ্চাদিআকারেন পৰত্তনমেৰ, সো চ আদীনৰো. যথাহ ‘‘যং, ভিক্খৰে, পঞ্চুপাদানক্খন্ধা অনিচ্চা দুক্খা ৰিপরিণামধম্মা. অযং, ভিক্খৰে, পঞ্চসু উপাদানক্খন্ধেসু আদীনৰো’’তি. তেনাহ ‘‘দুক্খস্স চ আদীনৰতাযা’’তি. আদীনন্তি ভাৰনপুংসকনিদ্দেসো যথা ‘‘একমন্ত’’ন্তি (দী. নি. ১.১৬৫), অতিৰিয কপণন্তি অত্থো. ভুসত্থো হি অযং আ-কারো. যথা ‘‘দ্ৰিধা ছিদ্দকং ৰিচ্ছিদ্দক’’ন্তি এত্থ দ্ৰি-সদ্দস্স অত্থে ৰি-সদ্দো, এৰমিধাপীতি আহ ‘‘দ্ৰেধা পরিণামপকতিতায ৰিপরিণামধম্মতো’’তি. ৰিপরিণামো চ ৰিপরীতসভাৰাপত্তি. দুব্বলতাযাতি সরসভিদুরতায বলাভাৰতো. দুব্বলম্পি কিঞ্চি মুদুকম্মঞ্ঞাভাৰেন দুপ্পধংসিযা. ইমে পন সুপধংসিযা এৰাতি আহ ‘‘ফেগ্গু ৰিয সুখভঞ্জনীযতায চা’’তি. অঘস্স পাপস্স হেতুতা অঘহেতুতা. খন্ধপটিবদ্ধমেৰ হি সব্বং কিব্বিসন্তি. ইমে রূপাদযো সুখহেতু, ন দুক্খহেতূতি জনিতৰিস্সাসানং হননসীলতায, খন্ধেসু হি ‘‘এতং মমা’’তি গাহৰসেন সত্তা ব্যসনং পাপুণন্তি, ৰিস্সাসং ৰা হনন্তীতি ৰিস্সাসঘাতিনো, তব্ভাৰতো.
ৰিগতভৰতাযাতি অপগতৰড্ঢিতায. ৰিভৰতণ্হা, ৰিভৰদিট্ঠি চ ৰিভৰো উত্তরপদলোপেন, ততো ৰিভৰতো, পিতুসদিসস্স ৰা সভাৰহেতুনো ৰিভৰতো ৰিনাসতো সম্ভূততায. আসৰানং আরম্মণাদিনা পচ্চযভাৰো আসৰপদট্ঠানতা. বীজাদিকো অসাধারণো হেতু, ভূতসলিলাদিকো সাধারণো পচ্চযো. এস নযো অজ্ঝত্তেপি. তেহি সমেচ্চ সম্ভূয কতো সঙ্খতো. মচ্চুমারস্স অধিট্ঠানভাৰেন, কিলেসমারস্স পচ্চযভাৰেন সংৰড্ঢনতো আমিসভূততা, খন্ধাপি খন্ধানং আমিসভূতা পচ্চযভাৰেন সংৰড্ঢনতো, তদন্তোগধা অভিসঙ্খারা. দেৰপুত্তমারস্স পন ‘‘মমেত’’ন্তি অধিমানৰসেন আমিসভাৰোতি খন্ধাদিমারানম্পি ইমেসং যথারহং আমিসভূততা ৰত্তব্বা. ধম্মসদ্দো ‘‘জাতিধম্মান’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ৩.৩৭৩; পটি. ম. ১.৩৩) ৰিয পকতিঅত্থো, ‘‘ধম্মপটিসম্ভিদা’’তিআদীসু (ৰিভ. ৭১৮ আদযো) ৰিয হেতুঅত্থো চাতি আহ ‘‘জাতিজরাব্যাধিমরণপকতিতায, সোকপরিদেৰউপাযাসহেতুতাযা’’তি. সংকিলেসত্তযগ্গহণেন তদেকট্ঠানং দসন্নং কিলেসৰত্থূনম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. তদারম্মণাপি হি ধম্মা তদনতিৰত্তনতো সংকিলেসিকা এৰ. তথা খুদ্দা, তণ্হা, জটাদীসু সরীরস্স, সংকিলেসস্স চ সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
চত্তারীসাপি সম্মসনানি তীসু অনুপস্সনাসু অন্তোগধানেৰাতি তদন্তোগধভাৰং দস্সেতুং ‘‘এত্থ হী’’তিআদি ৰুত্তং. অনিচ্চানুপস্সনানি সরূপতো, পরিযাযতো চ অনিচ্চভাৰৰিভাৰনতো. এস নযো ইতরেসুপি. ‘‘অসারকতো’’তি ইদং নিচ্চসারাভাৰৰিভাৰনং.
এত্তাৰতা কলাপতো ধম্মে সঙ্গহেত্ৰা নযতো সম্মসনমত্তং দস্সিতং, ন তাৰ অনুপদধম্মৰিপস্সনা ৰিহিতাতি ‘‘সম্মসনারম্ভৰিধান’’ন্তি. ৰুত্তং.
ইন্দ্রিযতিক্খকারণনৰককথাৰণ্ণনা
৬৯৯. একচ্চস্স তিক্খিন্দ্রিযস্স মহাপঞ্ঞস্স নযৰিপস্সনাৰসেনেৰ উদযব্বযঞাণং উপ্পজ্জতি, ইতরস্স নুপ্পজ্জতি. তং সন্ধায ‘‘যস্স পন…পে… ন সম্পজ্জতী’’তি ৰুত্তং. উদযব্বযঞাণুপ্পত্তি হি ইধ নযৰিপস্সনায সম্পজ্জনন্তি অধিপ্পেতং. তেন ‘‘নৰহাকারেহি ইন্দ্রিযানি তিক্খানি ভৰন্তি…পে… অন্তরা চ অব্বোসানেনা’’তি এৰং ৰুত্তানং নৰন্নং আকারানং ৰসেন ইন্দ্রিযানি তিক্খানি কত্ৰা সপ্পাযানি সেৰমানেন সম্মসিতব্বন্তি সম্বন্ধো.
তেনাতি যোগিনা. নৰহাকারেহীতি ৰক্খমানেহি নৰহি আকারেহি. ইন্দ্রিযানীতি সদ্ধাদীনি ইন্দ্রিযানি. তিক্খানীতি তিখিণানি ৰিসদানি সূরানি. উপ্পন্নুপ্পন্নানন্তি খণে খণে উপ্পন্নানং উপ্পন্নানং. সঙ্খারানন্তি ৰিপস্সিযমানানং রূপারূপধম্মানং. খযমেৰাতি পঠমং উপ্পাদং দিস্ৰা তং মুঞ্চিত্ৰা খযমেৰ ভঙ্গমেৰ পস্সতি. তস্স তথাখযদস্সনপসুতস্স ৰিপস্সনাপঞ্ঞা তিক্খা সূরা ৰহতি, ইতরানি চ ইন্দ্রিযানি. তত্থাতি খযদস্সনে. সক্কচ্চকিরিযাযাতি আদরকারিতায, যথা খযদস্সনপরমেনেৰ ৰিপস্সনাঞাণং পৰত্ততি, এৰং তং আদরজাতো সম্পাদেতি. সাতচ্চকিরিযাযাতি অৰিচ্ছেদকিরিযায, যথা ৰিপস্সনাঞাণং খযদস্সনৰসেন নিরন্তরমেৰ পৰত্ততি, এৰং যুত্তপ্পযুত্তো নং সম্পাদেতি. সপ্পাযকিরিযাযাতি অনুরূপকিরিযায আৰাসাদিসত্তৰিধসপ্পাযাসেৰনকিরিযায. নিমিত্তগ্গাহেনাতি যথা মনসিকরোন্তস্স ৰিপস্সনাসমাধি উপ্পন্নো, তস্স আকারস্স সল্লক্খণৰসেন সমথনিমিত্তগ্গহণেন সম্পাদেতীতি সম্বন্ধো. অনুপৰত্তনতাযাতি অনুরূপতো পৰত্তনেন ভাৰনাচিত্তস্স লীনভাৰে পীতিৰীরিযধম্মৰিচযসম্বোজ্ঝঙ্গানং উদ্ধতভাৰে পস্সদ্ধিসমাধিউপেক্খাসম্বোজ্ঝঙ্গানং ব্রূহনেনাতি অত্থো. কাযে চ জীৰিতে চ অনপেক্খতন্তি অত্তনো কাযে অসুচিভাৰেন বাহিরকঅৰিঞ্ঞাণককুণপে ৰিয জীৰিতে অহিতাৰহপচ্চত্থিকে ৰিয নিরপেক্খচিত্তং উপট্ঠপেতি. তত্থ চ অভিভুয্য নেক্খম্মেনাতি তস্মিং কাযচিত্তে অনপেক্খভাৰেন ইন্দ্রিযানং তিক্খভাৰাপাদনেন উপ্পন্নং উপ্পন্নং দুক্খং ৰীরিযেন অভিভৰিত্ৰা ভাৰনং সম্পাদেতি. অন্তরাতি যথাধিপ্পেতায ভাৰনাসিদ্ধিযা অন্তরাৰ. অব্বোসানেনাতি অসঙ্কোচনেন.
এৰং ৰুত্তানন্তি এৰং ‘‘নৰহাকারেহি ইন্দ্রিযানি তিক্খানি ভৰন্তী’’তিআদিনা অট্ঠকথাযং ৰুত্তানং. এত্থ চ যথা নাম সুখুমানং মুত্তাপৰাল়াদীনং ৰিজ্ঝনে সুখুমতরেন ৰেধনেন ভৰিতব্বং, এৰমেৰ সণ্হসুখুমানং রূপারূপধম্মানং, পচ্চযস্স চ পরিগ্গণ্হনে তিক্খেন ঞাণেন ভৰিতব্বং. তেসং পন খযৰযদস্সনে তিক্খতরেন ভৰিতব্বং. তিক্খতরতা চস্স নিসানসিলাযং সণ্হমট্ঠতায করণেন ৰিয ফরসুধারায নিসিতভাৰাপাদনেন ইন্দ্রিযানং তিক্খভাৰাপাদনেন সাধেতব্বা. তঞ্চ যেহি নৰহি আকারেহি হোতি, তেসু খণিকানং সঙ্খারানং খণে খণে ভিজ্জনাকারদস্সনং পঠমং ৰুত্তং ‘‘উপ্পন্নুপ্পন্নানং সঙ্খারানং খযমেৰ পস্সতী’’তি. অসতি ঞাণস্স তিক্খতরভাৰে তদভাৰতো সেসিন্দ্রিযতিক্খতা তস্স সম্ভারভাৰতো ৰুত্তা, অৰিনাভাৰতো ৰা. সক্কচ্চকিরিযাদিগ্গহণং পন তস্স উপাযদস্সনং. অসপ্পাযানি ভোজনাদীনি অনুপযুজ্জনাদিৰসেন ৰজ্জেত্ৰা সপ্পাযানি মত্তসো সেৰমানেন. রূপারূপধম্মানং অচ্চন্তৰিধুরতায একজ্ঝং অসম্মসিতব্বত্তা, তথা সম্মসনস্স চ ইধ অনধিপ্পেতত্তা ‘‘কালেন রূপং সম্মসিতব্বং, কালেন অরূপ’’ন্তি ৰুত্তং. তত্থাপি চ রূপস্স ওল়ারিকতায সুৰিঞ্ঞেয্যত্তা পঠমং সম্মসিতব্বতা ৰুত্তা. নিব্বত্তি পস্সিতব্বাতি পঠমং তাৰ আগমানুসারতো অনুমানৰসেন দট্ঠব্বা. ততো পরং অনুক্কমেন বলপ্পত্তে ভাৰনাঞাণে পচ্চক্খতোপি দিস্সতীতি.
রূপনিব্বত্তিপস্সনাকারকথাৰণ্ণনা
৭০০. সব্বেসন্তি কামাৰচরাদিঅণ্ডজাদিভেদভিন্নানং সব্বেসং সত্তানং. পঠমং কম্মতো নিব্বত্ততি তংমূলকত্তা উতুজাদিরূপানং. পরতো পৰত্তনককাযদসকাদিৰসেন লব্ভমানং পবন্ধত্তযং, সন্ততিসীসং ৰা সন্ধায ‘‘তিসন্ততিৰসেনা’’তি ৰুত্তং.
দন্ধং মন্দং চিরেন নিরোধো এতস্সাতি দন্ধনিরোধং সত্তরসচিত্তক্খণাযুকত্তা. তেনাহ ‘‘গরুপরিৰত্তী’’তি. তেনাতি তস্মা, যস্মা ‘‘ততো সীঘতরং খো, ভিক্খৰে, আযুসঙ্খারা খীযন্তী’’তি (সং. নি. ২.২২৮) ৰচনতো রূপধম্মাপি ইত্তরকালা এৰ, অরূপধম্মা পন তেহি সাতিসযং ইত্তরকালা, তস্মা আহ ভগৰাতি অত্থো. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰিচারিতমেৰ. তেহি সদিসাতি চিত্তস্স উপ্পাদভঙ্গক্খণেহি সদিসা. সব্বেসম্পি হি সঙ্খারানং উপ্পাদভঙ্গক্খণেসু ৰিসদিসতা নত্থি, সমানকালাৰ তে. ঠানপ্পত্তন্তি ঠিতিক্খণপ্পত্তং. তেনাতি দুতিযভৰঙ্গচিত্তেন. ৰত্থুরূপং একস্স চিত্তস্স নিস্সযো হুত্ৰা অঞ্ঞস্স ন হোতি ঠপেত্ৰা মরণাসন্নং, তস্মা ৰুত্তং ‘‘তেন সদ্ধি’’ন্তিআদি.
এৰং পটিসন্ধিতো পট্ঠায যাৰ চুতিচিত্তস্স উপ্পত্তি, তং দস্সেত্ৰা ইদানি নিরোধং দস্সেতুং ‘‘পটিসন্ধিচিত্তস্সা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ ঠানক্খণেতি পটিসন্ধিচিত্তস্স ঠিতিক্খণে. যাৰ পৰত্তি নাম অত্থীতি যাৰ সংসারপ্পৰত্তি নাম অত্থি, যাৰ ৰা চিত্তস্স পৰত্তি নাম অত্থি. অসঞ্ঞূপপত্তিযঞ্হি নত্থি চিত্তপ্পৰত্তীতি. রূপূপপত্তিযং সংসেদজা ওপপাতিকসদিসাতি ওপপাতিকানংযেৰ গহণং. ওপপাতিকানম্পীতি পি-সদ্দেন ৰা সংসেদজে সম্পিণ্ডেতি. সত্তসন্ততিৰসেনাতি চক্খুদসকাদীনং সত্তন্নং সন্ততিসীসানং ৰসেন.
৭০১. তত্থাতি কম্মতো রূপপৰত্তিযং. নানাক্খণিককম্মপচ্চযভূতংযেৰ ইধ কম্মন্তি অধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘কম্মং নাম কুসলাকুসলচেতনা’’তি. জীৰিতনৰকং চক্খুদসকাদিঅন্তোগধমেৰ কত্ৰা ‘‘সমসত্ততিরূপ’’ন্তি ৰুত্তং. তং ৰা চক্খুদসকাদি ৰিয সুখপরিগ্গহং ন হোতীতি. তদেৰাতি যথাৰুত্তং ৰিপাকক্খন্ধকটত্তারূপমাহ. কম্মঞ্হি কম্মজস্স জনকং, পরিপাচকম্পি হোতি জীৰিতিন্দ্রিযস্স, কম্মজগ্গিনো চ ৰসেন অনুরক্খণসব্ভাৰতো, আহারাদিপটিলাভহেতুতায উপত্থম্ভকনিমিত্ততো চ. তেনাহ ‘‘উপত্থম্ভকপচ্চযোপি হোতী’’তি. উপত্থম্ভকপচ্চযতা চস্স উপনিস্সযপচ্চযৰসেনেৰ ৰেদিতব্বা. কম্মং পচ্চযো এতস্সাতি কম্মপচ্চযং, তদেৰ চিত্তং, তং সমুট্ঠানং এতস্সাতি কম্মপচ্চযচিত্তসমুট্ঠানং. ৰিপাকচেতসিকানম্পি কম্মপচ্চযচিত্তসমুট্ঠানতা ৰত্তব্বা, ন ৰা ৰত্তব্বা কম্মসমুট্ঠানকম্মপচ্চযগ্গহণেন গহিতত্তা. ঠানপ্পত্তা ওজা অঞ্ঞং ওজট্ঠমকং সমুট্ঠাপেতি আহারানুগতে সরীরেতি গহেতব্বং.
তত্রাপীতি কম্মসমুট্ঠানাহারসমুট্ঠানেপি ওজট্ঠমকে. চতস্সো ৰা পঞ্চ ৰা পৰত্তিযো ঘটেতীতি সদিসসন্ততিৰসেন চতস্সো ৰা পঞ্চ ৰা রূপকলাপপ্পৰত্তিযো সন্তানেতি. বাহিরপচ্চযৰিসেসেন পন ৰিসদিসা বহূপি পৰত্তিযো ঘটেতীতি ৰদন্তি. যথা কম্মপচ্চযাহারসমুট্ঠানে পৰেণিঘটনা, এৰং কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানেপীতি তং দস্সেতুং ‘‘কম্মপচ্চযউতুসমুট্ঠানং নামা’’তিআদি ৰুত্তং. এত্থ চ যথা তত্থ তত্থ কোট্ঠাসে পরম্পরপ্পৰত্তিং দস্সেন্তেন অকম্মজা দুতিযাদিপৰত্তিযো অসম্ভেদেন দস্সিতা, এৰং কম্মজাহারসমুট্ঠানউতুৰসেন, কম্মজউতুসমুট্ঠানাহারৰসেন, কম্মপচ্চযচিত্তজাহারউতুসমুট্ঠানউতুআহারৰসেন চ সম্ভেদৰসেনাপি রূপপ্পৰত্তি দস্সেতব্বাতি ৰদন্তি. তত্থ কম্মজতো পৰত্তআহারা ৰিসেসপচ্চযলাভে সতি যথাৰুত্তপরিমাণাহি পৰত্তীহি উদ্ধম্পি পৰত্তিযো ন ঘটেন্তীতি ন সক্কা ৰত্তুং. তথা হি ‘‘দস দ্ৰাদস ৰারে পৰত্তিং ঘটেতী’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭০৩), ‘‘এৰং দীঘম্পি অদ্ধানং অনুপাদিন্নপক্খে ঠত্ৰাপি উতুসমুট্ঠানং পৰত্ততি এৰা’’তি (ৰিসুদ্ধি. ২.৭০৪) চ ৰক্খতি.
৭০২. জনকাজনকা মতাতি পুরিমকা তিকোট্ঠাসসঙ্গহিতা জনকা, পচ্ছিমকোট্ঠাসিকা ‘‘সোল়সা’’তি ৰুত্তা অজনকাতি মতা ঞাতা. কুসলকিরিযতোতি কুসলতো চ কিরিযতো চ. ইরিযায কাযিককিরিযায পৰত্তিট্ঠানতায পথভাৰতো ইরিযাপথো, গমনাদি, অত্থতো তদৰত্থা রূপপ্পৰত্তি. কামঞ্চেত্থ রূপৰিনিমুত্তো ইরিযাপথো, ৰিঞ্ঞত্তি চ নত্থি, তথাপি ন সব্বং রূপসমুট্ঠাপকচিত্তং ইরিযাপথূপত্থম্ভকং, ৰিঞ্ঞত্তিৰিকারুপ্পাদকঞ্চ হোতি. যং পন চিত্তং ৰিঞ্ঞত্তিজনকং, তং একংসতো ইতরস্স জনকং অৰিনাভাৰতো, তথা ইরিযাপথূপত্থম্ভকং রূপস্স. এতস্স ৰিসেসস্স দস্সনত্থং ‘‘রূপং, ইরিযাপথং, ৰিঞ্ঞত্তিঞ্চা’’তি সমুচ্চযো কতো. ৰিপাকৰজ্জানীতি এত্থ ৰিপাকাভিঞ্ঞাদ্ৰযৰজ্জানীতি ৰত্তব্বং তদঞ্ঞেসংযেৰ সেসগ্গহণেন গহেতব্বত্তা. ন ৰা ৰত্তব্বং সেসগ্গহণেনেৰ অভিঞ্ঞাচিত্তানম্পি নিৰত্তেতব্বতো. ন ৰিঞ্ঞত্তিং জনযন্তি মহগ্গতকুসলাদীনং সন্তভাৰেন অৰিপ্ফারিকভাৰতো. ৰিপ্ফারিকমেৰ হি কামাৰচরকুসলাদিৰিঞ্ঞত্তিং সমুট্ঠাপেতি, ইরিযাপথূপত্থম্ভকানি পন হোন্তি সতিপি সন্তভাৰে ঝানৰেগেন সউস্সাহত্তা, যতো তেসং জৰনকিচ্চতা. পঞ্চ ভৰঙ্গচিত্তানীতি সম্বন্ধো. রূপমেৰ জনযন্তি, ন ইরিযাপথং নিরুস্সাহসন্তভাৰেন পরিদুব্বলভাৰতো. কিরিযামযচিত্তেহি অৰিমিস্সভৰঙ্গপ্পৰত্তিকালে খন্ধাদিসরীরাৰযৰানং নিচ্চলভাৰেনাৰট্ঠানং. তথা হি অব্বোকিণ্ণে ভৰঙ্গে পৰত্তমানে অঙ্গানি ওসীদন্তি পৰিট্ঠানি ৰিয হোন্তি. ‘‘দ্ৰত্তিংসা’’তি পন আদিনা ৰুত্তেসু জাগরণচিত্তেসু ৰত্তমানেসু অঙ্গানি উপত্থদ্ধানি যথাপৰত্তইরিযাপথভাৰেনেৰ পৰত্তন্তীতি. দ্ৰেপঞ্চৰিঞ্ঞাণানি সব্বদুব্বলতায রূপং ন জনেন্তি. পটিসন্ধিচিত্তং ৰত্থুদুব্বলতায. খীণাসৰানং চুতিচিত্তন্তি এত্থ –
‘‘কামাৰচরানং পচ্ছিমচিত্তস্স উপ্পাদক্খণে যস্স চিত্তস্স অনন্তরা কামাৰচরানং পচ্ছিমচিত্তং উপ্পজ্জিস্সতি, রূপাৰচরে অরূপাৰচরে পচ্ছিমভৰিকানং, যে চ রূপাৰচরং অরূপাৰচরং উপপজ্জিত্ৰা পরিনিব্বাযিস্সন্তি, তেসং চৰন্তানং তেসং ৰচীসঙ্খারো নিরুজ্ঝিস্সতি, নো চ তেসং কাযসঙ্খারো নিরুজ্ঝিস্সতী’’তি (যম. ২.সঙ্খারযমক.৮৮) –
পন ৰচনতো অঞ্ঞেসম্পি চুতিচিত্তং রূপং ন সমুট্ঠাপেতীতি ৰিঞ্ঞাযতি. ন হি রূপসমুট্ঠাপকচিত্তস্স গব্ভগততাদিৰিবন্ধাভাৰে কাযসঙ্খারাসমুট্ঠাপনে কারণং অত্থি, ন চ যুত্তং চুতো চ চিত্তসমুট্ঠানরূপঞ্চস্স পৰত্ততি, নাপি ‘‘চুতিচিত্তং রূপং সমুট্ঠাপেতী’’তি পাল়ি অত্থি, ‘‘খীণাসৰান’’ন্তি, পন ৰিসেসনং অপ্পটিসন্ধিকনিরোধেন নিরুজ্ঝন্তস্স তেসং চুতিচিত্তস্স রূপসমুট্ঠাপনং পাকটন্তি কত্ৰা কতন্তি দট্ঠব্বং. সোল়স চিত্তানীতি পরিচ্ছিজ্জ গহণং তেসং রূপজননে একংসতো নিযমেতব্বত্তা, অঞ্ঞানি পন বহূনি অরূপে উপ্পন্নানি অনোকাসগতত্তা রূপং ন জনেন্তিযেৰ. ন ঠিতিক্খণে, ভঙ্গক্খণে ৰা রূপং জনেন্তীতি সম্বন্ধো. উপ্পাদক্খণে পন বলৰং অনন্তরাদিপচ্চযলাভতো.
যথা পথৰীআদযো রূপধম্মা চিত্তহেতুকা চিত্তসমুট্ঠানা, এৰং ৰেদনাদযোপীতি ৰুত্তং ‘‘চিত্তসমুট্ঠানং নাম তযো অরূপিনো খন্ধা, সদ্দনৰক’’ন্তিআদি. তেনেৰাহ – ‘‘কতমে ধম্মা চিত্তসমুট্ঠানা? ৰেদনাক্খন্ধো সঞ্ঞাক্খন্ধো সঙ্খারক্খন্ধো কাযৰিঞ্ঞত্তি ৰচীৰিঞ্ঞত্তী’’তি (ধ. স. ১২০১, ১৫৩৫). তত্থ কাযৰিঞ্ঞত্তিআদীনং চিত্তসমুট্ঠানতা পরিযাযতো ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা তেসং অনিপ্ফন্নত্তা. ‘‘এৰং ৰুত্তং চতুসমুট্ঠানরূপ’’ন্তি ইমিনা অতংসমুট্ঠানস্সেৰ চিত্তজরূপস্স চিত্তপচ্চযতা দস্সিতা. যথা পন কম্মপচ্চযং দস্সিতং, এৰং চিত্তপচ্চযে গয্হমানে তংসমুট্ঠানরূপস্স, সহজাতৰেদনাদীনঞ্চ চিত্তপচ্চযতা সিযা. চিত্তসমুট্ঠানচিত্তপচ্চযে পন অসঙ্করতো দস্সেতুং পচ্ছাজাতপচ্চযৰসেনেৰ চিত্তপচ্চযং উদ্ধটন্তি দট্ঠব্বং. চিত্তসমুট্ঠানউতুআহারেহি কম্মসমুট্ঠানউতুআহারা বলৰন্তো হোন্তীতি তেসং ৰসেন চতুপঞ্চপৰত্তিঘটনং ৰুত্তং, চিত্তসমুট্ঠানানং পন ৰসেন দ্ৰত্তিপ্পৰত্তিঘটনং তংপাকতিকচিত্তৰসেন, মহগ্গতানুত্তরচিত্তৰসেন পন বহুতরাপি পৰত্তিযো ইচ্ছিতব্বা. তংনিব্বত্তানং চিত্তজরূপানং উল়ারপণীতভাৰতো.
৭০৩. ‘‘উপাদিন্নং কম্মজরূপং পচ্চযং লভিত্ৰা’’তি এতেন বহিদ্ধা অনুপাদিন্নওজা রূপাহরণকিচ্চং ন করোতীতি দস্সেতি. পচ্চযলাভো চস্স কম্মজভূতসন্নিস্সযতাৰসেনাতি আহ ‘‘তত্থ পতিট্ঠাযা’’তি. তত্থ কম্মপচ্চযচিত্তসমুট্ঠানাদিরূপস্সপি কম্মমূলকত্তা সিযা কম্মজপরিযাযোতি তংনিৰত্তনত্থং ‘‘উপাদিন্ন’’ন্তি ৰিসেসেত্ৰা ৰুত্তং. আহারপচ্চযস্স আহারো ন কেৰলং উপত্থম্ভকোৰ, অথ খো জনকোপীতি দস্সেতুং ‘‘চতুসমুট্ঠানরূপ’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘দস দ্ৰাদস ৰারে’’তি ৰত্ৰা কথং ইমস্সেৰ দস দ্ৰাদস ৰারে পৰত্তিঘটনাতি অনুযোগং সন্ধাযাহ ‘‘একদিৰসং পরিভুত্তাহারো’’তিআদি. দারকস্স সরীরং ফরিত্ৰাতি নাভিমূলানুগতাহি রসহরণীহি ফরিত্ৰা, অঞ্ঞথা জলাবুঅন্তরিকে কাযে মক্খনাৰসেন ন সম্মাৰিনিযোগো আহারস্স সম্ভৰতীতি.
উপাদিন্নকো অনুপাদিন্নকোতি দুৰিধে আহারে পুব্বে অনুপাদিন্নকো আহারপচ্চযআহারো দস্সিতোতি ইতরং দস্সেতুং ‘‘কম্মজাহারো’’তিআদি ৰুত্তং. তং কম্মপচ্চযাহারসমুট্ঠানে ৰুত্তনযমেৰ. তেনাহ ‘‘চতস্সো ৰা পঞ্চ ৰা পৰত্তিযো ঘটেতী’’তি. আহারপচ্চযউতুনোপি উতুপচ্চযাহারস্স ৰিয দস দ্ৰাদস ৰারে পৰত্তিঘটনা ৰেদিতব্বা. ৰুত্তনযত্তা ন উদ্ধতন্তি ৰদন্তি. সেসানন্তি কম্মচিত্তউতুসমুট্ঠানানং তিসন্ততিরূপানং. কবল়ীকারাহারো হি অঞ্ঞাহারসমুট্ঠিতস্স, তিসন্ততিরূপানঞ্চ উপত্থম্ভকৰসেন অত্তনা উপ্পাদিতস্স জনকো হুত্ৰা পচ্চযো হোতি. এৰং আহারপচ্চযো হোন্তোযেৰ অত্থিঅৰিগতৰসেনাপি পচ্চযো হোতি, নিস্সযভাৰো পন পট্ঠাননযেন নত্থি. আহারপচ্চযা পৰত্তমানানি রূপানি আহারনিস্সযানি নাম হোন্তীতি সুত্তন্তনযেন ৰুত্তোতি দট্ঠব্বো. পরতো উতুনো নিস্সযজোতনাযপি এসেৰ নযো.
৭০৪. কম্মসমুট্ঠানাদিৰসেন চতুব্বিধাযপি তেজোধাতুযা রূপুপ্পাদনে সমত্থভাৰতো ‘‘উতু নাম চতুসমুট্ঠানা তেজোধাতূ’’তি ৰুত্তং. এস দুৰিধো হোতীতি এস উতু তেজোধাতুভাৰাৰিসেসেপি তিক্খমন্দতাৰিসেসেন উণ্হো, সীতোতি দুৰিধো হোতি. যং পনেত্থ ৰত্তব্বং, তং হেট্ঠা ৰিচারিতমেৰ. যদিপি উতু উপাদিন্নকেন ৰিনাপি রূপং সমুট্ঠাপেতি, ইন্দ্রিযবদ্ধে পন তেন ৰিনা তস্স রূপুপ্পাদনং নত্থীতি আহ ‘‘উপাদিন্নকং পচ্চযং লভিত্ৰা’’তি. তেনাহ ‘‘চতুসমুট্ঠানো উতূ’’তি. উতুসমুট্ঠানোযেৰ হি উতু উপাদিন্নকেন ৰিনা রূপং সমুট্ঠাপেতি. উতুপচ্চযং নাম চতুসমুট্ঠানিকং রূপং. যঞ্হি উতুসমুট্ঠানং পন্নরসৰিধং রূপং, যঞ্চ তদঞ্ঞতিসন্ততিরূপং, তস্স সব্বস্সপি সভাগো উতুউপত্থম্ভকপচ্চযো হোতীতি. যস্মা ৰিসভাগো উতু হিমাদি ৰিয পদুমাদীনং ৰিসদিসরূপুপ্পত্তিহেতুভূতং পুরিমরূপং ৰিনাসেন্তং ৰিয হোতি, তস্মা সভাগং, ৰিসভাগঞ্চ একজ্ঝং গহেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘উতু চতুসমুট্ঠানিকরূপানং পৰত্তিযা চ ৰিনাসস্স চ পচ্চযো হোতী’’তি.
দীঘম্পি অদ্ধানন্তি ‘‘দস দ্ৰাদস ৰারে’’তি অঞ্ঞস্স ৰুত্তপরিচ্ছেদতো দীঘম্পি কালং. উতু হি সভাগসন্ততিৰসেন লদ্ধপচ্চযং চিরতরম্পি কালং সদিসাকারং রূপপ্পৰত্তিং সন্তানেতি উপাদিন্নকসন্নিস্সযেন ৰিনা, পগেৰ ইতরথা. তেনাহ ‘‘অনুপাদিন্নপক্খে ঠত্ৰাপী’’তি, মংসৰিনিমুত্তকেসলোমনখচম্মখিলতিলকাদিৰসেন জীৰমানসরীরে অঞ্ঞত্থ মতকল়েৰরাদিৰসেনাতি অধিপ্পাযো. রূপস্স নিব্বত্তিযা দিট্ঠায তস্স ভঙ্গোপি দিট্ঠোযেৰ হোতি ইত্তরকালত্তা ধম্মপ্পৰত্তিযাতি আহ ‘‘নিব্বত্তিং পস্সন্তো কালেন রূপং সম্মসতি নামা’’তি. ন হি নিব্বত্তিমত্তদস্সনং সম্মসনং নাম হোতি, উদযব্বযদস্সনঞ্চ অধিকতন্তি. এস নযো ইতো পরেসুপি নিব্বত্তিগ্গহণেসু.
অরূপনিব্বত্তিপস্সনাকারকথাৰণ্ণনা
৭০৫. লোকিযচিত্তুপ্পাদৰসেনেৰাতি অৰধারণং ইতরস্স অৰিসযত্তা.
নিব্বত্ততি তংতংভৰৰসেন. তদেৰ একূনৰীসতিপ্পভেদং চিত্তং ভৰঙ্গৰসেন নিব্বত্ততীতি সম্বন্ধো. তথা চুতিৰসেন তদারম্মণৰসেনাতি এত্থাপি. তত্থাতি তেসু একূনৰীসতিচিত্তুপ্পাদেসু. অনন্তরচিত্ততো পট্ঠাযাতিআদিনাপি পৰত্তিযেৰ ৰুত্তা.
সো পন পটিসন্ধিচিত্তানংযেৰ পৰত্তিযং পৰত্তনাকারোতি সুদ্ধপ্পৰত্তিচিত্তানং উপ্পত্তিং দস্সেন্তো ‘‘পৰত্তে পনা’’তিআদিমাহ. অসম্ভিন্নত্তাতি অৰিনট্ঠত্তা. ‘‘অসম্ভিন্নত্তা চক্খুস্সা’’তিআদিনা সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘চক্খুপসাদস্স হী’’তিআদি ৰুত্তং. ‘‘ঠিতিপ্পত্তমেৰা’’তি ইমিনা যথা নিরুজ্ঝমানং রূপং কস্সচি পচ্চযো ন হোতি, এৰং উপ্পজ্জমানম্পীতি দস্সেতি. চক্খুৰিঞ্ঞাণং উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. এৰং সেসেসুপি. কামাৰচরকুসলাকুসলকিরিযচিত্তেসু একং ৰা পঞ্চ, সত্ত ৰা জৰনানি হুত্ৰা উপ্পজ্জতীতি সম্বন্ধো. উপেক্খাসহগতাহেতুকং চিত্তং ৰাতি ৰা-সদ্দং আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. ৰোট্ঠব্বনঞ্হি সন্ধায এৰং ৰুত্তং, তং পন দুতিযমোঘৰারৰসেন ৰেদিতব্বং. পঞ্চ জৰনানি সুত্তমুচ্ছিতাদিকালে, সত্ত পাকতিককালে ৰেদিতব্বানি. জৰনারম্মণানুরূপন্তি ‘‘তিহেতুকং চে জৰনং, তিহেতুকং, দ্ৰিহেতুকং ৰা’’তিআদিনা, ‘‘ইট্ঠং চে আরম্মণং, সোমনস্সসহগত’’ন্তিআদিনা চ জৰনস্স, আরম্মণস্স চ অনুরূপং. সেসদ্ৰারেসূতি সোতদ্ৰারাদিসেসদ্ৰারেসু.
অনুক্কমেনাতি উদযব্বযঞাণাধিগমানুক্কমেন পঞ্ঞাভাৰনং সম্পাদেতি অরহত্তং অধিগচ্ছতি.
রূপসত্তকসম্মসনকথাৰণ্ণনা
৭০৬. রূপেসু মনসিকারসত্তকং রূপসত্তকং, রূপধম্মেসু সত্তহাকারেহি মনসি কারোতীতি অত্থো. এৰং অরূপসত্তকম্পি ৰেদিতব্বং. ইমেহি আকারেহীতি ইমেহি আদাননিক্খেপনমনসিকারাদিপ্পকারেহি, ইমেহি ৰা যথাৰুত্তকোট্ঠাসেহি. আরোপেত্ৰাতি তিলক্খণং আরোপেত্ৰা.
আদাননিক্খেপনতোতি ভৰস্স গহণৰিস্সজ্জনতো, জাতিতো, মরণতো চাতি অত্থো. ৰযোৰুড্ঢত্থগামিতোতি ৰযসা ৰুড্ঢস্স অত্থগামিভাৰতো, অত্থঙ্গমতো ইচ্চেৰ অত্থো. আহারতোতি আহারহেতু, রূপস্স পচ্চযভূতআহারতোতি অত্থো. অযলোহাদিভূমিপাসাণাদিভেদং ৰিৰিধৰণ্ণসণ্ঠানং কম্মানপেক্খং সভাৰসিদ্ধং রূপং ধম্মতারূপং. সত্তাতি সত্তধা সত্তহাকারেহি. ৰিপস্সতীতি তং তং কোট্ঠাসং তিলক্খণং আরোপেত্ৰা ৰিপস্সতি সম্মসতি.
‘‘ভারাদানং দুখং লোকে’’তি ৰচনতো খন্ধভারস্স আদিতো গহণন্তি কত্ৰা ‘‘আদানন্তি পটিসন্ধী’’তি আহ. ‘‘সব্বেৰ নিক্খিপিস্সন্তি, ভূতা লোকে সমুস্সয’’ন্তি (দী. নি. ২.২২০; সং. নি. ১.১৮৬) পন ৰচনতো খন্ধভারনিক্খেপোতি কত্ৰা ‘‘নিক্খেপনন্তি চুতী’’তি ৰুত্তং. ‘‘যো চিরং জীৰতি, সো ৰস্সসত’’ন্তি (দী. নি. ২.৭; সং. নি. ১.১৪৫-১৪৬; অ. নি. ৭.৭৪) ৰচনতো ততো ঊনাধিকভাৰো অপ্পমাণন্তি ৰুত্তং ‘‘একং ৰস্সসতং পরিচ্ছিন্দিত্ৰা’’তি. এত্থন্তরে সব্বে সঙ্খারাতি এতস্মিং আদাননিক্খেপন্তরে পৰত্তা সব্বে ভূতুপাদাযরূপপ্পভেদা সঙ্খারা. রূপধম্মেসু হি ইদং সম্মসনৰিধানন্তি. ‘‘অনিচ্চা’’তি গহিতমত্তং যুত্তিতো হদযে পতিট্ঠাপনত্থং ‘‘কস্মা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ উপ্পাদৰযৰত্তিতোতি উপ্পজ্জনৰসেন, নিরুজ্ঝনৰসেন চ পৰত্তনতো, অহুত্ৰা সম্ভৰতো হুত্ৰা ৰযূপগমনতোতি অত্থো. ৰিপরিণামতোতি সন্তানস্স পুরিমুত্তরৰিসদিসভাৰতোতি ৰদন্তি. তং ৰস্সসতপরিচ্ছিন্নে রূপে ইদং সম্মসনন্তি অধিপ্পাযেনেৰ ৰুত্তং সিযা, জরামরণেন ৰিপরিণামেতব্বতোতি অত্থো. অসতিপি ধম্মভেদে অৰত্থাভেদো ইচ্ছিতব্বো. ন হি উপ্পাদাৰত্থা এৰ ভঙ্গাৰত্থাতি যুত্তা. তথা হি ৰুত্তং ‘‘জরায চেৰ মরণেন চাতি দ্ৰেধা পরিণামপকতিতাযা’’তি. সভাৰৰিগমো এৰ ৰা এত্থ ৰিপরিণামো. খণিকতা তাৰকালিকতা. নিচ্চসভাৰাভাৰো এৰ নিচ্চপটিক্খেপো. অনিচ্চধম্মা হি তেনেৰ অত্তনো সভাৰেন জানন্তানং নিচ্চতং পটিক্খিপন্তি নাম. যতো ন নিচ্চন্তি অনিচ্চং, উপ্পাদক্খণে যদৰত্থা সঙ্খারা, ন তদৰত্থা ঠিতিক্খণেতি অৰত্থন্তরপ্পত্তিযা ঞাযতি তেসং কিলমনাকারোতি আহ ‘‘ঠিতিযং জরায কিলমন্তী’’তি, স্ৰাযমত্থো পাকটজরায ৰেদিতব্বো. যে পন সঙ্খারানং ঠিতিং ন সম্পটিচ্ছন্তি, তত্থ ৰত্তব্বং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ. ধম্মানং সভাৰো নাম দুরতিক্কমো জরানন্তরং ভঙ্গোতি আহ ‘‘জরং পত্ৰা অৰস্সং ভিজ্জন্তী’’তি. তস্মাতি যস্মা উপ্পাদজরাভঙ্গৰসেন সঙ্খারানং নিরন্তরবাধতা, ততো চ নেসং দুস্সহতায দুক্খমতা, তিস্সন্নং দুক্খতানং, সংসারদুক্খস্স চ অধিট্ঠানতায দুক্খৰত্থুতা, তস্মা. অভিণ্হ…পে… দুক্খাতি যোজনা.
‘‘সুখপটিক্খেপতো’’তি ইদং ৰুত্তনযমেৰ. ঠিতিং মা পাপুণন্তু, উপ্পজ্জমানাকারেনেৰ পৰত্তন্তূতি অধিপ্পাযো. ‘‘উপ্পন্না’’তি ইমিনা উপ্পাদক্খণসমঙ্গিতা ৰুত্তা. ঠানপ্পত্তা মা জীরন্তূতি কস্মা ৰুত্তং, ননু অত্থতো ঠিতি এৰ জরাতি? সচ্চমেতং, জরাৰসেন পন যো কিলমথো, সো ইধ জরাগ্গহণেন গহিতোতি দট্ঠব্বং. মা ভিজ্জন্তূতি নিচ্চতং আসীসতি. কস্সচি ধম্মিস্সরস্সাপি ভগৰতো ৰসৰত্তিভাৰো নত্থি. ন হি লক্খণঞ্ঞথত্তং কেনচি কাতুং সক্কা. ভাৰঞ্ঞথত্তমেৰ হি ইদ্ধিৰিসযো. সুঞ্ঞা সঙ্খারা তেন তীসু ঠানেসু ৰসৰত্তনাকারেন. তস্মাতি ৰুত্তকারণপরামসনং. সুঞ্ঞতোতি নিৰাসীকারকৰেদকঅধিট্ঠাযকৰিরহেন ততো সুঞ্ঞতো, ন নিস্সভাৰতোতি একচ্চপরিকপ্পিতসভাৰসুঞ্ঞতো. অস্সামিকতোতি সামিভূতস্স কস্সচি অভাৰতো. এতেন অনত্তনিযতং দস্সেতি. অৰসৰত্তিতোতি যথাৰুত্তৰসৰত্তিভাৰাভাৰতো. অত্তপটিক্খেপতোতি পরপরিকপ্পিতস্স অত্তনো পটিক্খিপনতো. ‘‘সুঞ্ঞতো’’তিআদিনা হি ধম্মানং বাহিরকপরিকপ্পিতঅত্তৰিরহো ৰুত্তো, ইমিনা পন অতংসভাৰতো অত্তা ন হোতীতি.
৭০৭. এত্থ চ ‘‘উপ্পাদৰযৰত্তিতো’’তিআদিনা চতূহি কারণেহি অনিচ্চা, ‘‘অভিণ্হসম্পটিপীল়নতো’’তিআদিনা চতূহি কারণেহি দুক্খা, ‘‘সুঞ্ঞতো’’তিআদিনা চতূহি কারণেহি অনত্তাতি রূপধম্মে নিরুল়্হং লক্খণত্তযং পুব্বে অত্তনা অসল্লক্খিতং সল্লক্খেত্ৰা সম্মসন্তো তং তত্থ আরোপেতীতি ৰুচ্চতি. তথা পনানেন আদাননিক্খেপনৰসেন সম্মসিতত্তা আহ ‘‘রূপে তিলক্খণং আরোপেত্ৰা’’তি.
তত্থ চ যস্মা অনিচ্চলক্খণগ্গহণপুব্বকং দুক্খলক্খণগ্গহণং, দুক্খলক্খণগ্গহণপুব্বকং ৰা অনত্তলক্খণগ্গহণং. অনিচ্চলক্খণঞ্চেত্থ রূপভেদেন দস্সিযমানং যথোল়ারিকতো দীপেতব্বন্তি তং ৰস্সসতপরিচ্ছেদেন পঠমং দস্সেন্তেন ৰস্সসতং ঠিতস্স ‘‘দস ৰা ৰীসতি ৰা’’তিআদিনা ৰিভজিত্ৰা অনুক্কমেন যাৰউদ্ধরণাদিকোট্ঠাসৰসেন রূপস্স ভঙ্গং দিস্ৰা ততো ‘‘অনিচ্চং দুক্খং অনত্তা’’তি তিলক্খণারোপনং ৰযোৰুড্ঢত্থঙ্গমতো সম্মসনন্তি দস্সেতুং ‘‘তমেৰ ৰস্সসত’’ন্তিআদিনা ৰযৰসেন রূপস্স সম্মসনৰিধি আরদ্ধো. তত্থ যস্মা ওল়ারিকৰসেনেৰাযং আদিতো রূপভেদো গয্হতি, তস্মা ন ৰস্সসতং সমকোট্ঠাসৰসেন ৰিভত্তং, মজ্ঝিমাৰত্থায ৰা তথারূপত্তা মজ্ঝিমৰযে একং ৰস্সং ৰড্ঢিতং.
৭০৮. মন্দতাবাহুল্লেন পৰত্তং ৰস্সানং দসকং মন্দদসকং. এস নযো সেসেসুপি.
তদাতি পঠমে ৰস্সদসকে. সোতি পুগ্গলো. চপলোতি অনৰট্ঠিতকিরিযতায তরলো. তেন মোমূহভাৰতো ৰিসেসেতি. ন হেস নৰমদসকে ৰিয মোমূহভাৰেন মন্দো, অথ খো চপলতাযাতি. তেনাহ ‘‘কুমারকো’’তি. ততিযে দসকে মংসপারিপূরিযা যথারহং ছৰিৰণ্ণো ৰিপ্পসীদতীতি আহ ‘‘ৰণ্ণাযতনং ৰেপুল্লং পাপুণাতী’’তি. চতুত্থে দসকে অট্ঠীনং, ন্হারূনঞ্চ থিরভাৰপ্পত্তিযা বলঞ্চ থামো চ ৰেপুল্লং পাপুণাতি. পঞ্চমে দসকে যোব্বনমদস্স দূরীভাৰেন যেভুয্যেন কিলেসতনুতায পঞ্ঞা যথারহং সুৰিসদা হোতি. খিড্ডায রতি খিড্ডারতি. কপল্লিকাদিনিস্সযৰিসেসেন পদীপস্স সুদ্ধতাদি ৰিয নিস্সযৰিসেসেন পঞ্চমছট্ঠদসকেসু পঞ্ঞায বুদ্ধিহানিযো ৰেদিতব্বা. পুরতো পব্ভারো হোতি কটিসন্ধিগীৰাসন্ধীনং ৰসেন রস্সস্সাপি, পগেৰ দীঘস্স. পব্ভারোতি চ গরুভাৰেন পলম্বকো. মোমূহো হোতি সতিপঞ্ঞাৰিপ্পৰাসতো. সযনবহুলোৰ হোতি ঠানাদিৰসেন সরীরভারং ৰহিতুং অসক্কোন্তো.
৭০৯. তিণ্ণং তিণ্ণং ৰস্সানন্তি যেভুয্যতায ৰুত্তং. চতুৰস্সিকোপি হি একো কোট্ঠাসো হোতীতি. দ্ৰিসতং কোট্ঠাসে কত্ৰা একেকঅযনৰসেনাতিপি ৰেদিতব্বং.
ৰস্সানে পৰত্তরূপন্তি সম্বন্ধো.
তং পন ৰস্সানং দ্ৰিধা সমত্তং, ন পুব্বে ৰিয চতুমাসন্তি আহ ‘‘দ্ৰেমাস’’ন্তি. অচ্চন্তসংযোগে চেতং উপযোগৰচনং. সো পন ৰস্সানো উতু সাৰণপোট্ঠপাদমাসা, অস্সযুজকত্তিকমাসা সরদো, মিগসিরফুস্সমাসা হেমন্তো, মাঘফগ্গুনমাসা সিসিরো, চিত্তৰেসাখমাসা ৰসন্তো, জেট্ঠাসল়্হমাসা গিম্হো উতূতি ৰেদিতব্বো. ছ কোট্ঠাসে কত্ৰাতি দসদসনাটিকাৰসেন ছ কোট্ঠাসে কত্ৰা.
৭১০. অভিমুখং পুরতো কমনং অভিক্কমো. পটিনিৰত্তনৰসেন কমনং পটিক্কমো. আমুখং লোকনং আলোকনং. ৰিৰিধং ইতো চিতো চ লোকনং ৰিলোকনং. হত্থপাদানং সঙ্কুচনং সমিঞ্জনং. আযমনং পসারণং.
পাদুদ্ধরণকালেতি দুতিযপাদুদ্ধরণকালে. পাদস্সাতি উদ্ধটপাদস্স. ওমত্তাতি সত্তিতো হীনপ্পমাণা. তেনাহ ‘‘মন্দা’’তি. ইতরাতি তেজোৰাযোধাতুযো. যথা পাদস্স উদ্ধরণং সিজ্ঝতি, তথা পৰত্তচিত্তসমুট্ঠানরূপেসু একংসতো তেজোৰাযোধাতূনং অধিমত্ততা ইচ্ছিতব্বা সল্লহুকসভাৰতায তাসং. ততো এৰ চ ইতরাসং ওমত্ততা গরুসভাৰত্তা. তংসম্বন্ধত্তা পন সেসং তিসমুট্ঠানরূপং তগ্গতিকমেৰ হোতি. কাযৰচীৰিঞ্ঞত্তিপৰত্তিযং ৰাযোপথৰীঅধিমত্ততা ইমস্স অত্থস্স নিদস্সনন্তি দট্ঠব্বং. পুরতো হরণে, পচ্ছতো হরণে চ উদ্ধরণে ৰিয সল্লহুকসভাৰরূপপ্পৰত্তীতি তাসংযেৰ দ্ৰিন্নং ধাতূনং অধিমত্ততা ইচ্ছিতব্বাতি আহ ‘‘তথা অতিহরণৰীতিহরণেসূ’’তি. যথা উদ্ধরণাদীসু সল্লহুকসভাৰত্তা পচ্ছিমানং দ্ৰিন্নং ধাতূনং কিচ্চং অধিকং হোতি, ইতরাসং হীনং, এৰং ৰোস্সজ্জনাদীসু তীসু গরুসভাৰত্তা পুরিমানং দ্ৰিন্নং কিচ্চং অধিকং হোতি, ইতরাসং হীনন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰোস্সজ্জনে’’তিআদি.
তদুপাদাযরূপানীতি তা ধাতুযো নিস্সায পৰত্তউপাদারূপানি. এত্থেৰাতি উদ্ধরণেযেৰ. তেনাহ ‘‘অতিহরণং অপ্পত্ৰা’’তি. ইতীতি এৰং. তত্থ তত্থাতি তস্মিং তস্মিং উদ্ধরণাদিকোট্ঠাসে. পব্বংপব্বন্তিআদি তেসং ধম্মানং কোট্ঠাসন্তরসঙ্করাভাৰদস্সনং. তটতটাযন্তাতি তটতটাযন্তি ৰিয, তেন নেসং পৰত্তিক্খণস্স ইত্তরতং দস্সেতি.
৭১১. অস্সাতি সম্মসনস্স. দারুতিণুক্কাদীসূতি দারুউক্কাতিণুক্কাদীসু. ‘‘কিং অন্ধবাল একঘনং সততং সব্বদাভাৰিং একন্তি মঞ্ঞসী’’তি অধিপ্পাযেনাহ ‘‘কিমেত্থ মনাপ’’ন্তি. ইদম্পীতি যদিদং তেলৰট্টিক্খযেন পদীপস্স অপঞ্ঞাযনং ৰুত্তং, ইদম্পি. অঙ্গুলঙ্গুলন্তরেতি অঙ্গুলিযা মিতং অঙ্গুলন্তি অঙ্গুলপ্পমাণে পদেসেতি অত্থো. তন্তুনো অৰযৰলেসভূতং পরমসুখুমভাৰপ্পত্তং অংসুং সন্ধাযাহ ‘‘অংসুং পন মুঞ্চিত্ৰা’’তি.
তত্থাতিআদি উপমাসংসন্দনং. তত্থ কামং উপমেয্যে ৰিয উপমাযং পাকটো কালভেদো নত্থি, এককোট্ঠাসগতং পন কোট্ঠাসন্তরং ন পাপুণাতীতি এত্তাৰতা উপমাভাৰো ৰেদিতব্বো. উপমাযম্পি ৰা তাৰ যাৰাতি কালস্স ভেদমত্তা লব্ভতেৰাতি তস্সা গহণে কালভেদৰসেনাপি উপমা যোজেতব্বা.
৭১২. পুব্বে আদাননিক্খেপাদিৰসেন চতুসন্ততিরূপং সঙ্ঘরিত্ৰা দস্সিতং, ইদানি আহারসমুট্ঠানাদিৰসেন ভিন্দিত্ৰা দস্সেন্তো ‘‘তদেৰ রূপং ৰিসঙ্খরিত্ৰা’’তিআদিমাহ. তত্থ ৰিসঙ্খরিত্ৰা ৰিভজিত্ৰা. ‘‘ৰিসঙ্ঘরিত্ৰা’’তি ৰা পাঠো, অযমেৰত্থো. আহারমযন্তি আহারেন নিব্বত্তং. ঝত্তন্তি মিলাতং. কিলন্তন্তি খিন্নং. ধাতন্তি তিত্তং. পীণিতন্তি মংসূপচযসম্পত্তিযা পীণিতং. ততো এৰ মুদু. সিনিদ্ধন্তি সিনিদ্ধচ্ছৰিতায সণ্হং. ততো এৰ ফস্সৰন্তং.
৭১৩. উণ্হকালে সমুট্ঠিতং রূপন্তি উণ্হসন্তাপেন সন্তত্তং রূপং সন্ধাযাহ. সীতউতুনাতি সপ্পাযেন সীতউতুনা.
৭১৪. আযতনদ্ৰারৰসেনাতি আযতনসঙ্খাতদ্ৰারৰসেন. কম্মদ্ৰারনিৰত্তনত্থং আযতনগ্গহণং. কাযদ্ৰারেতি পসাদকাযদ্ৰারে. মনোদ্ৰারং নাম সাৰজ্জনং ভৰঙ্গং. তস্স নিস্সযভাৰতো হদযৰত্থুং সন্ধায নিস্সিতৰোহারেন ‘‘মনোদ্ৰারে’’তি ৰুত্তং, যত্থ মনোদ্ৰারুপ্পত্তি.
৭১৫. সোমনস্সিতদোমনস্সিতৰসেনাতি সোমনস্সিতদোমনস্সিতপুগ্গলৰসেন, সোমনস্সিতদোমনস্সিতকালৰসেন ৰা.
অযমত্থোতি অযং ইদানি ৰুচ্চমানো সঙ্খারানং অতিইত্তরখণতাসঙ্খাতো অত্থো.
জীৰিতন্তি জীৰিতিন্দ্রিযং. সুখদুক্খাতি সুখদুক্খৰেদনা. উপেক্খাপি হি সুখদুক্খাসু এৰ অন্তোগধা ইট্ঠানিট্ঠভাৰতো. অত্তভাৰোতি জীৰিতৰেদনাৰিঞ্ঞাণানি ঠপেত্ৰা অৰসিট্ঠধম্মা ৰুত্তা. সঞ্ঞাতি কেচি. কেৰলাতি অত্তনা নিচ্চভাৰেন ৰা অৰোমিস্সা. একচিত্তসমাযুত্তাতি একেকেন চিত্তেন সহিতা. লহুসো ৰত্ততে খণোতি ৰুত্তনযেন একচিত্তক্খণিকতায লহুকো অতিইত্তরো জীৰিতাদীনং খণো ৰত্ততি.
চুল্লাসীতিসহস্সানি কপ্পন্তি চতুরাসীতিসহস্সপরিমাণং কপ্পং, অচ্চন্তসংযোগে এতং উপযোগৰচনং. কপ্পন্তি চ সামঞ্ঞৰসেন একৰচনং. মরূতি দেৰা. দ্ৰীহি চিত্তেহি সমোহিতাতি এৰং চিরজীৰিনোপি তে দ্ৰীহি চিত্তেহি সহিতা হুত্ৰা ন তিট্ঠন্তি. ইদং ৰুত্তং হোতি – তেসম্পি সন্তানে জীৰিতাদীনি দ্ৰীহি চিত্তেহি সহ ন তিট্ঠন্তি, একেন চিত্তেন সহ উপ্পন্নানি তেনেৰ সহ নিরুজ্ঝনতো যাৰ দুতিযা ন তিট্ঠন্তীতি.
যে নিরুদ্ধা মরন্তস্সাতি চৰন্তস্স সত্তস্স চুতিচিত্তেন সদ্ধিং নিরুদ্ধাতি ৰত্তব্বা যে খন্ধা. তিট্ঠমানস্স ৰা ইধাতি যে ৰা ইধ পৰত্তিযং তিট্ঠন্তস্স ধরন্তস্স ভঙ্গপ্পত্তিযা নিরুদ্ধক্খন্ধা. সব্বেপি সদিসা তে সব্বেপি একসদিসা অত্থঙ্গতা অপ্পটিসন্ধিকা পুন আগন্ত্ৰা পটিসন্ধানাভাৰেন ৰিগতা. যথা হি চুতিক্খন্ধা ন নিব্বত্তন্তি, এৰং ততো পুব্বেপি খন্ধা. তস্মা একচিত্তক্খণিকং সত্তানং জীৰিতন্তি অধিপ্পাযো.
অনন্তরা চ যে ভগ্গাতি যে সঙ্খারা অনন্তরমেৰ ভগ্গা নিরুদ্ধা. যে চ ভগ্গা অনাগতেতি যে চ সঙ্খারা অনাগতে ভগ্গা ভঞ্জনসীলা ভিজ্জিস্সন্তি. তদন্তরা নিরুদ্ধানন্তি তেসং অতীতানাগতানং অন্তরা ৰেমজ্ঝে পচ্চুপ্পন্নতং পত্ৰা নিরুদ্ধানং ভগ্গানং. ৰেসমং নত্থি লক্খণেতি তেসং তিৰিধানম্পি ভঙ্গলক্খণনিমিত্তং ৰিসমতা ৰিসদিসতা নত্থি.
অনিব্বত্তেন ন জাতোতি অনুপ্পন্নেন চিত্তেন জাতো ন হোতি, অজাতো নাম হোতি. পচ্চুপ্পন্নেন ৰত্তমানেন চিত্তেন জীৰতি জীৰমানো নাম হোতি. চিত্তভঙ্গা মতো লোকোতি চুতিচিত্তস্স ৰিয সব্বস্সপি তস্স তস্স চিত্তস্স ভঙ্গপ্পত্তিযা অযং লোকো পরমত্থতো মতো নাম হোতি নিরুদ্ধস্স অপ্পটিসন্ধিকত্তা. এৰং সন্তেপি পঞ্ঞত্তি পরমত্থিযা যাযং তং তং সন্তং সনিস্সযং চিত্তং উপাদায ‘‘তিস্সো জীৰতি, ফুস্সো জীৰতী’’তি এৰং ৰচনপ্পৰত্তিযা ৰিসযভূতা সন্তানপঞ্ঞত্তি, সা এত্থ পরমত্থিযা পরমত্থভূতা. তথা হি ৰদন্তি ‘‘নামগোত্তং ন জীরতী’’তি (সং. নি. ১.৭৬).
অনিধানগতা ভগ্গাতি যে ভগ্গা, ন তে কত্থচি নিধানং গতা, অথ খো অভাৰমেৰ গতা. পুঞ্জো নত্থি অনাগতে যতো আগচ্ছেয্যুং ৰত্তমানভাৰং. নিব্বত্তা যেপীতি যে পটিলদ্ধত্তভাৰা পচ্চুপ্পন্না, তেপি আরগ্গে সাসপূপমা তিট্ঠন্তি. যথা নাম সূচিযং ঠিতাযং সাসপো খিত্তো তস্সা সিখং ফুট্ঠমত্তো ৰিগচ্ছতি ন তিট্ঠতি, এৰং সঙ্খারা উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জন্তি, ন তেসং অৰট্ঠানং অত্থীতি.
ভঙ্গো নেসং পুরক্খতোতি তেসং নিব্বত্তধম্মানং ভঙ্গো নাম পুরতো এৰ কতো, একংসভাৰী ন অপসক্কতীতি অত্থো. পুরাণেহীতি পুরিমকেহি অতীতেহি.
অদস্সনতোতি অপস্সিতব্বতো. আযন্তীতি আগচ্ছন্তি. ‘‘উপ্পজ্জন্তী’’তি ইমিনাপি কুতোচি রাসিতো আগমনাভাৰমেৰাহ. ভগ্গা গচ্ছন্তুদস্সনন্তি ভগ্গাপি কত্থচি উপগমনাভাৰতো সব্বেন সব্বং অদস্সনং অভাৰমেৰ গচ্ছন্তি. তত্থ নিদস্সনমাহ ‘‘ৰিজ্জুপ্পাদো…পে… ৰযন্তি চা’’তি.
৭১৬. ‘‘ৰিৰট্টকপ্পতো পট্ঠায উপ্পজ্জনকরূপ’’ন্তি ইমিনা সযমেৰ উপ্পজ্জনকধম্মতায ‘‘ধম্মতারূপ’’ন্তি অন্ৰত্থনামতং দস্সেতি. অযলোহাদীসু অযো নাম কাল়লোহং. লোহং নাম জাতিলোহং ৰিজাতিলোহং কিত্তিমলোহং পিসাচলোহন্তি চতুব্বিধং. তত্থ অযো রজতং সুৰণ্ণং তিপু সীসং তম্বলোহং ৰেকন্তকলোহন্তি ইমানি সত্ত জাতিলোহানি. নাগনাসিকলোহং ৰিজাতিলোহং. কংসলোহং ৰট্টলোহং হারকূটন্তি তীণি কিত্তিমলোহানি. মোরক্খকাদি পিসাচলোহং. তত্থ তম্বলোহং ৰেকন্তকন্তি ইমেহি দ্ৰীহি জাতিলোহেহি সদ্ধিং সেসং সব্বম্পি ইধ ‘‘লোহ’’ন্তি গহিতন্তি. তিপূতি সেততিপু. সীসন্তি কাল়তিপু. সুৰণ্ণং আকরুপ্পন্নরসৰিদ্ধাদিভেদং. মুত্তা সামুদ্দিকমুত্তাদি. মণীতি ৰেল়ুরিযলোহিতঙ্গমসারগল্লানি ঠপেত্ৰা অৰসেসো সব্বো মণিৰিসেসো. ৰেল়ুরিযো ৰংসৰণ্ণমণি. সঙ্খো সামুদ্দিকসঙ্খো. সিলাতি কাল়সিলাপণ্ডুসিলাদিভেদা সব্বাপি রতনসম্মতসিলা. পৰাল়ং নাম ৰট্টুমং ৰিদ্ধমং. লোহিতঙ্গং রত্তমণি. মসারগল্লং কবরমণি. ভূমিআদযো পাকটাৰ. তদস্সাতি তং ধম্মতারূপং অস্স যোগিনো.
তরুণপল্লৰৰণ্ণন্তি অম্বাদীনং তরুণপল্লৰেন সমানৰণ্ণং. সভাগরূপসন্ততিন্তি ৰণ্ণাদিনা সমানভাগং রূপসন্তানং. অনুপ্পবন্ধাপযমানন্তি হেতুফলপরম্পরায সম্বন্ধনৰসেন পৰত্তন্তি.
সোতি যোগী. তন্তি অসোকরুক্খপণ্ণং. পরিগ্গহেত্ৰাতি ঞাণেন পরিচ্ছিজ্জ গহেত্ৰা. ইমিনা নযেনাতি ইমিনা অসোকপণ্ণে ৰুত্তেন নযেন. সব্বম্পি অযলোহাদিভেদং ধম্মতারূপং. তম্পি হি সীতকালে সীতলং, উণ্হকালে সূরিযসন্তাপেন উণ্হতরং হোতি. তত্থ সীতভাৰেন পৰত্তং রূপং উণ্হং উণ্হভাৰেন পৰত্তং রূপং সীতং ন পাপুণাতি. তত্থ তত্থেৰ তটতটাযন্তং ভিজ্জতীতিআদিনা যোজেতব্বং.
অরূপসত্তকসম্মসনকথাৰণ্ণনা
৭১৭. কলাপতোতি অরূপধম্মকলাপতো.
যস্মা তত্থ ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা সব্বচিত্তুপ্পাদসাধারণা সুপাকটা, সুৰিঞ্ঞেয্যা চ, তস্মা তেসং ৰসেন দস্সেন্তো ‘‘কলাপতোতি ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা’’তি আহ. যে ইমে সম্মসনে উপ্পন্না ফস্সপঞ্চমকা ধম্মা, সব্বে তে ৰিনট্ঠাতি সম্বন্ধো.
পৰত্তং চিত্তন্তি সত্তসু ঠানেসু সম্মসনৰসেন পৰত্তং চিত্তং. সম্মসন্তোতি একজ্ঝং গহেত্ৰা সম্মসন্তো. তং যুত্ততরন্তি তং অরিযৰংসকথাযং ৰুত্তং যুত্ততরং আসন্নভাৰেন ৰিভূততরং রূপসত্তকে সম্মসনং সহ গহেত্ৰা সম্মসনস্স ৰুত্তত্তা. অপিচ রূপসত্তকে সম্মসনস্স রূপধম্মেসু সাতিসযং ঘনৰিনিব্ভোগং কত্ৰা পৰত্তত্তা তব্বিসযং অরূপসম্মসনং সাতিসযং অনিচ্চাদিলক্খণপ্পটিৰেধায সম্পৰত্ততীতি তং যুত্ততরং, ন পন অপুব্বকেসাদিসম্মসনং কত্ৰা তব্বিসযং পৰত্তিতং. তথা সতি কম্মট্ঠানং নৰং নৰং এৰ সিযা, পুব্বে গহিতং সম্মসনৰিসযং ছড্ডেত্ৰা অঞ্ঞস্স সম্মসনৰিসযস্স গণ্হনতো. সেসানিপীতি যমকতো সম্মসনাদীনিপি. তেনেৰাতি অরিযৰংসকথানযেনেৰ.
৭১৮. তম্পি চিত্তন্তি আদাননিক্খেপতো সম্মসনৰসেন পৰত্তচিত্তুপ্পাদম্পি. চিত্তসীসেন হি নিদ্দেসো. এস নযো সব্বত্থ. যমকতো সম্মসতি নাম নামরূপধম্মে আরব্ভ যুগল়ৰসেন সম্মসনস্স পৰত্তনতো. অযঞ্হি পুব্বে রূপসত্তকৰসেন সম্মসিত্ৰা ঠিতোপি ইদানি আদাননিক্খেপাদিৰসেন সম্মসিত্ৰাৰ তং সম্মসতি. খণিকতো সম্মসনাদীসুপি এসেৰ নযো.
৭১৯. এতম্পীতি এতং চতুত্থসম্মসনচিত্তম্পি. পঠমচিত্তন্তি আদাননিক্খেপাদিৰসেন রূপং সম্মসিতচিত্তং, যং রূপপরিগ্গাহকচিত্তন্তি অধিপ্পেতং. সম্মসিতসম্মসিতচিত্তসম্মসনেন তেসং খণিকভাৰস্স ৰিভাৰনতো ইদং সম্মসনং ‘‘খণিকতো সম্মসন’’ন্তি ৰুত্তং.
৭২০. ইদমেৰ চ সম্মসনং দিগুণিতং অনেকসম্মসনপটিপাটিসম্ভৰতো ‘‘পটিপাটিতো সম্মসন’’ন্তি ৰুত্তং. ৰট্টেয্যাতি সম্ভৰেয্য. তথা সতি পটিপাটিসম্মসনপসুতা এৰ ভাৰনা সিযা, ন মূলকম্মট্ঠানুপকারী, ন চাযং সমাপত্তিচারো. যস্মা চ তত্তকেন রূপধম্মেসু, অরূপধম্মেসু চ অনিচ্চাদিলক্খণানি সুট্ঠু ৰিভূতানি হোন্তি, তস্মা ৰুত্তং ‘‘যাৰ দসমচিত্তসম্মসনা…পে… ঠপেতব্ব’’ন্তি. ঠপেতব্বন্তি চ ন একাদসমং দ্ৰাদসমেন সম্মসিতব্বন্তি পটিপাটিতো সম্মসনস্স পরিচ্ছেদদস্সনপরং, ন ততো সম্মসনতো ওরমনদস্সনপরং, তস্মা পুনপি রূপং পরিগ্গহেত্ৰা যাৰ দসমচিত্তসম্মসনা ভাৰনমনুযুঞ্জতেৰ. ৰুত্তন্তি অরিযৰংসকথাযং ৰুত্তং.
৭২১. ৰিসুং সম্মসননযো নাম নত্থীতি অনিচ্চাদিমনসিকারৰিনিমুত্তো অঞ্ঞো ৰিপস্সনামনসিকারো নত্থি. ৰিপস্সনায চ দিট্ঠিআদিৰিক্খম্ভনা ইধ দিট্ঠিউগ্ঘাটনাদযোতি অধিপ্পেতা. ৰিপস্সনায এৰ হি পৰত্তিৰিসেসেন দিট্ঠিউগ্ঘাটনাদযো ইজ্ঝন্তীতি দস্সেন্তো ‘‘যং পনেত’’ন্তিআদিমাহ. তত্থ সত্তসঞ্ঞাতি সত্তা অত্থীতি উপ্পজ্জনকসঞ্ঞা. দুব্বলায অত্তদিট্ঠিযা সহগতসঞ্ঞাতিপি ৰদন্তি. সত্তসঞ্ঞং উগ্ঘাটিতচিত্তেনাতি সত্তসঞ্ঞায ৰিক্খম্ভনৰসেন পৰত্তচিত্তেন দিট্ঠি নুপ্পজ্জতি, সঞ্ঞাৰিপল্লাসহেতুউপ্পজ্জনকা চিত্তদিট্ঠিৰিপল্লাসা তদভাৰেন হোন্তীতি. মানো নাম যো দিট্ঠূপনিস্সযো অপাযগমনীযো, সো দিট্ঠিযা ৰিক্খম্ভিতায ৰিক্খম্ভিতো এৰ হোতি, দিট্ঠিযা সমুচ্ছিন্নায সমুচ্ছিজ্জনতোতি আহ ‘‘দিট্ঠিউগ্ঘাটিত…পে… মানো নুপ্পজ্জতী’’তি. মানো ৰিক্খম্ভিযমানো তণ্হায পৰত্তিং নিৰারেতি, অভিমতৰিসযেসু এৰ তণ্হায পৰত্তনতোতি ৰুত্তং ‘‘মানসমুগ্ঘাটিত…পে… তণ্হা নুপ্পজ্জতী’’তি. তণ্হাতি ইধ সুখুমা নিকন্তি অধিপ্পেতাতি আহ ‘‘তণ্হায…পে… পরিযাদিন্না নাম হোতী’’তি.
অযং নযোতি ইদানি ৰুচ্চমানো সম্মসনৰিধি.
মম ৰিপস্সনাতি ইমস্সাপি অত্তনিযসঞ্ঞিতায ৰিপস্সনায সামিভূতো অত্তা পরামসীযতীতি দিট্ঠিগাহতাতি তথা ‘‘গণ্হতো হি দিট্ঠিসমুগ্ঘাটনং নাম ন হোতী’’তি ৰুত্তং. কামঞ্চাযং দিট্ঠিৰিসুদ্ধিকঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিসমধিগমেন ৰিসুদ্ধদিট্ঠিকো, মগ্গেন পন অসমুগ্ঘাটিতত্তা অনোল়ারিকায চ দিট্ঠিযা ৰসেনেৰং ৰুত্তং.
সুট্ঠূতি সম্মা. মনাপন্তি চ কিরিযাৰিসেসনং, মনৰড্ঢনাকারেনাতি অত্থো. উভযেনাপি ৰিপস্সনাৰিসযং অধিমানমাহ. তেন ৰুত্তং ‘‘মানসমুগ্ঘাটো নাম ন হোতী’’তি.
ৰিপস্সিতুং সক্কোমীতি তত্থ সমত্থতাপদেসেন গুণৰিসেসযোগতো ৰিপস্সনায অস্সাদেতব্বতা দস্সীযতি, চিত্তং ৰিপস্সিতুং সক্কোমি. তস্মা ৰিপস্সন্তো এৰ কালং ৰীতিনামেস্সামীতি ৰিপস্সনং অস্সাদেন্তস্সাতি যোজনা.
যস্মা দিট্ঠিসমুগ্ঘাটনং নামেত্থ ৰিসেসতো অনত্তানুপস্সনায হোতি, তস্মা তং দস্সেন্তেন ‘‘সচে সঙ্খারা’’তিআদিনা অনত্তানুপস্সনাৰিধিং ৰত্ৰা যস্মা পন অনত্ততো অনুপস্সন্তেন সঙ্খারা অনিচ্চতোপি দুক্খতোপি অনুপস্সিতব্বা এৰ তদুপব্রূহনতো, তস্মা ‘‘হুত্ৰা অভাৰট্ঠেনা’’তিআদি ৰুত্তং.
যস্মা মানসমুগ্ঘাটনং নাম অনিচ্চানুপস্সনায হোতি. খণে খণে ভিজ্জনকে সঙ্খারে পস্সন্তস্স কুতো মানস্স অৰসরো. অনিচ্চসঞ্ঞা ভাৰেতব্বা অস্মিমানসমুগ্ঘাটাযাতি হি ৰুত্তং.
যস্মা নিকন্তিপরিযাদানং নাম দুক্খানুপস্সনায হোতি. ন হি সভাৰতো, দুক্খৰত্থুতো চ দুক্খভূতে সঙ্খারে পস্সন্তস্স তত্থ ঈসকম্পি অভিরতো হোতি. অস্সাদানুপস্সিনো হি তত্থ তণ্হা উপ্পজ্জেয্য. সেসং অনত্তলক্খণে ৰুত্তনযমেৰ. অযং পনেত্থ সঙ্খেপত্থো – ৰুত্তনযেন পটিপাটিতো সম্মসনং পসুতস্স যোগিনো যদা অনত্তানুপস্সনা তিক্খা সূরা ৰিসদা পৰত্ততি, ইতরা দ্ৰেপি তদনুগতিকা, তদানেন দিট্ঠিউগ্ঘাটনং কতং হোতি. অত্তদিট্ঠিমূলিকা হি সব্বা দিট্ঠিযো. অনত্তানুপস্সনা চ অত্তদিট্ঠিযা উজুপটিপক্খা.
যদা পন অনিচ্চানুপস্সনা তিক্খা সূরা ৰিসদা পৰত্ততি, ইতরা দ্ৰেপি তদনুগতিকা, তদানেন মানসমুগ্ঘাটনং কতং হোতি. সতি হি নিচ্চগাহে মানজপ্পনা ‘‘ইদং নিচ্চং, ইদং ধুৰ’’ন্তিআদিনা (ম. নি. ১.৫০১) বকব্রহ্মুনো ৰিয. অনিচ্চানুপস্সনা চ নিচ্চগাহস্স উজুপটিপক্খা.
যদা পন দুক্খানুপস্সনা তিক্খা সূরা ৰিসদা পৰত্ততি, ইতরা দ্ৰেপি তদনুগতিকা, তদানেন নিকন্তিপরিযাদানং কতং হোতি. সতি হি সুখসঞ্ঞায তণ্হাগাহোৰ, দুক্খানুপস্সনা চ নিকন্তিযা উজুপটিপক্খা. এৰং তিস্সন্নং অনুপস্সনানং কিচ্চৰিসেসৰসেন দিট্ঠিউগ্ঘাটনাদীনি হোন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘ইতি অযং ৰিপস্সনা অত্তনো অত্তনো ঠানেযেৰ তিট্ঠতী’’তি. অনুপস্সনানং যথারহং সককিচ্চকরণঞ্হি সকট্ঠানেযেৰ ঠানং, তস্মা ৰিসুং সম্মসননযো নত্থীতি ন ৰত্তব্বন্তি অধিপ্পাযো.
৭২২. সব্বাকারতোতি ইধ ৰিয একদেসেন অৰত্ৰা সব্বাকারতো সরূপতো, কিচ্চতো চ অনৰসেসতো ৰত্তব্বা. ইধেৰাতি তীরণপরিঞ্ঞাযমেৰ. একচ্চানংযেৰেত্থ অনুপস্সনানং পটিলাভোতি আহ ‘‘একদেসং পটিৰিজ্ঝন্তো’’তি, তা পন সযমেৰ সরূপতো দস্সেস্সতি. তপ্পটিপক্খে ধম্মেতি যা অনুপস্সনা ইধ সম্ভৰন্তি, তাসং পটিপক্খে ধম্মে নিচ্চসঞ্ঞাদিকে পজহতি ৰিক্খম্ভেতি.
খযানুপস্সনন্তি সঙ্খারানং খণভঙ্গানুপস্সনং. ভাৰেন্তোতি ৰড্ঢেন্তো. ঘনসঞ্ঞন্তি সন্ততিসমূহকিচ্চারম্মণানং ৰসেন একত্তগ্গহণং. খযানুপস্সনন্তি হুত্ৰা অভাৰানুপস্সনন্তি ৰদন্তি. যায পঞ্ঞায ঘনৰিনিব্ভোগং কত্ৰা ‘‘অনিচ্চং খযট্ঠেনা’’তি (পটি. ম. ১.৪৮) পস্সতি, সা খযানুপস্সনা. ভঙ্গানুপস্সনতো পট্ঠায তস্সা পারিপূরীতি ঘনসঞ্ঞায পহানং হোতি, ততো পুব্বে অপরিপুণ্ণতায তং ন হোতি. এৰমঞ্ঞত্থাপীতি পরিপুণ্ণাপরিপুণ্ণতা পহানতীরণপরিঞ্ঞাসু ৰিপস্সনাপঞ্ঞায দট্ঠব্বা. পচ্চক্খতো, অন্ৰযতো চ সঙ্খারানং ভঙ্গং দিস্ৰা তত্থেৰ ভঙ্গসঙ্খাতে নিরোধে অধিমুত্ততা ৰযানুপস্সনা, তায আযূহনং পজহতি. যদত্থং, যায চ আযূহতি, তস্মিং পৰত্তে তণ্হায চস্স চিত্তং ন নমতীতি. তেন ৰুত্তং ‘‘ৰযানুপস্সনং ভাৰেন্তো আযূহনং পজহতী’’তি. জাতস্স জরামরণেহি দ্ৰিধা পরিণামদস্সনং, রূপসত্তকাদিৰসেন ৰা পরিগ্গহিতস্স তংতংপরিচ্ছেদতো পরং অঞ্ঞভাৰদস্সনং ৰিপরিণামানুপস্সনা, তায ধুৰসঞ্ঞং থিরভাৰগহণং পজহতি.
অনিমিত্তানুপস্সনাদযো অনিচ্চানুপস্সনাদযো এৰ. নিমিত্তন্তি সন্ততিযং, সমূহে চ একত্তসঞ্ঞায গয্হমানং কালন্তরাৰট্ঠাযিভাৰেন, নিচ্চভাৰেন চ সঙ্খারানং সকিচ্চপরিচ্ছেদতায সৰিগ্গহং ৰিয উপট্ঠানমত্তং. পণিধিন্তি সুখপত্থনং, রাগাদিপণিধিং ৰা, অত্থতো তণ্হাৰসেন সঙ্খারেসু নিন্নতং. অভিনিৰেসন্তি অত্তাভিনিৰেসং. এতেসঞ্হি নিমিত্তাদীনং পটিপক্খভাৰেন অনিচ্চানুপস্সনাদযো অনিমিত্তাদিনামেহি ৰুত্তাতি অনিচ্চানুপস্সনাদীহি পহাতব্বা নিচ্চসঞ্ঞাদযো ৰিয নিমিত্তগ্গাহাদযোৰ পটিপক্খাতি দট্ঠব্বা. রূপাদিআরম্মণং ঞত্ৰা তদারম্মণস্স চিত্তস্স ভঙ্গং দিস্ৰা সঙ্খারা এৰ ভিজ্জন্তি, সঙ্খারানং মরণং, ন অঞ্ঞো কোচি অত্থীতি ভঙ্গৰসেন সুঞ্ঞতং গহেত্ৰা পৰত্তা ৰিপস্সনা অধিপঞ্ঞা চ সা ধম্মেসু চ ৰিপস্সনাতি অধিপঞ্ঞাধম্মৰিপস্সনা, তায নিচ্চসারাদিআদানৰসেন পৰত্তং অভিনিৰেসং সতণ্হং দিট্ঠিং পজহতি. যথাভূতঞাণদস্সনং নাম সপ্পচ্চযনামরূপদস্সনং. তেন ‘‘অহোসিং নু খো অহমতীতমদ্ধান’’ন্তি (ম. নি. ১.১৮; সং. নি. ২.২০) এৰমাদিকং, ‘‘ইস্সরতো লোকো সম্ভৰতী’’তি এৰমাদিকঞ্চ সম্মোহাভিনিৰেসং পজহতি. ভযতুপট্ঠানৰসেন উপ্পন্নং সব্বভৰাদীসু আদীনৰদস্সনঞাণং আদীনৰানুপস্সনা, তায কস্সচিপি আলযনিস্সযঅদস্সনতো আলযাভিনিৰেসং তথাপৰত্তং তণ্হং পজহতি. সঙ্খারানং মুঞ্চনস্স উপাযভূতং পটিসঙ্খাঞাণং পটিসঙ্খানুপস্সনা, তায অনিচ্চাদীসু অপ্পটিসঙ্খাতত্তা পটিসঙ্খানস্স পটিপক্খভূতং অৰিজ্জং পজহতি. সঙ্খারুপেক্খা, অনুলোমঞাণঞ্চ ৰিৰট্টানুপস্সনা. তস্সা হি ৰসেন তস্স পদুমপলাসে উদকবিন্দু ৰিয সব্বসঙ্খারেহি চিত্তং পতিলীযতি পতিকুটতি, তস্মা তায সংযোগাভিনিৰেসং কামসংযোগাদিকিলেসপ্পৰত্তিং পজহতি. অনিচ্চানুপস্সনাদযো সত্ত অনুপস্সনা হেট্ঠা অত্থতো ৰিভত্তাতি, পরতো চ সংৰণ্ণীযন্তীতি ইধ ন ৰুত্তা.
তাসূতি অট্ঠারসসু মহাৰিপস্সনাসু. ইমিনাতি যোগিনা. তস্মাতি অনিচ্চাদিলক্খণত্তযৰসেন সঙ্খারানং দিট্ঠত্তা. তংদস্সনঞ্হি অনিচ্চাদিঅনুপস্সনাতি. পটিৰিদ্ধাতি পটিলদ্ধা. যদগ্গেন হি ঞাণেন সৰিসযো পটিৰিদ্ধো, তদগ্গেন তং পটিলদ্ধং নাম হোতি. ব্যঞ্জনমেৰ নানং যথা ‘‘রুক্খো পাদপো তরূ’’তি. তাপি অনিমিত্তাপণিহিতসুঞ্ঞতানুপস্সনা.
সব্বাপি ৰিপস্সনা, তস্মা একদেসেন পটিৰিদ্ধা হোন্তীতি অধিপ্পাযো. কঙ্খাৰিতরণৰিসুদ্ধিযা এৰ সঙ্গহিতং, তস্মা তং পগেৰ সিদ্ধন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইদম্পি দ্ৰযং পটিৰিদ্ধমেৰ হোতী’’তি. সেসেসু নিব্বিদানুপস্সনাদীসু দসসু. ‘‘কিঞ্চি পটিৰিদ্ধং কিঞ্চি অপ্পটিৰিদ্ধ’’ন্তি ইমিনা তেসং একদেসপটিৰেধমাহ. অনিচ্চানুপস্সনায হি সিদ্ধায নিরোধানুপস্সনা, খযানুপস্সনা, ৰযানুপস্সনা, ৰিপরিণামানুপস্সনা চ একদেসেন সিদ্ধা নাম হোন্তি, দুক্খানুপস্সনায সিদ্ধায নিব্বিদানুপস্সনা, আদীনৰানুপস্সনা চ, অনত্তানুপস্সনায সিদ্ধায ইতরাতি.
উদযব্বযঞাণকথাৰণ্ণনা
৭২৩. পরতো পটিপদাঞাণদস্সনকথাযং অব্ভাদিৰিগমেন আকাসস্স ৰিয, পঙ্কমলৰিগমেন উদকস্স ৰিয, কাল়কাপগমেন সুৰণ্ণস্স ৰিয সংকিলেসৰিগমেন ঞাণস্স পরিসুদ্ধীতি আহ ‘‘নিচ্চসঞ্ঞাদীনং পহানেন ৰিসুদ্ধঞাণো’’তি. অনেকাকারৰোকারসঙ্খারেসু লক্খণত্তযসল্লক্খণসম্মসনস্স কতত্তা ৰুত্তং ‘‘সম্মসনঞাণস্স পারং গন্ত্ৰা’’তি. তত্থ সম্মসনঞাণস্সাতি নযৰিপস্সনাসঙ্খাতস্স কলাপসম্মসনঞাণস্স. তস্সেৰ হি থিরভাৰায ইতরে সম্মসনৰিসেসাতি ৰদন্তি. সম্মসনঞাণস্সাতি ৰা কলাপসম্মসনাদিসম্মসনঞাণস্স. অনুপদধম্মৰিপস্সনায সদিসা হি সা. তায হি দিট্ঠিউগ্ঘাটনাদি সম্ভৰতীতি. ৰিত্থারতো ভাৰনাৰিধানং পরতো ৰত্তুকামো ‘‘সঙ্খেপতো তাৰ আরভতী’’তি আহ. সঙ্খেপতো হি আরম্ভো আদিকম্মিকস্স সুকরো. তত্রাতি সঙ্খেপেন আরম্ভে.
কথন্তি কথেতুকম্যতাপুচ্ছা. যং ‘‘পচ্চুপ্পন্নানং…পে… উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণ’’ন্তি ৰুত্তং, তং কথং ঞাতব্বন্তি চেতি অত্থো. সন্ততিপচ্চুপ্পন্নে, খণপচ্চুপ্পন্নে ৰা ধম্মে উদযব্বযদস্সনাভিনিৰেসো কাতব্বো, ন অতীতানাগতেতি ৰুত্তং ‘‘পচ্চুপ্পন্নানং ধম্মান’’ন্তি. উদযদস্সনঞ্চেত্থ যাৰদেৰ ৰযদস্সনত্থন্তি ৰযদস্সনস্স পধানতং দস্সেতুং ‘‘ৰিপরিণামানুপস্সনে পঞ্ঞা’’তি ৰত্ৰা তং পন ৰযদস্সনং উদযদস্সনপুব্বকন্তি আহ ‘‘উদযব্বযানুপস্সনে ঞাণ’’ন্তি.
জাতন্তি নিব্বত্তং পটিলদ্ধত্তভাৰং. অযং হি জাতসদ্দো খণত্তযসমঙ্গিতং সন্ধায ৰুত্তো ‘‘যে ধম্মা জাতা ভূতা’’তিআদীসু (ধ. স. ১০৪৬) ৰিয, ন অতীতং
‘‘যে তে জাতা ন তে সন্তি, যে ন জাতা তত্থেৰ তে;
লদ্ধত্তভাৰা নো ভগ্গা, তেৰ সন্তি সভাৰতো’’তি. –
আদীসু ৰিয, নাপি জাততামত্তং ‘‘যং তং জাতং ভূতং সঙ্খত’’ন্তিআদীসু ৰিয. তেনাহ ‘‘জাতং রূপং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তি (দী. নি. ২.২০৭; সং. নি. ৫.৩৭৯), পচ্চুপ্পন্নরূপং নাম জাতং খণত্তযপরিযাপন্নন্তি অত্থো. তং পন আদিতো দুপ্পরিগ্গহন্তি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নৰসেন ৰিপস্সনাভিনিৰেসো কাতব্বো. তস্সাতি রূপস্স. পচ্চযলক্খণপপঞ্চং অনামসিত্ৰা নিব্বত্তিলক্খণং উদযোতি নিব্বত্তনসঞ্ঞিতং সঙ্খতলক্খণং উদযো উপ্পাদো. ৰিপরিণামলক্খণং ৰযোতি ৰিপরিণামসঞ্ঞিতং সঙ্খতলক্খণং ৰযো ৰিনাসো. অনুপস্সনাঞাণন্তি যা উদযস্স, ৰযস্স চ অনুপেক্খনা, তং ঞাণং. কিঞ্চাপি কলাপসম্মসনাদীসু জাতিজরামরণসীসেন জাতিজরামরণৰন্তো ধম্মা ৰুত্তা, ইধ পন উদযব্বযঞাণনিদ্দেসে ‘‘জাতি পচ্চুপ্পন্না, তস্সা নিব্বত্তিলক্খণং উদযো, ৰিপরিণামলক্খণং ৰযো’’তিআদিনা (পটি. ম. ১.৪৯) ৰুচ্চমানে জাতিজরামরণানং জাতিজরামরণৰন্ততা, নিপ্ফন্নতা চ অনুঞ্ঞাতা ৰিয হোতীতি তং পরিহরিতুং পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু ভৰপরিযোসানাৰ দেসনা কতা.
সোতি যোগী. ইমিনা পাল়িনযেনাতি ইমায ‘‘জাতং রূপং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদিনা দস্সিতায পাল়িগতিযা. জাতিন্তি ন পসূতিং, ন চ পঠমাভিনিব্বত্তিমত্তং, অথ খো উপ্পাদং নিব্বত্তিৰিকারং. স্ৰাযং ৰিকারো যস্মা সঙ্খারানং অভিনৰাৰট্ঠানজরা ৰিয নৰভাৰাপগমোতি আহ ‘‘অভিনৰাকার’’ন্তি. সমনুপস্সতীতি সম্বন্ধো. অনুপ্পন্নস্স রাসি ৰা নিচযো ৰা নত্থি যতো আগচ্ছেয্য উপ্পজ্জমানং অলদ্ধত্তভাৰস্স সব্বেন সব্বং অৰিজ্জমানত্তা. তেনাহ ‘‘উপ্পজ্জমান…পে… নত্থী’’তি. যথা অনাগতে অদ্ধনি ইমে ধম্মা সব্বেন সব্বং নত্থি, এৰং অতীতেপি অদ্ধনীতি দস্সেন্তো ‘‘নিরুজ্ঝমানস্সাপী’’তিআদিং ৰত্ৰা অৰিজ্জমানানংযেৰ রূপারূপধম্মানং হেতুপচ্চযসমৰাযে উপ্পাদো, উপ্পজ্জিত্ৰা চ সব্বসো অভাৰূপগমোতি ইমমত্থং সমুদাযগতং তদেকদেসভূতায উপমায ৰিভাৰেতুং ‘‘যথা পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ রাসিতোতি রাসিভাৰেন সমুস্সিতো পুঞ্জো রাসি. যথা তথা পিণ্ডিভূতো নিচযো. ভূমিযং নিদহিত্ৰা ঠপিতং নিধানং. উপৰীণেতি এতেনাতি উপৰীণং, ৰীণাৰাদনং.
৭২৪. এৰং সঙ্খেপতো উদযব্বযমনসিকারৰিধিং দস্সেত্ৰা ইদানি ৰিত্থারতো দস্সেতুং ‘‘পুন যানী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অৰিজ্জাসমুদযাতি অৰিজ্জায উপ্পাদা, অত্থিভাৰাতি অত্থো. নিরোধৰিরোধীহি উপ্পাদো অত্থিভাৰৰাচকোপি হোতীতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. তস্মা পুরিমভৰসিদ্ধায অৰিজ্জায সতি ইমস্মিং ভৰে রূপস্স উপ্পাদো হোতীতি অত্থো. পচ্চযসমুদযট্ঠেনাতি পচ্চযস্স উপ্পন্নভাৰেন, অত্থিভাৰতোতি অত্থো. অৰিজ্জাদীহি চ তীহি অতীতকালিকানি তেসং সহকারীকারণভূতানি উপাদানাদীনিপি গহিতানেৰাতি দট্ঠব্বং.
পৰত্তিপচ্চযেসু কবল়ীকারাহারস্স বলৰতায সো এৰ গহিতো ‘‘আহারসমুদযা’’তি. তস্মিং পন গহিতে পৰত্তিপচ্চযতাসামঞ্ঞেন উতুচিত্তানিপি গহিতানেৰ হোন্তীতি চতুসমুট্ঠানিকরূপস্স পচ্চযতো উদযদস্সনং ৰিভাৰিতমেৰাতি দট্ঠব্বং. অৰিজ্জাতণ্হুপনিস্সযসহিতেনেৰ কম্মুনা রূপকাযস্স নিব্বত্তি. অসতি চ অৰিজ্জুপনিস্সযায ভৰনিকন্তিযা জাতিযা অসম্ভৰো এৰাতি. যথা চ রূপস্স অৰিজ্জাতণ্হুপনিস্সযতা, এৰং ৰেদনাদীনম্পি দট্ঠব্বা. আহারো পন উপ্পন্নস্স রূপস্স পোসকো, কবল়ীকারাহারস্স অধিপ্পেতত্তা, কামধাতাধিট্ঠানত্তা চ দেসনায. উক্কংসনিদ্দেসেন ৰা আহারগ্গহণং. ‘‘নিব্বত্তিলক্খণ’’ন্তিআদিনা কালৰসেন উদযদস্সনমাহ. তত্থ অদ্ধানৰসেন পগেৰ উদযং পস্সিত্ৰা ঠিতো ইধ সন্ততিৰসেন দিস্ৰা অনুক্কমেন খণৰসেন পস্সতি. পঞ্চ লক্খণানীতি অৰিজ্জা তণ্হা কম্মং আহারোতি ইমেসং পচ্চযানং অত্থিতাসঙ্খাতলক্খণানি চেৰ রূপস্স নিব্বত্তিলক্খণঞ্চাতি ইমানি পঞ্চ লক্খণানি. তেসং অত্থিতা হি রূপস্স উদযো লক্খীযতি এতেহীতি লক্খণানীতি ৰুচ্চন্তি. নিব্বত্তি পন সঙ্খতলক্খণমেৰাতি.
অৰিজ্জানিরোধা রূপনিরোধোতি অগ্গমগ্গঞাণেন অৰিজ্জায অনুপ্পাদনিরোধতো অনাগতস্স রূপস্স অনুপ্পাদনিরোধো হোতি পচ্চযাভাৰে অভাৰতো. পচ্চযনিরোধট্ঠেনাতি অৰিজ্জাসঙ্খাতস্স অনাগতে উপ্পজ্জনকরূপপচ্চযস্স নিরুদ্ধভাৰেন. তণ্হানিরোধা কম্মনিরোধাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. আহারনিরোধাতি পৰত্তিপচ্চযস্স কবল়ীকারাহারস্স অভাৰে. রূপনিরোধোতি তংসমুট্ঠানরূপস্স অভাৰো হোতি. সেসং হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারেন ৰেদিতব্বং. ৰিপরিণামলক্খণন্তি ভঙ্গকালৰসেন তেসং ৰযদস্সনং. তস্মা তং অদ্ধাৰসেন পগেৰ পস্সিত্ৰা ঠিতো ইধ সন্ততিৰসেন দিস্ৰা অনুক্কমেন খণৰসেন পস্সতি. পঞ্চ লক্খণানীতি ইধ অৰিজ্জাদীনং চতুন্নং পচ্চযানং অনুপ্পাদনিরোধো, রূপস্স খণনিরোধো চাতি ইমানি পঞ্চ লক্খণানি. তেসঞ্হি অনুপ্পাদনিরোধো, রূপস্স অচ্চন্তনিরোধো লক্খীযতি এতেহীতি লক্খণানীতি ৰুচ্চন্তি.
ৰিপরিণামো সঙ্খতলক্খণমেৰ. এস নযো ৰেদনাক্খন্ধাদীসু. অযং পন ৰিসেসো – ‘‘ফুট্ঠো ৰেদেতি, ফুট্ঠো সঞ্জানাতি, ফুট্ঠো চেতেতী’’তি (সং. নি. ৪.৯৩), ‘‘ফস্সপচ্চযা ৰেদনা, চক্খুসম্ফস্সজা ৰেদনা, সঞ্ঞা, চেতনা’’তি, চ ৰচনতো ফস্সো ৰেদনা (ৰিভ. ২৩১) সঞ্ঞা সঙ্খারক্খন্ধানং পৰত্তিপচ্চযো, তংনিরোধা চ তেসং নিরোধো, মহাপদান (দী. নি. ২.৬০) মহানিদানসুত্তেসু, অভিধম্মে চ অঞ্ঞমঞ্ঞপচ্চযৰারে ‘‘নামরূপপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (কথা. ৭১৯) ৰচনতো নামরূপং ৰিঞ্ঞাণস্স পৰত্তিপচ্চযো, তংনিরোধা তস্স নিরোধোতি ৰুত্তং ‘‘ফস্সসমুদযা ৰেদনাসমুদযো’’তিআদি.
এত্থ চ কেচি তাৰ আহু ‘‘অরূপক্খন্ধানং উদযব্বযদস্সনং অদ্ধাসন্ততিৰসেনেৰ, ন খণৰসেনা’’তি. তেসং মতেন খণতো উদযব্বযদস্সনমেৰ ন সিযা. অপরে পনাহু ‘‘পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনে অতীতাদিৰিভাগং অনামসিত্ৰা সব্বসাধারণতো অৰিজ্জাদিপচ্চযা ৰেদনাসম্ভৰং লব্ভমানতং পস্সতি, ন উপ্পাদং. অৰিজ্জাদিঅভাৰে চ তস্সা অসম্ভৰং অলব্ভমানতং পস্সতি, ন ভঙ্গং. খণতো উদযব্বযদস্সনে পচ্চুপ্পন্নানং উপ্পাদং, ভঙ্গঞ্চ পস্সতী’’তি, তং যুত্তং. সন্ততিৰসেন হি রূপারূপধম্মে উদযতো, ৰযতো চ মনসি করোন্তস্স অনুক্কমেন ভাৰনায বলপ্পত্তকালে ঞাণস্স তিক্খৰিসদভাৰপ্পত্তিযা খণতো উদযব্বযা উপট্ঠহন্তীতি. অযঞ্হি পঠমং পচ্চযতো উদযব্বযং মনসি করোন্তো অৰিজ্জাদিকে পচ্চযধম্মে ৰিস্সজ্জেত্ৰা উদযব্বযৰন্তে খন্ধে গহেত্ৰা তেসং পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনমুখেন খণতোপি উদযব্বযং মনসি করোতি.
তস্স যদা ঞাণং তিক্খং ৰিসদং হুত্ৰা পৰত্ততি, তদা রূপারূপধম্মা খণে খণে উপ্পজ্জন্তা, ভিজ্জন্তা চ হুত্ৰা উপট্ঠহন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘এৰম্পি রূপস্স উদযো’’তিআদি. তত্থ এৰম্পি রূপস্স উদযোতি এৰং ৰুত্তনযেন অৰিজ্জাসমুদযাপি. তণ্হা…পে… কম্ম…পে… আহারসমুদযাপি রূপস্স সম্ভৰো. এৰম্পি রূপস্স ৰযোতি এৰং ৰুত্তনযেনেৰ অৰিজ্জানিরোধাপি তণ্হা…পে… আহারনিরোধাপি রূপস্স ৰযো অনুপ্পাদোতি পচ্চযতো ৰিত্থারেন মনসিকারং করোতি. এৰম্পি রূপং উদেতীতি এৰং ৰুত্তনযেন নিব্বত্তিলক্খণং পস্সন্তোপি কম্মসমুট্ঠানরূপম্পি আহারউতুচিত্তসমুট্ঠানরূপম্পি উদেতি উপ্পজ্জতি নিপ্পজ্জতীতি. এৰং ৰুত্তনযেনেৰ ৰিপরিণামলক্খণং পস্সন্তো কম্মসমুট্ঠানরূপম্পি আহারউতুচিত্তসমুট্ঠানরূপম্পি ৰেতি নিরুজ্ঝতীতি খণতো ৰিত্থারেন মনসিকারং করোতীতি যোজনা.
৭২৫. এৰং মনসি করোতো ন যাৰ উদযব্বযঞাণং উপ্পজ্জতি, তাৰ উদযব্বযা সুট্ঠু পাকটা ন হোন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ইতি কিরিমে ধম্মা…পে… পটিৰেন্তী’’তি, নযদস্সনৰসেন ৰা এৰং ৰুত্তং. পঠমঞ্হি পচ্চুপ্পন্নধম্মানং উদযব্বযং দিস্ৰা অথ অতীতানাগতে নযং নেতি. দুক্খাদিসচ্চপ্পভেদা, অনুলোমাদিপটিচ্চসমুপ্পাদপ্পভেদা, একত্তাদিনযপ্পভেদা, অনিচ্চতাদিলক্খণপ্পভেদা চ সচ্চপটিচ্চসমুপ্পাদনযলক্খণপ্পভেদা. পটিচ্চসমুপ্পাদগ্গহণেনেৰ চেত্থ পটিচ্চসমুপ্পন্নধম্মানম্পি গহণং, তেসম্পি অত্তনো ফলং পতি পটিচ্চ সমুপ্পাদভাৰতো.
৭২৬. যন্তি করণে পচ্চত্তৰচনং, যেন ঞাণেনাতি অত্থং ৰদন্তি. যন্তি ৰা কিরিযাপরামসনং. খন্ধানং সমুদযং পস্সতি, খন্ধানং নিরোধং পস্সতীতি এত্থ যদেতং দস্সনন্তি অত্থো. যং পনাতি এত্থাপি এসেৰ নযো. এত্থ চ যথা অৰিজ্জাদিসমুদযনিরোধতো খন্ধানং সমুদযনিরোধস্স অঞ্ঞত্তা ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা রূপসমুদযো’’তিআদিৰচনভেদো (পটি. ম. ১.৫০) কতো, ন এৰং নিব্বত্তিৰিপরিণামলক্খণেহি খন্ধানং উদযব্বযস্স ভেদো অত্থি অভিন্নাধিকরণত্তাতি ‘‘নিব্বত্তিলক্খণৰিপরিণামলক্খণানি পস্সন্তো খন্ধানং উদযব্বযং পস্সতী’’তি ৰচনভেদং অকত্ৰা ৰুত্তং. উপ্পত্তিক্খণেযেৰ হীতি হি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা উপ্পাদক্খণেযেৰ নিব্বত্তিলক্খণং, ভঙ্গক্খণেযেৰ চ ৰিপরিণামলক্খণং, তস্মা তানি পস্সন্তো খণতো খন্ধানং উদযব্বযে পস্সতি নামাতি ‘‘যং পনা’’তিআদিনা ৰুত্তমেৰত্থং পাকটতরং করোতি.
৭২৭. ইচ্চস্সেৰন্তি এত্থ ইতি-সদ্দো হেতুঅত্থো. যস্মা ‘‘অৰিজ্জা সমুদযা’’তিআদি পচ্চযতো খন্ধানং উদযব্বযদস্সনং, ‘‘নিব্বত্তিলক্খণ’’ন্তিআদি খণতো, তস্মাতি অত্থো. অস্সাতি যোগিনো. এৰন্তি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং. যে পন ‘‘ইচ্চস্স পচ্চযতো’’তি পঠন্তি, তেসং ইতীতি ৰুত্তপ্পকারপরামসনং. জনকাৰবোধতোতি খন্ধানং জনকস্স অৰিজ্জাদিপচ্চযস্স অৰবুজ্ঝনতো. জাতিদুক্খাৰবোধতোতি জাতিসঙ্খাতস্স দুক্খস্স অৰবুজ্ঝনতো. দুক্খসচ্চং পাকটং হোতি একদেসদস্সনেন পব্বতসমুদ্দাদিদস্সনকানং ৰিয. মরণদুক্খাৰবোধতোতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ‘‘পচ্চযানুপ্পাদেনা’’তি এতেন পচ্চযানং অনুপ্পাদনিরোধো ইধ পচ্চযনিরোধোতি দস্সেতি. পচ্চযৰতন্তি পচ্চযতো উপ্পজ্জনকানং. যঞ্চস্স উদযব্বযদস্সনন্তি যং অস্স যোগিনো পচ্চযতো, খণতো চ উদযব্বযানং দস্সনং. তত্থ অসম্মোহো, তপ্পধানো ৰা ৰিতক্কাদিধম্মপুঞ্জো মগ্গো ৰাযং লোকিকোতি নিয্যানানুলোমতো লোকিকো মগ্গো এৰাযং. ইতি তস্মা মগ্গসচ্চং পাকটং হোতি সভাৰাৰবোধতো. তেনাহ ‘‘তত্র সম্মোহৰিঘাততো’’তি, তদঙ্গৰসেনাতি অত্থো. অথ ৰা যথাৰুত্তো সম্মাদিট্ঠিসঙ্খাতো মগ্গো অরিযমগ্গস্স উপাযভূতো অসম্মোহসভাৰো অত্তানম্পি পকাসেতি পদীপো ৰিযাতি মগ্গসচ্চং পাকটং হোতি. স্ৰাযং পাকটভাৰো মোহন্ধকারৰিধমনেনাতি আহ ‘‘তত্র সম্মোহৰিঘাততো’’তি.
৭২৮. ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা’’তিআদিকো অনুলোমো পটিচ্চসমুপ্পাদো পৰত্তিযা অনুলোমনতো. ‘‘অৰিজ্জাসমুদযা’’তিআদিনা অৰিজ্জাদীসু সন্তেসূতি অযমত্থো ৰুত্তোতি আহ ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতীতি অৰবোধতো’’তি. পৰত্তিযা ৰিলোমনতো ‘‘অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা’’তিআদিকো পটিলোমো পটিচ্চসমুপ্পাদো. তে চ সঙ্খতা পটিচ্চসমুপ্পন্না ‘‘জরামরণং, ভিক্খৰে, অনিচ্চং সঙ্খতং পটিচ্চসমুপ্পন্ন’’ন্তিআদিৰচনতো (সং. নি. ২.২০). পটিচ্চসমুপ্পন্নস্স চ পাকটতা পচ্চযাকারপাকটতায এৰ ‘‘ইমস্সেতং ফল’’ন্তি অৰবোধতো.
৭২৯. পুরিমপুরিমানং নিরোধো উত্তরুত্তরানং উপ্পাদানুবন্ধোতি অযমত্থো পচ্চযতো উদযদস্সনেন সিজ্ঝমানো একত্তনযাধিগমায হোতি. যতো ‘‘অঞ্ঞো করোতি, অঞ্ঞো পটিসংৰেদযতী’’তিআদি (সং. নি. ২.১৭) ৰোহারসিদ্ধিযা উচ্ছেদদিট্ঠিযা অনোকাসতা. তেনাহ ‘‘হেতুফলসম্বন্ধেনা’’তিআদি. সঙ্খারা খণে খণে উপ্পজ্জন্তীতি অযমত্থো খণতো উদযদস্সনেন সিজ্ঝমানো নানত্তনযাধিগমায হোতি. যতো পচ্চযপচ্চযুপ্পন্নানং সভাৰভেদাৰবোধতো ‘‘সো করোতি, সো পটিসংৰেদযতী’’তিআদিনযপ্পৰত্তায সস্সতদিট্ঠিযা অনোকাসতা. তেনাহ ‘‘খণতো উদযদস্সনেনা’’তিআদি. পচ্চযতো উদযব্বযদস্সনেন পচ্চযে সতি ফলস্স ভাৰো, অসতি অভাৰোতি ইমস্স অত্থস্স সিদ্ধিযা অত্থিতামত্তেনেৰ তে ধম্মা কারণন্তি অব্যাপারনযো পাকটো হোতি. যতো অত্তদিট্ঠিযা অনোকাসতা ৰসৰত্তিতায অলব্ভনেয্যতো. তেন ৰুত্তং ‘‘ধম্মান’’ন্তিআদি. অৰসৰত্তিভাৰো পরাযত্ততা, সা চ সপ্পচ্চযতায ৰেদিতব্বা. পচ্চযতো উদযদস্সনেন তেহি তেহি পচ্চযেহি ইমে ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, উপ্পজ্জমানা চ পচ্চযানুরূপমেৰ উপ্পজ্জন্তীতি হেতুফলস্স হেতুঅনুরূপতো সিদ্ধিযা অকিরিযদিট্ঠিযা অনোকাসতাৰাতি আহ ‘‘পচ্চযতো পনা’’তিআদি. সতি কারণে কুতো অকিরিযৰাদো. করোতীতি হি কারণং.
৭৩০. পচ্চযতো উদযং পস্সতো পচ্চযে সতি সভাৰে সতি ফলস্স সম্ভৰোতি অত্থিতামত্তেন উপকারকতাতি সঙ্খতানং নিরীহতা, অসতি চ অভাৰোতি পচ্চযাধীনৰুত্তিতা চ ৰিঞ্ঞাযমানা অত্তসুঞ্ঞতং ৰিভাৰেতীতি আহ ‘‘পচ্চযতো চস্স…পে… তাৰবোধতো’’তি. অনিচ্চলক্খণং পাকটং হোতি খণতো উদযব্বযদস্সনেন সঙ্খারানং উদযব্বযতো পরিচ্ছিন্নতায ৰিঞ্ঞাযমানত্তা. তেনাহ ‘‘হুত্ৰা অভাৰাৰবোধতো’’তি. উপ্পজ্জিত্ৰা নিরুজ্ঝনঞ্হি হুত্ৰা অভাৰো. পুব্বন্তাপরন্তৰিৰেকো অতীতানাগতভাৰসুঞ্ঞতা. ন হি সঙ্খারা খণত্তযতো পুব্বে, পচ্ছা চ ৰিজ্জন্তি, তস্মা পুব্বন্তাপরন্তৰিৰেকাৰবোধতোতি আদিঅন্তৰন্ততাপটিৰেধতোতি অত্থো. দুক্খলক্খণম্পি পাকটং হোতি উদযব্বযদস্সনেনাতি সম্বন্ধো. উপ্পজ্জিত্ৰা ভিজ্জন্তা সঙ্খারা উপ্পাদতো উদ্ধং জরাভঙ্গাৰত্থন্তরুপ্পত্তিযা নিরন্তরং ৰিবাধীযন্তেৰ. সা চ নেসং ৰিবাধিযমানতা সম্মা উদযব্বযদস্সনেন ৰিভূতা হোতীতি আহ ‘‘দুক্খ…পে… বোধতো’’তি.
সভাৰলক্খণম্পীতি উদযব্বযদস্সনেন ন কেৰলং অনিচ্চদুক্খলক্খণমেৰ, অথ খো পথৰীফস্সাদীনং কক্খল়ফুসনাদিসঞ্ঞিতং সভাৰসঙ্খাতং লক্খণম্পি পাকভাৰৰিদ্ধং সভাৰাৰচ্ছিন্নং পাকটং হোতি. তেনাহ ‘‘উদযব্বযপরিচ্ছিন্নাৰবোধতো’’তি. সভাৰলক্খণেতি সভাৰসঞ্ঞিতে লক্খণে, তংতংধম্মানং সলক্খণে. সঙ্খতলক্খণস্স তাৰকালিকত্তম্পীতি উপ্পাদাদিসঙ্খতলক্খণস্স উপ্পাদক্খণাদিপরিত্তকালিকতাপি খণন্তরানৰট্ঠানতো তস্স. তেনাহ ‘‘উদযক্খণে’’তিআদি. উদযৰযমত্তগ্গহণঞ্চেত্থ উদযব্বযদস্সনৰসেনেৰ ইমস্স ঞাণস্স পৰত্তনতো, ন ঠিতিক্খণস্স অভাৰা.
৭৩১. ন কেৰলঞ্চ নিচ্চনৰা, অথ খো পরিত্তকালট্ঠাযিনো. কথন্তি আহ ‘‘সূরিযুগ্গমনে’’তিআদি. তত্থ উদকে দণ্ডেন কতলেখা উদকে দণ্ডরাজি. উস্সাৰবিন্দুআদযো পঞ্চ কিচ্চাপি উত্তরুত্তরি অতিপরিত্তট্ঠাযিভাৰদস্সনত্থং নিদস্সিতা, তথাপি তে দন্ধনিরোধা এৰ নিদস্সিতা, ততোপি লহুতরনিরোধত্তা সঙ্খারানং. তথা হি গমনস্সাদানং দেৰপুত্তানং হেট্ঠুপরিযাযেন পটিমুখং ধাৰন্তানং সিরসি পাদে চ বন্ধখুরধারা সন্নিপাততোপি সীঘতরো রূপধম্মানং নিরোধো ৰুত্তো, পগেৰ অরূপধম্মানং. ন কেৰলং নিচ্চনৰা, নাপি পরিত্তকালট্ঠাযিনোৰ, অথ খো অসারা. কথন্তি আহ ‘‘মাযা’’তিআদি. মাযাদযো হি মণিআদিৰসেন দিস্সমানা অতংসভাৰতায অসারা. তত্থ মন্তোসধভাৰিতা ইন্দজালাদিকা মাযা. মিগতণ্হিকা মরীচি. সুপিনমেৰ সুপিনন্তং. মণ্ডলাকারেন আৰিজ্ঝিযমানং অলাতমেৰ অলাতচক্কং. গন্ধব্বদেৰপুত্তানং কীল়নিচ্ছাৰসেন নগরং ৰিয আকাসে উপট্ঠানমত্তং গন্ধব্বনগরং.
এত্তাৰতাতি য্ৰাযং ‘‘জাতং রূপং পচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদিপাল়িনযানুসারেন (পটি. ম. ১.৪৯), ‘‘যং কিঞ্চি রূপং অতীতানাগতপচ্চুপ্পন্ন’’ন্তিআদিপাল়িনযানুসারেন (ম. নি. ১.৩৪৭, ৩৬১; ২.১১৩; ৩.৮৬, ৮৯; পটি. ম. ১.৪৮) ৰা যাৰ উদযব্বযপটিৰেধা ভাৰনাৰিধি আরদ্ধো, এত্তাৰতা. কলাপসম্মসনাদিকোপি হি সব্বো ভাৰনাৰিধি উদযব্বযঞাণুপ্পাদনস্সেৰ, ন পরিসপরিসরীরকরবন্ধোতি. ৰযধম্মমেৰাতি ভিজ্জনসভাৰমেৰ. ৰযং উপেতি অত্তনো ধম্মতায. যঞ্হি উপক্কমেন ৰিনস্সতীতি ৰুচ্চতি, তম্পি অত্তনো ধম্মতায এৰ ৰিনস্সতি অহেতুকত্তা ৰিনাসস্স. উপক্কমহেতু পন ৰিসদিসুপ্পাদো হোতি. ইমিনা আকারেনাতি ‘‘যং কিঞ্চি সমুদযধম্মং, সব্বং তং নিরোধধম্ম’’ন্তি (সং. নি. ৫.১০৮১; মহাৰ. ১৬; পটি. ম. ২.৩০) হি ৰুত্তং, তস্মা ৰযং অনালম্বিত্ৰাপি ‘‘ৰযধম্মমেৰ উপ্পজ্জতী’’তি উদযস্স, ‘‘উপ্পন্নঞ্চ ইদং ৰযং উপেতী’’তি ৰযস্স চ ইমিনা যথাৰুত্তেন পচ্চক্খকরণাকারেন. অধুনা উপ্পন্নং, ন তাৰ বলপ্পত্তন্তি আহ ‘‘তরুণৰিপস্সনাঞাণ’’ন্তি. কলাপসম্মসনাদিৰসেন পৰত্তং সম্মসনং ন নিপ্পরিযাযেন ৰিপস্সনাসমঞ্ঞং লভতি, উদযব্বযানুপস্সনাদিৰসেন পৰত্তমেৰ লভতীতি আহ ‘‘যস্সাধিগমা আরদ্ধৰিপস্সকোতি সঙ্খং গচ্ছতী’’তি.
ৰিপস্সনুপক্কিলেসকথাৰণ্ণনা
৭৩২. ইমায উদযব্বযানুপস্সনাসঙ্খাতায তরুণৰিপস্সনায ৰসেন, ন আরদ্ধৰিপস্সনানং ভঙ্গানুপস্সনাদিসঙ্খাতায তরুণৰিপস্সনায, নাপি নিব্বিদানুপস্সনাদিসঙ্খাতায বলৰৰিপস্সনায ৰসেনাতি অত্থো. ন হি তদা ৰিপস্সনুপক্কিলেসা উপ্পজ্জন্তীতি. আরদ্ধৰিপস্সকস্সাতি চ আরদ্ধৰিপস্সকস্সেৰাতি এৰ-কারো লুত্তনিদ্দিট্ঠো. তেনাহ ‘‘ৰিপস্সনুপক্কিলেসা হী’’তিআদি. দিট্ঠিগাহাদিৰত্থুভাৰেন ৰিপস্সনং উপক্কিলেসন্তীতি ৰিপস্সনুপক্কিলেসা. ‘‘অরিযসাৰকস্সা’’তি ইদং উক্কট্ঠনিদ্দেসেন ৰুত্তং বলৰৰিপস্সনাপত্তস্সাপি অনুপ্পজ্জনতো. ৰিপ্পটিপন্নকস্সাতি সীলৰিপত্তিআদিৰসেন যথা তথা ৰিপ্পটিপন্নকস্স. তস্স পন পটিপত্তিযা গরহিতব্বতং দস্সেন্তো ‘‘ৰিপ্পটিপন্নকস্সা’’তি আহ. চ-সদ্দো উপরিপদদ্ৰযেপি যোজেতব্বো. নিক্খিত্তকম্মট্ঠানস্সাতি ৰিপস্সনং আরভিত্ৰা অন্তরা ৰোসানং আপন্নস্স. কুসীতপুগ্গলস্সাতি সীলসম্পন্নস্সেৰ কোসজ্জেন ভাৰনং অননুযুঞ্জন্তস্স. অথ ৰা ৰিপ্পটিপন্নকস্সাতি ৰিপস্সনাভাৰনাসঙ্খাতায সম্মাপটিপত্তিযা অভাৰেন ৰিগরহিতপটিপত্তিকস্স. ৰিপস্সনাপটিপত্তিযেৰ হি সসম্ভারা পুব্বভাগে সম্মাপটিপত্তি, তদঞ্ঞা ৰিপ্পটিপত্তি, সা চ তত্থ নিক্খিত্তধুরস্স হোতি. নিক্খিত্তধুরতা চ কোসজ্জেনাতি ৰুত্তং ‘‘নিক্খিত্তকম্মট্ঠানস্স কুসীতপুগ্গলস্সা’’তি. যুত্তপ্পযুত্তস্সাতি যোগেন ঞাণেন ভাৰনমনুযুঞ্জন্তস্স. সা পন যুত্তপ্পযুত্ততা সমথৰসেনাপি হোতীতি আহ ‘‘আরদ্ধৰিপস্সকস্সা’’তি. উপ্পজ্জন্তিযেৰ ন নুপ্পজ্জন্তি অঞ্ঞথা মগ্গামগ্গঞাণস্সেৰ অসম্ভৰতো.
ওভাসাদীসু ‘‘অরিযধম্মো’’তি পৰত্তং উদ্ধচ্চং ৰিক্খেপো ধম্মুদ্ধচ্চং, তেন ধম্মুদ্ধচ্চেন ৰিপস্সনাৰীথিতো উক্কমনেন ৰিরূপং গহিতং পৰত্তিতং মানসং ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতমানসং. ওভাসো ধম্মোতি কারণূপচারেনাহ, ঈদিসং ওভাসং ৰিস্সজ্জেন্তো মম অরিযমগ্গোতি অত্থো. ওভাসং আৰজ্জতি ‘‘নিব্বান’’ন্তি ৰা ‘‘মগ্গো’’তি ৰা ‘‘ফল’’ন্তি ৰা. নিব্বানন্তি গণ্হন্তো তত্থ পৰত্তধম্মে মগ্গফলভাৰেন গণ্হাতি, ঞাণাদিকে পন মগ্গফলভাৰেনেৰ গণ্হাতি. ততো ৰিক্খেপো উদ্ধচ্চন্তি ততো ওভাসহেতু যো ৰিক্খেপো, তং উদ্ধচ্চন্তি অত্থো. ‘‘উদ্ধচ্চেন ৰিগ্গহিতমানসো’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘অনিচ্চতো’’তিআদি ৰুত্তং.
তত্থ অনিচ্চ…পে… নপ্পজানাতি ‘‘মগ্গং পত্তোস্মী’’তি সঞ্ঞায অনিচ্চতাদিৰসেন মনসিকারস্সেৰ অভাৰতো. অযঞ্চ অত্থো –
‘‘যো হি কোচি, আৰুসো, ভিক্খু ৰা ভিক্খুনী ৰা মম সন্তিকে অরহত্তপ্পত্তিং ব্যাকরোতি, সব্বো সো চতূহি মগ্গেহি, এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেন. কতমেহি চতূহি? ইধাৰুসো, ভিক্খু সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰেতি, তস্স সমথপুব্বঙ্গমং ৰিপস্সনং ভাৰযতো মগ্গো সঞ্জাযতি, সো তং মগ্গং আসেৰতি ভাৰেতি বহুলীকরোতি. তস্স তং মগ্গং আসেৰতো…পে… করোতো সংযোজনানি পহীযন্তি অনুসযা ব্যন্তীহোন্তি.
‘‘পুন চপরং, আৰুসো, ভিক্খু ৰিপস্সনাপুব্বঙ্গমং সমথং ভাৰেতি…পে… সমথৰিপস্সনং যুগনদ্ধং ভাৰেতি…পে….
‘‘পুন চপরং, আৰুসো, ভিক্খুনো ধম্মুদ্ধচ্চৰিগ্গহিতং মানসং হোতি, হোতি সো, আৰুসো, সমযো যং তং চিত্তং অজ্ঝত্তমেৰ সন্তিট্ঠতি সন্নিসীদতি একোদি হোতি সমাধিযতি, তস্স মগ্গো সঞ্জাযতি…পে… অনুসযা ব্যন্তীহোন্তী’’তি (অ. নি. ৪.১৭০) –
ইমিনা সুত্তপদেনেৰ ৰেদিতব্বো. এত্থ হি চতুত্থমগ্গৰিস্সজ্জনে যথাৰুত্তমগ্গফলনিব্বানধম্মা ধম্মো. তত্থ উদ্ধচ্চং ‘‘অধিগতমগ্গাদিকোহমস্মী’’তি অমগ্গাদীসু ৰিক্খেপো ধম্মুদ্ধচ্চং, তেন উপদ্দুতং ৰিগ্গহিতমানসং হোতি. নিকন্তি ওভাসাদীসু অপেক্খা সুখুমরূপা তণ্হা, সা ৰিপস্সনাভিরতিআকারেন উপট্ঠহন্তী অধিমানিকেন ‘‘ধম্মো’’তি গয্হতীতি আহ ‘‘নিকন্তি ‘ধম্মো’তি নিকন্তিং আৰজ্জতী’’তি.
৭৩৩. ৰিপস্সনোভাসোতি ৰিপস্সনাচিত্তসমুট্ঠিতং, সসন্ততিপতিতং উতুসমুট্ঠানঞ্চ ভাসুরং রূপং. তত্থ ৰিপস্সনাচিত্তসমুট্ঠিতং যোগিনো সরীরট্ঠমেৰ পভস্সরং হুত্ৰা তিট্ঠতি, ইতরং সরীরং মুঞ্চিত্ৰা ঞাণানুভাৰানুরূপং সমন্ততো পত্থরতি, তং তস্সেৰ পঞ্ঞাযতি, তেন ফুট্ঠোকাসে রূপগতম্পি পস্সতি, পস্সন্তো চ চক্খুৰিঞ্ঞাণেন পস্সতি, উদাহু মনোৰিঞ্ঞাণেনাতি ৰীমংসিতব্বন্তি ৰদন্তি. দিব্বচক্খুলাভিনো ৰিয তং মনোৰিঞ্ঞাণৰিঞ্ঞেয্যমেৰাতি ৰুত্তং ৰিয দিস্সতীতি. ৰিপস্সনাৰীথি নাম পটিপাটিযা পৰত্তমানা ৰিপস্সনাৰ. উক্কন্তা নাম হোতি যোগিনা ‘‘মগ্গপ্পত্তোম্হী’’তি অধিমানেন ৰিস্সট্ঠত্তা, তস্স ৰা যোগিনো ৰিপস্সনা ততো এৰ ৰীথি উক্কন্তা নাম হোতি. মূলকম্মট্ঠানন্তি ৰিপস্সনমেৰাহ.
ৰেমত্ততাযাতি অপ্পৰিপুলতাৰসেন ৰিসদিসতায. অস্সাতি ওভাসস্স. দ্ৰীহি কুট্টেহি পরিচ্ছিন্নং গেহং দ্ৰিকুট্টগেহং. তস্স কির অব্ভন্তরেপি একা ভিত্তি হোতি বহিপি, উভিন্নং অন্তরে অনুপরিযাযপথং হোতি, সাযন্হে তত্থ সন্থরিতানি পঞ্চৰণ্ণানি কুসুমানি, ৰিসদঞাণস্স ওভাসেন ফরিতট্ঠানে রূপগতঞ্চ দিব্বচক্খুনো ৰিয পঞ্ঞাযন্তি. তেন ৰুত্তং ‘‘ভন্তে ময্হ’’ন্তিআদি.
এৰং ওভাসস্স ৰেমত্ততায ৰত্থুং দস্সেত্ৰা চিরকালৰিপ্পলম্বনে ৰত্থুং দস্সেতুং ‘‘অযং পনা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ অযং পন ৰিপস্সনুপক্কিলেসোতি ৰক্খমানপ্পকারং সন্ধাযাহ, ন সব্বং. সোতি সো সমথৰিপস্সনালাভী অধিমানিকো.