উপাদানপচ্চযাভৰপদৰিত্থারকথাৰণ্ণনা
৬৪৬. অত্থতোতি ৰচনত্থতো. ধম্মতোতি সভাৰধম্মতো. সাত্থতোতি সাত্থকতো, পুব্বে ৰুত্তস্সপি পুন ৰচনস্স সপ্পযোজনতো. ভেদসঙ্গহাতি ভেদতো সঙ্গহতো, ৰিভাগতো চেৰ ৰিভত্তস্স সঙ্খিপনতো চাতি অত্থো. যং যস্স পচ্চযোতি যং যং উপাদানং যস্স যস্স ভৰস্স পচ্চযো হোতি, ততো চাতি অত্থো.
ভৰতীতি ভৰোতি ফলৰোহারেন কম্মভৰো ৰুত্তো. উপপত্তিভৰনিব্বচনমেৰ হি দ্ৰযস্সপি সাধারণং কত্ৰা ৰুত্তং, ভৰতি এতস্মা উপপত্তিভৰোতি ৰা. দুতিযো পন কম্মভৰো সত্তস্স পুনব্ভৰভাৰেন সৰিসেসং ভৰতীতি ভৰো. ততো এৰ ন সব্বস্স ভৰন্তরস্স, তংহেতুনো ৰা ভৰভাৰপ্পসঙ্গো. দুৰিধেনাতি দ্ৰীহি আকারেহি পৰত্তিতোতি অত্থো. দুৰিধেনাতি ৰা পচ্চত্তত্থে করণৰচনং, দুৰিধোতি ৰুত্তং হোতি. অত্থীতি সংৰিজ্জতি.
৬৪৭. অত্তনো পচ্চযেহি করীযতীতি কম্মং, অত্তনো ফলং করোতীতি কম্মন্তি কেচি, ‘‘কম্ম’’ন্তি এৰং ৰত্তব্বা কম্মসঙ্খাতা. পরিত্তভূমকোতি কামভূমকো. মহাভূমকোতি মহগ্গতভূমকো. সব্বন্তি অনৰসেসং. ভৰং গচ্ছতি, গমেতি চাতি ভৰগামি. গচ্ছতীতি চ নিপ্ফাদনসমত্থতাৰসেন, অত্তনো পৰত্তিকালে ভৰাভিমুখং হুত্ৰা পৰত্ততীতি অত্থো, নিব্বত্তনমেৰ ৰা গমনং অধিপ্পেতং. ‘‘ভৰগামী’’তি চ এতেন কম্মক্খযকরং কম্মং নিৰত্তেতি. অযঞ্হি ৰট্টকথা, তঞ্চ ৰিৰট্টনিস্সিতন্তি. অপুঞ্ঞাভিসঙ্খারোতি দ্ৰাদস চেতনাতি উদ্ধচ্চসহগতচেতনাযপি গহণং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি এত্থ ৰিয ৰেদিতব্বং. ‘‘ভৰপচ্চযা জাতী’’তি এত্থ পন ‘‘সঙ্খারপচ্চযা ৰিঞ্ঞাণ’’ন্তি (ম. নি. ৩.১২৬; মহাৰ. ১; সং. নি. ২.১; উদা. ১; নেত্তি. ২৪) এত্থ ৰিয সাপি অপনেতব্বা. মন্দবহুৰিপাকতাতি অপ্পমহাৰিপাকতা.
‘‘সব্বম্পি ভৰগামিকম্মন্তি ইমিনা চেতনাসম্পযুত্তা অভিজ্ঝাদযো ৰুত্তা’’তি এতেন আচযগামিতায তেসং কম্মসঙ্খাততা ৰুত্তাতি কম্মভৰপরিযাপন্নতং পরিযাযেন ৰদতি, নিপ্পরিযাযেন পন চেতনাৰ কম্মভৰো. ৰুত্তঞ্হি ‘‘কম্মভৰো তীহি খন্ধেহি একেনাযতনেন একায ধাতুযা সম্পযুত্তো, একেন খন্ধেন একেনাযতনেন একায ধাতুযা কেহিচি সম্পযুত্তো’’তি (ধাতু. ২৪৪). উপপত্তিভৰো তীহিপি তিকেহি ৰুত্তো উপাদিন্নক্খন্ধোৰ. যথাহ ‘‘উপপত্তিভৰো… কামভৰো… সঞ্ঞাভৰো… পঞ্চৰোকারভৰো পঞ্চহি খন্ধেহি একাদসহাযতনেহি সত্তরসহি ধাতূহি সঙ্গহিতো’’তিআদি (ধাতু. ৬৭). যদি হি অনুপাদিন্নকানম্পি গহণং সিযা, ‘‘দ্ৰাদসহি আযতনেহি অট্ঠারসহি ধাতূহী’’তি ৰত্তব্বং সিযাতি. কামতণ্হায কামেতব্বতো কামনিস্সযতায ভোগা ৰিয, কামসহচরিততায ‘‘কুন্তা পচরন্তী’’তি ৰিয, কামারম্মণতায ‘‘সুখং রূপ’’ন্তি ৰিয, কামপচ্চযট্ঠানতায ‘‘সুখো সগ্গো’’তি ৰিয কামাতি অৰীচিপরনিম্মিতৰসৰত্তিপরিচ্ছিন্না উপাদিন্নক্খন্ধা ৰুচ্চন্তি. রূপাৰিরাগতো যং নিস্সিতা, তদুপচারেন ‘‘মঞ্চা ঘোসন্তী’’তি ৰিয, ‘‘ফন্দনদেৰতা’’তি ৰিয চ ‘‘রূপ’’ন্তি ৰুচ্চন্তি ব্রহ্মকাযিকাকনিট্ঠপরিচ্ছিন্না উপাদিন্নক্খন্ধা.
রূপমেৰ ভৰো রূপভৰো, তথা অরূপন্তি আকাসানঞ্চাযতনভৰগ্গপরিচ্ছিন্না চত্তারো উপাদিন্নক্খন্ধা ৰুচ্চন্তি. অরূপমেৰ ভৰো অরূপভৰো. কামো এৰ ভৰোতি কামভৰো, সো পন যস্মা যথাৰুত্তেনত্থেন ‘‘কামো’’তি ৰত্তব্বো হোতি, তস্মা ‘‘কামসঙ্খাতো ভৰো’’তি ৰুত্তং. কামাৰচরসঞ্ঞিতো ৰা ভৰো ‘‘কামসঙ্খাতো ভৰো’’তি ৰুত্তো. তথা রূপারূপভৰোতি আহ ‘‘এস নযো রূপারূপভৰেসূ’’তি. সঞ্ঞাৰতং ভৰোতি এত্থ ৰন্তু-সদ্দস্স লোপো দট্ঠব্বো. তস্স ৰা অত্থে অকারং কত্ৰা ‘‘সঞ্ঞভৰো’’তিপি পাঠো. তেনাহ ‘‘সঞ্ঞাৰা’’তিআদি. ৰোকিণ্ণোতি এতেন ৰোকারসদ্দস্স কম্মসাধনতমাহ. ৰোকিরীযতি পসারীযতি ৰিত্থারীযতীতি ৰোকারো, ৰোকিরণং ৰা ৰোকারো, সো একস্সেৰ খন্ধস্স ৰসেন পৰত্তত্তা ‘‘একো ৰোকারো’’তি ৰুত্তো, পসটুপ্পত্তীতি অত্থো.
৬৪৮. কিঞ্চাপি ভৰনিদ্দেসে ‘‘সব্বম্পি ভৰগামিকম্মং কম্মভৰো’’তি (ৰিভ. ২৩৪) ইমিনা চেতনাসম্পযুত্তধম্মাপি ৰুত্তা. পুঞ্ঞাভিসঙ্খারাদযোৰাতি পন অৰধারণং পচ্চযধম্মৰিসেসেপি অত্থপ্পভেদেন সঙ্খারভৰগ্গহণেসু অত্থেৰ ৰিসেসোতি দস্সনত্থং কতং. তেনাহ ‘‘এৰং সন্তেপী’’তিআদি. সঙ্খারভৰানং ধম্মভেদতো ন সঙ্খারা এৰ পুন ৰুত্তাতি ‘‘সাত্থকমেৰিদং পুনৰচন’’ন্তি এতং অযুত্তন্তি চে? ন, ভৰেকদেসভাৰেন সঙ্খারানং ভৰোতি পুন ৰুত্তত্তা. পরেন ৰা ধম্মৰিসেসং অগ্গহেত্ৰা পুনৰচনং চোদিতন্তি চোদকাভিলাসৰসেন ‘‘সাত্থকমেৰিদং পুনৰচন’’ন্তি ৰুত্তং.
৬৪৯. কামভৰাদিনিব্বত্তকস্স কম্মস্স কামভৰাদিভাৰো ফলৰোহারেন অট্ঠকথাযং ৰুত্তো. সহজাতৰিঞ্ঞাণস্সপি পচ্চযভূতং অৰিজ্জাহেতুকং সঙ্খারগ্গহণেন যং কিঞ্চি কম্মং পুব্বে ৰুত্তং, ইধ পন ‘‘সব্বম্পি ভৰগামিকম্ম’’ন্তি (ৰিভ. ২৩৪) ৰচনতো ভৰস্স নিব্বত্তকং উপাদানহেতুকং ৰিপচ্চনায কতোকাসমেৰ ভৰোতি অধিপ্পেতো. যং কামুপাদানপচ্চযা রূপভৰনিব্বত্তকং, অরূপভৰনিব্বত্তকঞ্চ কম্মং করীযতি, সো কম্মভৰো, তদভিনিব্বত্তা খন্ধা উপপত্তিভৰোতি ইমমত্থং ‘‘এস নযো রূপারূপভৰেসূ’’তি অতিদিসতি. দ্ৰে কামভৰাতি কামকম্মভৰো, কামূপপত্তিভৰোতি দ্ৰে কামভৰা. এৰং ‘‘দ্ৰে রূপভৰা, দ্ৰে অরূপভৰা’’তি এত্থাপি. অন্তোগধে হি ৰিসুং অগ্গহেত্ৰা অব্ভন্তরগতে এৰ কত্ৰা কামভৰাদিকে কম্মূপপত্তিভৰৰসেন দুগুণে কত্ৰা আহ ‘‘ছ ভৰা’’তি.
অৰিসেসেনাতি উপাদানৰসেন ভেদং অকত্ৰা. উপাদানভেদাকরণেনেৰ চ দ্ৰাদসপ্পভেদস্স সঙ্গহৰসেন সঙ্গহতো ‘‘ছ ভৰা’’তি ৰুত্তং. অনুপগম্মাতি অনিস্সায, অনামসিত্ৰাতি অত্থো.
৬৫০. গোসীলেন, কুক্কুরসীলেন চ সমত্তেন সমাদিন্নেন গুন্নং, কুক্কুরানঞ্চ সহব্যতা ৰুত্তাতি ‘‘সীলব্বতুপাদানৰতো ঝানভাৰনা ন ইজ্ঝতী’’তি মঞ্ঞমানা তেন রূপারূপভৰা ন হোন্তীতি কেচি ৰদন্তি. ৰক্খমানেন পন পকারেন পচ্চযভাৰতো ‘‘তং ন গহেতব্ব’’ন্তি আহ. অসুদ্ধিমগ্গে চ সুদ্ধিমগ্গপরামসনং সীলব্বতুপাদানন্তি সুদ্ধিমগ্গপরামসনেন রূপারূপাৰচরজ্ঝানানং নিব্বত্তনং ন ন যুজ্জতীতি.
অনুস্সৰৰসেনাতি ‘‘সেতৰধযজ্জং আলভতে ভূতিকামো’’তি আদিন্নঅনুস্সৰৰসেন, যথা ইমে মনুস্সলোকে কামা সমিদ্ধা, এৰং দেৰলোকে ইতো সমিদ্ধতরাতি দিট্ঠানুসারেন ৰা. পুরাণভারতসীতাহরণপসুবন্ধৰিধিআদিসৰনং অস্সদ্ধম্মস্সৰনং. আদি-সদ্দেন অসপ্পুরিসূপনিস্সযং পুব্বে চ অকতপুঞ্ঞতং, অত্তমিচ্ছাপণিধিঞ্চ সঙ্গণ্হাতি. কাযদুচ্চরিতাদীনিপীতি অত্তনো অধিপ্পেতানং কামানং অনুপাযভূতানিপি কাযদুচ্চরিতাদীনি করোতি, চিরসগ্গাদিঅত্থং যুদ্ধাদিৰসেনাতি অধিপ্পাযো. সন্দিট্ঠিকে ৰা পন রজ্জসেনাপতিট্ঠানাদিসঙ্গহে কামে. তদন্তোগধা এৰাতি তস্মিং দুচ্চরিতনিব্বত্তে, সুচরিতনিব্বত্তে চ কামভৰে অন্তোগধা এৰাতি অত্থো. অন্তোগধাতি চ সঞ্ঞাভৰপঞ্চৰোকারভৰানং একদেসেন অন্তোগধত্তা ৰুত্তং. ন হি তে নিরৰসেসা কামভৰে অন্তোগধাতি.
সপ্পভেদস্সাতি সুগতিদুগ্গতিমনুস্সাদিপ্পভেদৰতো.
কামাৰচরসম্পত্তিভৰে পঠমদুতিযউচ্ছেদৰাদৰসেন, রূপভৰে ততিযউচ্ছেদৰাদৰসেন, অরূপভৰে সেসউচ্ছেদৰাদৰসেন অযমত্তা সুউচ্ছিন্নো হোতীতি তদুপগং কম্মং করোতীতি আহ ‘‘অযং অত্তা নামা’’তিআদি. তত্থ সুউচ্ছিন্নোতি সকলৰট্টদুক্খসমুচ্ছেদেন সুট্ঠু উচ্ছিন্নো, অপুনব্ভৰুপ্পত্তিকো হোতীতি অত্থো.
‘‘কামাৰচরসম্পত্তিভৰে’’তি ইদং পঠমদিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদৰসেন ৰুত্তং, সেসং ইতরদিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদৰসেন. তত্থ কিঞ্চাপি পাল়িযং (দী. নি. ১.৯৩ আদযো) রূপাৰচরজ্ঝানৰসেনেৰ উপরি চত্তারো দিট্ঠধম্মনিব্বানৰাদা আগতা, দিট্ঠিগতিকো পন যং কিঞ্চি গহেত্ৰা যথা তথা অভিনিৰিসতীতি অরূপভৰগ্গহণং, অরূপজ্ঝানানম্পি ৰা চতুত্থঝানসঙ্গহতো অরূপভৰগ্গহণং, সন্তসুখতায ৰা তংসমঙ্গিনো সুখিতভাৰসামঞ্ঞতো. ৰিগতপরিল়াহোতি যথাভিলাসিতৰিসযূপহারেন, পহানেন চ ৰূপসন্তকামরাগপরিল়াহো, দিট্ঠেৰ ধম্মে নিব্বানপ্পত্তোতি অত্থো.
সুদ্ধিমগ্গপরামসনৰসেন পৰত্তিতং যং কিঞ্চি লোকিযং সীলং, ঝানঞ্চ সীলব্বতমিচ্চেৰ ইধাধিপ্পেতন্তি আহ ‘‘ইদং সীলব্বতং নামা’’তিআদি. কমেন অৰত্ৰা সীলব্বতুপাদানস্স অন্তে ভৰপচ্চযতাৰচনং অত্তৰাদুপাদানং ৰিয অভিণ্হং অসমুদাচারতো, অত্তৰাদুপাদাননিমিত্তত্তা চ.
কম্মভৰেতি নিদ্ধারণে ভুম্মং. হেতুপচ্চযপ্পভেদেহীতি এত্থ মগ্গপচ্চযো চ ৰত্তব্বো. দিট্ঠুপাদানাদীনি হি সহজাতকম্মভৰস্স মগ্গপচ্চযা হোন্তীতি, তস্মা তানি সহজাতাদীসু হেতুপচ্চযং অপনীয মগ্গপচ্চযং পক্খিপিত্ৰা সত্তধা পচ্চযা হোন্তীতি ৰেদিতব্বানি. সব্বানি পন অনন্তরসমনন্তরঅনন্তরূপনিস্সযনত্থিৰিগতাসেৰনপচ্চযেহি পচ্চযা হোন্তি. নানন্তরস্স উপনিস্সযপচ্চযেন পচ্চযা হোন্তি. কদাচি আরম্মণপচ্চযাদিনাপি, তং পন উপনিস্সযপচ্চযেনেৰ সঙ্গহেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘ৰিপ্পযুত্তস্স পন উপনিস্সযপচ্চযেনেৰা’’তি.