পটিচ্চসমুপ্পাদকথাৰণ্ণনা

৫৭০. ইমিস্সা পঞ্ঞাযাতি ইমিস্সা যথাধিগতায ৰিপস্সনায. ভূমিভূতেসূতি পৰত্তিট্ঠানভূতেসু. কামঞ্চাযং পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নসমঞ্ঞা পিতাপুত্তসমঞ্ঞা ৰিয অপেক্খাসিদ্ধা, হেতুফলধম্মেসু পন যথাক্কমং ৰৰত্থিতাৰাতি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো চেৰা’’তিআদিনা ৰিভজ্জ ৰুত্তং. আদিসদ্দেনাতি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদাদিভেদা’’তি এত্থ ৰুত্তআদিসদ্দেন. অৰসেসা হোন্তি, সংৰণ্ণনাৰসেনাতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘তেসং ৰণ্ণনাক্কমো অনুপ্পত্তো’’তি.

অৰিজ্জাদযো ধম্মা পটিচ্চসমুপ্পাদো, ন সমুপ্পত্তিমত্তং. স্ৰাযমত্থো ইমিনা সুত্তপদেন ৰেদিতব্বোতি দস্সেন্তো ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদিং ৰত্ৰা পটিচ্চসমুপ্পন্নে পন দস্সেতুং ‘‘জরামরণাদযো পনা’’তিআদি আরদ্ধং. কস্মা পনেত্থ অনুলোমতো পটিচ্চসমুপ্পাদধম্মা দস্সিতা, পটিলোমতো পটিচ্চসমুপ্পন্না ধম্মাতি? যতো তে পচ্চযতো উপ্পন্না, তস্স সমনন্তরদস্সনত্থং.

ন নিচ্চং ন সস্সতন্তি অনিচ্চং. সমেচ্চ সম্ভূয পচ্চযেহি কতন্তি সঙ্খতং. পটিচ্চ পচ্চযারহং পচ্চযং নিস্সায সহিতমেৰ উপ্পন্নন্তি পটিচ্চসমুপ্পন্নং. খযনসভাৰং খযধম্মং. ৰযনসভাৰং ৰযধম্মং. ৰিরজ্জনসভাৰং পলুজ্জনসভাৰং ৰিরাগধম্মং. নিরুজ্ঝনসভাৰং নিরোধধম্মং. সেসং যদেত্থ ৰত্তব্বং, তং পরতো আৰি ভৰিস্সতি.

৫৭১. এত্থাতি এতেসু যথাৰুত্তেসু সুত্তপদেসু. সঙ্খেপোতি অত্থসঙ্খেপো.

জাতিপচ্চযাতি জাতিসঙ্খাতা পচ্চযা. হেতুম্হি নিস্সক্কৰচনং. ঠিতাৰ সা ধাতূতি যাযং জরামরণস্স ইদপ্পচ্চযতা ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি, এসা ধাতু এস সভাৰো. সা তথাগতানং উপ্পাদতো পুব্বে, উদ্ধঞ্চ অৰিঞ্ঞাযমানো, মজ্ঝে চ ৰিঞ্ঞাযমানো, ন তথাগতেহি উপ্পাদিতো, অথ খো সম্ভৰন্তস্স জরামরণস্স সব্বকালং জাতিপচ্চযতো সম্ভৰোতি ঠিতা এৰ. কেৰলং পন সযম্ভূঞাণেন অভিসম্বুজ্ঝনতো, ‘‘অযং ধম্মো তথাগতেন অধিগতো’’তি পৰেদনতো চ তথাগতো ‘‘ধম্মস্সামী’’তি ৰুচ্চতি ন অপুব্বস্স উপ্পাদনতো. তেন ৰুত্তং ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতূ’’তি. সা এৰ জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি এত্থ ৰিপল্লাসাভাৰতো এৰং অৰবুজ্ঝমানস্স এতস্স সভাৰস্স, হেতুনো ৰা তথেৰ ভাৰতো ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা. জাতি ৰা জরামরণস্স উপ্পাদট্ঠিতি পৰত্তআযূহনসংযোগপলিবোধসমুদযহেতুপচ্চযট্ঠিতীতি তদুপ্পাদাদিভাৰেনস্সা ঠিততা ‘‘ধম্মট্ঠিততা’’তি ফলং পতিসামত্থিযতো হেতুমেৰ ৰদতি.

অথ ৰা ধারীযতি পচ্চযেহীতি ধম্মো, তিট্ঠতি তত্থ তদাযত্তৰুত্তিতায ফলন্তি ঠিতি, ধম্মস্স ঠিতি ধম্মট্ঠিতি. ধম্মোতি ৰা কারণং, পচ্চযোতি অত্থো. ধম্মস্স ঠিতিসভাৰো, ধম্মতো চ অঞ্ঞো সভাৰো নত্থীতি ধম্মট্ঠিতি, পচ্চযো. তেনাহ ‘‘পচ্চযপরিগ্গহে পঞ্ঞা ধম্মট্ঠিতিঞাণ’’ন্তি (পটি. ম. ১.৪৫). ধম্মট্ঠিতি এৰ ধম্মট্ঠিততা. সা এৰ ধাতু ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি ইমস্স সভাৰস্স, হেতুনো ৰা অঞ্ঞথত্তাভাৰতো ‘‘ন জাতিপচ্চযা জরামরণ’’ন্তি ৰিঞ্ঞাযমানস্স তব্ভাৰাভাৰতো নিযামতা ৰৰত্থিতভাৰোতি ধম্মনিযামতা. ফলস্স ৰা জরামরণস্স জাতিযা সতি সম্ভৰো ধম্মে হেতুম্হি ঠিততাতি ধম্মট্ঠিততা. অসতি অসম্ভৰো ধম্মে নিযততাতি ধম্মনিযামতাতি এৰং ফলেন হেতুং ৰিভাৰেতি. তং ‘‘ঠিতাৰ সা ধাতূ’’তিআদিনা (সং. নি. ২.২০) ৰুত্তং ইদপ্পচ্চযতং অভিসম্বুজ্ঝতি পচ্চক্খকরণেন অভিমুখং বুজ্ঝতি যাথাৰতো পটিৰিজ্ঝতি. অভিসমেতীতি তস্স ৰেৰচনং. আদিতো কথেন্তো আচিক্খতি, উদ্দিসতীতি অত্থো. তমেৰ উদ্দেসং পরিযোসাপেন্তো দেসেতি. যথাউদ্দিট্ঠমত্থং নিদ্দিসনৰসেন পকারেহি ঞাপেন্তা পঞ্ঞপেতি. পকারেহিযেৰ পতিট্ঠপেন্তো পট্ঠপেতি. যথানিদ্দিট্ঠমত্থং পটিনিদ্দিসনৰসেন ৰিৰরতি ৰিভজতি, ৰিৰটঞ্হি ৰিভত্তঞ্চ অত্থং হেতুধারণদস্সনেহি পাকটং করোন্তো উত্তানীকরোতি. উত্তানীকরোন্তো তথাপচ্চক্খভূতং কত্ৰা নিগমনৰসেন পস্সথাতি চাহ.

৫৭২. পচ্চযলক্খণোতি পচ্চযভাৰলক্খণো, পচ্চযোতি ৰা লক্খিতব্বো. পৰত্তিদুক্খস্স অনুবন্ধাপনকিচ্চতায দুক্খানুবন্ধনরসো. নিব্বানগামিমগ্গস্স উপ্পথভাৰতো কুম্মগ্গপচ্চুপট্ঠানো.

সো পনাযং পটিচ্চসমুপ্পাদো. যাৰত্তকেহি পচ্চযেহি যং ফলং উপ্পজ্জনারহং, অৰিকলেহেৰ তেহি তস্স উপ্পত্তি, তদঞ্ঞেন চ তস্স পযোজনং নত্থীতি আহ ‘‘অনূনাধিকেহেৰা’’তি. যথা তং চক্খুরূপালোকমনসিকারেহি চক্খুৰিঞ্ঞাণস্স, এতেন তংতংফলনিপ্ফাদনেন তস্সা পচ্চযসামগ্গিযা তপ্পরতা তথতাতি দস্সেতি. সামগ্গিন্তি সমোধানং, সমৰাযন্তি অত্থো. অসম্ভৰাভাৰতোতি অনুপ্পজ্জনস্স অভাৰতো. পচ্চযসামগ্গিযঞ্হি সতি অনুপ্পজ্জনে তস্সা ৰিতথতা সিযা. অঞ্ঞধম্মপ্পচ্চযেহীতি অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স পচ্চযেহি. অঞ্ঞধম্মানুপ্পত্তিতোতি ততো অঞ্ঞস্স ফলধম্মস্স অনুপ্পজ্জনতো. ন হি কদাচি চক্খুরূপালোকমনসিকারেহি সোতৰিঞ্ঞাণস্স সম্ভৰো অত্থি, যদি সিযা, তস্সা সামগ্গিযা অঞ্ঞথতা নাম সিযা, ন চেতং অত্থীতি ‘‘অনঞ্ঞথতা’’তি ৰুত্তং. পচ্চযতোতি পচ্চযভাৰতো. পচ্চযসমূহতোতি এত্থাপি এসেৰ নযো.

৫৭৩. ইদপ্পচ্চযা এৰ ইদপ্পচ্চযতাতি তা-সদ্দেন পদং ৰড্ঢিতং, ন কিঞ্চি অত্থন্তরং যথা দেৰো এৰ দেৰতাতি. ইদপ্পচ্চযানং ৰা সমূহো ইদপ্পচ্চযতাতি সমূহত্থং তা-সদ্দমাহ যথা ‘‘জনানং সমূহো জনতা’’তি. ননু চ ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি পুট্ঠেন সতা, আনন্দ, অত্থীতিস্স ৰচনীযং. কিং পচ্চযা জরামরণন্তি ইতি চে ৰদেয্য, জাতিপচ্চযা জরামরণন্তি ইচ্চস্স ৰচনীয’’ন্তি (দী. নি. ২.৯৬) জাতিসদ্দপচ্চযসদ্দসমানাধিকরণেন কিং-সদ্দেন ইদংসদ্দস্স সমানাধিকরণতাদস্সনতো ইদপ্পচ্চযসদ্দস্স কম্মধারযসমাসো দিস্সতি, ন হেত্থ ‘‘ইমস্স পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা’’তি জরামরণস্স, অঞ্ঞস্স ৰা পচ্চযতো জরামরণসম্ভৰপুচ্ছা সম্ভৰতি ৰিদিতভাৰতো, অসম্ভৰতো চ, জরামরণস্স পন পচ্চযপুচ্ছা সম্ভৰতি. পচ্চয-সদ্দেন চ সমানাধিকরণতায ইদং-সদ্দস্স ইমস্মা পচ্চযাতি পচ্চযপুচ্ছা যুজ্জতি. সা চ সমানাধিকরণতা বাহিরত্থসমাসেপি লব্ভতি. ততো চ অঞ্ঞপদত্থৰচনিচ্ছাভাৰে কম্মধারযসমাসো লব্ভতি.

সামিৰচনসমাসে পন সমানাধিকরণতা নত্থীতি ন কথঞ্চি কম্মধারযসমাসসম্ভৰোতি? নযিদমেৰং ৰচনিচ্ছন্তরভাৰতো. পটিচ্চসমুপ্পাদৰচনিচ্ছা হেসা ‘‘ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি এত্থ. ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণ’’ন্তি এত্থ পন জরামরণস্স পচ্চযমত্তপরিপুচ্ছা, তস্মা যথা ইদং-সদ্দস্স পটিচ্চসমুপ্পাদৰিসেসনতা, পুচ্ছিতব্বপচ্চযৰিসেসনতা চ হোতি, তথা সমাসৰিকপ্পো এত্থ, তত্থ চ কাতব্বোতি ন সমাসন্তরদস্সনং সামিৰচনসমাসবাধকং. কস্মা পনেত্থাপি কম্মধারযসমাসো ন ইচ্ছিতোতি? হেতুপ্পভৰানং হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি ইমস্সত্থস্স কম্মধারযসমাসে অসম্ভৰতো, ‘‘ইমস্স অত্তনো পচ্চযানুরূপস্স অনুরূপো পচ্চযো ইদপ্পচ্চযো’’তি ইমস্স চ অত্থস্স ইচ্ছিতত্তা. যো পনেত্থ ইদং-সদ্দেন গহিতো অত্থো, সো ‘‘অত্থি ইদপ্পচ্চযা জরামরণ’’ন্তি এত্থ জরামরণগ্গহণেনেৰ গহিতোতি ইদং-সদ্দো পটিচ্চসমুপ্পন্নতো অভস্সিত্ৰা অঞ্ঞাসম্ভৰতো পচ্চযে অৰতিট্ঠতি, তস্মা তত্থ কম্মধারযসমাসো. এত্থ পন ইদং-সদ্দস্স ততো পরিচ্চজনকারণং নত্থীতি সামিৰচনসমাসো এৰ. এৰম্পি ন ইদপ্পচ্চযো এৰ ইদপ্পচ্চযভাৰো ভৰিতুং যুত্তোতি ইদপ্পচ্চযতায পটিচ্চসমুপ্পাদতানুপপত্তীতি? নাযং দোসো অত্থন্তরাভাৰতোতি ৰুত্তোৰাযমত্থো.

অথ ৰা পন হোতু ইদপ্পচ্চযভাৰো ইদপ্পচ্চযতাতি. ভাৰোতি চেত্থ অৰিনাভাৰিফলং পতি হেতুনো সত্ৰং. তথা হি ইদপ্পচ্চয-সদ্দো জাতিআদীসু নিরুল়্হো. তঞ্চ ইদপ্পচ্চযসত্ৰং ইদপ্পচ্চযতো অঞ্ঞং নত্থি. যদি অঞ্ঞং সিযা, তং অৰিজ্জমানং সিযা. ন হি সতা অঞ্ঞং ৰিজ্জমানং হোতি. অথ সত্ৰং সং নাম, যস্স সতো ভাৰো, তং অসং নাম সিযা. ন হি তং সত্ৰং সভাৰং সত্ৰতো অঞ্ঞত্তা, তস্মা সতো ভাৰো সত্ৰন্তি নিদ্দেসো ন যুজ্জতি. ন চ সং-সম্বন্ধেন অসং সং নাম হোতি, পগেৰ সং-সম্বন্ধেন. অসতি চ সদিতিগ্গহণং ৰিপরীতগ্গাহোতি ন গহণতো সংসিদ্ধি. সদিসকপ্পনাযঞ্চ মাণৰকস্স সীহভাৰো ৰিয ন অসতো সং-সভাৰতা. যস্মা পন ইদপ্পচ্চযভাৰো যথাৰুত্তং সত্ৰং, ন অসত্ৰং. নাপি যস্স তং সত্ৰং, তদসং, তস্মা ইদপ্পচ্চযভাৰো ইদপ্পচ্চযসরূপং সভাৰন্তরেহি ৰিনিৰত্তভাৰদস্সনত্থং ইমস্সাযন্তি ৰিসেসেত্ৰা ইদপ্পচ্চযতাতি ৰুত্তন্তি ন ইদপ্পচ্চযতায পটিচ্চসমুপ্পাদভাৰাসম্ভৰো.

পটিচ্চ সমুপ্পজ্জতি এতস্মাতি পটিচ্চসমুপ্পাদোতি তস্সাপি হেতুঅত্থভাৰতো জাতিআদিপদানং এৰমেৰ হেতুভাৰৰাচকতায হেতুপধানতা যোজেতব্বা হেতুপ্পভৰানং হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি কত্ৰা. তথা হি ‘‘দসবলসমন্নাগতো, ভিক্খৰে, তথাগতো চতূহি ৰেসারজ্জেহি সমন্নাগতো আসভং ঠানং পটিজানাতি, পরিসাসু সীহনাদং নদতি, ব্রহ্মচক্কং পৰত্তেতি, ইমস্মিং সতি ইদং হোতি যাৰ ‘এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স নিরোধো হোতী’’’তি (সং. নি. ২.২১-২২) অনেন সীহনাদসুত্তেন পকাসিতো এৰমত্থো. ‘‘কিং ৰাদী পনাযস্মতো সত্থা কিমক্খাযী’’তি পুট্ঠেন আযস্মতা অস্সজিত্থেরেন –

‘‘যে ধম্মা হেতুপ্পভৰা, তেসং হেতুং তথাগতো আহ;

তেসঞ্চ যো নিরোধো, এৰংৰাদী মহাসমণো’’তি. (মহাৰ. ৬০; অপ. থের ১.১.২৮৬) –

ৰুত্তো. তেন ৰিঞ্ঞাযতি হেতুপ্পভৰানং হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি. সেসমেত্থ ৰত্তব্বং পরতো আৰি ভৰিস্সতি.

৫৭৪. পটিচ্চাতি তং তং কারণং নিস্সায. সম্মাতি অৰিপরীতং অনিচ্চতো অনিচ্চস্স উপ্পাদোতি কত্ৰা. নিচ্চতো হি কারণতো ফলস্স উপ্পাদো ৰিপরীতো. তেনাহ ‘‘তিত্থিয…পে… নিরপেক্খো’’তি. ‘‘উপ্পাদো পঞ্ঞাযতী’’তি (সং. নি. ৩.৩৮; অ. নি. ৩.৪৭; কথা. ২১৪) এৰং ৰুত্তসঙ্খতলক্খণতো অঞ্ঞো ‘‘পচ্চযতো খণতো’’তি এত্থ ৰুত্তপচ্চযলক্খণো একো আকারো উপ্পাদোতি তেসং অধিপ্পাযো. যং সন্ধায তে ‘‘জাতিআদীনং হেতৰো জাতিআদযো’’তি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং, নিব্বত্তিলক্খণৰিনিমুত্তস্স তাদিসস্স কস্সচি অভাৰতো. তেনাহ ‘‘তং ন যুজ্জতী’’তিআদি. গম্ভীরনযাসম্ভৰতোতি গম্ভীরানং নযানঞ্চ অসম্ভৰতো. সদ্দভেদতোতি সদ্দৰিনাসতো সদ্দাযোগতো. সুত্তং নত্থি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদং ৰো, ভিক্খৰে, দেসেস্সামী’’তিআদিসুত্তপদেহি (সং. নি. ২.১, ২০) উপ্পাদমত্তস্স অপ্পকাসিতত্তা. অযমেৰ হি অত্থো হেট্ঠা দস্সিতো ইদানিপি দস্সীযতি. তং উপ্পাদমত্তং. ৰিহরামি তস্মিং পঠমাভিসম্বুদ্ধকালেতি অধিপ্পাযো. ৰিহরামীতি ৰা কালৰিপল্লাসেন ৰুত্তং, ৰিহাসিন্তি অত্থো. তত্রাতি তস্মিং পদেসৰিহারে. পচ্চযাকারদস্সনেনাতি যেনাকারেন পচ্চযধম্মো পচ্চযুপ্পন্নস্স পচ্চযো হোতি, সো পচ্চযাকারো পচ্চযভাৰো, তস্স দস্সনেন. ইধ পন ৰেদনানং পচ্চযভাৰো অধিপ্পেতো. তেনাহ ‘‘মিচ্ছাদিট্ঠিপচ্চযাপি ৰেদযিত’’ন্তিআদি. ৰেদনানংযেৰ হি পচ্চযং পস্সন্তেন ৰুত্তৰিহারো পটিচ্চসমুপ্পাদস্স একদেসমেৰ পস্সতো ৰিহারোতি কত্ৰা পদেসৰিহারো জাতো, অনন্তনযসমন্তপট্ঠানমনসিকারো পঠমাভিসম্বুদ্ধৰিহারো. তঞ্হি নিপ্পদেসতো পচ্চযাকারদস্সনন্তি একে. পদেসৰিহারসুত্তৰিরোধো আপজ্জতি তস্স ৰেদনানং পচ্চযধম্মমনসিকারৰিভাৰনতো.

লোকো সমুদেতি এতস্মাতি লোকসমুদযো, অৰিজ্জাদিকো পচ্চযগণো, ন লোকসমুদযমত্তং. তেনাহ ‘‘অনুলোমপটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি. নত্থিতাতি সব্বসো অভাৰো, নরন্ৰযৰিনাসো উচ্ছেদোতি অত্থো. নত্থিতাসহচরণতো পন উচ্ছেদদিট্ঠি নত্থিতাতি অধিপ্পেতা. পচ্চযানুপরমো পচ্চযানং অৰিচ্ছেদো. যথা হি অতীতহেতুপঞ্চকসন্নিস্সযেন এতরহিফলপঞ্চকং ৰিয হেতুপঞ্চকম্পি হোতি, এৰং এতরহিহেতুপঞ্চকসন্নিস্সযেন আযতিংফলপঞ্চকম্পি ভৰিস্সতি. তেনাহ ‘‘পচ্চযানুপরমে ফলানুপরমতো’’তি.

তং গম্ভীরত্তং উপ্পাদমত্তে নত্থি অসভাৰধম্মত্তা. একত্তনযাদযো নযা সভাৰধম্মেসু লব্ভমানতো উপ্পাদমত্তে কথঞ্চিপি ন লব্ভেয্যুন্তি আহ ‘‘নযচতুক্কং উপ্পাদমত্তে নত্থী’’তি.

৫৭৫. সমানে কত্তরীতি একস্মিংযেৰ কত্তরি উপ্পজ্জনকিরিযায যো কত্তা, তস্মিংযেৰ পচ্চযনকিরিযায চ কত্তুভূতেতি অত্থো. যথা ‘‘ন্হত্ৰা ভুঞ্জতি, ভুত্ৰা সযতী’’তি. ‘‘পুব্বকালে’’তি ইদঞ্চ ত্ৰাসদ্দন্তানং পদানং যেভুয্যেন পুরিমকালকিরিযায দীপনতো ৰুত্তং, ন ইধ পটিচ্চসদ্দস্স পুরিমকালত্থত্তা. এৰঞ্হি ‘‘চক্খুং পটিচ্চা’’তি নিদস্সনৰচনং নিদস্সিতব্বেন সংসন্দেয্য. অথ ৰা কামঞ্চেত্থ উভিন্নং কিরিযানং সমকালতা উপ্পজ্জনকিরিযায পুব্বে পচ্চযনকিরিযায অসম্ভৰতো, তথাপি ফলকিরিযায হেতুকিরিযা পুরিমকালো ৰিয ৰোহরিতুং যুত্তা. এৰমেত্থ হেতুফলৰৰত্থানং সুপাকটং হোতীতি উপচারসিদ্ধং পুরিমকালং গহেত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পুব্বকালে’’তি. অত্থসিদ্ধিকরোতি ৰাক্যত্থপটিৰিঞ্ঞত্তিকরো. পটিচ্চসমুপ্পাদোতি হি এত্থ ৰাক্যত্থাৰবোধো ইধ অত্থসিদ্ধীতি অধিপ্পেতো. পযুজ্জমানো পটিচ্চসদ্দো উপ্পাদসদ্দেন ৰুচ্চমানস্স সমানস্স ‘‘কত্তু অভাৰতো’’তি পদং আনেত্ৰা যোজেতব্বং. অযঞ্হেত্থ অত্থো ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীসু (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫-৪২৬; সং. নি. ২.৪৩-৪৪; ২.৪.৬০; কথা. ৪৬৫) পচ্চযনকিরিযায, উপ্পজ্জনকিরিযায চ ৰিঞ্ঞাণমেৰ কত্তাতি সমানকত্তুকতা লব্ভতি.

‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি এত্থ পন উপ্পাদসদ্দস্স ভাৰসাধনতায কিরিযাৰ ৰুত্তাতি সমানকত্তুলক্খণো সদ্দপ্পযোগো ন সম্ভৰতীতি. তেনাহ ‘‘সদ্দভেদং গচ্ছতী’’তি, অপসদ্দপ্পযোগো হোতীতি অত্থো. ন চেত্থ পরাৰরযোগো (পাণিনী ৩.৪.২০) ‘‘অপ্পত্ৰা নদিং পব্বতো, অতিক্কম্ম পব্বতং নদী’’তিআদীসু ৰিয, নাপি লক্খণহেতুআদিপযোগো ‘‘সীহং দিস্ৰা ভযং হোতি, ঘতং পিৰিত্ৰা বলং জাযতে, ‘ধ’ন্তি কত্ৰা দণ্ডো পতিতো’’তিআদীসু ৰিয. নেৰেত্থ সদ্দভেদো. ন হি হত্থতলে আমলকং ৰিয সব্বঞ্ঞেয্যং পচ্চক্খং কত্ৰা ঠিতানং মহেসীনং ৰচনে অক্খরচিন্তকানং ৰিপ্পলাপো অৰসরং লভতি. লভতু, ৰাক্যত্থেন সদ্দসিদ্ধিতো ‘‘ন্হত্ৰা গমনং, ভুত্ৰা সযন’’ন্তিআদীসু ৰিযাতি. এৰম্পি ন চ কিঞ্চি অত্থং সাধেতি. যদিপি পচ্চেকং পদত্থো লব্ভতি, ৰাক্যত্থো পন ন যুজ্জতি, তস্মা দসদাল়িমাদিৰাক্যানি ৰিয অসম্বন্ধত্থতায নিরত্থকং হোতীতি অধিপ্পাযো.

নামপদে ৰুত্তে অপ্পযুত্তানিপি ‘‘অত্থি, হোতি, ৰিজ্জতী’’তি এৰরূপানি কিরিযাপদানি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বানীতি ঞাযং সন্ধাযাহ ‘‘হোতিসদ্দেন সদ্ধিং যোজযিস্সামা’’তি. ইমেসূতি যথাৰুত্তেসু দেসনাপটিঞ্ঞাপুচ্ছানিগমনৰসেন ৰুত্তেসু পটিচ্চসমুপ্পাদপদেসু. নিদস্সনমত্তঞ্চেতং, অঞ্ঞেসুপি ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদমেৰ সাধুকং যোনিসো মনসি কারোতি. যদিদং ইদপ্পচ্চযতা পটিচ্চসমুপ্পাদো (দী. নি. ২.৬৭; ম. নি. ২.৩৩৭; স. নি. ১.১৭২; মহাৰ. ৭). গম্ভীরো চাযং, আনন্দ, পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি (দী. নি. ২.৯৫; সং. নি. ২.৬০) এৰমাদীসুপি একেনপি সদ্ধিং হোতি-সদ্দো সম্বন্ধং ন গচ্ছতি. যোগং ন গচ্ছতি তথা সম্বন্ধৰসেন অৰুত্তত্তা. ‘‘ন চ উপ্পাদো হোতী’’তি ইদং অসভাৰধম্মত্তা উপ্পাদস্স নিব্বত্তিলক্খণাযোগং সন্ধায ৰুত্তং. যথা হি ৰিনাসস্স ৰিনাসো নত্থি, এৰং উপ্পাদস্স ৰিনাসো ৰিয উপ্পাদোপি নত্থি. যদি সিযা, যেন উপ্পাদেন উপ্পাদো উপ্পাদৰা, সোপি উপ্পাদৰাতি অনৰট্ঠানমেৰ আপজ্জেয্যাতি ৰুত্তোৰাযমত্থো. তেনাহ ‘‘সচে হেয্যা’’তিআদি. যদি এৰং, কথং সমুদযো হোতীতি? নাযং দোসো নিব্বত্তিযা অনধিপ্পেতত্তা. এৰং দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো পাতুভাৰো সম্ভৰতীতি অযঞ্হেত্থ অত্থো, ইধ পন পটিচ্চসমুপ্পাদো হোতীতি তস্স অত্থিভাৰচোদনাতি কত্ৰা হোতি, জাযতীতি নিব্বত্তিচোদনা কতা সিযাতি অধিপ্পাযেন ৰুত্তং ‘‘ন উপ্পাদো হোতী’’তি.

৫৭৬. ইমেসং সঙ্খারাদীনং পচ্চযা ইদপ্পচ্চযা, অৰিজ্জাদযো, তেসং ভাৰো ইদপ্পচ্চযতা. কো পন সো ভাৰোতি আহ ‘‘ভাৰো চ নামা’’তিআদি. তস্সত্থো – যেনাকারেন অৰিজ্জাদযো সঙ্খারাদিপাতুভাৰহেতূ হোন্তি, তস্মিং অৰিজ্জাদীনং পৰত্তিআকারৰিসেসে ৰিকারে পটিচ্চসমুপ্পাদোতি অযং সমঞ্ঞাতি. তেসং ৰাদীনং তং মঞ্ঞনং. হেতুৰচনতোতি হেতুভাৰৰচনতো.

৫৭৭. এত্থাতি পটিচ্চসমুপ্পাদপদে. সমুপ্পাদপধানৰচনৰিঞ্ঞেয্যো সসত্তিকো হেতু পটিচ্চসমুপ্পাদোতি অৰিপরীতং অত্থং অজানন্তানং অঞ্ঞত্থ সমুপ্পাদসদ্দস্স ভাৰসাধনস্স দস্সনতো তথা ইধাপি ব্যঞ্জনচ্ছাযায উপ্পাদোযেৰাযং ৰুত্তো, ন হেতূতি যা সঞ্ঞা উপ্পজ্জতি, সা ইমস্স পটিচ্চসমুপ্পাদপদস্স এৰং ইদানি ৰুচ্চমানাকারেন অত্থং গহেত্ৰা ৰূপসমেতব্বা ৰিনোদেতব্বা.

দ্ৰেধাতি গাথায অযং সঙ্খেপত্থো – যস্মা অত্তনো পচ্চযৰসেন পৰত্তো পচ্চযুপ্পন্নধম্মসমূহো পচ্চেতব্বতো পটিচ্চো চ সো সহ উপ্পজ্জনতো সমুপ্পাদো চ, পটিচ্চ ৰা কারণসামগ্গিং অপচ্চক্খায সহ উপ্পজ্জনতো এৰাতি চ এৰং দ্ৰেধা ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ইদং ৰচনং ইচ্ছিতব্বং, তস্মা তস্স পচ্চযধম্মোপি ফলূপচারেন পটিচ্চসমুপ্পাদো ইচ্চেৰ ৰুত্তোতি.

পচ্চযতাযাতি পচ্চযসমূহতো. পৰত্তোতি নিব্বত্তো. ধম্মসমূহোতি পচ্চযুপ্পন্নধম্মপুঞ্জো. পতীযমানোতি ঞাণগতিযা অভিমুখং উপেযমানো, অভিসমিযমানোতি অত্থো. হিতায সুখায চাতি লোকুত্তরহিতায, লোকুত্তরসুখায চ. সহ উপ্পজ্জতি একেকস্স কদাচিপি উপ্পত্তিযা অভাৰতো. সম্মা উপ্পজ্জতি অহেতুতো, ৰিসমহেতুতো চ অনুপ্পজ্জনতো. সহ উপ্পজ্জতীতি একজ্ঝং উপ্পজ্জতি অন্তমসো অট্ঠন্নং ধম্মানং উপ্পজ্জনতো. ন পচ্চক্খাযাতি অপটিক্খিপিত্ৰা, অত্তনো পচ্চযভূতধম্মসমুদাযেন কেনচি ন ৰিনাতি অত্থো. তস্সাতি য্ৰাযং ‘‘পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি ৰুত্তো পচ্চযুপ্পন্নধম্মসমূহো, তস্স অযং অৰিজ্জাদিকো হেতুসমূহো. ‘‘তপ্পচ্চযত্তা’’তি এতেন পটিচ্চসমুপ্পাদপচ্চযে পটিচ্চ সমুপ্পাদসমঞ্ঞাতি দস্সেতি. তেনাহ ‘‘যথা লোকে’’তিআদি. যথা হি লোকে ‘‘পিত্তং মথিতং, সূরা দধি, তিপুসং জরো, সেম্হো গুল়ো, আযু ঘত’’ন্তি চ পচ্চযো ফলৰোহারেন ৰুচ্চতি, এৰং ফলূপচারেন পটিচ্চসমুপ্পাদো ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.

৫৭৮. পটিচ্চ-সদ্দে পটি-সদ্দো অভিমুখত্থো, ইচ্চ-সদ্দো গম্মত্থোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘পটিমুখমিতো’’তি. কস্স পন পটিমুখং, কেন ৰা ইতো, কো ৰা ইতোতি চোদনত্তযে পচ্ছিমং ৰিস্সজ্জেন্তো ‘‘হেতুসমূহো’’তি আহ. তস্মিঞ্হি ৰিস্সট্ঠে হেতুসমূহো নাম পচ্চযসামগ্গীতি তত্থ অঞ্ঞমঞ্ঞস্স পটিমুখং, অঞ্ঞমঞ্ঞেনেৰ চ ইতোতি ৰিস্সট্ঠোৰাযমত্থো হোতীতি. সহিতেতি সমুদিতে অৰিনিব্ভুত্তে. সোতি হেতুসমূহো. সমুপ্পাদো ইতি ৰুত্তোতি যোজনা.

পাতুভাৰাযাতি উপ্পাদায. কামং পাল়িযং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তি (সং. নি. ২.১; উদা. ১; মহাৰ. ১; নেত্তি. ২৪; ৰিভ. ২২৫) অৰিজ্জাৰ পচ্চযভাৰেন ৰুত্তা, তথাপি ন অৰিজ্জা একাৰ পচ্চযো হোতি, অথ খো সহজাতধম্মৰত্থুআরম্মণাদযো, যোনিসোমনসিকারাদযো, তণ্হুপাদানাদযো চ ধম্মা যথারহং সঙ্খারুপ্পাদনে অৰিজ্জায সহকারীকারণং হোন্তিযেৰ. এৰং সঙ্খারাদযোপি ৰিঞ্ঞাণাদীনন্তি আহ ‘‘অৰিজ্জাদিএকেকহেতুসীসেন নিদ্দিট্ঠো হেতুসমূহো’’তি. সাধারণফলনিপ্ফাদকট্ঠেনাতি তংসমূহপরিযাপন্নানং হেতুধম্মানং সাধারণস্স ফলস্স নিব্বত্তকভাৰেন. অৰেকল্লট্ঠেনাতি অনূনভাৰেন. তস্মিঞ্হি হেতুসমূহে একচ্চাসাধারণঞ্চেতং ফলং, একচ্চেহেৰ চ নিব্বত্তেতব্বং সিযা, সব্বেসং তেসং পচ্চযধম্মানং অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খা নত্থীতি পটিমুখগমনাভাৰতো পটিচ্চত্থো ন পরিপূরেয্যাতি. সামগ্গিঅঙ্গানন্তি পচ্চযসামগ্গিযা অঙ্গভূতানং, সমূহীনন্তি অত্থো. নিদ্ধারণে চেতং সামিৰচনং. ফলধম্মানং সহিততা নাম ৰিসুং অভাৰো, ন হেতুধম্মানং ৰিয অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খাতি আহ ‘‘অঞ্ঞমঞ্ঞং অৰিনিব্ভোগৰুত্তিধম্মে’’তি অৰিনিব্ভোগগ্গহণঞ্চেত্থ রূপধম্মানম্পি সঙ্গণ্হনত্থং. অঞ্ঞথা সম্পযুত্তধম্মেতি ৰুচ্চেয্য.

৫৭৯. পচ্চযতাতি অযং অৰিজ্জাদিকো পচ্চযসমূহো. অঞ্ঞোঞ্ঞন্তি অঞ্ঞমঞ্ঞং. পটিচ্চাতি নিস্সায সহকারীকারণং লদ্ধা. সমন্তি অৰিসমং অৰেকল্লেন. সহাতি একজ্ঝং. ধম্মেতি অত্তনো পচ্চযুপ্পন্নধম্মে. যস্মা উপ্পাদেতি, ততোপি তস্মাপি. এৰং পটিচ্চসমুপ্পাদোতি মুনিনা ভগৰতা ভাসিতাতি যোজনা. ন অপটিচ্চ পটিচ্চেৰাতি অৰধারণত্থং দস্সেন্তো গাথাযং এৰ-কারো লুত্তনিদ্দিট্ঠোতি দস্সেতি.

একেকদেসন্তি ফলসমুদাযস্স একদেসেকদেসং, ভাগসোতি অত্থো. পুব্বাপরভাৰেনাতি পটিপাটিযা. সব্বমেতং রূপারূপকলাপুপ্পাদনং সন্ধায ৰুত্তং. অত্থানুসারৰোহারকুসলেনাতি পরমত্থধম্মানুগতৰোহারনিপুণেন.

৫৮০. পুরিমেন পদেনাতি যোজনা. সস্সতাদীনন্তি সস্সতভাৰাদীনং, সস্সতৰাদাদীনং ৰা. সস্সতসহচরিতা হি ৰাদাপি সস্সতাদযোতি ৰুচ্চন্তি যথা ‘‘দুক্খদেসনা দুক্খ’’ন্তি. উচ্ছেদাদীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ৰিঘাতো ৰিনাসো, পহানন্তি অত্থো. ঞাযোতি অন্তদ্ৰযৰিরহিতা মজ্ঝিমা পটিপত্তি.

পৰত্তিধম্মানন্তি পৰত্তিভূতানং ধম্মানং, কিলেসৰট্টাদীনন্তি অত্থো. ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদিনযপ্পৰত্তো (দী. নি. ১.৩১) সস্সতৰাদো. ‘‘নত্থি হেতু, নত্থি পচ্চযো সত্তানং সংকিলেসাযা’’তিআদিনযপ্পৰত্তো (দী. নি. ১.১৬৮; ম. নি. ২.১০১, ২২৭; সং. নি. ৩.২১২) অহেতুৰাদো. পকতি অণুকালাদিৰসেন লোকো পৰত্ততীতি এৰং পৰত্তো ৰিসমহেতুৰাদো. ইস্সরপুরিসপজাপতিৰাদা ৰসৰত্তিৰাদা. অহেতুৰাদগ্গহণেনেৰ চেত্থ সভাৰনিযতি যদিচ্ছাৰাদানম্পি সঙ্গহো দট্ঠব্বো. কেচি পন ‘‘চক্খু এৰ চক্খুস্স কারণ’’ন্তি এৰমাদিকো ৰিসমহেতুৰাদো. ইস্সরাদিৰাদো অহেতুৰাদন্তোগধো. সভাৰেনেৰ ধম্মা পৰত্তন্তীতি ৰাদো ‘‘ৰসৰত্তিৰাদো’’তি ৰদন্তি. কিং হি পচ্চযসামগ্গিযা পযোজনন্তি অধিপ্পাযো. সমুপ্পাদপদেন পরিদীপিতো হোতীতি যোজনা. পরিদীপনস্স পন অৰিপরীতকারণং দস্সেতুং ‘‘পচ্চযসামগ্গিযং ধম্মানং উপ্পত্তিতো’’তি ৰুত্তং. ৰিহতাতি অব্ভাহতা. ‘‘পুরিমপুরিমপচ্চযৰসেনা’’তি ইমিনা অৰিচ্ছেদৰসেন পৰত্তমানং উচ্ছেদদিট্ঠিনিৰত্তকং হেতুফলপবন্ধং দস্সেতি. তেনাহ ‘‘কুতো উচ্ছেদো’’তি. উচ্ছেদাভাৰকথনেনেৰ চেত্থ উচ্ছেদৰাদস্সাপি অভাৰং দস্সেতীতি দট্ঠব্বং.

তস্সা তস্সা পচ্চযসামগ্গিযাতি তস্মিং তস্মিং হেতুপচ্চযসমৰাযে. সন্ততিং অৰিচ্ছিন্দিত্ৰাতি হেতুফলপবন্ধসঙ্খাতস্স সন্তানস্স অৰিচ্ছিন্দনেন. তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং সম্ভৰতো উপ্পজ্জনতো সস্সতুচ্ছেদসঙ্খাতং অন্তদ্ৰযং অনুপগ্গম্ম যথাসকং পচ্চযেহি অনুরূপফলুপ্পত্তি ইধ মজ্ঝিমপটিপদাতি অধিপ্পেতা. কম্মৰট্টস্স, ৰিপাকৰট্টস্স চ ভিন্নসভাৰত্তা, ভিন্নকালত্তা চ সো করোতি সো পটিসংৰেদেতীতি ৰাদপ্পহানং. কুসলাকুসলক্খন্ধপ্পৰত্তিযঞ্হি কারকৰোহারো, ৰিপাকক্খন্ধপৰত্তিযং ৰেদকৰোহারোতি. যস্মিং সন্তানে কম্মং নিব্বত্তং, তত্থেৰ তস্স ফলস্স নিব্বত্তনতো অঞ্ঞো করোতি অঞ্ঞো পটিসংৰেদেতীতি ৰাদপ্পহানং. ন হি কতস্স ৰিনাসো, অকতস্স ৰা অব্ভাগমো অত্থি. ‘‘ইত্থী, পুরিসা’’তি ৰোহারেন জনপদনিরুত্তি. তত্থ যস্মা পণ্ডিতাপি লোকে ‘‘পঞ্চক্খন্ধে আনেতু, নামরূপং আগচ্ছতূ’’তি অৰত্ৰা ইত্থী, পুরিসোত্ৰেৰ ৰোহরন্তি, তস্মা ‘‘ইত্থী এৰাযং, পুরিসো এৰাযন্তি অপরিঞ্ঞাতৰত্থুকানং হোতি অভিনিৰেসো. ৰিদ্দসুনো পন পটিচ্চসমুপ্পাদং জানন্তস্স তথা তথা পৰত্তমানে ধম্মে উপাদায পঞ্ঞত্তিমত্ততো তত্থ পরমত্থতো ন অভিনিৰেসোতি আহ ‘‘জনপদনিরুত্তিযা অনভিনিৰেসো’’তি. সমঞ্ঞাযাতি লোকসমঞ্ঞায. অনতিধাৰনন্তি অনতিক্কমনং. ‘‘সত্তো’’তি হি ৰুত্তে ‘‘কো এত্থ সত্তো, কিং রূপং, উদাহু ৰেদনাদযো’’তি ৰিভাগং অকত্ৰা লোকসমঞ্ঞাৰসেনেৰ লোকিযেহি ৰিয লোকিযো অত্থো সমঞ্ঞং অৰিলঙ্ঘন্তেন ৰোহরিতব্বো.

অপরো নযো – পচ্চেতুমরহতীতি পটিচ্চো. যো হি নং পচ্চেতি অভিসমেতি, তস্স অচ্চন্তমেৰ দুক্খৰূপসমায সংৰত্ততি. সম্মা, সহ চ উপ্পাদেতীতি সমুপ্পাদো. পচ্চযধম্মো হি অত্তনো ফলং উপ্পাদেন্তো সম্পুণ্ণমেৰ উপ্পাদেতি, ন ৰিকলং. যে চ ধম্মে উপ্পাদেতি, তে সব্বে সহেৰ উপ্পাদেতি, ন একেকং. ইতি পটিচ্চো চ সো সমুপ্পাদো চাতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. অথ ৰা পটিচ্চ পটিমুখং ইত্ৰা কারণসামগ্গিং অপ্পটিক্খিপিত্ৰা সহিতে উপ্পাদেতীতি পটিচ্চসমুপ্পাদো. পটিমুখগমনঞ্চ পচ্চযস্স কারণসামগ্গিযা অঙ্গভাৰেন ফলস্স উপ্পাদনমেৰ. অপ্পটিক্খিপিত্ৰাতি চ ন ৰিনা তায কারণসামগ্গিযা, অঙ্গভাৰং অগন্ত্ৰা সযমেৰ ন উপ্পাদেতীতি অত্থো. এতেন কারণবহুতা দস্সিতা, ‘‘সহিতে’’তি ইমিনা পচ্চযুপ্পন্নধম্মবহুতা. উভযেনাপি ‘‘একং ন একতো’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. ২.৬১৭) পরতো ৰুচ্চমানো সাসননযো দীপিতো হোতি.

অথ ৰা পটিচ্চ পচ্চেতব্বং পচ্চযং পটিগন্ত্ৰা ন ৰিনা তেন সম্বন্ধস্স উপ্পাদো পটিচ্চসমুপ্পাদো (উদা. অট্ঠ. ১). পটিচ্চসমুপ্পাদোতি চেত্থ সমুপ্পাদপ্পধানৰচনৰিঞ্ঞেয্যো সসত্তিকো হেতূতি ৰেদিতব্বো. তত্থ ‘‘পটিচ্চা’’তি ৰুত্তে কিং পটিচ্চাতি ৰত্তব্বন্তি আহ ‘‘পচ্চেতব্ব’’ন্তি. সো চ পচ্চযধম্মোতি কত্ৰা ৰুত্তং ‘‘পচ্চয’’ন্তি. ইদানি পটিচ্চসদ্দস্স অত্থমাহ ‘‘পটিগন্ত্ৰা’’তি. কারণস্স সভাৰেন তপ্পটিলাভগতিযা পত্ৰা. কথং ন ৰিনা তেন? সতি এৰ তস্মিং, তস্স চ ফলস্স উপ্পাদতো এৰ, ন অঞ্ঞথা. অসতি, নিরোধতো চাতি অযং পচ্চযট্ঠিতি পটিচ্চসদ্দস্স অত্থো. তেনাযং পটিচ্চসদ্দো যথা ‘‘ইমস্মিং সতি ইমস্সুপ্পাদো’’তি এতে সদ্দা ভুম্মনিস্সক্কৰচনজোতনীযেন ইদং-সদ্দৰচনীযস্স হেতুমতো হেতুআযত্তভাৰেন ভাৰুপ্পাদুত্তরকিরিযাপেক্খেন যাযস্স তদাযত্ততা, তায সমত্থতায হেতুং ৰদন্তি, এৰং গন্ত্ৰা-সদ্দন্তরৰচনীযেন তংৰিঞ্ঞেয্যস্সেৰ পচ্চযনকিরিযাকত্তুহেতুমতো হেতুপচ্চযনেন হেতুআযত্তভাৰেন সমুপ্পাদুত্তরকিরিযাপেক্খেন যাযস্স তদাযত্ততা, তায সমত্থতায হেতুমাহ. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘অৰিজ্জা পটিচ্চ, সঙ্খারা পটিচ্চসমুপ্পন্না’’তিআদি (পটি. ম. ১.৪৬) সঙ্খারপিটকে ৰুত্তং. সমত্থতা চেত্থ নিদানাদিভাৰো. সো চ তদৰিনাভাৰিফলং পতি সত্ৰমেৰ. সম্বন্ধস্সাতি চ সংযোজনানুরূপতাৰসেন জাতিআদিনা সম্বন্ধস্স জরামরণাদিপচ্চযুপ্পন্নস্স. উপ্পাদোতি উপ্পজ্জনং. যদি এৰং কথং পটিচ্চসদ্দপ্পযোগো, ননু সমানকত্তুকানং পুব্বকালে ঈদিসো সদ্দপ্পযোগোতি? ‘‘ভুত্ৰা গচ্ছতি, কসিত্ৰা ৰপতী’’তিআদীসু সচ্চমেতং, তং পন যেভুয্যৰসেন দট্ঠব্বং সমানাপরকালে, অসমানকত্তুকে চ দস্সনতো. সমানকালে তাৰ –

‘‘অন্ধকারং নিহন্ত্ৰান, উদিতাযং দিৰাকরো;

ৰণ্ণপঞ্ঞাৰভাসেহি, ওভাসেত্ৰা সমুগ্গতো’’তি. –

উদাহরণং. কেচি পন ‘‘মুখং ব্যাদায সযতি, অক্খীনি পরিৰত্তেত্ৰা পস্সতী’’তি উদাহরন্তি. অপরে ‘‘নিসজ্জ অধীতে, ঠত্ৰা কথেতী’’তি.

তত্থ ব্যাদানপরিৰত্তনুত্তরকালভাৰিসযনদস্সনকিরিযাপেক্খা পুব্বুত্তরকালতা অত্থি, সা চ ভেদানুপলক্খণা কেহিচি ন লক্খীযতি. ‘‘নিসজ্জ অধীতে, ঠত্ৰা কথেতী’’তি চ সমানকালতাযপি অজ্ঝেনকথনেহি পুব্বেপি নিসজ্জট্ঠানানি হোন্তীতি সক্কা পুব্বুত্তরকালতা সম্ভাৰেতুং, তস্মা পুরিমানিযেৰ উদাহরণানি যুত্তানি. উদযসমকালমেৰ হি তন্নিৰত্তনিযনিৰত্তনন্তি. অপরকালে ‘‘দ্ৰারমাৰরিত্ৰা পৰিসতি, আৰরিত্ৰা নিক্খমতী’’তি. কেচি পন ‘‘ডক্কচ্চ পতিতো দণ্ডো’’তি উদাহরন্তি. অভিঘাতভূতসহজাতায পন অভিঘাতজসদ্দস্স সমানকালতা এত্থ লব্ভতি, তস্মা ইধাপি পুরিমানিযেৰ উদাহরণানি যুত্তানি. পুরিমতাৰচনিচ্ছাৰসেনেৰ পন লক্খণহেতুকিরিযানং লক্খণহেতুভাৰৰচনিচ্ছাতি লক্খণভাৰতো পুরিমকালো ইচ্চেৰ ‘‘নিহন্ত্ৰানা’’তি সদ্দসিদ্ধি ইচ্ছিতা, এৰঞ্চ পচ্চযনকিরিযা সমুপ্পজ্জনকিরিযায পুরিমিকাৰাতি পটিচ্চ-সদ্দসিদ্ধি. তত্থ যুত্তং পচ্চক্খতো কত্তুদস্সনতো. ইধ পন তদভাৰতো ন যুত্তন্তি চে? নাযং দোসো. ইধাপি অনুমানতো সিদ্ধো. জরামরণাদিকো কত্তা অত্থেৰ ‘‘ঞত্ৰা কিরিযতো ৰয’’ন্তি এৰমাদিপযোগদস্সনতো অৰস্সং অনুমিযমানেন কত্তুনা ঈদিসো সদ্দপযোগো ইচ্ছিতব্বো. অসমানে পন কত্তরি ‘‘পিসাচং দিস্ৰা ভযং হোতি, পঞ্ঞায চস্স দিস্ৰা আসৰা পরিক্খীণা হোন্তী’’তি (ম. নি. ১.২৭১; ২.১৮২; পু. প. ২০৪) এৰমাদি ৰেদিতব্বং. যথা চ তত্থ পিসাচদস্সনাদিপুরিসব্যাপারো, এৰমিধাপি পচ্চযনং পচ্চযব্যাপারো অত্তনো ফলুপ্পাদনং, তঞ্চ সত্ৰং সমুপ্পাদোৰাতি ‘‘পচ্চযে সতি, পচ্চযস্স উপ্পাদা’’তি পচ্চযনস্স সমুপ্পাদহেতুতায গমকো সমানস্স কত্তু অভাৰেপি পটিচ্চ-সদ্দো সিদ্ধোতি ৰেদিতব্বো. যদি পটিচ্চসম্বন্ধস্স উপ্পাদো পটিচ্চসমুপ্পাদো, কথং পচ্চযো পটিচ্চসমুপ্পাদোতি? হেট্ঠা ৰিচারিতোৰাযমত্থো. অপিচ যোযং সমুপ্পাদ-সদ্দৰিভাৰিতানং পচ্চযুপ্পন্নানং পটিচ্চসদ্দৰিভাৰিতো সসত্তিকো হেতু অধিপ্পেতো, তস্স সমুপ্পাদাভিমুখতায পধানৰচনৰিঞ্ঞেয্যসভাৰত্তা তথা ৰুত্তোতি.

কিং পন কারণং সমুপ্পাদপধানেন ৰচনেন সমুপ্পাদস্স হেতু ৰেদিতব্বো, ন পন সহেতুকো সমুপ্পাদো এৰাতি? ৰুচ্চতে – দিট্ঠস্স দুক্খস্স যো পচ্চযো পচ্চযনিদ্দেসেন তস্স ৰিভাৰিতত্তা. কথং? যথাহ –

‘‘ইধ, ভিক্খৰে, ভিক্খু পরিৰীমংসমানো পরিৰীমংসতি ‘যং খো ইদং অনেকৰিধং নানপ্পকারকং দুক্খং লোকে উপ্পজ্জতি জরামরণং, ইদং নু খো দুক্খং কিং নিদানং কিং সমুদযং কিং জাতিকং কিং পভৰং, কিস্মিং সতি জরামরণং হোতি, কিস্মিং অসতি জরামরণং ন হোতী’তি. সো পরিৰীমংসমানো এৰং পজানাতি ‘যং খো ইদং…পে… ইদং খো দুক্খং জাতিনিদান’’’মিচ্চাদিনা (সং. নি. ২.৫১) –

দিট্ঠস্স দুক্খস্স নিদানং পরিৰীমংসসুত্তে ৰুত্তং. তং পজাননঞ্চ নিদানম্পি ৰিঞ্ঞাতব্বন্তি. যথা চাহ –

‘‘পুব্বে মে, ভিক্খৰে, সম্বোধা অনভিসম্বুদ্ধস্স বোধিসত্তস্সেৰ সতো এতদহোসি ‘কিচ্ছং ৰতাযং লোকো আপন্নো জাযতি চ জীযতি চ মীযতি চ চৰতি চ উপপজ্জতি চ, অথ চ পনিমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং নপ্পজানাতি জরামরণস্স. কুদাস্সু নাম ইমস্স দুক্খস্স নিস্সরণং পঞ্ঞাযিস্সতি জরামরণস্সা’তি…পে… তস্স ময্হং, ভিক্খৰে, যোনিসো মনসিকারা অহু পঞ্ঞায অভিসমযো ‘জাতিযা খো সতি জরামরণং হোতি, জাতিপচ্চযা জরামরণ’’’ন্তি (সং. নি. ২.১০) –

আদিনা দিট্ঠস্স দুক্খস্স পচ্চযৰীমংসাভিসমযা ৰুত্তা. পচ্চযো হি ঞাতব্বো. তদভিসমযাযত্তঞ্চ দুক্খনিস্সরণপজাননন্তি যো চ ঞাতব্বো, সো পৰেদেতব্বোতি পটিচ্চসমুপ্পাদসদ্দো যং যদিদং সমুপ্পাদসদ্দৰিভাৰিতং দিট্ঠং দুক্খং, তং পচ্চযং পটিচ্চেৰ, ন অঞ্ঞথাতি এৰং পচ্চযৰিভাৰনত্থং ৰুচ্চতি. ভৰতি হি ঞাতুং, পৰেদেতুঞ্চ ইচ্ছিতভাৰেন পধানস্সাপি কেনচি ৰিসেসেন ঞাতব্বতায অপ্পধানভাৰেন নিদ্দেসো যথা ‘‘কো সোতাপন্নো, যস্স তীণি সংযোজনানি পহীনানি. কো দেৰদত্তো, যস্স উচ্চতরানি গেহানী’’তি, এৰমিধাপি পচ্চযপচ্চযনপৰেদনট্ঠেন নিদ্দেসে সত্তিৰিসেসেন অত্তনো ফলেন পচ্চনীযতায ঞাতব্বভাৰেন ‘‘পটিচ্চা’’তি পরিযাযেন পচ্চযো ৰুত্তো.

যো চাযং ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিকো নিদ্দেসো, সো চ সকলস্স দুক্খক্খন্ধস্স মূলতো পট্ঠায পচ্চযানং পৰেদনায নিদ্দিট্ঠোতি পরিযোসানেপি ‘‘এৰমেতস্স কেৰলস্স দুক্খক্খন্ধস্স সমুদযো হোতী’’তি এৰং-সদ্দেন সমুগ্ঘাতং দুক্খং দস্সেত্ৰা তস্স যথাৰুত্তে পচ্চযে তংসমুদযাভিমুখে কত্ৰা নিগমিতা পচ্চযা. পটিপদাসুত্তেপি (সং. নি. ২.৩) ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা…পে… সমুদযো হোতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘অযং ৰুচ্চতি, ভিক্খৰে, মিচ্ছাপটিপদা’’তি ৰুত্তং. ন চ পটিচ্চসমুপ্পন্নভাৰেন গহিতং দুক্খং মিচ্ছাপটিপদং, অথ খো দুক্খসমুদযভূতা পচ্চযাতি. যথা চ ‘‘পঞ্চঙ্গিকো সম্মাসমাধি (দী. নি. ৩.৩৩৫), পঞ্চঞাণিকো সম্মাসমাধী’’তি (দী. নি. ৩.৩৫৫) অঙ্গঞাণপটিৰেদনত্থত্তা দেসনায সম্মাসমাধিপধানেহি সদ্দেহি অঙ্গঞাণপটিৰেদনং কতং, এৰমিধাপি সমুপ্পাদপধানেন সদ্দেন পচ্চযপটিৰেদনং কতন্তি ৰেদিতব্বং.

৫৮১. যা পনাযং তন্তীতি সম্বন্ধো. নিক্খিত্তাতি ঠপিতা, দেসিতাতি অত্থো. যথাধিপ্পেতস্স অত্থস্স তননতো তন্তি, গন্থো. ‘‘কিং ৰাদী, ভন্তে, সম্মাসম্বুদ্ধো’’তি পুচ্ছিতেন ‘‘ৰিভজ্জৰাদী, মহারাজা’’তি (পারা. অট্ঠ. ১.ততিযসঙ্গীতিকথা; কথা. অট্ঠ. নিদানকথা) মোগ্গলিপুত্ততিস্সত্থেরেন ৰুত্তত্তা সম্মাসম্বুদ্ধসাৰকা ৰিভজ্জৰাদিনো. তে হি সত্থারা ৰেনযিকাদিভাৰং ৰিভজ্জ ৰুত্তং অনুৰদন্তি, সোমনস্সাদীনং, চীৰরাদীনঞ্চ সেৰিতব্বাসেৰিতব্বভাৰং. সস্সতুচ্ছেদৰাদে ৰা ৰিভজ্জ ৰদন্তি. ‘‘সস্সতো অত্তা চ লোকো চা’’তিআদীনং (দী. নি. ১.৩১) ঠপনীযানং ঠপনতো, রাগাদিক্খযস্স সস্সতস্স, রাগাদিকাযদুচ্চরিতাদিউচ্ছেদস্স চ ৰচনতো, ন পন একংসব্যাকরণীযাদিকে তযো পঞ্হে অপনেত্ৰা ৰিভজ্জব্যাকরণীযমেৰ ৰদন্তি. ৰিভজ্জৰাদীনং মণ্ডলং সমূহো ৰিভজ্জৰাদিমণ্ডলং. ৰিভজ্জৰাদিনো ৰা ভগৰতো পরিসা ৰিভজ্জৰাদিমণ্ডলন্তিপি ৰদন্তি, ৰিভজ্জ ৰা সস্সতুচ্ছেদে উভো অন্তে অনুপগম্ম মজ্ঝিমপটিপদাভূতস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনতো ভগৰা, তদনুৰাদতো তস্স সাৰকা চ ৰিভজ্জৰাদিনোতি. সেসং পুরিমসদিসং.

ওতরিত্ৰাতি ওগাহেত্ৰা, ৰিভজ্জৰাদী হুত্ৰাতি অত্থো. ন হি সযং অৰিভজ্জৰাদী সমানো ৰিভজ্জৰাদীনং অন্তরে ঠানমত্তেন ৰিভজ্জৰাদিমণ্ডলং ওতিণ্ণো নাম হোতি. আচরিযেহি অৰুত্তৰিপরীতত্থদীপনেন তে নঅব্ভচিক্খন্তেন. অৰিজ্জা পুঞ্ঞানেঞ্জাভিসঙ্খারানম্পি হেতু পচ্চযো হোতীতি ৰদন্তো, কথাৰত্থুম্হি পটিক্খিত্তে পুগ্গলৰাদাদিকে চ ৰদন্তো সকসমযং ৰোক্কমতি নাম, তথা অৰোক্কমন্তেন. পরসমযং দোসারোপনব্যাপারৰিরহেন অনাযূহন্তেন. ‘‘ইদম্পি সুত্তং গহেতব্ব’’ন্তি পরসমযং অসম্পিণ্ডেন্তেনাতি কেচি ৰদন্তি. ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা তদেৰিদং ৰিঞ্ঞাণং সন্ধাৰতি সংসরতি অনঞ্ঞ’’ন্তিআদীনি (ম. নি. ১.৩৯৬) ৰদন্তো সুত্তং পটিবাহতি নাম, তথা অপটিবাহন্তেন. ‘‘তথাহং ভগৰতা ধম্মং দেসিতং আজানামি, যথা যেমে অন্তরাযিকা ধম্মা ৰুত্তা ভগৰতা, তে পটিসেৰতো নালং অন্তরাযায (ম. নি. ১.২৩৪; পাচি. ৪১৭, ৪১৮), সুপিনন্তে কতো ৰীতিক্কমো আপত্তিকরো হোতী’’তি চ এৰমাদিং ৰদন্তো ৰিনযং পটিলোমেতি নাম, তব্বিপরিযাযেন তং অনুলোমেন্তেন. পটিলোমেন্তো হি কম্মন্তরং ভিন্দন্তো, ধম্মতঞ্চ ৰিলোমেন্তো কুতো কিলেসৰিনযং অনুলোমেতি. সুত্তে (দী. নি. ২.১৮৭ আদযো; অ. নি. ৪.১৮০) ৰুত্তে চত্তারো মহাপদেসে, অট্ঠকথাযঞ্চ ৰুত্তে সুত্তসুত্তানুলোমআচরিযৰাদঅত্তনোমতিমহাপদেসে ওলোকেন্তেন. তদোলোকনেন হি সুত্তে, ৰিনযে চ সন্তিট্ঠতি নাতিধাৰতি.

ধম্মন্তি পটিচ্চসমুপ্পাদপাল়িং. অত্থন্তি তদত্থং. হেতু, হেতুফলানি ৰা অযমেত্থ হেতু ধম্মো, ইদমেত্থ হেতুফলং অত্থোতি. ধম্মন্তি ৰা ধম্মতং. যথা একে ‘‘উপ্পাদা ৰা তথাগতানং অনুপ্পাদা ৰা তথাগতানং ঠিতাৰ সা ধাতূ’’তি (সং. নি. ২.২০) সুত্তপদস্স অত্থং মিচ্ছা গাহেন্তা ‘‘নিচ্চো পটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি পচ্চযাকারধম্মং মিচ্ছা দীপেন্তি, এৰং অদীপেত্ৰা হেট্ঠা ৰুত্তনযেনেৰ অত্তনো ফলং পতি কারণস্স ৰৰত্থিতসভাৰং দীপেন্তেন. যথা চ একে ‘‘অনিরোধং অনুপ্পাদ’’ন্তিআদিনা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স অত্থং মিচ্ছা গাহেন্তি, এৰং গাহে অকত্ৰা ৰুত্তনযেনেৰ অৰিপরীতং অত্থং সঙ্গাহেন্তেন. ‘‘দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণং অৰিজ্জা’’তি ৰুত্তমত্থং পরিৰত্তেত্ৰা পুন ‘‘পুব্বন্তে অঞ্ঞাণ’’ন্তিআদীহি (ধ. স. ১০৬৭) অপরেহিপি পরিযাযেহিনিদ্দিসন্তেন. ‘‘সঙ্খারা ইমিনা পরিযাযেন ভৰোতি ৰুচ্চন্তি, তণ্হা ইমিনা পরিযাযেন উপাদান’’ন্তিআদিনা নিদ্দিসন্তেনাতি চ ৰদন্তি. পকতিযাতি যথাৰুত্তৰিধানং অনামসিত্ৰা কেৰলমেৰ.

সচ্চন্তি চতুসচ্চং. সত্তোতি সত্তসুঞ্ঞতাতি ৰদন্তি, সত্তসুঞ্ঞেসু পন সঙ্খারেসু সত্তৰোহারো, সত্তত্থকিচ্চসিদ্ধি চ. পচ্চযাকারমেৰ চাতি পচ্চযাকারো এৰ চ, ম-কারো পদসন্ধিকরো. পচ্চযধম্মানং অত্তনোযেৰ ফলস্স পচ্চযভাৰো পটিচ্চসমুপ্পাদোতি অত্থো.

তস্মাতি ৰুত্তনযেন অত্থৰণ্ণনায কাতব্বত্তা, দুক্করত্তা চ পতিট্ঠং নাধিগচ্ছামীতি যত্থ ঠিতস্স ৰণ্ণনা সুকরা হোতি, তস্সা পতিট্ঠাভূতং তং নযং অত্তনোযেৰ ঞাণবলেন নাধিগচ্ছামীতি অত্থো. নিস্সযং পন আচিক্খন্তো ‘‘সাসনং পনিদ’’ন্তিআদিমাহ. ইধ সাসনন্তি পাল়িধম্মমাহ, পটিচ্চসমুপ্পাদমেৰ ৰা. সো হি অনুলোমপটিলোমাদিনানাদেসনানযপটিমণ্ডিতো অব্বোচ্ছিন্নো অজ্জাপি পৰত্ততীতি নিস্সযো হোতি. তদট্ঠকথাসঙ্খাতো চ পুব্বাচরিযমগ্গো. ‘‘তং সুণাথ সমাহিতা’’তি আদরজননে, উস্সাহনে চ কিং পযোজনন্তি চে, তং দস্সেন্তো আহ ‘‘ৰুত্তঞ্হেত’’ন্তিআদি. অট্ঠি কত্ৰাতি অত্থং কত্ৰা. যথা ৰা ন নস্সতি, এৰং অট্ঠিগতং ৰিয করোন্তো অট্ঠিং কত্ৰা. পুব্বকালতো অপরকালে ভৰং পুব্বাপরিযং. ৰিসেসন্তি পঠমারম্ভতো পভুতি খণে খণে ঞাণৰিসেসং, কিলেসক্খযৰিসেসঞ্চ লভতীতি অত্থো.

৫৮২. দেসনাভেদতোতি দেসনাৰিসেসতো. অত্থতো, লক্খণাদিতো, একৰিধাদিতো চ অত্থলক্খণেকৰিধাদিতো. অঙ্গানঞ্চ ৰৰত্থানাতি অৰিজ্জাদীনং দ্ৰাদসন্নং অঙ্গানং ৰৰত্থানদস্সনতো.

কম্মৰিপাককিলেসৰট্টানং মূলকারণত্তা, আদিতো ৰুত্তত্তা চ অৰিজ্জা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলং. তত্থ ৰল্লিযা মূলে দিট্ঠে ততো পভুতি ৰল্লিহরণং ৰিয পটিচ্চসমুপ্পাদস্স মূলে দিট্ঠে ততো পভুতি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনাতি উপমাসংসন্দনা ন কাতব্বা. ন হি ভগৰতো ইদমেৰ দিট্ঠং, ইদং অদিট্ঠন্তি ৰিভজনীযং অত্থি সব্বস্স দিট্ঠত্তা. মূলতো পভুতি পন ৰল্লিহরণং ৰিয মূলতো পভুতি পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা কতাতি ইদমেত্থ সামঞ্ঞং অধিপ্পেতং, বোধনেয্যজ্ঝাসযৰসেন ৰা বোধেতব্বভাৰেন মূলাদিদস্সনসামঞ্ঞং যোজেতব্বং.

তস্সাতি –

‘‘স খো সো, ভিক্খৰে, কুমারো ৰুদ্ধিমন্ৰায ইন্দ্রিযানং পরিপাকমন্ৰায পঞ্চহি কামগুণেহি সমপ্পিতো…পে… রজনীযেহি. সো চক্খুনা রূপং দিস্ৰা পিযরূপে রূপে সারজ্জতি, অপ্পিযরূপে রূপে ব্যাপজ্জতি, অনুপট্ঠিতকাযসতি চ ৰিহরতি পরিত্তচেতসো, তঞ্চ চেতোৰিমুত্তিং পঞ্ঞাৰিমুত্তিং যথাভূতং নপ্পজানাতি, যত্থস্স তে পাপকা অকুসলা ধম্মা অপরিসেসা নিরুজ্ঝন্তি. সো এৰং অনুরোধৰিরোধং সমাপন্নো যং কিঞ্চি ৰেদনং ৰেদেতি সুখং ৰা দুক্খং ৰা অদুক্খমসুখং ৰা, সো তং ৰেদনং অভিনন্দতি অভিৰদতি, অজ্ঝোসায তিট্ঠতী’’তি (ম. নি. ১.৪০৮) –

এৰং ৰুত্তস্স. এৰং সোতদ্ৰারাদীসুপি. তস্স অভিনন্দতোতি সপ্পীতিকতণ্হায অভিমুখভাৰেন নন্দতো. অভিৰদতোতি ‘‘অহো সুখং, অহো সুখ’’ন্তি ৰচীভেদকরণপৰত্তায বলৰতণ্হায ‘‘অহং, মমা’’তি অভিৰদতো. ততো বলৰতিযা মোচেতুং অসক্কুণেয্যতায অজ্ঝোসায তিট্ঠতো. ততোপি বলৰতী পন উপাদানভূতা তণ্হা নন্দী. এত্থ চ অভিনন্দনাদিনা তণ্হা ৰুত্তা, নন্দিৰচনেন তপ্পচ্চযং উপাদানং চতুব্বিধম্পি নন্দিতাতদৰিপ্পযোগতাহি, তণ্হাদিট্ঠাভিনন্দনভাৰেহি চাতি ৰেদিতব্বং.

জাতিপচ্চযা জরামরণন্তিআদিকঞ্চ তত্থেৰ মহাতণ্হাসঙ্খযসুত্তে ৰুত্তং.

ৰিপাকৰট্টভূতে পটিসন্ধিপৰত্তিফস্সাদিকে কম্মসমুট্ঠানঞ্চ ওজং সন্ধায ‘‘চত্তারো আহারা তণ্হানিদানা’’তিআদি ৰুত্তং. ৰট্টূপথম্ভকা পন ইতরেপি আহারা তণ্হাপভৰে তস্মিং অৰিজ্জমানে ন ৰিজ্জন্তীতি ‘‘তণ্হানিদানা’’তি ৰত্তুং ৰট্টন্তি.

৫৮৩. ততো ততোতি চতুব্বিধাসু দেসনাসু ততো ততো দেসনতো. ঞাযপ্পটিৰেধায সংৰত্ততীতি ঞাযোতি মগ্গো, সো এৰ ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদো ‘‘অরিযো চস্স ঞাযো পঞ্ঞায সুদিট্ঠো হোতী’’তি (সং. নি. ২.৪১; ৫.১০২৪) ৰচনতো. সযমেৰ হি সো সমন্তভদ্দকত্তা তথা তথা পটিৰিজ্ঝিতব্বত্তা তায তায দেসনায অত্তনো পটিৰেধায সংৰত্ততি. চতুব্বিধগম্ভীরভাৰপ্পত্তিযাতি ধম্মত্থদেসনাপটিৰেধগম্ভীরেসু পতিট্ঠাধিগমনেন পতিট্ঠিতত্তাতি অত্থো.

সমন্তভদ্দকতা, দেসনাৰিলাসপ্পত্তি চ চতুন্নম্পি দেসনানং সমানং কারণন্তি ৰিসেসকারণং ৰত্তুকামো আহ ‘‘ৰিসেসতো’’তি. অস্সাতি অস্স ভগৰতো দেসনা, অস্স ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দেসনাতি যোজেতব্বং. পৰত্তিকারণৰিভাগো অৰিভত্তসভাৰা অৰিজ্জাদযোৰ, কারণন্তি ৰা গহিতানং পকতিআদীনং, অৰিজ্জাদীনঞ্চ অকারণতা, কারণতা চ. তত্থ সম্মূল়্হা কেচি অকারণং কারণন্তি গণ্হন্তি, কেচি ন কিঞ্চি কারণং বুজ্ঝন্তীতি তেসং যথাসকেহি অনুরূপেহি কারণেহি সঙ্খারাদিপৰত্তিসন্দস্সনত্থং, সংসারপ্পৰত্তিসন্দস্সনত্থন্তি অত্থো. পৰত্তিআদীনৰপটিচ্ছাদিকা অৰিজ্জা আদি, ততো সঙ্খারা উপ্পজ্জন্তি, ততো ৰিঞ্ঞাণন্তি এৰং পৰত্তিযা উপ্পত্তিক্কমসন্দস্সনত্থং, গব্ভসেয্যকাদিৰসেন ৰা তত্থ তত্থ ভৰে অত্তভাৰস্স উপ্পজ্জনানুপুব্বিসন্দস্সনত্থঞ্চ অনুলোমদেসনা পৰত্তাতি. ইতরাসং তদত্থতাসম্ভৰেপি ন তাসং তদত্থমেৰ পৰত্তি অত্থন্তরসব্ভাৰতো. অযং পন তদত্থা এৰাতি এতিস্সা তদত্থতা ৰুত্তা.

অনুৰিলোকযতো যো সম্বোধিতো পুব্বভাগে তংতংপচ্চযুপ্পন্নাৰবোধসঙ্খাতো পুব্বভাগপটিৰেধো পৰত্তো, তদনুসারেন তদনুগমেন জরামরণাদিকস্স জাতিআদিকারণং যং অধিগতং, তস্স সন্দস্সনত্থং অযং পটিলোমদেসনা পৰত্তা. অনুৰিলোকযতো পটিলোমদেসনা পৰত্তাতি ৰা সম্বন্ধো. দেসেন্তোপি হি ভগৰা কিচ্ছাপন্নং লোকং অনুৰিলোকেত্ৰা পুব্বভাগ…পে… সন্দস্সনত্থং দেসেসীতি. আহারতণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নদ্ধা, সঙ্খারাৰিজ্জা অতীতদ্ধাতি ইমিনা অধিপ্পাযেনাহ ‘‘যাৰ অতীতং অদ্ধানং অতিহরিত্ৰা’’তি. আহারা ৰা তণ্হায পভাৰেতব্বা অনাগতো অদ্ধা, তণ্হাদযো পচ্চুপ্পন্নো, সঙ্খারাৰিজ্জা অতীতোতি. পচ্চক্খং পন ফলং দস্সেত্ৰা তন্নিদানদস্সনৰসেন ফলকারণপরম্পরদস্সনং যুজ্জতীতি আহারা পুরিমতণ্হায উপ্পাদিতা পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধা, তণ্হাদযো অতীতো, সঙ্খারাৰিজ্জা ততোপি অতীততরো সংসারস্স অনাদিভাৰদস্সনত্থং ৰুত্তোতি. যাৰ অতীতদ্ধানন্তি যাৰ অতীততরং অদ্ধানন্তি অত্থো যুত্তোতি. আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিআহারকা ৰা চত্তারো আহারা ‘‘আহারেতীতাহং ন ৰদামি…পে… এৰং পন মং অৰদন্তং যো এৰং পুচ্ছেয্য ‘কিস্স নু খো, ভন্তে, ৰিঞ্ঞাণাহারো’তি, এস কল্লো পঞ্হো, তত্র কল্লং ৰেয্যাকরণং, ৰিঞ্ঞাণাহারো আযতিং পুনব্ভৰাভিনিব্বত্তিযা’’তি (সং. নি. ২.১২) ৰচনতো, তংসম্পযুত্তত্তা ফস্সচেতনানং, তপ্পৰত্তিহেতুত্তা চ কবল়ীকারাহারস্স. তেন হি উপত্থম্ভিতরূপকাযস্স, তঞ্চ ইচ্ছন্তস্স কামৰিঞ্ঞাণাযূহনং হোতি. ভোজনঞ্হি সদ্ধাদীনং, রাগাদীনঞ্চ উপনিস্সযোতি ৰুত্তং. তস্মা তে কম্মৰট্টসঙ্গহিতা আহারা পচ্চুপ্পন্নো অদ্ধাতি ইমস্মিং পরিযাযে পুরিমোযেৰ অত্থো যুত্তো.

অতীতদ্ধতো পভুতি ‘‘ইতি খো, ভিক্খৰে, অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিনা (সং. নি. ২.২) অতীতে, ততো পরঞ্চ হেতুফলপটিপাটিং পচ্চক্খভূতানং আহারানং নিদানদস্সনৰসেন আরোহিত্ৰা নিৰত্তনেন ৰিনা অবুজ্ঝন্তানং তংসন্দস্সনত্থং সা অযং দেসনা পৰত্তাতি অত্থো. অনাগতদ্ধহেতুসমুট্ঠানতো পভুতীতি অনাগতস্স ভৰস্স হেতুভূতানং ধম্মানং উপ্পত্তিতো পট্ঠায. অনাগতদ্ধসন্দস্সনত্থন্তি অনাগতদ্ধুনো অপ্পটিৰিজ্ঝন্তানং অপস্সন্তানং পচ্চক্খং পচ্চুপ্পন্নং হেতুং দস্সেত্ৰা হেতুফলপরম্পরায তস্স সন্দস্সনত্থন্তি অত্থো. এত্থ চ আদিতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা, পরিযোসানতো চ পট্ঠায যাৰ আদি পৰত্তা দেসনা দ্ৰাদসঙ্গা, ততো এৰ তিসন্ধি চতুসঙ্খেপা. মজ্ঝতো পট্ঠায যাৰ আদি পৰত্তা দেসনা অট্ঠঙ্গা দ্ৰিসন্ধি তিসঙ্খেপা. মজ্ঝতো পন পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা পৰত্তা দেসনা ছল়ঙ্গা দ্ৰিসন্ধি তিসঙ্খেপা. ‘‘সংযোজনিযেসু, ভিক্খৰে, ধম্মেসু অস্সাদানুপস্সিনো ৰিহরতো তণ্হা পৰড্ঢতি, তণ্হাপচ্চযা উপাদান’’ন্তিআদিনা (সং. নি. ২.৫৩, ৫৭) মজ্ঝতো পট্ঠায যাৰ পরিযোসানা পৰত্তা দেসনা একসন্ধি দ্ৰিসঙ্খেপা. এৰং অযং অনেকঙ্গা এৰ পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা আগতা. একঙ্গৰসেনাপি চ পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনা লব্ভতেৰ. যথাহ –

‘‘তত্র, ভিক্খৰে, সুতৰা অরিযসাৰকো পটিচ্চসমুপ্পাদংযেৰ সাধুকং যোনিসো মনসি করোতি ‘ইতি ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতি. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’তি. সুখৰেদনিযং, ভিক্খৰে, ফস্সং পটিচ্চ উপ্পজ্জতি সুখৰেদনা’’তি (সং. নি. ২.৬২) –

আদি. এত্থ হি ‘‘ফস্সপচ্চযা’’তি এত্তকো এৰ পটিচ্চসমুপ্পাদো ৰুত্তো. তেনেতং ৰিঞ্ঞাযতি ‘‘একঙ্গপটিচ্চসমুপ্পাদো’’তি.

তত্থ ইমস্মিং সতি ইদং হোতীতি ইমস্মিং অৰিজ্জাদিকে পচ্চযে সতি ইদং সঙ্খারাদিকং ফলং হোতি. ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতীতি ইমস্স অৰিজ্জাদিকস্স পচ্চযস্স উপ্পাদা ইদং সঙ্খারাদিকং ফলং উপ্পজ্জতীতি অত্থো. ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতীতি অৰিজ্জাদীনং অভাৰে সঙ্খারাদীনং অভাৰস্স, অৰিজ্জাদীনং নিরোধা সঙ্খারাদীনং নিরোধস্স চ ৰচনেন পুরিমস্মিং পচ্চযলক্খণে নিযমো দস্সিতো হোতি ‘‘ইমস্মিং সতি এৰ, ন অসতি, ইমস্স উপ্পাদা এৰ, ন নিরোধা’’তি. তেনেতং লক্খণং অন্তোগধনিযমং ইধ পটিচ্চসমুপ্পাদস্স ৰুত্তন্তি দট্ঠব্বং.

নিরোধোতি চ অৰিজ্জাদীনং ৰিরাগাধিগমেন আযতিং অনুপ্পাদো অপ্পৰত্তি. তথা হি ৰুত্তং ‘‘অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা’’তিআদি (মহাৰ. ১; উদা. ৩). নিরোধৰিরোধী চ উপ্পাদো, যেন সো উপ্পাদৰিরোধিভাৰেন ৰুত্তো ‘‘ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি, তেনেতং দস্সেতি ‘‘অনিরোধো উপ্পাদো নাম, সো চেত্থ অত্থিভাৰোতিপি ৰুচ্চতী’’তি. ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতী’’তি ইদমেৰ হি লক্খণং পরিযাযন্তরেন ‘‘ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি ৰদন্তেন পরেন পুরিমং ৰিসেসিতং হোতি, তস্মা ন ধরমানতংযেৰ সন্ধায ‘‘ইমস্মিং সতী’’তি ৰুত্তং, অথ খো মগ্গেন অনিরুদ্ধভাৰঞ্চাতি ৰিঞ্ঞাযতি. যস্মা চ ‘‘ইমস্মিং অসতি ইদং ন হোতি, ইমস্স নিরোধা ইদং নিরুজ্ঝতী’’তি (উদা. ২) দ্ৰিধাপি উদ্দিট্ঠলক্খণস্স নিরোধস্স নিদ্দেসং ৰদন্তেন ‘‘অৰিজ্জাযত্ৰেৰ অসেসৰিরাগনিরোধা সঙ্খারনিরোধো’’তিআদিনা (মহাৰ. ১; উদা. ৩) নিরোধো এৰ ৰুত্তো, তস্মা নত্থিভাৰোপি নিরোধো এৰাতি নত্থিভাৰৰিরুদ্ধো অত্থিভাৰো অনিরোধোতি দস্সিতং হোতি. তেন অনিরোধসঙ্খাতেন অত্থিভাৰেন উপ্পাদং ৰিসেসেতি. ততো ন ইধ অত্তলাভমত্তং উপ্পাদোতি অধিপ্পেতো, অথ খো অনিরোধসঙ্খাতো অত্থিভাৰো চাতি অযমত্থো ৰিভাৰিতোতি এৰমেতং লক্খণদ্ৰযৰচনং অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসেসনৰিসেসিতব্বভাৰেন সাত্থকন্তি ৰেদিতব্বং.

কো পনাযং অনিরোধো নাম, যো অত্থিভাৰো, উপ্পাদোতি চ ৰুচ্চতীতি? অপ্পহীনভাৰো, অনিব্বত্তিতফলতাপ্পহীনারহতাহি ফলুপ্পাদনারহতা চ. যে তেহি পহাতব্বা অকুসলা ধম্মা, তেসং অরিযমগ্গেন অসমুগ্ঘাতিতভাৰো, যে পন ন পহাতব্বা কুসলাব্যাকতা ধম্মা, যানি তেসু সংযোজনানি অখীণাসৰানং, তেসং অপরিক্খীণতা চ. অসমুগ্ঘাতিতানুসযতায হি সসংযোজনাখন্ধপ্পৰত্তি পটিচ্চসমুপ্পাদো. তথা হি ৰুত্তং –

‘‘যায চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায নিৰুতস্স বালস্স, যায চ তণ্হায সম্পযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৰ অৰিজ্জা বালস্স অপ্পহীনা, সা চ তণ্হা অপরিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৰে, বালো অচরি ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খক্খযায, তস্মা বালো কাযস্স ভেদা কাযূপগো হোতি, সো কাযূপগো সমানো ন পরিমুচ্চতি জাতিযা জরামরণেনা’’তি (সং. নি. ২.১৯) –

আদি. খীণসংযোজনানং পন অৰিজ্জায অভাৰতো সঙ্খারানং, তণ্হুপাদানানং অভাৰতো উপাদানভৰানং ন সম্ভৰোতি ৰট্টস্স উপচ্ছেদো পঞ্ঞাযতি. তেনেৰাহ –

‘‘ছন্নন্ত্ৰেৰ, ফগ্গুন, ফস্সাযতনানং অসেসৰিরাগনিরোধা ফস্সনিরোধো, ফস্সনিরোধা ৰেদনানিরোধো’’তি (সং. নি. ২.১২) –

আদি. ন হি অগ্গমগ্গাধিগমতো উদ্ধং যাৰ পরিনিব্বানা সল়াযতনাদীনং অপ্পৰত্তি, অথ খো নত্থিতা, নিরোধসদ্দৰচনীযতা, খীণসংযোজনতাতি নিরোধো ৰুত্তো. অপিচ চিরকতম্পি কম্মং অনিব্বত্তিতফলতায, অপ্পহীনারহতায চ ফলারহং সন্তং এৰ নাম হোতি, ন নিব্বত্তিতফলং, নাপি পহীনারহন্তি ফলুপ্পত্তিপচ্চযানং অৰিজ্জাসঙ্খারাদীনং ৰুত্তনযেন ফলারহভাৰো অনিরোধোতি ৰেদিতব্বং. এৰং অনিরুদ্ধভাৰেনেৰ হি যেন ৰিনা ফলং ন সম্ভৰতি, তং কারণং অতীতাদিপি ‘‘ইমস্মিং সতী’’তি ইমিনা ৰচনেন ৰুত্তং. ততো এৰ চ অৰুসিতব্রহ্মচরিযস্স অপ্পৰত্তিধম্মতং অনাপন্নো পচ্চযুপ্পাদো কালভেদং অনামসিত্ৰা অনিৰত্তিতায এৰ ‘‘ইমস্সুপ্পাদা’’তি ৰুত্তো. অথ ৰা অৰসেসপচ্চযসমৰাযে অৰিজ্জমানস্সাপি ৰিজ্জমানস্স ৰিয পগেৰ ৰিজ্জমানস্স যা ফলুপ্পত্তিঅভিমুখতা, সা ‘‘ইমস্সুপ্পাদা’’তি ৰুত্তা. তদা হি ততো ফলং উপ্পজ্জতীতি তদৰত্থং কারণং ফলস্স উপ্পাদনভাৰেন উপট্ঠিতং উপ্পতিতং নাম হোতি, ন ৰিজ্জমানম্পি অতদৰত্থন্তি তদৰত্থতা উপ্পাদোতি ৰেদিতব্বা.

তত্থ ‘‘সতী’’তি ইমিনা ৰিজ্জমানতামত্তেন পচ্চযভাৰং ৰদন্তো অব্যাপারতং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. উপ্পাদাতি উপ্পত্তিধম্মতং, অসব্বকালভাৰিতং, ফলুপ্পত্তিঅভিমুখতঞ্চ দীপেন্তো অনিচ্চতং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. ‘‘সতি, ন অসতি, উপ্পাদা, ন নিরোধা’’তি পন হেতুঅত্থেহি ভুম্মনিস্সক্কৰচনেহি সমত্থিতং নিদানসমুদযজাতিপভৰভাৰং পটিচ্চসমুপ্পাদস্স দস্সেতি. হেতুঅত্থতা চেত্থ ভুম্মৰচনে যস্স ভাৰেন তদৰিনাভাৰিফলস্স ভাৰো লক্খীযতি, তত্থ পৰত্তিযা ৰেদিতব্বা, যথা অধনানং ধনে অননুপ্পদীযমানে দালিদ্দিযং ৰেপুল্লমগমাসি (দী. নি. ৩.৯১), নিপ্ফন্নে সস্সে সুভিক্খং জাযতীতি চ. নিস্সক্কৰচনস্সাপি হেতুঅত্থতা ফলস্স পভৰে পকতিযঞ্চ পৰত্তিযা, যথা ‘‘কললা হোতি অব্বুদং, অব্বুদা জাযতে পেসী’’তি (সং. নি. ১.২৩৫; কথা. ৬৯২), ‘‘হিমৰতা গঙ্গা পভৰতি, সিঙ্গতো সরো জাযতী’’তি চ. অৰিজ্জাদিভাৰেন চ তদৰিনাভাৰিসঙ্খারাদিভাৰো লক্খীযতি, অৰিজ্জাদীহি চ সঙ্খারাদযো পভৰন্তি, পকরীযন্তি চাতি তেসং পভৰো, পকতি চ, তস্মা তদত্থদীপনত্থং ‘‘ইমস্মিং সতি ইমস্সুপ্পাদা’’তি হেতুঅত্থা ভুম্মনিস্সক্কনিদ্দেসা কতা.

যস্মা চেত্থ ‘‘ইমস্মিং সতি ইদং হোতি, ইমস্সুপ্পাদা ইদং উপ্পজ্জতী’’তি সঙ্খেপেন উদ্দিট্ঠস্স পটিচ্চসমুপ্পাদস্স ‘‘অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা’’তিআদিকো নিদ্দেসো, তস্মা যথাৰুত্তো অত্থিভাৰো, উপ্পাদো চ তেসং তেসং পচ্চযুপ্পন্নধম্মানং পচ্চযভাৰোতি ৰিঞ্ঞাযতি. ন হি অনিরুদ্ধতাসঙ্খাতং অত্থিভাৰং, উপ্পাদঞ্চ অনিৰত্তসভাৰতাসঙ্খাতং, উদযাৰত্থতাসঙ্খাতং ৰা ‘‘সতিযেৰ, ন অসতি, উপ্পাদা এৰ, ন নিরোধা’’তি অন্তোগধনিযমেহি ৰচনেহি পকাসিতং মুঞ্চিত্ৰা অঞ্ঞো পচ্চযভাৰো নাম অত্থি, তস্মা যথাৰুত্তো অত্থিভাৰো, উপ্পাদো চ পচ্চযভাৰোতি ৰেদিতব্বো. যেপি হি পট্ঠানে আগতা হেতুআদযো চতুৰীসতি পচ্চযা, তেপি এতস্সেৰ পচ্চযভাৰস্স ৰিসেসাতি ৰেদিতব্বা. তথা য্ৰাযং মূলহেতুনিদানসম্ভৰপভৰাদিপরিযাযেহি, উপ্পাদট্ঠিতি পৰত্তট্ঠিতি নিমিত্তট্ঠিতি আযূহনট্ঠিতি সংযোগট্ঠিতি পলিবোধট্ঠিতীতিআদিপরিযাযেহি চ পকাসিতো কারণত্থো, সোপি এত্থেৰ অন্তোগধোতি দট্ঠব্বো.

৫৮৪. মূলকারণসদ্দং অপেক্খিত্ৰা ন অকারণন্তি নপুংসকনিদ্দেসো, অকারণাতি অত্থো. অকারণং যদি সিযা, সুত্তং পটিবাহিতং সিযাতি দস্সেন্তো ‘‘আসৰসমুদযা’’তি সুত্তং আহরতি. পরিযাযো কারণং. ৰট্টকথায সীসভাৰো ৰট্টহেতুনো কম্মস্সাপি হেতুভাৰো. তত্থ ভৰতণ্হাযপি হেতুভূতা অৰিজ্জা, তায পটিচ্ছাদিতাদীনৰে ভৰে তণ্হায উপ্পজ্জনতো অৰিজ্জা ৰিসেসেন সীসভূতাতি ‘‘মূলকারণ’’ন্তি ৰুত্তা.

পুরিমায কোটিযা অপঞ্ঞাযমানায উপ্পাদৰিরহতো নিচ্চতং গণ্হেয্যাতি আহ ‘‘এৰং চেতং, ভিক্খৰে, ৰুচ্চতী’’তিআদি. তেন ইতো পুব্বে উপ্পন্নপুব্বতা নত্থীতি অপঞ্ঞাযনতো পুরিমকোটিঅপঞ্ঞাযনং ৰুত্তন্তি ইমমত্থং দস্সেতি.

৫৮৫. অৰিজ্জাতণ্হাহেতুক্কমেন ফলেসু ৰত্তব্বেসু ‘‘সুগতিদুগ্গতিগামিনো’’তি ৰচনং সদ্দলক্খণাৰিরোধনত্থং. পূজিতস্স হি দ্ৰন্দে পুব্বনিপাতো. সৰরা কির মংসস্স অট্ঠিনা অলগ্গনত্থং পুনপ্পুনং তাপেত্ৰা কোট্টেত্ৰা উণ্হোদকং পাযেত্ৰা ৰিরিত্তং সূনং অট্ঠিতো মুত্তমংসং গাৰিং মারেন্তি. তেনাহ ‘‘অগ্গিসন্তাপা’’তিআদি. তত্থ যথা ৰজ্ঝগাৰী চ অৰিজ্জাভিভূততায যথাৰুত্তং উণ্হোদকপানং আরভতি, এৰং পুথুজ্জনো যথাৰুত্তং দুগ্গতিগামিকম্মং. যথা পন সা উণ্হোদকপানে আদীনৰং দিস্ৰা তণ্হাৰসেন সীতুদকপানং আরভতি, এৰং পুথুজ্জনো অৰিজ্জায নাতিবলৰভাৰতো দুগ্গতিগামিকম্মে আদীনৰং দিস্ৰা তণ্হাৰসেন সুগতিগামিকম্মং আরভতি. দুক্খে হি অৰিজ্জং তণ্হা অনুৰত্ততি, সুখে তণ্হং অৰিজ্জাতি.

৫৮৬. কত্থচি সুত্তে. একধম্মমূলিকং দেসনন্তি অৰিজ্জাতণ্হাসু একোযেৰ ধম্মো মূলং এতিস্সাতি একধম্মমূলিকা, তং, তত্থ একং এৰ ধম্মং মূলং কত্ৰা পটিচ্চসমুপ্পাদদেসনং দেসেতীতি অত্থো. উপনিসীদতি ফলং এত্থাতি উপনিসা, কারণং, অৰিজ্জা উপনিসা এতেসন্তি অৰিজ্জূপনিসা. অস্সাদানুপস্সিনোতি উপাদানিযেসু তেভূমকধম্মেসু ৰিসযভূতেসু অস্সাদেতব্বতো অস্সাদসঞ্ঞিতং সুখসোমনস্সং অনুপস্সনসীলস্স. অপ্পহীনাৰিজ্জতায বাললক্খণযোগেন বালস্স. এৰন্তি অৰিজ্জানিৰুতত্তা, তণ্হাসংযুত্তত্তা চ. অযং কাযোতি অযং মমঞ্চেৰ তুম্হাকঞ্চ পচ্চক্খভূতো সৰিঞ্ঞাণককাযো খন্ধপঞ্চকং. ‘‘সল়াযতনপচ্চযা ফস্সো’’তি (মহাৰ. ১; উদা. ১) ৰচনতো ফস্সকারণঞ্চেতং ৰুচ্চতীতি আযতনচ্ছক্কং ৰা. সমুদাগতোতি উপ্পন্নো. বহিদ্ধা চ নামরূপন্তি বহিদ্ধা সৰিঞ্ঞাণককাযো খন্ধপঞ্চকং, সল়াযতনানি ৰা. ইত্থেতন্তি ইত্থং এতং. অত্তনো চ পরেসঞ্চ পঞ্চক্খন্ধা দ্ৰাদসাযতনানি দ্ৰারালম্বনভাৰেন ৰৰত্থিতানি দ্ৰযং নামাতি অত্থো. দ্ৰযং পটিচ্চ ফস্সোতি অঞ্ঞত্থ চক্খুরূপাদীনি দ্ৰযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৰুত্তা, ইধ পন অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি, মহাদ্ৰযং নাম কিরেতন্তি ৰুত্তং. অযমেত্থ অধিপ্পাযো – অঞ্ঞত্থ ‘‘চক্খুঞ্চ পটিচ্চ রূপে চ উপ্পজ্জতি চক্খুৰিঞ্ঞাণং, তিণ্ণং সঙ্গতি ফস্সো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.২০৪, ৪০০; ৩.৪২১, ৪২৫, ৪২৬; সং. নি. ২.৪৪; ৪.৬০; কথা. ৪৬৫) চক্খু চেৰ রূপা চ…পে… মনো চেৰ ধম্মা চাতি ৰুত্তানি দ্ৰযানি পটিচ্চ চক্খুসম্ফস্সাদযো ৰুত্তা. ইধ পন ‘‘অযঞ্চেৰ কাযো’’তি চক্খাদিনিস্সযে সেসধম্মে চক্খাদিনিস্সিতে এৰ কত্ৰা ৰুত্তং চক্খাদিকাযং একত্তেন ‘‘অজ্ঝত্তিকাযতন’’ন্তি গহেত্ৰা, ‘‘বহিদ্ধা চ নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তং রূপাদিআরম্মণং একত্তেনেৰ ‘‘বাহিরাযতন’’ন্তি তানি অজ্ঝত্তিকবাহিরানি আযতনানি পটিচ্চ ফস্সো ৰুত্তো, তস্মা মহাদ্ৰযমেতন্তি.

এৰঞ্চ কত্ৰা অত্তনো চ পরস্স চ পঞ্চহি খন্ধেহি, ছহি আযতনেহি চাতি অযমত্থো দীপেতব্বোৰাতি ৰুত্তং. ‘‘অযং কাযো’’তি হি ৰুত্তানি সনিস্সযানি চক্খাদীনি অত্তনো পঞ্চক্খন্ধা, ‘‘বহিদ্ধা নামরূপ’’ন্তি ৰুত্তানি রূপাদীনি পরেসং. তথা অযং কাযো অত্তনো ছ অজ্ঝত্তিকানি আযতনানি, বহিদ্ধা নামরূপং পরেসং বাহিরানীতি. অঞ্ঞথা অজ্ঝত্তিকাযতনমত্তে এৰ ‘‘অযং কাযো’’তি ৰুত্তেন অজ্ঝত্তিকাযতনানেৰ অত্তনো পঞ্চক্খন্ধা হোন্তীতি অত্তনো চ পরেসঞ্চ পঞ্চহি খন্ধেহি দীপনা ন সম্ভৰেয্যাতি. সল়েৰাযতনানীতি সল়েৰ ফস্সকারণানি, যেহি কারণভূতেহি আযতনেহি উপ্পন্নেন ফস্সেন ফুট্ঠো বালো সুখদুক্খং পটিসংৰেদেতি. আদি-সদ্দেন ‘‘এতেসং ৰা অঞ্ঞতরেন. অৰিজ্জানীৰরণস্স, ভিক্খৰে, পণ্ডিতস্স তণ্হায সম্পযুত্তস্সা’’তিআদি (সং. নি. ২.১৯) যোজেতব্বং. ইমস্মিঞ্হি সুত্তে সঙ্খারে অৰিজ্জাতণ্হানিস্সিতে এৰ কত্ৰা কাযগ্গহণেন ৰিঞ্ঞাণনামরূপসল়াযতনানি গহেত্ৰা তস্মিং কাযে সল়াযতনানং ফস্সং তংনিস্সিতমেৰ কত্ৰা ৰেদনায ৰিসেসপচ্চযভাৰং দস্সেন্তেন ভগৰতা বালপণ্ডিতানং অতীতদ্ধাৰিজ্জাতণ্হামূলকো ৰেদনান্তো পটিচ্চসমুপ্পাদো দস্সিতো. পুন চ বালপণ্ডিতানং ৰিসেসং দস্সেন্তেন –

‘‘যায চ, ভিক্খৰে, অৰিজ্জায নিৰুতস্স বালস্স, যায চ তণ্হায সম্পযুত্তস্স অযং কাযো সমুদাগতো, সা চেৰ অৰিজ্জা বালস্স অপ্পহীনা, সা চ তণ্হা অপরিক্খীণা. তং কিস্স হেতু? ন, ভিক্খৰে, বালো অচরি ব্রহ্মচরিযং সম্মা দুক্খক্খযায. তস্মা বালো কাযস্স ভেদা কাযূপগো হোতি, সো কাযূপগো সমানো ন পরিমুচ্চতি জাতিযা…পে… দুক্খস্মাতি ৰদামী’’তি (সং. নি. ২.১৯) –

ৰেদনাপভৰং সাৰিজ্জং তণ্হং দস্সেত্ৰা, উপাদানভৰে চ তন্নিস্সিতে কত্ৰা ‘‘কাযূপগো হোতী’’তিআদিনা জাতিআদিকে দস্সেন্তেন পচ্চুপ্পন্নহেতুসমুট্ঠানতো পভুতি উভযমূলৰসেন পটিচ্চসমুপ্পাদো ৰুত্তো, তব্বিপরিযাযেন চ পণ্ডিতস্স পচ্চুপ্পন্নহেতুপরিক্খযতো পভুতি উভযমূলকো পটিলোমপটিচ্চসমুপ্পাদোতি.

৫৮৭. পূরেতুন্তি ৰড্ঢেতুং, উপচিনিতুন্তি অত্থো. দুগ্গতিগামিকম্মস্স ৰিসেসপচ্চযত্তা অৰিজ্জা ‘‘অৰিন্দিযং ৰিন্দতী’’তি ৰুত্তা, তথা ৰিসেসপচ্চযো ৰিন্দিযস্স ন হোতীতি ‘‘ৰিন্দিযং ন ৰিন্দতী’’তি চ. অত্তনিস্সিতানি কত্ৰা চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং পৰত্তনং উপ্পাদনং আযতনং. সম্মোহভাৰেনেৰ অনভিসমযভূতত্তা অৰিদিতং অঞ্ঞাতং করোতি. অন্তৰিরহিতে জৰাপেতীতি ৰণ্ণাগমৰিপরিযাযৰিকারৰিনাসধাতুঅত্থৰিসেসযোগেহি পঞ্চৰিধস্স নিরুত্তিলক্খণস্স ৰসেন অ-কার ৰি-কার জ-কারে গহেত্ৰা অঞ্ঞেসং ৰণ্ণানং লোপং, জ-কারস্স চ দুতিযস্সাগমং কত্ৰা ‘‘অৰিজ্জা’’তি ৰুত্তং. ব্যঞ্জনত্থং ৰত্ৰা সভাৰত্থং দস্সেতুং ‘‘অপিচা’’তিআদি ৰুত্তং. চক্খুৰিঞ্ঞাণাদীনং ৰত্থারম্মণানি ‘‘ইদং ৰত্থু, ইদং আরম্মণ’’ন্তি অৰিজ্জায ঞাতুং ন সক্কাতি অৰিজ্জা তপ্পটিচ্ছাদিকা ৰুত্তা. ৰত্থারম্মণসভাৰছাদনতো এৰ অৰিজ্জাদীনং পটিচ্চসমুপ্পাদভাৰস্স, জরামরণাদীনং পটিচ্চসমুপ্পন্নভাৰস্স চ ছাদনতো পটিচ্চসমুপ্পাদপটিচ্চসমুপ্পন্নচ্ছাদনং ৰেদিতব্বং.

অপচ্চক্খিত্ৰাতি পচ্চক্খানং অকত্ৰা অপটিক্খিপিত্ৰা. উপকারকট্ঠো পচ্চযট্ঠো যথা পিণ্ডপাতাদি সরীরস্স.

সঙ্খতমভিসঙ্খরোন্তীতি যথা সঙ্খতং হোতি, এৰং অভিসঙ্খরোন্তি. সঙ্খারসদ্দগ্গহণেন আগতা সঙ্খারা সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারা. যদিপি অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারাপি সঙ্খারসদ্দেন আগতা, তে পন ইমিস্সা দেসনায পধানাতি ৰিসুং ৰুত্তা, তস্মা ‘‘দুৰিধা’’তি এত্থ সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারেসু অভিসঙ্খরণকসঙ্খারং ৰজ্জেত্ৰা তদঞ্ঞে সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারা যোজেতব্বা. সঙ্খারসদ্দেন আগতসঙ্খারাতি ৰা সমুদাযো ৰুত্তো. তদেকদেসা চ ইধ ৰণ্ণেতব্বভাৰেন গহিতা অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারা, তস্মা ৰণ্ণেতব্বসব্বসঙ্গাহকৰসেন দুৰিধতা ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বা. ‘‘পঠমং নিরুজ্ঝতি ৰচীসঙ্খারো’’তিআদিনা (ম. নি. ১.৪৬৪) ৰিতক্কৰিচারঅস্সাসপস্সাসসঞ্ঞাৰেদনাৰচীসঙ্খারাদযো ৰুত্তা, ন অৰিজ্জাপচ্চযা সঙ্খারেসু ৰুত্তা কাযসঞ্চেতনাদযো.

সঙ্খতসঙ্খারা নাম যথাসকং পচ্চযেহি সঙ্খতত্তা. সতিপি পচ্চযনিব্বত্তানং সব্বেসম্পি সঙ্খতভাৰে ‘‘মমেতং ফল’’ন্তি তত্থাভিমুখেন ৰিয কম্মুনা নিব্বত্তিতত্তা তেভূমকৰিপাককটত্তারূপেসু সাতিসযো সঙ্খতভাৰোতি অধিপ্পাযেন অট্ঠকথাযং (ৰিসুদ্ধি. ২.৫৮৭) কম্মনিব্বত্তানং অভিসঙ্খতসঙ্খারতা ৰুত্তা. পাল়িযং পন তথা আগতট্ঠানস্স অভাৰতো ‘‘তেপি …পে… এত্থেৰ সঙ্গহং গচ্ছন্তী’’তি ৰুত্তং. অনিচ্চা ৰত সঙ্খারাতি ৰুত্তা উভুআদিসমুট্ঠানাপি সব্বধম্মা. অভিসঙ্খরণকসঙ্খারোতি ৰুচ্চতি অত্তনো ফলস্স অভিসঙ্খরণতো. কাযপযোগসমুট্ঠাপনৰীরিযং কাযিকৰীরিযং. অভিসঙ্খারস্সাতি পযোগৰেগস্স.

ৰাচং সঙ্খরোতীতি ৰচীসঙ্খারো. কাযেন সঙ্খরীযতীতি কাযসঙ্খারো. চিত্তেন সঙ্খরীযতি, চিত্তং ৰা সঙ্খরোতীতি চিত্তসঙ্খারো. সঙ্খেপতো পন সব্বেপি যথারহং সঙ্খরোন্তি, সঙ্খরীযন্তীতি চ সঙ্খারাতি ৰেদিতব্বা. ৰুত্তন্তি সঙ্খারট্ঠপচ্চযট্ঠাদিমাহ.

নমতীতি একন্তসারম্মণতায আরম্মণাভিমুখং নমতি. পরিতস্সতীতি পিপাসতি, তণ্হাপরিতাপতায ৰা ৰিচলতি. উপাদিযতীতি দল়্হং আদিযতি. ভৰতীতি উপপত্তিভৰং সন্ধাযাহ. ভাৰযতীতি কম্মভৰং. চুতি খন্ধানং মরণন্তি ‘‘মরন্তি এতেনা’’তি ৰুত্তং. দুক্খা ৰেদনা উপ্পাদদুক্খা, ঠিতিদুক্খাতি চ কত্ৰা ‘‘দ্ৰেধা খণতী’’তি ৰুত্তং. আযাসো পরিস্সমো ৰিসাদো.

নিদ্দিট্ঠনযদস্সনন্তি যথানিদ্দিট্ঠৰিধিসন্দস্সনং. কেৰল-সদ্দো অসম্মিস্সৰাচকো চ হোতি ‘‘কেৰলা সালযো’’তিআদীসু, নিরৰসেসৰাচকো চ ‘‘কেৰলা অঙ্গমগধা’’তিআদীসু, তস্মা দ্ৰিধাপি অত্থং ৰদতি. তত্থ অসম্মিস্সস্সাতি সুখরহিতস্স. ন হি এত্থ কিঞ্চি উপ্পাদৰযরহিতং অত্থি. সকলস্সাতি সব্বভৰাদিগতস্স, সব্বকালিকস্স চ.

৫৮৮. ‘‘লক্খণেকৰিধাদিতো’’তি এত্থ আদি-সদ্দো পচ্চেকং পরিসমাপেতব্বোতি দস্সেন্তো আহ ‘‘লক্খণাদিতো’’তি. সম্পযুত্তে, তংসমঙ্গিপুগ্গলে ৰা সম্মোহযতীতি সম্মোহনরসা. আরম্মণসভাৰস্স ছাদনং হুত্ৰা গয্হতীতি ছাদনপচ্চুপট্ঠানা. ‘‘আসৰসমুদযা অৰিজ্জাসমুদযো’’তি (ম. নি. ১.১০৩) ৰচনতো আসৰপদট্ঠানা. পটিসন্ধিজননত্থং আযূহন্তি ব্যাপারং করোন্তীতি আযূহনরসা. রাসিকরণং ৰা আযূহনং. চেতনাসভাৰত্তা চেতনা হুত্ৰা গয্হতীতি চেতনাপচ্চুপট্ঠানা. নামরূপস্স পুরেচারিকভাৰেন পৰত্ততীতি পুব্বঙ্গমরসং. পুরিমভৰেন সদ্ধিং ঘটনং হুত্ৰা গয্হতীতি পটিসন্ধিপচ্চুপট্ঠানং. ৰিঞ্ঞাণেন সহ, অঞ্ঞমঞ্ঞঞ্চ সম্পযুজ্জতীতি সম্পযোগরসং. সমং পকারেহি যোগো সম্পযোগো. ৰিসুং অভাৰো অৰিনিব্ভোগো. রূপং সম্পযোগাভাৰতো ৰিকিরতীতি ৰিকিরণরসং. ততো এৰ হি পিসিযমানা তণ্ডুলাদযো ৰিকিরন্তি, চুণ্ণীভূতা ৰিদ্ধংসন্তি, নামস্স কদাচি কুসলাদিভাৰোপি অত্থীতি ততো ৰিসেসনত্থং ‘‘অব্যাকতপচ্চুপট্ঠান’’ন্তি ৰুত্তং. ‘‘অচেতনো অব্যাকতো’’তি (ৰিসুদ্ধি. ১.৩১১; ৰিভ. অট্ঠ. ১৭৩) এত্থ ৰিয অনারম্মণতা ৰা অব্যাকততা দট্ঠব্বা. আযতনলক্খণন্তি ঘট্টনলক্খণং, আযানং তননলক্খণং ৰা. দস্সনস্স যথাসকং ৰিসযগ্গহণস্স করণতো দস্সনরসং. ‘‘দস্সনাদিরস’’ন্তি পন সম্মোহৰিনোদনিযং ৰুত্তং. ৰত্থুদ্ৰারভাৰপচ্চুপট্ঠানং যথারহং ৰিঞ্ঞাণমনোৰিঞ্ঞাণধাতূনন্তি অধিপ্পাযো. ৰত্থুগ্গহণঞ্চেত্থ চক্খাদিপঞ্চকাপেক্খং. অকুসলৰিপাকুপেক্খায অনিট্ঠভাৰতো দুক্খেন, ইতরায ইট্ঠভাৰতো সুখেন সঙ্গহিতত্তা ‘‘সুখদুক্খপচ্চুপট্ঠানা’’তি ৰুত্তং. দুক্খসমুদযত্তা হেতুলক্খণা তণ্হা. ‘‘তত্রতত্রাভিনন্দিনী’’তি (ম. নি. ১.৯১, ৪৬০; সং. নি. ৫.১০৮১; ৰিভ. ২০৩; মহাৰ. ১৪) ৰচনতো অভিনন্দনরসা. চিত্তস্স, পুগ্গলস্স ৰা রূপাদীসু অতিত্তভাৰো হুত্ৰা গয্হতীতি অতিত্তভাৰপচ্চুপট্ঠানা. অমুঞ্চনরসং তণ্হাদিট্ঠাভিনিৰেসৰসেন. তণ্হাদল়্হত্তং হুত্ৰা কামুপাদানং, সেসানি দিট্ঠি হুত্ৰা উপট্ঠহন্তীতি তণ্হাদল়্হত্তদিট্ঠিপচ্চুপট্ঠানং. কম্মুপপত্তিভৰৰসেন ভৰস্স লক্খণাদযো যোজেতব্বা.

৫৮৯. মোহাদিভাৰতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন অননুবোধাদীনং সঙ্গহো. দুক্খাদীসু অঞ্ঞাণৰসেন অপ্পটিপত্তি, অসুভাদীসু সুভাদিৰিপল্লাসৰসেন মিচ্ছাপটিপত্তি. দিট্ঠিৰিপ্পযুত্তৰসেন ৰা অপ্পটিপত্তি, দিট্ঠিসম্পযুত্তৰসেন মিচ্ছাপটিপত্তি. দ্ৰারারম্মণতোতি দ্ৰারতো, আরম্মণতো চ ছসু দ্ৰারেসু, ছসু আরম্মণেসু চ পৰত্তনতো. অযং পন ৰিভাগো ন অৰিজ্জায এৰ, অঞ্ঞেসুপি পটিচ্চসমুপ্পাদঙ্গেসু অরূপধম্মানং লব্ভতীতি আহ ‘‘সব্বেসুপী’’তি.

ৰিপাকধম্মধম্মাদিভাৰতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন নেৰসেক্খানাসেক্খসংযোজনিযাদিভাৰে সঙ্গণ্হাতি. চতুযোনিসংৰত্তনতোতি চতুযোনিপরিযাপন্নত্তভাৰনিব্বত্তনতো.

লোকিযৰিভাগাদিভাৰতোতি এত্থ আদি-সদ্দেন অব্যাকতসপ্পচ্চযসঙ্খতাদিভাৰে সঙ্গণ্হাতি. সহেতুকাহেতুকাদিতোতি আদি-সদ্দেন সসঙ্খারাসঙ্খারাদিভেদে সঙ্গণ্হাতি.

কামং নামরূপং পচ্চুপ্পন্নদ্ধৰসেন ৰুচ্চতি, তথাপি যথা পচ্চুপ্পন্নং, এৰং অতীতানাগতম্পীতি অদ্ধদ্ৰযপরিযাপন্নস্সাপি নযতো গহেতব্বত্তা ৰুত্তং ‘‘অতীতাদিতো তিৰিধ’’ন্তি.

সঞ্জাতিসমোসরণট্ঠানতোতি ৰিঞ্ঞাণতংসম্পযুত্তধম্মানং উপ্পত্তিপৰত্তিদেসভাৰতো. ‘‘ভূতপ্পসাদৰিঞ্ঞাণতো’’তি পাঠো যুত্তো. ‘‘ৰিঞ্ঞাণাদিতো’’তি পন পঠন্তি. একসেসনযেন বাহিরাযতনস্সাপি সঙ্গহে সতি আদি-সদ্দেন তস্স সঙ্গহিততা দট্ঠব্বা. নোভযগোচরন্তি মনাযতনমাহ. ন হি অরূপধম্মানং দেসৰসেন আসন্নতা, দূরতা ৰা অত্থি অৰিগ্গহত্তা, তস্মা মনাযতনস্স গোচরো মনাযতনং সম্পত্তো, অসম্পত্তো ৰাতি ন ৰুচ্চতি. ফস্সাদীনম্পীতি এত্থ ফস্সো তাৰ ফুসনসভাৰতো, লোকিযসাসৰাদিভাৰতো চ একৰিধো. পটিঘসম্ফস্সঅধিৰচনসম্ফস্সভেদতো, সহেতুকাদিভাৰতো চ দুৰিধো. ভৰত্তযপরিযাপন্নতো, ৰেদনাত্তযসম্পযোগতো, অহেতুকদুহেতুকতিহেতুকতো চ তিৰিধো. যোনিগতিৰসেন চতুব্বিধো, পঞ্চৰিধো চ.

ৰেদনা অনুভৰনলক্খণতো, লোকিযসাসৰাদিভাৰতো চ একৰিধা. পঞ্চদ্ৰারিকমনোদ্ৰারিকভেদতো দুৰিধা. সুখাদিভেদতো তিৰিধা. যোনিগতিৰসেন চতুব্বিধা, পঞ্চৰিধা চ. ছল়ারম্মণভেদতো ছব্বিধা.

তণ্হা লোকস্স সমুদযভাৰতো একৰিধা. দুৰিধা দিট্ঠিসম্পযুত্তৰিপ্পযুত্তভাৰতো. তিৰিধা কামভৰৰিভৰতণ্হাভেদতো. চতুব্বিধা চতুমগ্গপহেয্যতো. পঞ্চৰিধা রূপাভিনন্দনাদিভাৰতো. ছব্বিধা ছতণ্হাকাযভেদতো.

উপাদানং একৰিধং দল়্হগ্গাহভাৰতো. দুৰিধং তণ্হাদিট্ঠিভেদতো. তিৰিধং ভৰত্তযূপনিস্সযভাৰতো. চতুব্বিধং কামুপাদানাদিভেদতো. পঞ্চৰিধং পঞ্চগতিসংৰত্তনতো.

ভৰো একৰিধো লোকিযসাসৰাদিভাৰতো. দুৰিধো কম্মুপপত্তিভেদতো. তিৰিধো কামভৰাদিভেদতো. চতুব্বিধো চতুরুপাদানপচ্চযতো. পঞ্চৰিধো পঞ্চগতিসংৰত্তনতো. ছব্বিধো কামকম্মভৰাদিভেদতো. সত্তৰিধো সত্তৰিঞ্ঞাণট্ঠিতিসঙ্গহতো. অট্ঠৰিধো চতুরুপাদানপচ্চযকম্মভৰাদিভেদতো. নৰৰিধো কামভৰাদিভেদতো.

জাতি একৰিধা তত্থ তত্থ ভৰে পঠমাভিনিব্বত্তিভাৰতো. দুৰিধা রূপক্খন্ধসঙ্খারক্খন্ধসঙ্গহতো. তিৰিধা ভৰত্তযপরিযাপন্নতো. যোনিগতিৰসেন চতুব্বিধা, পঞ্চৰিধা চ. ইমিনা নযেন জরামরণাদীনম্পি একৰিধাদিভাৰো ৰেদিতব্বো.

৫৯০. সোকাদীনম্পি গহিতত্তা অঙ্গবহুত্তপ্পসঙ্গে ‘‘দ্ৰাদসেৰা’’তি অঙ্গৰৰত্থানং ৰেদিতব্বং. ন হি সোকাদযো অঙ্গভাৰেন ৰুত্তা, ফলেন পন কারণং অৰিজ্জং মূলঙ্গং দস্সেতুং তে ৰুত্তা. জরামরণব্ভাহতস্স হি বালস্স তে সম্ভৰন্তীতি সোকাদীনং জরামরণকারণতা ৰুত্তা, ন পন ‘‘কাযিকায দুক্খায ৰেদনায ফুট্ঠো’’তি চ সুত্তে জরামরণনিমিত্তঞ্চ দুক্খং সঙ্গহিতন্তি তং তন্নিমিত্তানং জরামরণব্ভাহতস্স সম্ভৰে সাধকভাৰেন ৰুত্তং. যস্মা পন জরামরণেনেৰ সোকাদীনং একসঙ্খেপো কতো, তস্মা তেসং জাতিপচ্চযতা যুজ্জতি. জরামরণপচ্চযভাৰে হি অৰিজ্জায একসঙ্খেপো কাতব্বো সিযা. জাতিপচ্চযা পন জরামরণং, সোকাদযো চ সম্ভৰন্তীতি তত্থ জরামরণং একন্তিকং অঙ্গভাৰেন গহিতং. সোকাদযো পন রূপভৰাদীসু অভাৰতো অনেকন্তিকা কেৰলং পাকটেন ফলেন অৰিজ্জানিদস্সনত্থং গহিতা. তেন অনাগতে জাতিযা সতি ততো পরায পটিসন্ধিযা হেতুহেতুভূতা অৰিজ্জা দস্সিতাতি ভৰচক্কস্স অৰিচ্ছেদো দস্সিতো হোতীতি. সুত্তঞ্চ সোকাদীনং অৰিজ্জা কারণন্তি এতস্সেৰ অত্থস্স সাধকং দট্ঠব্বং, ন সোকাদীনং বালস্স জরামরণনিমিত্ততামত্তস্স. ‘‘অস্সুতৰা পুথুজ্জনো’’তি হি ৰচনেন অৰিজ্জা সোকাদীনং কারণন্তি দস্সিতা, ন চ জরামরণনিমিত্তমেৰ দুক্খং দুক্খন্তি.

অপরো নযো জরামরণম্পি পচ্চযো, অঞ্ঞথা দ্ৰাদসঙ্গানি ন পরিপূরেন্তি. কস্স পন সো পচ্চযো? সোকাদীনং. যদি এৰং কস্মা ‘‘জরামরণপচ্চযা সোকাদযো সম্ভৰন্তী’’তি অৰত্ৰা ‘‘জাতিপচ্চযা জরামরণং, সোকাদযো চ সম্ভৰন্তী’’তি ৰুত্তন্তি? যস্মা তদঞ্ঞেনপি দুক্খধম্মেন ফুট্ঠস্স তে সম্ভৰন্তি, তস্মা অপ্পহীনসংযোজনস্সাপি তেসং তপ্পচ্চযতা ন একংসিকাতি জাতিপচ্চযতাৰ ৰুত্তা. অথ ৰা জরামরণগ্গহণেন উপপত্তিভৰো সঙ্গহিতো. উপাদিন্নক্খন্ধপরিপাকো হি আযুনো সংহানি, ইন্দ্রিযানং পরিপাকো চ জরা, তেসঞ্চ ভেদো মরণন্তি. সতি চ উপপত্তিভৰে তত্থ কতুপচিতং, পোরাণং ৰা কম্মং কম্মভৰো, কম্মাদিউপট্ঠানে চুতিঅনন্তরং পটিসন্ধিং জনেতীতি উপপত্তিভৰো জাতিযা পচ্চযো, তস্মা জরামরণম্পি জাতিযা পচ্চযতায পটিচ্চসমুপ্পাদো. যস্মা পন ‘‘ভৰপচ্চযা জাতী’’তি এত্থেৰ উপপত্তিভৰস্স জাতিযা পচ্চযতা সঙ্গহিতা, তস্মা ৰুত্তপরিযাযসঙ্গহতো চ ‘‘জরামরণপচ্চযা জাতী’’তি ন ৰুত্তং. এৰং জরামরণস্সাপি পচ্চযভাৰসিদ্ধিতো পটিচ্চসমুপ্পাদতাতি দ্ৰাদসঙ্গতা ৰৰত্থিতাতি ৰেদিতব্বা. তেনাহ ‘‘দ্ৰাদসেৰা’’তিআদি. অযং তাৰাতি ‘‘দেসনাভেদতো’’তিআদিনা ৰুত্তং অত্থসংৰণ্ণনং সন্ধাযাহ.