১২. ইদ্ধিৰিধনিদ্দেসৰণ্ণনা
অভিঞ্ঞাকথাৰণ্ণনা
৩৬৫. সংৰণ্ণনাৰসেন অনন্তরসমাধিকথায আসন্নপচ্চক্খতং দীপেন্তো ‘‘অযং সমাধিভাৰনা’’তি আহ. ‘‘অভিঞ্ঞা সম্পাদেতুং যোগো কাতব্বো’’তি ৰত্ৰা তত্থ পযোজনৰিসেসে দস্সেতুং ‘‘এৰঞ্হী’’তিআদি ৰুত্তং. কিঞ্চাপি থিরতরভাৰো, ৰিপস্সনাভাৰনাসুখতা চ সমাধিভাৰনায আনিসংসো এৰ, তথাপি পঞ্চ লোকিযাভিঞ্ঞা যথাৰুত্তসমাধিভাৰনায আনিসংসভাৰেন পাকটা পঞ্ঞাতাতি তাসংযেৰ ৰসেন যোগিনো অধিগতানিসংসতা ৰুত্তা, চুদ্দসধা চিত্তপরিদমনেন থিরতরতা ৰুত্তা. লোকিযাভিঞ্ঞাসু ৰসীভাৰোপি সমাধিস্সেৰ ৰসীভাৰো, তথা চ ‘‘সমাহিতো যথাভূতং পজানাতী’’তি (সং. নি. ৩.৫; ৪.৯৯; ৫.১০৭১; নেত্তি. ৪০; মি. প. ২.১.১৪) ৰচনতো ‘‘সুখেনেৰ পঞ্ঞাভাৰনং সম্পাদেস্সতী’’তি ৰুত্তং. তস্মাতি যস্মা সমাধিভাৰনায আনিসংসলাভো থিরতরতা, সুখেনেৰ চ পঞ্ঞাভাৰনা ইজ্ঝতি, তস্মা অভিঞ্ঞাকথং তাৰ আরভিস্সাম, পঞ্ঞাভাৰনায ওকাসে সম্পত্তেপীতি অধিপ্পাযো.
ভগৰতা পঞ্চ লোকিকাভিঞ্ঞা ৰুত্তাতি সম্বন্ধো. ন চতুক্কজ্ঝানমত্তমেৰ ইধ সাসনে সম্পাদেতব্বং, নপি ইদ্ধিৰিধঞাণমেৰ, অথ খো অঞ্ঞম্পি অত্থীতি উত্তরুত্তরিপণীতপণীতধম্মদেসনত্থঞ্চ.
ইদ্ধিৰিকুব্বনন্তি ইদ্ধিসঙ্খাতং পকতিৰণ্ণজহনকিরিযং, ইদং ইদ্ধীসু ৰিকুব্বনিদ্ধিযা পধানতায ৰুত্তং, ইদ্ধিং ৰিকুব্বনঞ্চাতি এৰং ৰা অত্থো দট্ঠব্বো. ৰিকুব্বনস্স ৰিসুং গহণম্পি ৰুত্তকারণেনেৰ দট্ঠব্বং. আকাসকসিণৰসেন অরূপসমাপত্তিযো ন সম্ভৰন্তি, আলোককসিণঞ্চ ওদাতকসিণন্তোগধং কত্ৰা ‘‘ওদাতকসিণপরিযন্তেসূ’’তি ৰুত্তং কসিণানুলোমাদিচিত্তপরিদমনৰিধিনো অধিপ্পেতত্তা, আকাসনিম্মানাদিঅত্থং পন তদুভযম্পি ইচ্ছিতব্বমেৰ. অট্ঠ অট্ঠাতি যথাৰুত্তেসু কসিণেসু একেকস্মিং অট্ঠ অট্ঠ সমাপত্তিযো. কসিণানুলোমতোতি কসিণপটিপাটিতো, পটিপাটি চ দেসনাৰসেন ৰেদিতব্বা. ঝানানুলোমো পন পটিপত্তিৰসেনপি. উক্কমনং উক্কন্তং, উক্কন্তমেৰ উক্কন্তিকং, ঝানস্স উক্কন্তিকং ঝানুক্কন্তিকং, ততো, ঝানলঙ্ঘনতোতি অত্থো. অঙ্গসঙ্কন্তিতো অঙ্গাতিক্কমতো. চিত্তং পরিদমেতব্বং যদিচ্ছকং যত্থিচ্ছকং ঝানানং সমাপজ্জনাদিসুখত্থং, তেসং আরম্মণানঞ্চ সল্লক্খণত্থং. এৰঞ্হিস্স তত্থ ৰিসৰিতা সমিজ্ঝতীতি.
৩৬৬. ঝানং সমাপজ্জতীতি কিং চতুব্বিধম্পি ঝানং সমাপজ্জতি, উদাহু একেকন্তি? কিঞ্চেত্থ যদি চতুব্বিধম্পি সমাপজ্জতি, অঙ্গসঙ্কন্তিতো ৰিসেসো ন সিযা, অথ একেকং আরম্মণসঙ্কন্তিতো. নাযং দোসো আভোগৰসেন তেসং ৰিসেসসিদ্ধিতো. যদা হি কসিণানুলোমমেৰ আভুজিত্ৰা তত্থ তত্থ কসিণে ঝানানি সমাপজ্জতি, ন অঙ্গসঙ্কন্তিং, তদা কসিণানুলোমো. যদা পন অঙ্গসঙ্কন্তিং আভুজিত্ৰা ঝানানি সমাপজ্জতি, তদা অঙ্গসঙ্কন্তি ৰেদিতব্বা. ইমিনা নযেন কসিণানুলোমআরম্মণসঙ্কন্তিআদীনম্পি অঞ্ঞমঞ্ঞং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. ইদং কসিণানুলোমং নাম চিত্তপরিদমনন্তি অধিপ্পাযো.
তথেৰাতি ‘‘পটিপাটিযা অট্ঠসু কসিণেসু সতক্খত্তুম্পি সহস্সক্খত্তুম্পী’’তি এতস্স উপসংহারত্থো তথা-সদ্দো. পটিলোমতো চেত্থ পটিপাটি. তেনাহ ‘‘পটিলোমক্কমেনা’’তি. অযঞ্হেত্থ অত্থো – পঠমং ওদাতকসিণে ঝানং সমাপজ্জতি, ততো লোহিতকসিণেতি যাৰ পথৰীকসিণা ৰত্তব্বা.
পুনপ্পুনং সমাপজ্জনন্তি ‘‘সতক্খত্তুং সহস্সক্খত্তু’’ন্তি ৰুত্তং বহুলাকারমাহ.
তত্থেৰাতি পথৰীকসিণেযেৰ. ততোতি পচ্ছা ততিযজ্ঝানতো ৰুট্ঠানন্তরকালং. তদেৰাতি পথৰীকসিণমেৰ. ততো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি ততো পথৰীকসিণুগ্ঘাটিমাকাসে পৰত্তিতআকাসানঞ্চাযতনসমাপত্তিতো ৰুট্ঠায ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং অমনসিকরিত্ৰা তং লঙ্ঘিত্ৰা যথাৰুত্তআকাসানঞ্চাযতনৰিঞ্ঞাণস্স অভাৰে পৰত্তিতং আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি. পথৰীকসিণুগ্ঘাটিমাকাসকসিণং পথৰীকসিণপক্খিকমেৰ হোতীতি ৰুত্তং ‘‘কসিণং অনুক্কমিত্ৰা’’তি. অথ ৰা অট্ঠসু কসিণেসু কস্সচি উক্কমনং ইধ কসিণুক্কন্তিকং নামাতি আহ ‘‘কসিণং অনুক্কমিত্ৰা’’তি. ঝানুক্কন্তিকন্তি এত্থ ইচ্ছিতং অৰধারণেন নিৰত্তেতব্বং, উক্কমনস্স চ সরূপং দস্সেতুং ‘‘এৰং কসিণ’’ন্তিআদিং ৰত্ৰা পুন তং পকারং সহ নিস্সযেন সেসকসিণেসু অতিদিসন্তো ‘‘এৰং আপোকসিণাদি…পে… কাতব্বা’’তি আহ. তেনাহ ‘‘ইমিনা নযেনা’’তিআদি. যথা পঠমজ্ঝানমূলকং পথৰীকসিণাদীসু ঝানুক্কন্তিকং দস্সিতং, এৰং দুতিযজ্ঝানাদিমূলকম্পি তং যথারহং দস্সেতব্বং.
তদেৰাতি পঠমজ্ঝানমেৰ. কসিণুক্কন্তিকেপি আপোকসিণাদিমূলিকা যোজনা ৰুত্তনযেনেৰ কাতব্বা, তথা যথারহং দুতিযজ্ঝানাদিমূলিকা.
লোহিতকসিণতো আকিঞ্চঞ্ঞাযতনন্তি লোহিতকসিণং আৰজ্জেন্তো অভিমুখং কত্ৰা তস্স উগ্ঘাটনেন উপট্ঠিতে কসিণুগ্ঘাটিমাকাসে অমনসিকারেন আকাসানঞ্চাযতনজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা তত্থ পুব্বে পৰত্তৰিঞ্ঞাণস্স অপগমং আরম্মণং কত্ৰা আকিঞ্চঞ্ঞাযতনং সমাপজ্জতি.
ইতরেসন্তি অৰসিট্ঠরূপাৰচরজ্ঝানানং. ন হি অরূপজ্ঝানেসু অঙ্গসঙ্কন্তি অত্থি, নাপি তানি পথৰীকসিণে পৰত্তন্তি. যং পন অঙ্গারম্মণসঙ্কন্তিৰচনে ‘‘নীলকসিণং উগ্ঘাটেত্ৰা আকাসানঞ্চাযতন’’ন্তিআদি ৰুত্তং, তং যথালাভৰসেন ৰুত্তং, পরিযাযেন ৰাতি দট্ঠব্বং. নিপ্পরিযাযতো পন যথা অঙ্গসঙ্কন্তি রূপজ্ঝানেসু এৰ লব্ভতি, এৰং অরূপজ্ঝানেসু এৰ আরম্মণসঙ্কন্তি. তস্স তস্সেৰ হি ঝানস্স আরম্মণন্তরে পৰত্তি আরম্মণসঙ্কন্তি. তেনাহ ‘‘সব্বকসিণেসু একস্সেৰ ঝানস্স সমাপজ্জনং আরম্মণসঙ্কন্তিকং নামা’’তি.
যথা পন ‘‘সব্বকসিণেসূ’’তি ইমিনা আকাসৰিঞ্ঞাণকসিণানম্পি সঙ্গহো হোতীতি ন সক্কা ৰত্তুং ইধ অট্ঠন্নংযেৰ কসিণানং অধিগতত্তা, এৰং সব্বম্পি অরূপজ্ঝানং ‘‘একং ঝান’’ন্তি ন সক্কা ৰত্তুং অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং ৰসেন চিত্তপরিদমনস্স ইচ্ছিতত্তা. তস্মা আরুপ্পজ্ঝানানং ৰসেন অঙ্গারম্মণসঙ্কন্তি পরিযাযেন ৰুত্তাতি ৰেদিতব্বং. তথা হি পীতকসিণুগ্ঘাটিমাকাসে যং পঠমারুপ্পৰিঞ্ঞাণং, তদারম্মণং ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সন্ধাযাহ ‘‘পীতকসিণতো ৰিঞ্ঞাণঞ্চাযতনং সমাপজ্জিত্ৰা’’তি. ইমিনা নযেন সেসদ্ৰযেপি অত্থো ৰেদিতব্বো. একন্তরিকৰসেনাতি অঞ্ঞত্থো অন্তর-সদ্দো. অন্তরমেৰ অন্তরিকং, একজ্ঝং অন্তরিকং এতস্মিন্তি একন্তরিকং, ঝানসমাপজ্জনং, তস্স ৰসেন. যথা অঙ্গানং, আরম্মণস্স চ একজ্ঝং অঞ্ঞথা ৰিসেসো হোতি, তথা সমাপজ্জনৰসেনাতি. সো পন ৰিসেসো হেট্ঠিমানং তেসং অঙ্গারম্মণানং সমতিক্কমনৰসেন হোতীতি ৰুত্তং ‘‘একন্তরিকৰসেন অঙ্গানঞ্চ আরম্মণানঞ্চ সঙ্কমন’’ন্তি. ‘‘ইদং ঝানং পঞ্চঙ্গিক’’ন্তিআদিনা অঙ্গেসু, ‘‘ইদং পথৰীকসিণ’’ন্তিআদিনা আরম্মণেসু চ ৰৰত্থাপিতেসু একজ্ঝং তেসং ৰৰত্থাপনে ন কোচি ৰিসেসো অত্থীতি অট্ঠকথাসু অযং ৰিধি নাভতো. এৰঞ্চ কত্ৰা ঝানুক্কন্তিকাদীসু পটিলোমক্কমেন, অনুলোমপটিলোমক্কমেন চ একন্তরিকভাৰেন লব্ভমানম্পি ঝানাদীনং উক্কমনং ন উদ্ধটং, তেহি নযেহি ৰিনাপি চিত্তপরিদমনং ইজ্ঝতীতি পপঞ্চপরিহারত্থং ৰা তে অট্ঠকথাসু অনাগতাতি দট্ঠব্বং.
৩৬৭. অভাৰিতভাৰনো ঝানাভিঞ্ঞাসু অকতাধিকারো. তত্থ উপনিস্সযরহিতোপীতি কেচি. আদিভূতং যোগকম্মং আদিকম্মং, তং এতস্স অত্থীতি আদিকম্মিকো, পুব্বে অকতপরিচযো ভাৰনং অনুযুঞ্জন্তো. তেনাহ ‘‘যোগাৰচরো’’তি. কসিণপরিকম্মম্পি ভারোতি দোসৰিৰজ্জনাদিৰিধিনা কসিণমণ্ডলে পটিপত্তি যাৰ উগ্গহনিমিত্তুপ্পত্তি কসিণপরিকম্মং, তম্পি নাম ভারো, পগেৰ ইদ্ধিৰিকুব্বনাতি অধিপ্পাযো. নিমিত্তুপ্পাদনন্তি পটিভাগনিমিত্তুপ্পাদনং. তং ৰড্ঢেত্ৰাতি তং নিমিত্তং, ভাৰনঞ্চ ৰড্ঢেত্ৰা. ন হি ভাৰনায ৰিনাৰ নিমিত্তৰড্ঢনং লব্ভতি. কেচি উপচারসমাধিং লভিত্ৰা অপ্পনাসমাধিং অধিগন্তুং ন সক্কোন্তি, তাদিসাপি বহূ হোন্তেৰাতি আহ ‘‘অপ্পনাধিগমো ভারো’’তি. অপ্পনাধিগমোতি ৰা অট্ঠন্নং সমাপত্তীনং অধিগমমাহ. অঞ্ঞোৰ সমাপত্তীনং উপনিস্সযো, অঞ্ঞো অভিঞ্ঞানন্তি আহ ‘‘পরিদমিতচিত্তস্সাপি ইদ্ধিৰিকুব্বনং নাম ভারো’’তি. খিপ্পং নিসন্তি নিসামনং ঝানচক্খুনা পথৰীকসিণাদিঝানারম্মণস্স দস্সনং এতস্সাতি খিপ্পনিসন্তি, সীঘতরং ঝানং সমাপজ্জিতা, তস্স ভাৰো খিপ্পনিসন্তিভাৰো. অম্বতরুনিচিতং মহামহিন্দত্থেরাদীহি ওতিণ্ণট্ঠানং থেরম্বত্থলং. যথা পটিপক্খৰিজযায যোধাজীৰা নিম্মলমেৰ অসিতোমরাদিং গহেত্ৰা ৰিচরন্তি, এৰং ভিক্খুনাপি কিলেসৰিজযায নিম্মলাৰ ঝানাভিঞ্ঞা ৰল়ঞ্জিতব্বাতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘তস্মা’’তিআদি ৰুত্তং.
পতিট্ঠাভাৰোতি ইধ পরস্স উপদ্দৰূপসমনং অধিপ্পেতং. তং হি খিপ্পনিসন্তিভাৰতোপি গরুতরং অচ্চাযিককিচ্চসাধনৰসেন ৰিধাতব্বতো দুরভিসম্ভৰতরত্তা. তং পন রক্খিতত্থেরনিদস্সনেনেৰ সিদ্ধম্পি ততো গরুতরেন অঙ্গারৰস্সপরিত্তাণেন ৰিভাৰেতুং ‘‘গিরিভণ্ডৰাহনপূজায…পে… থেরো ৰিযা’’তি আহ. গিরিভণ্ডৰাহনপূজা নাম চেতিযগিরিমাদিং কত্ৰা সকলদীপে, সমুদ্দে চ যাৰ যোজনা মহতী দীপপূজা. পথৰিং মাপেত্ৰাতি মারেন পৰত্তিতং অঙ্গারৰস্সং ফুলিঙ্গমত্তেনপি যাৰ মনুস্সে ন পাপুণাতি, তাৰদেৰ আকাসে পথৰিং নিম্মিনিত্ৰা.
বলৰপুব্বযোগানন্তি গরুতরূপনিস্সযানং, ইদ্ধিৰিধাদীনং হেতুভূতমহাভিনীহারানন্তি অত্থো. অগ্গসাৰকাদীনন্তি আদি-সদ্দেন একচ্চে মহাসাৰকে সঙ্গণ্হাতি. ভাৰনানুক্কমো যথাৰুত্তং চিত্তপরিদমনং. পটিসম্ভিদাদীতি আদি-সদ্দেন ঠানাঠানঞাণাদীনম্পি সঙ্গহো ৰেদিতব্বো, ন সেসাভিঞ্ঞানমেৰ. সাৰকানম্পি হি ঠানাঠানঞাণাদীনি পদেসৰসেন ইজ্ঝন্তি. তস্মাতি যস্মা পুব্বহেতুসম্পন্নস্সেৰ যথাৰুত্তং ভাৰনানুক্কমং ৰিনা অভিঞ্ঞাযো ইজ্ঝন্তি, ন ইতরস্স, তস্মা. অগ্গিধমনাদীহীতি অগ্গিম্হি তাপনকোট্টনাদীহি. যথা চাতি চ-সদ্দেন লাখাকারাদীনং লাখাকোট্টনাদিং অৰুত্তম্পি সঙ্গণ্হাতি. ছন্দ…পে… ৰসেনাতি ‘‘ছন্দৰতো চে অভিঞ্ঞা সিজ্ঝতি, ময্হম্পি সিজ্ঝতী’’তি কত্তুকম্যতাছন্দং সীসং ধুরং জেট্ঠং পুব্বঙ্গমং কত্ৰা, ছন্দং ৰা উপ্পাদেত্ৰা তং ভাৰনায মুখং কত্ৰা ঝানস্স সমাপজ্জনৰসেন. এসেৰ নযো সেসেসুপি. ‘‘আৰজ্জনাদিৰসীভাৰৰসেনা’’তি ইদং অট্ঠসুপি সমাপত্তীসু সাতিসযং ৰসীভাৰাপাদনং সন্ধায ৰুত্তং. তঞ্চ খো আদিকম্মিকৰসেন, ন কতাধিকারৰসেনাতি আহ ‘‘পুব্বহেতু…পে… ৰট্টতী’’তি. পুব্বহেতুসম্পন্নস্স হি যং ঝানং পাদকং কত্ৰা অভিঞ্ঞা নিব্বত্তেতব্বা, তত্থেৰ সাতিসযং চিণ্ণৰসিতাপি ইচ্ছিতব্বা, ন সব্বত্থেৰাতি অধিপ্পাযো. ‘‘চতুত্থজ্ঝানমত্তে চিণ্ণৰসিনা’’তি ৰচনতো অরূপসমাপত্তিযো ৰিনাপি অভিঞ্ঞা ইজ্ঝন্তীতি ৰদন্তি. তম্পি যদি পুব্বহেতুসম্পন্নস্স ৰসেন ৰুত্তং, যুত্তমেৰ. অথেতরস্স, তেসং মতিমত্তং. যথাতি যেন পকারেন যেন ৰিধিনা. এত্থাতি এতস্মিং ইদ্ধিৰিধনিপ্ফাদনে.
৩৬৮. তত্রাতি চ তদেৰ পচ্চামসতি. পাল়িনযানুসারেনেৰাতি পাল়িগতিযা অনুসরণেনেৰ, পাঠসংৰণ্ণনানুক্কমেনেৰাতি অত্থো. ‘‘চতুত্থজ্ঝানং উপসম্পজ্জ ৰিহরতী’’তি ৰত্ৰা ‘‘সো’’তি ৰুত্তত্তা আহ ‘‘অধিগতচতুত্থজ্ঝানো যোগী’’তি. ‘‘এৰং সমাহিতে’’তি এত্থ এৰং-সদ্দো হেট্ঠাঝানত্তযাধিগমপটিপাটিসিদ্ধস্স চতুত্থজ্ঝানসমাধানস্স নিদস্সনত্থোতি আহ ‘‘এৰন্তি চতুত্থজ্ঝানক্কমনিদস্সনমেত’’ন্তি, চতুত্থজ্ঝানস্স, তস্স চ অধিগমক্কমস্স নিদস্সনং. যেন সমাধানানুক্কমেন চতুত্থজ্ঝানসমাধি লদ্ধো, তদুভযনিদস্সনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘ইমিনা…পে… ৰুত্তং হোতী’’তি. যদিপি ‘‘এৰ’’ন্তি ইদং আগমনসমাধিনা সদ্ধিং চতুত্থজ্ঝানসমাধানং দীপেতি. সতিপারিসুদ্ধিসমাধি এৰ পন ইদ্ধিযা অধিট্ঠানভাৰতো পধানন্তি আহ ‘‘চতুত্থজ্ঝানসমাধিনা সমাহিতে’’তি. উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিভাৰেনাতি উপেক্খায জনিতসতিপারিসুদ্ধিসব্ভাৰেন. সব্বপচ্চনীকধম্মূপক্কিলেসপরিসুদ্ধায হি পচ্চনীকসমনেপি অব্যাৰটায পারিসুদ্ধিউপেক্খায ৰত্তমানায চতুত্থজ্ঝানং, তংসম্পযুত্তধম্মা চ সুপরিসুদ্ধা, সুৰিসদা চ হোন্তি, সতিসীসেন পন তত্থ দেসনা কতাতি আহ ‘‘উপেক্খাসতিপারিসুদ্ধিভাৰেন পরিসুদ্ধে’’তি. পরিসুদ্ধিযা এৰ পচ্চযৰিসেসেন পৰত্তিৰিসেসো পরিযোদাততা সুধন্তসুৰণ্ণস্স নিঘংসনেন পভস্সরতা ৰিযাতি আহ ‘‘পরিসুদ্ধত্তাযেৰ পরিযোদাতে, পভস্সরেতি ৰুত্তং হোতী’’তি.
সুখাদীনং পচ্চযানং ঘাতেনাতি সুখসোমনস্সানং, দুক্খদোমনস্সানঞ্চ যথাক্কমং রাগদোসপচ্চযানং ৰিক্খম্ভনেন. ‘‘সুখং সোমনস্সস্স পচ্চযো, সোমনস্সং রাগস্স, দুক্খং দোমনস্সস্সা’’তি হি ৰুত্তং. যথা রাগাদযো চেতসো মলাসুচিভাৰেন ‘‘অঙ্গণানী’’তি ৰুচ্চন্তি, এৰং উপগন্ত্ৰা কিলেসনট্ঠেন উপক্কিলেসাতি আহ ‘‘অনঙ্গণত্তাযেৰ ৰিগতূপক্কিলেসে’’তি. তেনাহ ‘‘অঙ্গণেন হি তং চিত্তং উপক্কিলিস্সতী’’তি, ৰিবাধীযতি উপতাপীযতীতি অত্থো. সুভাৰিতত্তাতি পগুণভাৰাপাদনেন সুট্ঠু ভাৰিতত্তা. তেনাহ ‘‘ৰসীভাৰপ্পত্তে’’তি, আৰজ্জনাদিনা পঞ্চধা, চুদ্দসৰিধেন ৰা পরিদমনেন ৰসৰত্তিতং উপগতেতি অত্থো. ৰসে ৰত্তমানং হি চিত্তং পগুণভাৰাপত্তিযা সুপরিমদ্দিতং ৰিয চম্মং, সুপরিকম্মকতা ৰিয চ লাখা মুদুন্তি ৰুচ্চতি. কম্মক্খমেতি ৰিকুব্বনাদিইদ্ধিকম্মক্খমে. তঞ্চ উভযন্তি মুদুতাকম্মনিযদ্ৰযং.
নাহন্তিআদীসু ন-কারো পটিসেধত্থো. অহন্তি সত্থা অত্তানং নিদ্দিসতি. ভিক্খৰেতি ভিক্খূ আলপতি. অঞ্ঞন্তি ইদানি ৰুচ্চমানচিত্ততো অঞ্ঞং. একধম্মম্পীতি একম্পি সভাৰধম্মং ন সমনুপস্সামীতি সম্বন্ধো. অযং হেত্থ অত্থো – অহং, ভিক্খৰে, সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণেন ওলোকেন্তোপি অঞ্ঞং একধম্মম্পি ন সমনুপস্সামি. যং ৰসীভাৰাপাদনেন ভাৰিতং, তথা পুনপ্পুনং করণেন বহুলীকতং, এৰং সৰিসেসমুদুভাৰপ্পত্তিযা মুদুং, কম্মক্খমতায কম্মনিযঞ্চ হোতি. যথযিদং চিত্তন্তি অত্তনো, তেসঞ্চ পচ্চক্খতায এৰমাহাতি. যথা যথাৰুত্তা পরিসুদ্ধতাদযো ন ৰিগচ্ছন্তি, এৰং সুভাৰিতং চিত্তং.
তত্থ অৰট্ঠিতং ইধ ‘‘ঠিতং, আনেঞ্জপ্পত্ত’’ন্তি চ ৰুত্তন্তি আহ ‘‘এতেসু পরিসুদ্ধতাদীসু ঠিতত্তা ঠিতে, ঠিতত্তাযেৰ আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি. যথা মুদুকম্মঞ্ঞতা ৰসীভাৰপ্পত্তিযা লক্খীযন্তি, এৰং ৰসীভাৰপ্পত্তিপি মুদুকম্মঞ্ঞতাহি লক্খীযতীতি, মুদুকম্মঞ্ঞভাৰেন ৰা অত্তনো ৰসে ঠিতত্তা ‘‘ঠিতে’’তি ৰুত্তং. যথা হি কারণেন ফলং নিদ্ধরীযতি, এৰং ফলেনাপি কারণং নিদ্ধরীযতীতি নিচ্চলভাৰেন অৰট্ঠানং আনেঞ্জপ্পত্তি. সা চ সম্পযুত্তধম্মেসু থিরভাৰেন, পটিপক্খেহি অকম্মনিযতায চ সম্ভৰন্তী সদ্ধাদিবলানং আনুভাৰেন হোতীতি ‘‘সদ্ধাদীহি পরিগ্গহিতত্তা আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি সঙ্খেপতো ৰুত্তমত্থং ৰিৰরিতুং ‘‘সদ্ধাপরিগ্গহিতং হী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সদ্ধাপরিগ্গহিতন্তি এৰং সুভাৰিতং ৰসীভাৰপ্পত্তং এতং চিত্তং একংসেন অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযায সংৰত্ততীতি এৰং পৰত্তায সদ্ধায পরিগ্গহিতং যথাৰুত্তসদ্ধাবলেন উপত্থম্ভিতং. অস্সদ্ধিযেনাতি তপ্পটিপক্খেন অস্সদ্ধিযেন হেতুনা ন ইঞ্জতি ন চলতি ন কম্পতি, অঞ্ঞদত্থু উপরি ৰিসেসাৰহভাৰেনেৰ তিট্ঠতি. ৰীরিযপরিগ্গহিতন্তিআদীসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো. অযং পন ৰিসেসো – ৰীরিযপরিগ্গহিতন্তি ৰসীভাৰাপাদনপরিদমনসাধনেন ৰীরিযেন উপত্থম্ভিতং. সতিপরিগ্গহিতন্তি যথাৰুত্তে ভাৰনাবহুলীকারে অসম্মোসসাধিকায, কুসলানঞ্চ ধম্মানং গতিযো সমন্নেসমানায সতিযা উপত্থম্ভিতং. সমাধিপরিগ্গহিতন্তি তত্থেৰ অৰিক্খেপসাধনেন সমাধানেন উপত্থম্ভিতং. পঞ্ঞাপরিগ্গহিতন্তি তস্সা এৰ ভাৰনায উপকারানুপকারধম্মানং পজাননলক্খণায পঞ্ঞায উপত্থম্ভিতং. ওভাসগতন্তি ঞাণোভাসসহগতং. ওভাসভূতেন হি যথাৰুত্তসমাধানসংৰদ্ধিতেন ঞাণেন সংকিলেসপক্খং যাথাৰতো পস্সন্তো ততো উত্রসন্তো ওত্তপ্পন্তো তং অধিভৰতি, ন তেন অভিভূযতি. তেনাহ ‘‘কিলেসন্ধকারেন ন ইঞ্জতী’’তি. এতেন ঞাণপরিগ্গহিতং হিরোত্তপ্পবলং দস্সেতি.
অট্ঠঙ্গসমন্নাগতন্তি চতুত্থজ্ঝানসমাধিনা সমাহিততা, পরিসুদ্ধতা, পরিযোদাততা, অনঙ্গণতা, ৰিগতূপক্কিলেসতা, মুদুভাৰো, কম্মনিযতা, আনেঞ্জপ্পত্তিযা ঠিততা, সমাহিতস্স ৰা চিত্তস্স ইমানি অঙ্গানীতি ‘‘সমাহিতে’’তি ইমং অঙ্গভাৰেন অগ্গহেত্ৰা ঠিতিআনেঞ্জপ্পত্তিযো ৰিসুং গহেত্ৰা ইমেহি অট্ঠহি অঙ্গেহি সমন্নাগতং. অভিনীহারক্খমন্তি ইদ্ধিৰিধাদিঅত্থং অভিনীহারক্খমং তদভিমুখং করণযোগ্গং. তেনাহ ‘‘অভিঞ্ঞাসচ্ছিকরণীযানং ধম্মানং অভিঞ্ঞাসচ্ছিকিরিযাযা’’তি.
কামং নীৰরণানি ৰিক্খম্ভেত্ৰা এৰ পঠমজ্ঝানসমধিগমো, ৰিতক্কাদিকে ৰূপসমে এৰ চ দুতিযজ্ঝানাদিসমধিগমো, তথাপি ন তথা তেহি দূরীভূতা অপেতা ৰা যথা চতুত্থজ্ঝানতো, চেতসো মলীনভাৰসঙ্খাতউপ্পিলাভোগকরেহি নীৰরণাদীহি সুট্ঠু ৰিমুত্তিযা তস্স পরিসুদ্ধি, পরিযোদাততা চ যুত্তাতি আহ ‘‘নীৰরণ…পে… পরিযোদাতে’’তি. ঝানপটিলাভপচ্চযানন্তি ঝানপটিলাভহেতুকানং ঝানপটিলাভং নিস্সায উপ্পজ্জনকানং. পাপকানন্তি লামকানং. ইচ্ছাৰচরানন্তি ইচ্ছায অৰচরানং ইচ্ছাৰসেন ওতিণ্ণানং ‘‘অহো ৰত মমেৰ সত্থা পটিপুচ্ছিত্ৰা পটিপুচ্ছিত্ৰা ভিক্খূনং ধম্মং দেসেয্যা’’তিআদিনযপ্পৰত্তানং মানমাযাসাঠেয্যাদীনং. অভিজ্ঝাদীনন্তি আদি-সদ্দেনাপি তেসংযেৰ সঙ্গহো. অভিজ্ঝা চেত্থ পঠমজ্ঝানেন অৰিক্খম্ভনেয্যা, মানাদযো চ তদেকট্ঠা দট্ঠব্বা ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চযান’’ন্তি অনুৰত্তমানত্তা. ৰিক্খম্ভনেয্যা পন নীৰরণগ্গহণেনেৰ গহিতা, কথং পন পঠমজ্ঝানেন অৰিক্খম্ভনেয্যা ইধ ৰিগচ্ছন্তীতি? ‘‘সব্বে কুসলা ধম্মা সব্বাকুসলানং পটিপক্খা’’তি সল্লেখপটিপত্তিৰসেন এৰং ৰুত্তং ঝানস্স অপরামট্ঠভাৰদস্সনতো. যে পনেত্থ ‘‘ইচ্ছাৰচরানং অভিজ্ঝাদীন’’ন্তি ইমেহি পদেহি কোপঅপচ্চযকআমরাগব্যাপাদাদযো গহিতাতি অধিপ্পাযেন ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চযান’’ন্তি পাঠং পটিক্খিপিত্ৰা ‘‘ঝানপটিলাভপচ্চনীকান’’ন্তি পাঠোতি ৰদন্তি, তং তেসং মতিমত্তং তথা পাঠস্সেৰ অভাৰতো. ঝানপটিলাভপচ্চনীকা চ নীৰরণা চেৰ তদেকট্ঠা চ তেসং দূরীভাৰং ৰত্ৰা পুন অভাৰৰিগমচোদনায অযুজ্জমানত্তা. ননু চ অনঙ্গণসুত্ত- (ম. নি. ১.৫৭ আদযো) ৰত্থসুত্তেসু (ম. নি. ১.৭০ আদযো) অযমত্থো ন লব্ভতি, ওল়ারিকানংযেৰ পাপধম্মানং তত্থ অধিপ্পেতত্তা? সচ্চমেতং, ইধ পন অধিগতচতুত্থজ্ঝানস্স ৰসেন ৰুত্তত্তা সুখুমাযেৰ তে গহিতা, অঙ্গণূপক্কিলেসতাসামঞ্ঞেন পনেত্থ সুত্তানং অপদিসনং. তথা হি ‘‘সুত্তানুসারেনা’’তি ৰুত্তং, ন পন সুত্তৰসেনাতি. অৰস্সং চে তমেৰং সম্পটিচ্ছিতব্বং অধিগতজ্ঝানানম্পি কেসঞ্চি ইচ্ছাৰচরানং পৰত্তিসব্ভাৰতো.
ইদ্ধিপাদভাৰূপগমেনাতি ইদ্ধিযা পাদকভাৰস্স পদট্ঠানভাৰস্স উপগমনেন. ভাৰনাপারিপূরিযাতি ইতো পরং কত্তব্বস্স অভাৰৰসেন অভিনীহারক্খমভাৰনায পরিপুণ্ণত্তা. পণীতভাৰূপগমেনাতি ততো এৰ পধানভাৰং নীততায উত্তমট্ঠেন, অতিত্তিকরট্ঠেন চ পণীতভাৰস্স উপগমনেন. উভযঞ্চেতং ঠিতিযা কারণৰচনং পরিপুণ্ণায ভাৰনায পণীতভাৰপ্পত্তিযা ‘‘ঠিতে’’তি. ‘‘আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি ইদং ঠিতিযা ৰিসেসনং. তেনাহ ‘‘যথা আনেঞ্জপ্পত্তং হোতি, এৰং ঠিতে’’তি. ইমস্মিং পক্খে ‘‘ঠিতে আনেঞ্জপ্পত্তে’’তি উভযমেকং অঙ্গং, ‘‘সমাহিতে’’তি পন ইদম্পি একমঙ্গং. তেনেৰস্স পঠমৰিকপ্পতো ৰিসেসং সন্ধাযাহ ‘‘এৰম্পি অট্ঠঙ্গসমন্নাগত’’ন্তি.
দসইদ্ধিকথাৰণ্ণনা
৩৬৯. নিপ্ফত্তিঅত্থেনাতি সিজ্ঝনট্ঠেন. পটিলাভট্ঠেনাতি পাপুণনট্ঠেন. তন্তি কামিতং ৰত্থুং. সমিজ্ঝতীতি নিপ্ফজ্জতি. পব্বজ্জং আদিং কত্ৰা যাৰ ঝানমগ্গা ইধ নেক্খম্মং. ইজ্ঝতীতি পাপুণীযতি. পটিহরতীতি পাটিহারিযন্তি যস্মা পটিপক্খং হরতি অপনেতি, তস্মা পাটিহারিযং. অত্তনো পটিপক্খং হরতীতি পটিহারিযং, নেক্খম্মাদি, পটিহারিযমেৰ পাটিহারিযং, যথা ‘‘ৰেকতং, ৰেসম’’ন্তি চ.
ইজ্ঝনট্ঠেনাতি নিপ্ফজ্জনট্ঠেন. উপাযসম্পদাযাতি সম্পন্নউপাযস্স, ঞাযারম্ভস্সাতি অত্থো. ইজ্ঝতীতি পসৰেতি. সীলৰাতি আচারসীলেন সীলৰা. কল্যাণধম্মোতি দসকুসলকম্মপথৰসেন সুন্দরধম্মো. সীলসম্পত্তিযা ৰা সীলৰা. দানাদিসেসপুঞ্ঞকিরিযৰত্থুৰসেন কল্যাণধম্মো. পণিদহিস্সতীতি পত্থেস্সতি.
ইজ্ঝন্তীতি ৰড্ঢন্তি, উক্কংসং পাপুণন্তীতি অত্থো. সাতিসযনিপ্ফজ্জনপটিলাভসিজ্ঝনবুদ্ধিঅত্থে হি ইদ্ধি ৰুত্তা. সা দসৰিধাতি সব্বা ইদ্ধিযো আনেত্ৰা অত্থুদ্ধারৰসেন ইধাধিপ্পেতং ইদ্ধিং দস্সেতুং ৰুত্তং. বহুভাৰাদিকস্স অধিট্ঠানং অধিট্ঠহনং এতিস্সা অত্থীতি অধিট্ঠানা. ৰিৰিধং রূপনিম্মানসঙ্খাতং কুব্বনং এতিস্সা অত্থীতি ৰিকুব্বনা. মনোমযাতি ঝানমনেন নিব্বত্তিভাৰতো মনোমযা. ঞাণস্স ৰিপ্ফারো ৰেগাযিতত্তং এতিস্সা অত্থীতি ঞাণৰিপ্ফারা. অরিযানং অযন্তি অরিযা. যতো কুতোচি কম্মৰিপাকতো জাতা ইদ্ধি কম্মৰিপাকজা. সাতিসযপুঞ্ঞনিব্বত্তা ইদ্ধি পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধি. কম্মৰিপাকজা ইদ্ধি জাতিতো পট্ঠায হোতি, ইতরা যদা তদা পুঞ্ঞস্স ৰিপচ্চনকালেতি এৰং ৰা ইমাসং ৰিসেসো ৰেদিতব্বো. আথব্বনৰিজ্জাভিনিব্বত্তা ৰিজ্জামযা. সম্মাপযোগো উপাযপযোগো ঞাযারম্ভো.
৩৭০. পকতিযা একোতি সভাৰেন একো. বহুকন্তি বহুং. তেন অগ্গহিতপরিচ্ছেদং অধিট্ঠাতব্বস্স অনেকভাৰং দস্সেত্ৰা পুন পরিচ্ছেদতো দস্সেতুং ‘‘সতং ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. আৰজ্জতীতি পরিকম্মসঙ্খাতেন আভোগেন আভুজতি ভাৰিরূপে তেন পরিকম্মমনসিকারেন মনসি করোতি. ঞাণেন অধিট্ঠাতীতি তথা পরিকম্মং কত্ৰা অভিঞ্ঞাঞাণেন যথাধিপ্পেতে বহুকে অধিট্ঠাতি, অধিট্ঠানচিত্তেন সহেৰ বহুভাৰাপত্তিতো বহুভাৰাপাদকং ইদ্ধিৰিধঞাণং পৰত্তেন্তো চ তথা অধিট্ঠাতীতি ৰুচ্চতি. সেসেসুপি এসেৰ নযো. এৰন্তি পকারত্থো এৰং-সদ্দো, তেন সব্বম্পি অধিট্ঠানপ্পকারং সঙ্গণ্হাতি. অধিট্ঠানৰসেনাতি ‘‘ঞাণেন অধিট্ঠাতী’’তি (পটি. ম. ৩.১০) এৰং ৰুত্তঅধিট্ঠানৰসেন নিপ্ফন্নত্তা.
৩৭১. পকতিৰণ্ণন্তি পকতিসণ্ঠানং অত্তনো পাকতিকরূপং. পকতিৰণ্ণৰিজহনৰিকারৰসেনাতি অত্তনো পকতিৰণ্ণৰিজহনপুব্বকস্স কুমারকৰণ্ণাদিৰণ্ণৰিকারস্স ৰসেন.
৩৭২. ইমম্হা কাযাতি পচ্চক্খভাৰেন ‘‘ইমম্হা’’তি ৰুত্তা ভিক্খুস্স করজকাযা. অঞ্ঞং কাযন্তি অঞ্ঞং ইদ্ধিমযং কাযং. ততো এৰ ইদ্ধিমযরূপৰন্ততায রূপিং. অভিঞ্ঞামনেন নিব্বত্তত্তা মনোমযং. নিপ্ফত্তিৰসেনাতি নিপ্ফজ্জনৰসেন. অভিঞ্ঞাঞাণস্স হি যথা মনোমযো কাযো নিপ্ফজ্জতি, তথা পৰত্তি মনোমযিদ্ধি. এসেৰ নযো সেসেসুপি. যদি এৰং কথমযমেৰ মনোমযিদ্ধীতি? রুল়্হীৰেসা ৰেদিতব্বা যথা ‘‘মনোমযো অত্তভাৰো’’তি, যথা ৰা ‘‘গোসমঞ্ঞা ৰিসাণাদিমতি পিণ্ডে’’. অথ ৰা অব্ভন্তরতো নিক্খন্তে, ইদ্ধিমতা চ একন্তসদিসে ইমস্মিং নিম্মানে সুপাকটো মনসা নিব্বত্তিতভাৰোতি যথা সাতিসযো মনোমযৰোহারো, ন তথা অঞ্ঞাসু অধিট্ঠানৰিকুব্বনিদ্ধীসু সমঞ্ঞন্তরৰন্তাসূতি ৰেদিতব্বং.
৩৭৩. ঞাণুপ্পত্তিতো পুব্বে ৰাতি অরহত্তমগ্গঞাণুপ্পত্তিতো পুব্বে ৰা ৰিপস্সনাক্খণে, ততোপি ৰা পুব্বে অন্তিমভৰিকস্স পটিসন্ধিগ্গহণতো পট্ঠায. পচ্ছা ৰা যাৰ খন্ধপরিনিব্বানা. তঙ্খণে ৰা মগ্গুপ্পত্তিসমযে. ঞাণানুভাৰনিব্বত্তো ৰিসেসোতি সূরিযস্স উট্ঠিতট্ঠানে, সমন্ততো চ আলোককরণসমত্থতা ৰিয তস্সেৰ ঞাণস্স আনুভাৰেন নিব্বত্তো সব্বসো পহাতব্বপহানভাৰেতব্বভাৰনাপারিপূরিসঙ্খাতো ৰিসেসো. ৰত্থূনি পন অনন্তরাযতাৰসেন আগতানি. অনিচ্চানুপস্সনাযাতি সঙ্খারে অনিচ্চতো অনুপস্সন্তিযা বলৰৰিপস্সনায. আরদ্ধৰিপস্সনস্স হি যথাৰুত্তৰিপস্সনায পৰত্তিক্খণে ততো পুব্বে, পচ্ছা চ পকিণ্ণকসম্মসনৰারে নিচ্চসঞ্ঞায পহানট্ঠো ইজ্ঝতি. এসেৰ নযো সব্বত্থ. কামং এত্তকায সঙ্খেপকথাযপি অধিপ্পেতত্থো পকাসিতোৰ, ৰিত্থারকথায পন ৰিভূততরো হোতীতি আহ ‘‘ৰিত্থারেন কথেতব্ব’’ন্তি.
গব্ভগতস্সেৰাতি অনাদরে সামিৰচনং. ৰুত্তনযেনাতি ‘‘পচ্ছিমভৰিকস্সা’’তিআদিনা বাকুলত্থেরৰত্থুম্হি ৰুত্তনযেন.
দারুভারং কত্ৰাতি দারুভারং সকটে কত্ৰা, আরোপেত্ৰাতি অত্থো. ওস্সজ্জিত্ৰাতি ছড্ডেত্ৰা. সকটমূলেতি সকটসমীপে. ৰাল়যক্খানুচরিতেতি কুরুরেহি যক্খেহি অনুৰিচরিতব্বে. যক্খপরিগ্গহিতঞ্হি রাজগহনগরং.
৩৭৪. সমাধিতোতি পঠমজ্ঝানাদিসমাধিতো. পুব্বেতি উপচারজ্ঝানক্খণে. পচ্ছাতি সমাপত্তিযা চিণ্ণপরিযন্তে. তঙ্খণেতি সমাপন্নক্খণে. সমথানুভাৰনিব্বত্তো ৰিসেসোতি তস্মিং তস্মিং ঝানে সমাধিতেজেন নিব্বত্তো নীৰরণৰিক্খম্ভনৰিতক্কাদিসমতিক্কমসঞ্ঞাৰেদযিতনিরোধপরিস্সযসহনাদিকো ৰিসেসো.
কপোতকন্দরাযন্তি এৰংনামকে অরঞ্ঞৰিহারে. জুণ্হায রত্তিযাতি চন্দালোকৰতিযা রত্তিযা. নৰোরোপিতেহি কেসেহীতি ইত্থম্ভূতলক্খণে করণৰচনং. যস্সাতি পহারস্স. তস্সাতি যক্খস্স. খিপ্পনিসন্তিভাৰস্স উক্কংসগতত্তা থেরো তস্মিং পহরন্তে এৰ সমাপত্তিং সমাপজ্জীতি আহ ‘‘পহরণসমযে সমাপত্তিং অপ্পেসী’’তি. পাল়িযং পন ‘‘নিসিন্নো হোতি অঞ্ঞতরং সমাধিং সমাপজ্জিত্ৰা’’তি (উদা. ৩৪) ৰুত্তং. ইমে পন থেরা সমাপত্তিতো ৰুট্ঠানসমকালং তেন পহারো দিন্নোতি ৰদন্তি.
সঞ্জীৰত্থেরন্তি ককুসন্ধস্স ভগৰতো দুতিযং অগ্গসাৰকং মহাথেরং সন্ধাযাহ. সো হি আযস্মা অরঞ্ঞাদীসু যত্থ কত্থচি নিসিন্নো অপ্পকসিরেনেৰ নিরোধং সমাপজ্জতি, তস্মা একদিৰসং অঞ্ঞতরস্মিং রুক্খমূলে নিরোধং সমাপজ্জি, তং সন্ধায ৰুত্তং ‘‘নিরোধসমাপন্ন’’ন্তিআদি. চীৰরে অংসুমত্তম্পি ন ঝাযিত্থ, সরীরে কা কথা. তেনেৰ হি থেরো ‘‘সঞ্জীৰো’’ ত্ৰেৰ পঞ্ঞাযিত্থ. অযমস্সাতি অস্স আযস্মতো সঞ্জীৰত্থেরস্স যো নিরোধসমাপত্তিযং অগ্গিপরিস্সযাভাৰো, অযং সমাধিৰিপ্ফারা ইদ্ধীতি যোজনা. কথং পন নিরোধসমাপত্তিযং সমাধিৰিপ্ফারসম্ভৰোতি আহ ‘‘অনুপুব্ব…পে… নিব্বত্তত্তা’’তি.
পঠমং ঠপিতভণ্ডকস্সাতি সব্বপঠমং ঠপিতভণ্ডকস্স. তঞ্হি গহণকালে সব্বপচ্ছিমং গয্হতি. কালপরিচ্ছেদৰসেনাতি ‘‘এত্তকে কালে গতে ৰুট্ঠহিস্সামী’’তি সমাপত্তিতো পুব্বে কতকালপরিচ্ছেদৰসেন. ভীতা ৰিরৰিংসূতি রত্তন্ধকারে রূপদস্সনেন ‘‘পিসাচো উট্ঠহতী’’তি মঞ্ঞমানা. এত্তকেহি নাম ভণ্ডকেহি অজ্ঝোত্থটো নিব্বিকারো ‘‘অহো মহানুভাৰো, অহো ৰিৰেকৰাসী’’তি চ থেরগতেন পসাদেন.
তত্ততেলকটাহন্তি আধারসীসেন আধেয্যমাহ, কটাহে তত্ততেলং কটাহেন আসিঞ্চীতি অধিপ্পাযো. ৰিৰট্টমানন্তি কত্থচিপি অলগ্গনৰসেন ভস্সন্তং.
সপরিৰারাতি পঞ্চহি ইত্থিসতেহি সপরিৰারা. রাজানং মেত্তায ফরীতি ওদিস্সকমেত্তাসমাপত্তিযা রাজানং ফুসি. খিপিতুন্তি ৰিজ্ঝিতুং. ওরোপেতুন্তি সরসন্নাহং পটিসংহরিতুং.
৩৭৫. পটিক্কূলাদীসূতি অনিট্ঠাদীসু. অনিট্ঠং হি পটিক্কূলং, অমনুঞ্ঞম্পি ‘‘পটিক্কূল’’ন্তি ৰুচ্চতি. আদি-সদ্দেন অপটিক্কূলাদিং সঙ্গণ্হাতি. তত্থাতি পটিক্কূলারম্মণে. উপেক্খকোতি ছল়ঙ্গুপেক্খায উপেক্খকো. তত্থাতি পটিক্কূলাপটিক্কূলভেদে ৰত্থুস্মিং. সতোতি সতিৰেপুল্লপ্পত্তিযা সতিমা. সম্পজানোতি পঞ্ঞাৰেপুল্লপ্পত্তিযা সম্পজানকারী. অযন্তি অযং পটিক্কূলাদিৰত্থূসু অপটিক্কূলসঞ্ঞীৰিহারাদিকা খীণাসৰানং অগ্গমগ্গাধিগমসিদ্ধা চিত্তিস্সরিযতা. তেনাহ ‘‘চেতোৰসিপ্পত্তানং…পে… ৰুচ্চতী’’তি.
অনিট্ঠে ৰত্থুস্মিং সত্তসঞ্ঞিতে মেত্তাফরণং ৰা ধাতুসো পচ্চৰেক্খণায ধাতুমনসিকারং ৰা গূথাদিকে ধাতুমনসিকারং করোন্তোতি যোজেতব্বং. অপটিক্কূলসঞ্ঞী ৰিহরতীতি হিতেসিতায, ধম্মসভাৰচিন্তনায চ ন পটিক্কূলসঞ্ঞী হুত্ৰা ইরিযাপথৰিহারেন ৰিহরতি. ইট্ঠে ৰত্থুস্মিং ঞাতিমিত্তাদিকে. কেসাদিঅসুচিকোট্ঠাসমত্তমেৰাতি অসুভফরণং ৰা অসুভমনসিকারং ৰা. তত্থ রূপধম্মজাতং অনিচ্চন্তি আদিঅত্থো ইতি-সদ্দো, তস্মা অনিচ্চদুক্খানত্তৰিপরিণামধম্মোতি মনসিকারং ৰা করোন্তোতি যোজনা. পটিক্কূলাপটিক্কূলেসূতি ইট্ঠানিট্ঠানি ৰত্থূনি একজ্ঝং গহেত্ৰা ৰদতি. এস নযো ইতরত্থ. যং ৰা সত্তানং পঠমং পটিক্কূলতো উপট্ঠিতমেৰ পচ্ছা অপটিক্কূলতো উপতিট্ঠতি, যঞ্চ অপটিক্কূলতো উপট্ঠিতমেৰ পচ্ছা পটিক্কূলতো উপতিট্ঠতি, তদুভযেপি খীণাসৰো সচে আকঙ্খতি, ৰুত্তনযেন অপটিক্কূলসঞ্ঞী ৰা ৰিহরেয্য, পটিক্কূলসঞ্ঞী ৰাতি অযমরিযিদ্ধি ৰুত্তা.
চক্খুনা রূপং দিস্ৰাতি কারণৰসেন ‘‘চক্খূ’’তি লদ্ধৰোহারেন রূপদস্সনসমত্থেন চক্খুৰিঞ্ঞাণেন, চক্খুনা ৰা কারণভূতেন, দ্ৰারভূতেন ৰা রূপং পস্সিত্ৰা. নেৰ সুমনো হোতীতি গেহস্সিতসোমনস্সস্সাযং পটিক্খেপো, ন নেক্খম্মপক্খিকায কিরিযাসোমনস্সৰেদনায. ছল়ঙ্গুপেক্খন্তি ইট্ঠানিট্ঠছল়ারম্মণাপাথে পরিসুদ্ধপকতিভাৰাৰিজহনলক্খণং ছসু দ্ৰারেসু পৰত্তিযা ‘‘ছল়ঙ্গুপেক্খা’’তি লদ্ধনামং তত্রমজ্ঝত্তুপেক্খং. যথাৰুত্তমত্থং পাল়িযা সমত্থেতুং ‘‘পটিসম্ভিদায’’ন্তিআদি ৰুত্তং.
৩৭৬. পক্খীআদীনন্তি আদি-সদ্দেন দেৰাদীনং সঙ্গহো. ৰেহাসগমনাদিকাতি পন আদি-সদ্দেন চক্খুৰিসুদ্ধিআদিং সঙ্গণ্হাতি. কুসলকম্মেন নিব্বত্তিত্ৰাপি অকুসলৰিপাকানুভাৰেন সুখসমুস্সযতো ৰিনিপতিতত্তা ৰিনিপাতিকানং. ঝানন্তি অভিঞ্ঞাপত্তং ঝানং সন্ধাযাহ. ৰিপস্সনাপি উক্কংসগতা উব্বেগপীতিসহিতা আকাসে লঙ্ঘাপনমত্তাপি হোতীতি ৰুত্তং ‘‘ৰিপস্সনং ৰা’’তি. ‘‘পঠমকপ্পিকান’’ন্তি ইদং ‘‘একচ্চানং মনুস্সান’’ন্তি ইমস্স ৰিসেসনং দট্ঠব্বং. এৰমাদীনন্তি আদি-সদ্দেন পুনব্বসুমাতাদীনং সঙ্গহো দট্ঠব্বো.
৩৭৭. ৰেহাসন্তি ভুম্মত্থে উপযোগৰচনং, অচ্চন্তসংযোগে ৰা. চক্কৰত্তী হি চক্করতনং পুরক্খত্ৰা অত্তনো ভৰনতো অব্ভুগ্গন্ত্ৰা আকাসেনেৰ সিনেরুং পদক্খিণং কত্ৰা সকলচক্কৰাল়ং অনুসংযাযতীতি. অস্সবন্ধাতি অস্সপালা, যে অস্সানং যৰদাযকা. তথা গোবন্ধা.
চক্কৰত্তিআদীনং পুঞ্ঞিদ্ধিযা ৰিত্থারিযমানায অতিপপঞ্চো হোতীতি পুঞ্ঞৰতো ইদ্ধিং লক্খণতো দস্সেন্তেন ‘‘পরিপাকং গতে পুঞ্ঞসম্ভারে ইজ্ঝনকৰিসেসো’’তি ৰত্ৰাপি জোতিকাদীনং পুঞ্ঞিদ্ধিং একদেসেন দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ সুৰণ্ণপব্বতোতি সব্বসুৰণ্ণমযো পব্বতো. তস্স কির গহিতগহিতট্ঠানে ওধি ন পঞ্ঞাযতি. একসীতামত্তেতি এত্থ সীতা নাম কসনৰসেন নঙ্গলস্স গতমগ্গো. তুম্বং নাম আল়্হকং. চুদ্দস মগ্গাতি চতুদ্দস কসনমগ্গা.
৩৭৮. ৰিজ্জং পরিজপিত্ৰাতি গন্ধারীৰিজ্জাদিকং অত্তনো ৰিজ্জং কতূপচারং পরিৰত্তেত্ৰা মন্তপঠনক্কমেন পঠিত্ৰা.
৩৭৯. সম্মাপযোগেনাতি উপাযপযোগেন, যথা যথিচ্ছিতত্থসিদ্ধি হোতি, তথা পৰত্তিতঞাযারম্ভেন. তস্স তস্স কম্মস্সাতি যথাধিপ্পেতস্স নিপ্ফাদেতব্বকম্মস্স. এত্থ চাতি ‘‘তত্থ তত্থ সম্মাপযোগপ্পচ্চযা ইজ্ঝনট্ঠেন ইদ্ধী’’তি (পটি. ম. ৩.১৮) ইমিস্সা দসমায ইদ্ধিযা নিদ্দেসেপি. পুরিমপাল়িসদিসাৰা’’তি সমাধিৰিপ্ফারইদ্ধিআদীনং নিদ্দেসসদিসাৰ. সকটব্যূহাদিকরণৰসেনাতি সকটব্যূহচক্কব্যূহপদুমব্যূহাদীনং সংৰিধানৰসেন নিব্বত্তৰিসেসোতি সম্বন্ধো. গণিতগন্ধব্বাদি সিপ্পকম্মং. সল্লকত্তকাদি ৰেজ্জকম্মং. ইরুব্বেদাদীনং তিণ্ণং ৰেদানং.
‘‘একোপি হুত্ৰা বহুধাৰ হোতী’’তিআদিনা (দী. নি. ১.২৩৮; ম. নি. ১.১৪৭; সং. নি. ৫.৮৩৪; পটি. ম. ১.১০২; ৩.১০) অধিট্ঠানিদ্ধিযা এৰ গহিতত্তা আহ ‘‘অধিট্ঠানা ইদ্ধিযেৰ আগতা’’তি. ইমস্মিং পনত্থেতি ইমস্মিং অভিঞ্ঞানিসংসসঙ্খাতে, ইদ্ধিৰিধসঙ্খাতে ৰা অত্থে.
৩৮০. ‘‘একৰিধেন ঞাণৰত্থু’’ন্তিআদীসু (ৰিভ. ৭৫১) কোট্ঠাসত্থো ৰিধসদ্দো, ‘‘ৰিৰিধম্পি সেনাব্যূহং দস্সেতী’’তিআদীসু (পটি. ম. ৩.১৩) ৰিকপ্পত্থো, তদুভযম্পেত্থ যুজ্জতীতি দস্সেন্তো আহ ‘‘ইদ্ধিৰিধাযাতি ইদ্ধিকোট্ঠাসায, ইদ্ধিৰিকপ্পায ৰা’’তি. ইদ্ধি হি অভিঞ্ঞাসু একো কোট্ঠাসো, ৰক্খমানেহি ভেদেহি অনেকপ্পভেদা চ. ৰুত্তপ্পকারৰসেনাতি ৰুত্তস্স চুদ্দসপ্পকারস্স, চিত্তপরিদমনস্স সমাহিততাদিপ্পকারস্স চ ৰসেন. ‘‘ইদ্ধিৰিধাযা’’তি তদত্থস্স সম্পদানৰচনন্তি আহ ‘‘ইদ্ধিৰিধাধিগমত্থাযা’’তি. ‘‘কসিণারম্মণতো অপনেত্ৰা’’তি ইদং অভিঞ্ঞাপাদকপরিকম্মচিত্তানং সমানসন্তানতায ৰুত্তং, ন পরিকম্মচিত্তস্স কসিণারম্মণত্তা. ইদ্ধিৰিধাভিমুখং পেসেতীতি নিপ্ফাদেতব্বস্স ইদ্ধিৰিধস্স অভিমুখভাৰেন পৰত্তেতি. যং হি ‘‘সতং হোমী’’তিআদিনা পরিকম্মচিত্তস্স পৰত্তনং, তদেৰস্স অভিনীহরণং, ইদ্ধিৰিধাভিমুখপেসনঞ্চ তথেৰ ইদ্ধিৰিধস্স পৰত্তনতো অভিনিন্নামনং ইধ পরিকম্মচিত্তস্স ইদ্ধিৰিধে অধিমুত্তীতি আহ ‘‘অধিগন্তব্বইদ্ধিপোণং ইদ্ধিপব্ভারং করোতী’’তি. ইধ পচ্চনুভৰনফুসনা সচ্ছিকিরিযাপত্তিপরিযাযা এৰাতি দস্সেন্তো ‘‘পাপুণাতীতি অত্থো’’তি আহ. অস্সাতি ইদ্ধিৰিধস্স.
একোপীতি পি-সদ্দো ৰক্খমানং বহুভাৰং উপাদায সম্পিণ্ডনত্থো. সো হিস্স পটিযোগী ‘‘একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতি, বহুধাপি হুত্ৰা একো হোতী’’তি. সো চ খো বহুভাৰং নিম্মিনিত্ৰা ঠিতস্স অন্তরাৰ একভাৰূপগমো. যথাকালপরিচ্ছেদং পন সরসেনেৰ একভাৰূপগমো ইধ নাধিপ্পেতো অনিদ্ধিনিম্মানভাৰতো. তম্পি পুব্বে কতকালপরিচ্ছেদৰসেন সিদ্ধত্তা ইদ্ধানুভাৰোযেৰাতি কেচি. অট্ঠানে ৰাযং পি-সদ্দো, একো হুত্ৰা বহুধাপি হোতি, বহুধা হুত্ৰা একোপি হোতীতি সম্বন্ধো. ইমস্মিং পক্খে পি-সদ্দো ৰক্খমানং একভাৰং উপাদায ‘‘সম্পিণ্ডনত্থো’’তি ৰত্ৰা ‘‘সো হী’’তিআদি সব্বং যথারহং ৰত্তব্বং. বহুভাৰনিম্মানে পযোজনং দস্সেতুং ‘‘বহূনং সন্তিকে’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ বহূনং সন্তিকেতি অত্তনা নিম্মিতানং বহূনং সমীপে, তেহি পরিৰারিতো হুত্ৰাতি অধিপ্পাযো. ৰা-সদ্দো অৰুত্তৰিকপ্পত্থো, তেন ‘‘ধম্মং ৰা কথেতুকামো’’তি এৰমাদি সঙ্গয্হতি. ‘‘ঞাণেন অধিট্ঠহন্তো এৰং হোতী’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং.
৩৮১. ভৰতি এত্থ ইদ্ধীতি ভূমিযো, ঝানানি. এত্থাতি চ হেতুম্হি ভুম্মৰচনং. ৰিৰেকতো জাতা ভূমি ৰিৰেকজভূমি. ৰিৰেকজং হি পঠমং ঝানং নীৰরণৰিৰেকসম্ভূতত্তা. পীতিসুখভূতা ভূমি পীতিসুখভূমি. দুতিযজ্ঝানঞ্হি পীতিসুখভূমিভূতঞ্চেৰ পীতিসুখসঞ্জাতঞ্চ সমাধিৰসেন. উপরি দ্ৰীসুপি এসেৰ নযো. ইদ্ধিলাভাযাতি ইদ্ধিযা অধিগমায. ইদ্ধিপটিলাভাযাতি ইদ্ধিযা পুনপ্পুনং লভমানায, বহুলীকরণাযাতি অত্থো. ইদ্ধিৰিকুব্বনতাযাতি ইদ্ধিযা ৰিৰিধরূপকারণায, ৰিকুব্বনিদ্ধিযাতি অত্থো. ইদ্ধিৰিসৰিতাযাতি ইদ্ধিযা ৰিৰিধানিসংসপসৰনায. ইদ্ধিৰসিতাযাতি ইদ্ধিযা খিপ্পনিসন্তিআদিভাৰাৰহৰসীভাৰত্থায. ইদ্ধিৰেসারজ্জাযাতি ইদ্ধিযা পটিপক্খদূরীভাৰেন ৰিগতসংকিলেসতায সুট্ঠু ৰিসারদভাৰায. চতুত্থজ্ঝানং তাৰ ইদ্ধিযা ভূমি হোতু তত্থ পতিট্ঠায নিপ্ফাদেতব্বতো, ইতরানি পন কথন্তি আহ ‘‘এত্থ চা’’তিআদি. তত্থ তীণি ঝানানি সম্ভারভূমিযোতি ৰেদিতব্বানীতি সম্বন্ধো. ততিযজ্ঝানে সুখফরণেন, পঠমদুতিযেসু পীতিফরণেন সুখফরণেন চ হেতুভূতেনাতি যথারহৰসেন যোজনা. ফরণং চেত্থ ঝানস্স সুভাৰিতভাৰেন সাতিসযানং পীতিসুখানং ৰসেন ঝানপ্পচ্চযাদিনা সহজাতনামকাযস্স পরিব্রূহনং, রূপকাযস্স চ তংসমুট্ঠানেহি পণীতরূপেহি পরিপ্ফুটতা. তেনাহ ভগৰা ‘‘পীতিসুখেন অভিসন্দেতি পরিসন্দেতি পরিপূরেতি পরিপ্ফরতী’’তি (দী. নি. ১.২২৬; ম. নি. ১.৪২৭). সুখসঞ্ঞন্তি ঝানসুখেন সহগতং সঞ্ঞং. লহুসঞ্ঞন্তি তংসম্পযুত্তলহুতাসহগতং সঞ্ঞং. ওক্কমিত্ৰাতি অনুপৰিসিত্ৰা. তেসু হি ঝানেসু সাতিসযায লহুতায সম্পযুত্তং সুখং সন্তানৰসেন পৰত্তেন্তো যোগী তং সমোক্কন্তো ৰিয হোতীতি এৰং ৰুত্তং. সঞ্ঞাসীসেন নিদ্দেসো. ঝানসম্পযুত্তা হি লহুতা ৰিনাপি ইদ্ধিযা আকাসং লঙ্ঘাপনপ্পমাণপ্পত্তা ৰিয হোতি. লহুভাৰগ্গহণেনেৰ চেত্থ মুদুকম্মঞ্ঞভাৰাপি গহিতা এৰ. তেনাহ ‘‘লহুমুদুকম্মঞ্ঞকাযো হুত্ৰা’’তি.
ইমিনা পরিযাযেনাতি তিণ্ণং ঝানানং সমাপজ্জনেন সুখলহুভাৰপ্পত্তনামরূপকাযস্স সতি চিত্তপরিদমনে চতুত্থং ঝানং সুখেনেৰ ইদ্ধিপটিলাভায সংৰত্ততীতি ইমিনা পরিযাযেন. পকতিভূমিযা হি অধিট্ঠানভূতা সম্ভারভূমিযো পাকারস্স নেমিপ্পদেসো ৰিযাতি.
৩৮২. ইদ্ধিপাদনিদ্দেসে চত্তারোতি গণনপরিচ্ছেদো. ইদ্ধিপাদাতি এত্থ ইজ্ঝতীতি ইদ্ধি, সমিজ্ঝতি নিপ্ফজ্জতীতি অত্থো. ইজ্ঝন্তি ৰা এতায সত্তা ইদ্ধা ৰুদ্ধা উক্কংসগতা হোন্তীতি ইদ্ধি. পঠমেনত্থেন ইদ্ধি এৰ পাদোতি ইদ্ধিপাদো, ইদ্ধিকোট্ঠাসোতি অত্থো. দুতিযেনত্থেন ইদ্ধিযা পাদোতি ইদ্ধিপাদো. পাদোতি পতিট্ঠা, অধিগমূপাযোতি অত্থো. তেন হি উপরূপরিৰিসেসসঙ্খাতং ইদ্ধিং পজ্জন্তি পাপুণন্তি. অযং তাৰ অট্ঠকথানযো. তত্থ ইদ্ধি-সদ্দস্স পঠমো কত্তুঅত্থো, দুতিযো করণত্থো ৰুত্তো. পাদ-সদ্দস্স একো করণত্থোৰ. পজ্জিতব্বাৰ ইদ্ধি ৰুত্তা, ন চ ইজ্ঝন্তী, পজ্জিতব্বা চ ইদ্ধি পজ্জনকরণেন পাদেন সমানাধিকরণা হোতীতি পঠমেন অত্থেন ‘‘ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি ন সক্কা ৰত্তুং. তথা ইদ্ধিকিরিযাকরণেন সাধেতব্বাৰ ৰুদ্ধিসঙ্খাতা ইদ্ধি পজ্জনকিরিযাকরণেন পজ্জিতব্বাতি দ্ৰিন্নং করণানং ন অসমানাধিকরণতা সম্ভৰতীতি দুতিযেনত্থেন ‘‘ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি চ ন সক্কা ৰত্তুং. তস্মা পঠমেনত্থেন সমানাধিকরণসমাসো, দুতিযেন সামিৰচনসমাসো ন যুজ্জতীতি পঠমেনত্থেন ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো, দুতিযেনত্থেন ইদ্ধি এৰ পাদো ইদ্ধিপাদোতি সমাসো যুত্তো, যথাৰুত্তোপি ৰা, পাদস্স ইজ্ঝমানকোট্ঠাসইজ্ঝনকরণূপাযভাৰতো.
পুব্বভাগছন্দৰসেন ছন্দহেতুকো. সম্পযুত্তছন্দৰসেন ছন্দাধিকো. পুব্বাভিসঙ্খারৰসেন এৰ পন সহজাতছন্দস্সাপি অধিকতা ৰেদিতব্বা. অথ ৰা ‘‘ছন্দঞ্চে ভিক্খু অধিপতিং করিত্ৰা লভতি সমাধিং, লভতি চিত্তস্সেকগ্গতং, অযং ৰুচ্চতি ছন্দসমাধী’’তি ইমায পাল়িযা ছন্দাধিপতিসমাধি ছন্দসমাধীতি অধিপতি-সদ্দলোপং কত্ৰা সমাসো ৰুত্তোতি ৰিঞ্ঞাযতি. অধিপতিসদ্দত্থদস্সনৰসেন পন অট্ঠকথাযং ‘‘ছন্দহেতুকো ছন্দাধিকো ৰা সমাধী’’তি ৰুত্তং. তেনেৰাহ ‘‘ছন্দং অধিপতিং করিত্ৰা’’তিআদি. পধানভূতাতি ৰীরিযভূতাতি কেচি ৰদন্তি. সঙ্খতসঙ্খারনিৰত্তনত্থং পন পধানগ্গহণং. অথ ৰা তং তং ৰিসেসং সঙ্খরোতীতি সঙ্খারো, সব্বম্পি ৰীরিযং. তত্থ চতুকিচ্চসাধকতো অঞ্ঞস্স নিৰত্তনত্থং পধানগ্গহণং. পধানভূতা সেট্ঠভূতাতি অত্থো. চতুব্বিধস্স পন ৰীরিযস্স অধিপ্পেতত্তা বহুৰচননিদ্দেসো. যো পন ‘‘ইদ্ধিযা পাদো ইদ্ধিপাদো’’তি এৰং সমাসযোজনাৰসেন পাদস্স উপাযত্থতং গহেত্ৰা ইদ্ধিপাদত্থো ৰুত্তো, সো পটিলাভপুব্বভাগানং কত্তুকরণিদ্ধিভাৰং ‘‘ছন্দিদ্ধিপাদো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৪৫৭) ৰা অভিধম্মে আগতত্তা ছন্দাদীহি ইদ্ধিপাদেহি সাধেতব্বায ৰুদ্ধিযা কত্তিদ্ধিভাৰং, ছন্দাদীনং করণিদ্ধিভাৰঞ্চ সন্ধায ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো.
ৰীরিযিদ্ধিপাদে ‘‘ৰীরিযসমাধিপধানসঙ্খারসমন্নাগত’’ন্তি দ্ৰিক্খত্তুং ৰীরিযং আগতং. তত্থ পুরিমং সমাধিৰিসেসনং ৰীরিযাধিপতি সমাধি ৰীরিযসমাধীতি. দুতিযং সমন্নাগমঙ্গদস্সনং. দ্ৰে এৰ হি সব্বত্থ সমন্নাগমঙ্গানি সমাধি, পধানসঙ্খারো চ. ছন্দাদযো সমাধিৰিসেসনানি, পধানসঙ্খারো পন পধানৰচনেনেৰ ৰিসেসিতো, ন ছন্দাদীহীতি ন ইধ ৰীরিযাধিপতিতা পধানসঙ্খারস্স ৰুত্তা হোতি. ৰীরিযঞ্চ সমাধিং ৰিসেসেত্ৰা ঠিতমেৰ সমন্নাগমঙ্গৰসেন পধানসঙ্খারৰচনেন ৰুত্তন্তি নাপি দ্ৰীহি ৰীরিযেহি সমন্নাগমো ৰুত্তো হোতীতি. যস্মা পন ছন্দাদীহি ৰিসিট্ঠো সমাধি, তথা ৰিসিট্ঠেনেৰ চ তেন সম্পযুত্তো পধানসঙ্খারো, সেসধম্মা চ, তস্মা সমাধিৰিসেসনানং ৰসেন চত্তারো ইদ্ধিপাদা ৰুত্তা. ৰিসেসনভাৰো চ ছন্দাদীনং তংতংঅৰস্সযৰসেন হোতীতি.
অথ ৰাতিআদিনা নিস্সযট্ঠেপি পাদ-সদ্দে উপাযট্ঠেন ছন্দাদীনং ইদ্ধিপাদতা ৰুত্তা. তেনেৰ অভিধম্মে উত্তরচূল়ভাজনীযে ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা ছন্দিদ্ধিপাদো’’তিআদিনা (ৰিভ. ৪৫৭) ছন্দাদীনমেৰ ইদ্ধিপাদতা ৰুত্তা. পঞ্হাপুচ্ছকে চ ‘‘চত্তারো ইদ্ধিপাদা ইধ ভিক্খু ছন্দসমাধী’’তিআদিনাৰ (ৰিভ. ৪৬২) উদ্দেসং কত্ৰাপি পুন ছন্দাদীনংযেৰ কুসলাদিভাৰো ৰিভত্তো. উপাযিদ্ধিপাদদস্সনত্থমেৰ হি সুত্তে, অভিধম্মে চ নিস্সযিদ্ধিপাদদস্সনং কতং, অঞ্ঞথা চতুব্বিধতা ন হোতীতি.
৩৮৩. ছন্দাদীনি অট্ঠাতি ছন্দসমাধি ৰীরিযসমাধি চিত্তসমাধি ৰীমংসাসমাধীতি এৰং ছন্দাদীনি অট্ঠ. কামং চেত্থ চতূসুপি ঠানেসু সমাধি সমাধি এৰ, তথাপি ইদ্ধিং উপ্পাদেতুকামতাছন্দসহিতোৰ সমাধি ইদ্ধিপটিলাভায সংৰত্ততি, ন কেৰলো. এৰং ৰীরিযসমাধিআদযোপি. তস্মা ছন্দাদিসহিতা এতে চত্তারো চ সমাধী, ছন্দাদযো চ চত্তারোতি অট্ঠ পজ্জতি ইদ্ধি এতেহি পাপুণীযতি, সযং ৰা পজ্জন্তি ইদ্ধিপটিলাভায সম্পজ্জন্তীতি পদানীতি ৰুচ্চন্তি. তেনাহ ‘‘ইদ্ধিপটিলাভায সংৰত্তন্তী’’তি. যং পন পাল়িযং ‘‘ছন্দো ন সমাধী’’তিআদি, তং যদিপি ছন্দাদযো সমাধিসহিতাৰ ইদ্ধিং নিপ্ফাদেন্তি, তথাপি ৰিসুং নেসং পদভাৰদস্সনং. একতো নিযুত্তোৰ, ন একেকো হুত্ৰাতি অধিপ্পাযো. নিযুত্তোৰাতি সহিতো এৰ, ন ৰিযুত্তো.
৩৮৪. অনোনতন্তি ন ওনতং, ৰীরিযেন পগ্গহিতত্তা অলীনন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘কোসজ্জে ন ইঞ্জতী’’তি, কোসজ্জনিমিত্তং ন চলতীতি অত্থো. উদ্ধং নতং উন্নতং, উদ্ধতং ৰিক্খিত্তং. ন উন্নতং অনুন্নতং, অৰিক্খিত্তং সমাহিতন্তি অত্থো. তেনাহ ‘‘উদ্ধচ্চে ন ইঞ্জতী’’তি. অভিসঙ্গৰসেন নতং অভিনতং, ন অভিনতং অনভিনতং, অরত্তং. অপগমনৰসেন নতং অপনতং, কোধৰসেন ৰিমুখং. ন অপনতং অনপনতং, অদুট্ঠং. দিট্ঠিযা ‘‘অহং, মম’’ন্তি নিস্সযৰসেন ন নিস্সিতন্তি অনিস্সিতং. ছন্দরাগৰসেন ন পটিবদ্ধন্তি অপ্পটিবদ্ধং. রাগো কেৰলং আসত্তিমত্তং, ছন্দরাগো পন বহলকিলেসো. তথা হিস্স দূরে ঠিতম্পি আরম্মণং পটিবদ্ধমেৰ. ৰিপ্পমুত্তন্তি ৰিসেসতো পমুত্তং. ঝানানং কামরাগপটিপক্খতায আহ ‘‘কামরাগে’’তি. ৰিসংযুত্তন্তি ৰিৰিত্তং সংকিলেসতো, ন ৰা সংযুত্তং চতূহিপি যোগেহি. ৰিমরিযাদিকতং কিলেসমরিযাদায, যথা ঈসকম্পি কিলেসমরিযাদা ন হোতি, তথা পটিপন্নং. একত্তগতন্তি একগ্গতং উপগতং অচ্চন্তমেৰ সমাহিতং. ততো এৰ নানত্তকিলেসেহি নানাসভাৰেহি কিলেসেহি ন ইঞ্জতি.
এস অত্থোতি কোসজ্জাদিনিমিত্তং. ইমস্স চিত্তস্স আনেঞ্জনত্থো সিদ্ধো এৰ আনেঞ্জপ্পত্তিযা পকাসনৰসেন দস্সিতত্তা. পুন ৰুত্তোতি ইদ্ধিযা ভূমিপাদপদদস্সনপ্পসঙ্গেন ‘‘ইমানি মূলানি নামা’’তি মূলভাৰদস্সনত্থং পুন ৰুত্তো. পুরিমোতি ‘‘সদ্ধাদীহি পরিগ্গহিতত্তা’’তিআদিনা পুব্বে ছধা দস্সিতনযো. অযন্তি অধুনা সোল়সধা দস্সিতনযো. সুত্তনযে, পটিসম্ভিদানযে চ দস্সিতে তত্থ সম্মোহো ন হোতি, ন অদস্সিতেতি আহ ‘‘উভযত্থ অসম্মোহত্থ’’ন্তি.
৩৮৫. ঞাণেন অধিট্ঠহন্তোতি ‘‘কথং পনাযং এৰং হোতী’’তি এত্থ পুব্বে অত্তনা ৰুত্তপদং উদ্ধরতি অধিট্ঠানৰিধিং দস্সেতুং ‘‘অভিঞ্ঞাপাদকং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠাযা’’তি. এত্থ অনুপুব্বেন চত্তারি ঝানানি সমাপজ্জিত্ৰা চতুত্থজ্ঝানতো ৰুট্ঠাযাতি কেচি, তং অযুত্তং. যথিচ্ছিতজ্ঝানসমাপজ্জনত্থঞ্হি চিত্তপরিদমনং, চতুত্থজ্ঝানমেৰ চ অভিঞ্ঞাপাদকং, ন ইতরানি. পরিকম্মং কত্ৰাতি পাদকজ্ঝানতো ৰুট্ঠায কামাৰচরচিত্তেন ‘‘সতং হোমী’’তিআদিনা চিন্তনমেৰেত্থ পরিকম্মকরণং, তথাৰজ্জনমেৰ চ আৰজ্জনং. দুতিযম্পীতি পি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, তেন ততিযম্পি, ততো ভিয্যোপীতি ইমমত্থং দীপেতি. যথা হি ঝানভাৰনা, এৰমভিঞ্ঞাভাৰনাপি. ‘‘একৰারং দ্ৰেৰার’’ন্তি ইদম্পি নিদস্সনমত্তং দট্ঠব্বং. নিমিত্তারম্মণন্তি পটিভাগনিমিত্তারম্মণং. পরিকম্মচিত্তানীতি এত্থ একেকস্স পরিকম্মচিত্তস্স সতারম্মণতা দট্ঠব্বা ‘‘সতং হোমী’’তি পৰত্তনতো. সহস্সারম্মণানীতি এত্থাপি এসেৰ নযো. ৰণ্ণৰসেনাতি অত্তনা পরিকপ্পিতৰণ্ণৰসেন. নো পণ্ণত্তিৰসেনাতি ন সত্তপণ্ণত্তিৰসেন. তং অধিট্ঠানচিত্তং অপ্পনাচিত্তমিৰাতি ইৰগ্গহণং অভিঞ্ঞাচিত্তস্স ঝানচিত্তস্স পঠমুপ্পত্তিসদিসভাৰতো ৰুত্তং, ন তস্স অপ্পনাভাৰতো. রূপাৰচরচতুত্থজ্ঝানিকন্তি রূপাৰচরচতুত্থঝানৰন্তং, তেন সম্পযুত্তং.
৩৮৬. যদি এৰং ‘‘আৰজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠাতী’’তি পটিসম্ভিদাৰচনং কথন্তি আহ ‘‘যম্পী’’তিআদি. তত্রাপীতি পটিসম্ভিদাযম্পি. আৰজ্জতীতি ‘‘বহুকং আৰজ্জতী’’তি ইদং পাঠপদং পরিকম্মৰসেনেৰ ৰুত্তং, ন আৰজ্জনৰসেন. আৰজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠাতীতি অভিঞ্ঞাঞাণৰসেন ৰুত্তং, ন পরিকম্মচিত্তসম্পযুত্তস্স, অঞ্ঞস্স ৰা কামাৰচরস্স ঞাণস্স ৰসেন. ন হি তস্স তাদিসো আনুভাৰো অত্থীতি. তস্মাতি যস্মা অপ্পনাপ্পত্তস্স অভিঞ্ঞাঞাণস্সেৰ ৰসেন অধিট্ঠানং, তস্মা. অযমধিট্ঠানক্কমোতি দস্সেন্তো ‘‘বহুকং আৰজ্জতী’’তিআদিমাহ. তত্থ সন্নিট্ঠাপনৰসেনাতি নিপ্ফাদনৰসেন.
কাযসক্খিদস্সনত্থন্তি ন কেৰলং ৰচনমত্তমেৰ, অথ খো অযমেতস্সত্থস্স অত্তনো কাযেন সচ্ছিকতত্তা কাযসক্খীতি সক্খিদস্সনত্থং.
কোকনদন্তি পদুমৰিসেসনং যথা ‘‘কোকাসক’’ন্তি. তং কির বহুপত্তং, ৰণ্ণসম্পন্নং, অতিৰিয সুগন্ধঞ্চ হোতি. পাতোতি পগেৰ. অযঞ্হেত্থ অত্থো – যথা কোকনদসঙ্খাতং পদুমং পাতো সূরিযস্সুগ্গমনৰেলাযং ফুল্লং ৰিকসিতং অৰীতগন্ধং সিযা ৰিরোচমানং, এৰং সরীরগন্ধেন, গুণগন্ধেন চ সুগন্ধং সরদকালে অন্তলিক্খে আদিচ্চমিৰ অত্তনো তেজসা তপন্তং অঙ্গেহি নিচ্ছরণকজুতিতায অঙ্গীরসং সম্মাসম্বুদ্ধং পস্সাতি.
অভব্বোতি পটিপত্তিসারমিদং সাসনং, পটিপত্তি চ পরিযত্তিমূলিকা, ত্ৰঞ্চ পরিযত্তিং উগ্গহেতুং অসমত্থো, তস্মা অভব্বোতি অধিপ্পাযো. অভব্বো নাম ন হোতি ৰাসধুরস্সেৰ পধানভাৰতো.
ভিক্খূতি পব্বজিতৰোহারেন ৰুত্তং, ভাৰিনং ৰা ভিক্খুভাৰং উপাদায যথা ‘‘অগমা রাজগহং বুদ্ধো’’তি (সু. নি. ৪১০). পিলোতিকখণ্ডন্তি সুৰিসুদ্ধং চোল়খণ্ডং. রজো হরতীতি রজোহরণং. অভিনিম্মিনিত্ৰা অদাসি তত্থ পুব্বে কতাধিকারত্তা. তথা হি যোনিসো উম্মুজ্জন্তো ‘‘অত্তভাৰস্স পনাযং দোসো’’তি অসুভসঞ্ঞং, অনিচ্চসঞ্ঞঞ্চ পটিলভিত্ৰা নামরূপপরিগ্গহাদিনা পঞ্চসু খন্ধেসু ঞাণং ওতারেত্ৰা কলাপসম্মসনাদিক্কমেন ৰিপস্সনং ৰড্ঢেত্ৰা উদযব্বযঞাণাদিপটিপাটিযা ৰিপস্সনং অনুলোমগোত্রভুসমীপং পাপেসি. ওভাসৰিস্সজ্জনপুব্বিকা ভাসিতগাথা ওভাসগাথা.
রাগো রজো অরিযস্স ৰিনযে, ন চ পন রেণু ৰুচ্চতি ‘‘রজো’’তি. কস্মা? চিত্তস্স মলীনভাৰকরণতো. রাগস্সেতং অধিৰচনং ‘‘রজো’’তি. এতং রজন্তি এতং রাগসঙ্খাতং রজং. ৰিপ্পজহিত্ৰাতি অগ্গমগ্গেন ৰিসেসতো পজহনহেতু. পণ্ডিতা ৰিহরন্তি তেতি তে পজহনকা পণ্ডিতা হুত্ৰা ৰিহরন্তি. ৰীতরজস্স সব্বসো পহীনরাগাদিরজস্স বুদ্ধস্স ভগৰতো সাসনে. তথা হি ৰদন্তি –
‘‘চিত্তম্হি সংকিলিট্ঠম্হি, সংকিলিস্সন্তি মাণৰা;
চিত্তে সুদ্ধে ৰিসুজ্ঝন্তি, ইতি ৰুত্তং মহেসিনা’’তি. (দী. নি. অট্ঠ. ২.৩৭৩; ম. নি. অট্ঠ. ১.১০৬; সং. নি. অট্ঠ. ২.৩.১০০; ইতিৰু. অট্ঠ. ৮৮);
ছল়ভিঞ্ঞাগহণেন গহিতায ছল়ভিঞ্ঞায ৰিভাৰিতেপি অরিযমগ্গে অনুত্তরভাৰসামঞ্ঞেন ফলনিব্বানেহি সদ্ধিং সঙ্গণ্হন্তো আহ ‘‘নৰ লোকুত্তরধম্মা’’তি.
পত্তস্স পিদহনাকারেন হত্থং ঠপেন্তো ‘‘হত্থং পিদহী’’তি ৰুত্তো. হত্থন্তি ৰা করণত্থে উপযোগৰচনং, হত্থেন পিদহীতি অত্থো.
সহস্সক্খত্তুন্তি সহস্সধা. সহস্সধা হি অত্তানং একচিত্তেনেৰ নিম্মিনন্তোপি সহস্সৰারং নিম্মিনন্তো ৰিয হোতি. অসতিপি কিরিযাব্যাৰুত্তিযং তদত্থসিদ্ধিতোতি ইমমত্থং দস্সেতুং ‘‘সহস্সক্খত্তু’’ন্তি ৰুত্তং. অম্বৰনেতি অম্বৰনে কতৰিহারে. রম্মেতি রমণীযে. যাৰ কালপ্পৰেদনা, তাৰ নিসীদীতি যোজনা.
অনিযমেত্ৰাতি ৰণ্ণাৰযৰসরীরাৰযৰপরিক্খারকিরিযাৰিসেসাদীহি নিযমং অকত্ৰা. নানাৰণ্ণেতি নানাকারে যথাৰুত্তৰণ্ণাদিৰসেন নানাৰিধে. মিস্সককেসেতি পলিতেহি মিস্সিতকেসে. উপড্ঢরত্তৰণ্ণউপড্ঢপণ্ডুৰণ্ণাদীসু অঞ্ঞতরৰণ্ণন্তি এৰং উপড্ঢরত্তচীৰরে. পদৰসেন অত্থস্স, গমনৰসেন পাল়িযা ভণনং পদভাণং. পরিকথাদিৰসেন ধম্মস্স কথনং ধম্মকথা. সরেন ভঞ্ঞং সুত্তাদীনং উচ্চারণং সরভঞ্ঞং. অপরেপীতি ৰুত্তাকারতো অঞ্ঞেপি দীঘরস্সকিসথূলাদিকে নানপ্পকারকে. ইচ্ছিতিচ্ছিতপ্পকারাযেৰ হোন্তীতি যথা যথা ইচ্ছিতা, তংতংপকারাযেৰ হোন্তি. যত্তকা হি ৰিসেসা ৰণ্ণাদিৰসেন তেসু ইচ্ছিতা, তত্তকৰিসেসৰন্তোৰ তে হোন্তি. তে পন তথা বহুধা ভিন্নাকারেপি ৰণ্ণৰসেন আরম্মণং কত্ৰা একমেৰ অধিট্ঠানচিত্তং পৰত্ততি. অযং হিস্স আনুভাৰো – যথা একাৰ চেতনা নানাৰিসেসৰন্তং অত্তভাৰং নিব্বত্তেতি, তত্থ ভৰপত্থনা কম্মস্স ৰিসেসপচ্চযো হোতি. অচিন্তেয্যো চ কম্মৰিপাকোতি চে, ইধাপি পরিকম্মচিত্তং ৰিসেসপচ্চযো হোতি, অচিন্তেয্যো চ ইদ্ধিৰিসযোতি গহেতব্বং. এস নযোতি য্ৰাযং বহুভাৰনিম্মানে ‘‘অভিঞ্ঞাপাদকং ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা’’তিআদিনা অধিট্ঠাননযো ৰুত্তো, এস নযো ইতরেসুপি অধিট্ঠানেসু.
ইতি অৰিসেসং অতিদেসেন দস্সেত্ৰা ৰিসেসং সরূপতো দস্সেতুং ‘‘অযং পন ৰিসেসো’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ ইমিনা ভিক্খুনা ইচ্ছন্তেনাতি সম্বন্ধো. মং জানিস্সন্তীতি ‘‘ইদ্ধিমা’’তি মং জানিস্সন্তি. অন্তরাৰাতি পরিচ্ছিন্নকালস্স অব্ভন্তরে এৰ. পাদকজ্ঝানন্তিআদি পরিকম্মকরণাকারদস্সনত্থং ৰুত্তং, ইতরং পন অতিদেসেনেৰ ৰিভাৰিতন্তি. এৰং অকরোন্তোতি ‘‘একো হোমী’’তি অন্তরা অধিট্ঠানং অকরোন্তো. ‘‘যথাপরিচ্ছিন্নকালৰসেনা’’তি ইমিনা ‘‘সতং হোমী’’তিআদিনা অধিট্ঠানং করোন্তেন কালপরিচ্ছেদৰসেনেৰ কাতব্বন্তি দস্সেতি. সযমেৰ একো হোতি অধিট্ঠানস্স পটিপ্পস্সদ্ধত্তা. এত্থ চ পরিকম্মাধিট্ঠানচিত্তানং ইদ্ধিমা ৰণ্ণৰসেন সযমেৰ আরম্মণং হোতি. তেসু পরিকম্মচিত্তানি সন্ততিপচ্চুপ্পন্নারম্মণানি. অধিট্ঠানচিত্তং সম্পতিৰত্তমানারম্মণং অধিট্ঠানস্স একচিত্তক্খণিকত্তাতি ৰদন্তি.
৩৮৭. ‘‘আৰিভাৰ’’ন্তি পদস্স হেট্ঠা ৰুত্তেন হোতি-সদ্দেন সম্বন্ধো ন যুজ্জতি উপযোগৰচনেন ৰুত্তত্তা, তথা ৰক্খমানেন চ গচ্ছতি-সদ্দেন অত্তনো, পরেসঞ্চ আৰিভাৰস্স ইচ্ছিতত্তা, নামপদঞ্চ কিরিযাপদাপেক্খন্তি কিরিযাসামঞ্ঞৰাচিনা করোতি-সদ্দেন যোজেত্ৰা আহ ‘‘আৰিভাৰং করোতী’’তি. তিরোভাৰন্তি এত্থাপি এসেৰ নযো. যদি এৰং কথং পটিসম্ভিদাযন্তি চোদনং সন্ধাযাহ ‘‘ইদমেৰ হী’’তিআদি. কামং পটিসম্ভিদাযং ‘‘আৰিভাৰন্তি কেনচি অনাৰটং হোতী’’তিআদিনা (পটি. ম. ৩.১১) আগতং, তম্পি ইদমেৰ আৰিভাৰকরণং, তিরোভাৰকরণঞ্চ সন্ধায ৰুত্তং. সেসপদানি তেসংযেৰ ৰেৰচনানি. অন্ধকারন্তি রত্তন্ধকারং, দিৰাপি ৰা বিলগুহাদিগতং অন্ধকারং. পটিচ্ছন্নন্তি কুট্টকৰাটাদিনা পটিচ্ছাদিতং. অনাপাথন্তি দূরতাসুখুমতরতাদিনা ন আপাথগতং. অযন্তি ইদ্ধিমা. পটিচ্ছন্নোপি দূরে ঠিতোপি অত্তা ৰা পরো ৰা যথা দিস্সতীতি ৰিভত্তিং পরিণামেত্ৰা যোজেতব্বং. আলোকজাতন্তি আলোকভূতং, জাতালোকং ৰা.
৩৮৮. এতং পন পাটিহারিযন্তি আৰিভাৰপাটিহারিযমাহ. কেন কতপুব্বন্তি তত্থ কাযসক্খিং পুচ্ছিত্ৰা ‘‘সত্থা তাৰ কাযসক্খী’’তি দস্সেন্তেন ‘‘ভগৰতা’’তি ৰত্ৰা তমত্থং ৰিভাৰেতুং ‘‘ভগৰা হী’’তিআদি ৰুত্তং. সাৰত্থিৰাসিকে পস্সন্তীতি আনেত্ৰা সম্বন্ধো, তথা ‘‘যাৰ অৰীচিং দস্সেসী’’তি. আকাসগতেসু হেট্ঠিমহেট্ঠিমৰিমানেসু উপরূপরিৰিমানং ব্যৰধাযকেসু ব্যূহিযমানেসু তগ্গতং আকাসং ব্যূল়্হং নাম হোতীতি ৰুত্তং ‘‘আকাসঞ্চ দ্ৰিধা ৰিযূহিত্ৰা’’তি.
অযমত্থোতি আৰিভাৰপাটিহারিযস্স সত্থারা কতভাৰো. পুরিমবুদ্ধানং পটিপত্তিআৰজ্জনং বুদ্ধপ্পৰেণিযা অনুপালনত্থং. ‘‘একেন পাদেনা’’তিআদি তিৰিক্কমদস্সনং. নযং দেতি যস্স নযস্স অনুসারেন ৰাচনামগ্গং ঠপেসি.
চূল়অনাথপিণ্ডিকো নাম অনাথপিণ্ডিকমহাসেট্ঠিস্স কনিট্ঠভাতা.
সিনেরুপব্বতং নিব্বিজ্ঝিত্ৰাতি তং পরিসায দিস্সমানরূপংযেৰ কত্ৰা নিব্বিজ্ঝিত্ৰা. নন্তি সিনেরুপব্বতং.
অনেকসতসহস্সসঙ্খস্স ওকাসলোকস্স, তংনিৰাসিসত্তলোকস্স চ ৰিৰটভাৰকরণপাটিহারিযং লোকৰিৰরণং নাম. মহাব্রহ্মাতি সহম্পতিমহাব্রহ্মা.
পস্সথ তাৰ অপণ্ণকপটিপদায ফলন্তি নিরযভযেন তজ্জেত্ৰা সত্থু অনুপুব্বিকথানযেন সগ্গসুখেন পলোভেত্ৰা, ন পন সগ্গসম্পত্তিযং নিন্নভাৰাপাদনেন.
৩৮৯. যথা আৰিভাৰকরণে আলোককসিণং সমাপজ্জিতব্বং আলোকনিম্মানায, এৰং তিরোভাৰকরণে অন্ধকারনিম্মানায নীলকসিণং সমাপজ্জিতব্বং. কামঞ্চেতং পাল়িযং সরূপতো নাগতং, ‘‘ৰিৰটং আৰট’’ন্তি (পটি. ম. ৩.১১) পন ৰচনতো অত্থতো আগতমেৰ. ওদাতকসিণন্তোগধং ৰা আলোককসিণন্তি ৰুত্তোৰাযমত্থো. অন্ধকারন্তি অন্ধকারৰন্তং.
৩৯০. অৰসেসে ইট্টিযত্থেরাদিকে.
৩৯১. পাকটো ইদ্ধিমা এতস্স অত্থীতি পাকটং, পাকটঞ্চ তং পাটিহারিযঞ্চাতি পাকটপাটিহারিযং. ন এত্থ ইদ্ধিমা পাকটোতি অপাকটং, অপাকটঞ্চ তং পাটিহারিযঞ্চাতি অপাকটপাটিহারিযং. ইদ্ধিমতো এৰ হি পাকটাপাকটভাৰেনাযং ভেদো, ন পাটিহারিযস্স. ন হি তং অপাকটং অত্থি.
উত্তরিমনুস্সধম্মাতি মনুস্সধম্মো ৰুচ্চতি দস কুসলকম্মপথধম্মা, ততো মনুস্সধম্মতো উত্তরি. ইদ্ধিসঙ্খাতং পাটিহারিযং ইদ্ধিপাটিহারিযং. আল়িন্দেতি পমুখে. ওকাসেহীতি পকির. ইদ্ধাভিসঙ্খারন্তি ইদ্ধিপযোগং. অভিসঙ্খাসীতি অভিসঙ্খরি, অকাসীতি অত্থো. তালচ্ছিগ্গল়েনাতি কুঞ্চিকচ্ছিদ্দেন. অগ্গল়ন্তরিকাযাতি পিট্ঠসঙ্ঘাতানং অন্তরেন.
অন্তরহিতোতি অন্তরধাযিতুকামো. বকো ব্রহ্মা যথা অন্তরধাযিতুং ন সক্কোতি, তথা কত্ৰা ভগৰা সযং তস্স, ব্রহ্মগণস্স চ অনাপাথভাৰগমনেন অন্তরহিতো হুত্ৰা ‘‘সমণস্স গোতমস্স ইমস্মিং ঠানে অত্থিভাৰো ৰা নত্থিভাৰো ৰা ন সক্কা জানিতু’’ন্তি এৰং ব্রহ্মগণস্স ৰচনোকাসো মা হোতূতি ‘‘ভৰেৰাহ’’ন্তি ইমং গাথং অভাসি.
তত্থ ভৰেৰাহং ভযং দিস্ৰাতি অহং ভৰে সংসারে জাতিজরাদিভেদং ভযং দিস্ৰা এৰ. ভৰঞ্চ ৰিভৰেসিনন্তি ইমঞ্চ কামভৰাদিং তিৰিধম্পি সত্তভৰং, ৰিভৰেসিনং ৰিভৰং গৰেসমানম্পি পরিযেসমানম্পি পুনপ্পুনং ভৰে এৰ দিস্ৰা. ভৰং নাভিৰদিন্তি তণ্হাদিট্ঠিৰসেন কিঞ্চি ভৰং ন অভিৰদিং ন গহেসিং. নন্দিঞ্চ ন উপাদিযিন্তি ভৰতণ্হং ন উপগচ্ছিং, ন অগ্গহেসিন্তি অত্থো.
৩৯২. অলগ্গমানোতি ৰিনিৰিজ্ঝিত্ৰা গমনেন কুট্টাদীসু কত্থচি ন লগ্গমানো. আৰজ্জিত্ৰা কতপরিকম্মেনাতি যস্স পরতো গন্তুকামো, তং আৰজ্জিত্ৰা ‘‘আকাসো হোতু, আকাসো হোতূ’’তি এৰং কতপরিকম্মেন ইদ্ধিমতা. পাকারপব্বতাপেক্খায ‘‘সুসিরো, ছিদ্দো’’তি চ পুল্লিঙ্গৰসেন ৰুত্তং. উব্বেধৰসেন পৰত্তং ৰিৰরং সুসিরং. তিরিযং পৰত্তং ছিদ্দং.
যত্থ কত্থচি কসিণে পরিকম্মং কত্ৰাতি পথৰীকসিণাদীসু যত্থ কত্থচি কসিণে ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা পরিকম্মং কত্ৰা ‘‘আকাসো হোতূ’’তি অধিট্ঠাতব্বো. তত্থ কারণমাহ ‘‘অট্ঠসমাপত্তিৰসীভাৰোযেৰ পমাণ’’ন্তি. তস্মা যং যং ইচ্ছতি, তং তদেৰ হোতি. এতেন পথৰিযা উম্মুজ্জননিমুজ্জনে আপোকসিণসমাপজ্জনং, উদকাদীসু পথৰীনিম্মানে পথৰীকসিণসমাপজ্জনং ন একন্ততো ইচ্ছিতব্বন্তি ৰুত্তং হোতি. এতন্তি এতং তিরোকুট্টাদিগমনপাটিহারিযকরণে আকাসকসিণসমাপজ্জনং অৰস্সং ৰত্তব্বং অনুচ্ছৰিকভাৰতো. এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘আকাসকসিণৰসেন পটিচ্ছন্নানং ৰিৰটকরণ’’ন্তিআদিৰচনং ৰিয পথৰীকসিণৰসেন ‘‘একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতী’’তিআদিভাৰো ‘‘আকাসে ৰা উদকে ৰা পথৰিং নিম্মিনিত্ৰা পদসা গমনং ইচ্ছতী’’তিআদিনা যং পকিণ্ণকনযে ৰুত্তং, তম্পি সমত্থিতং হোতি.
‘‘দোসো নত্থী’’তি দ্ৰিক্খত্তুং বদ্ধং সুবদ্ধং ৰিয দল়্হীকরণং নাম হোতীতি অধিপ্পাযেন ৰত্ৰা তেন পযোজনাভাৰং দস্সেতুং ‘‘পুন সমাপজ্জিত্ৰা’’তিআদি ৰুত্তং. অধিট্ঠিতত্তা আকাসো হোতিযেৰাতি সচেপি কিঞ্চি অন্তরা উপট্ঠিতং পব্বতাদি সিযা, তম্পি ‘‘আকাসো হোতূ’’তি অধিট্ঠিতত্তা আকাসো হোতিযেৰ. ইদম্পি অট্ঠানপরিকপ্পনমত্তং, তাদিসস্স উপট্ঠানমেৰ নত্থীতি দস্সেতুং ‘‘অন্তরা’’তিআদি ৰুত্তং.
৩৯৩. পরিচ্ছিন্দিত্ৰাতি যথিচ্ছিতট্ঠানং ঞাণেন পরিচ্ছিন্দিত্ৰা. তত্রাতি তস্মিং পথৰিযা উদকভাৰাধিট্ঠানে অযং যথাৰুত্তপটিপত্তিৰিভাৰিনী পাল়ি. পরতো ‘‘তত্রাযং পাল়ী’’তি আগতট্ঠানেসুপি ইমিনা নযেন অত্থো ৰেদিতব্বো.
সোতি ইদ্ধিমা. অধিট্ঠানকালে কালপরিচ্ছেদং কত্ৰা অধিট্ঠাতীতি ৰুত্তং ‘‘পরিচ্ছিন্নকালং পন অতিক্কমিত্ৰা’’তি. পকতিযা উদকং অনিম্মানউদকং.
৩৯৪. ৰিপরীতন্তি যং উদকং অক্কমিত্ৰা অক্কমন্তো ন সংসীদতি, তং পনেত্থ ইদ্ধিযা পথৰীনিম্মানৰসেন ৰেদিতব্বং. পথৰীকসিণন্তি পথৰীকসিণজ্ঝানং.
৩৯৫. পল্লঙ্কন্তি সমন্ততো ঊরুবদ্ধাসনং. ছিন্নপক্খো, অসঞ্জাতপক্খো ৰা সকুণো ডেতুং ন সক্কোতীতি পাল়িযং ‘‘পক্খী সকুণো’’তি (পটি. ম. ৩.১১) পক্খী-সদ্দেন ৰিসেসেত্ৰা সকুণো ৰুত্তোতি ‘‘পক্খেহি যুত্তসকুণো’’তি আহ. পরিকম্মং কত্ৰাতি ‘‘পথৰী হোতূ’’তি পরিকম্মং কত্ৰা.
আকাসে অন্তলিক্খেতি অন্তলিক্খসঞ্ঞিতে আকাসে. যত্থ যত্থ হি আৰরণং নত্থি, তং তং ‘‘আকাস’’ন্তি ৰুচ্চতি. অযঞ্চ ইদ্ধিমা ন পথৰিযা আসন্নে আকাসে গচ্ছতি. যত্থ পন পক্খীনং অগোচরো, তত্থ গচ্ছতি, তাদিসঞ্চ লোকে ‘‘অন্তলিক্খ’’ন্তি ৰুচ্চতি. তেন ৰুত্তং ‘‘অন্তলিক্খসঞ্ঞিতে আকাসে’’তি.
থেরোতি পুব্বে ৰুত্ত তিপিটকচূল়াভযত্থেরো. সমাপত্তিসমাপজ্জনন্তি পুন সমাপত্তিসমাপজ্জনং. ননু সমাহিতমেৰস্স চিত্তন্তি ইদ্ধিমতো পাটিহারিযৰসেন পৰত্তমানস্স চিত্তং অচ্চন্তং সমাহিতমেৰ হোতি, ন অঞ্ঞদা ৰিয অসমাহিতন্তি অধিপ্পাযো. তং পন থেরস্স মতিমত্তং. পুব্বে হি পথৰীকসিণং সমাপজ্জিত্ৰা পথৰিং অধিট্ঠায গচ্ছতি, ইদানি পন আকাসো ইচ্ছিতব্বো, তস্মা আকাসকসিণং সমাপজ্জিতব্বমেৰ. তেনাহ ‘‘কিঞ্চাপী’’তিআদি. তিরোকুট্টপাটিহারিযে ৰুত্তনযেনেৰ পটিপজ্জিতব্বন্তি যথা তত্থ কুট্টাদি ‘‘আকাসো হোতূ’’তি অধিট্ঠানেন আকাসো হোতি, এৰং ইধাপি পব্বতরুক্খাদিং অধিট্ঠানেন আকাসং কত্ৰা গন্তব্বন্তি অত্থো. অথ ৰা তিরোকুট্টপাটিহারিযে ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘সচে পনস্স ভিক্খুনো অধিট্ঠহিত্ৰা গচ্ছন্তস্সা’’তিআদিনা (ৰিসুদ্ধি. ২.৩৯২) তত্থ ৰুত্তনযেন. এতেন ‘‘পুরিমাধিট্ঠানবলেনেৰ চস্স অন্তরা অঞ্ঞো পব্বতো ৰা রুক্খো ৰা উতুমযো উট্ঠহিস্সতীতি অট্ঠানমেৰেত’’ন্তি নাগাদীহি কযিরমানো ৰিবন্ধো গমনন্তরাযং ন করোতীতি দস্সেতি.
ওকাসেতি জনৰিৰিত্তে যুত্তট্ঠানে. পাকটো হোতি আকাসচারী অযং সমণোতি.
৩৯৬. দ্ৰাচত্তালীসযোজনসহস্সগ্গহণং পঠমকপ্পৰসেন কতং, ততো পরং পন অনুক্কমেন পথৰিযা উস্সিতভাৰেন ততো কতিপযযোজনূনতা সিযা, অপ্পকং অধিকং ৰা ঊনং ৰা গণনূপগং ন হোতীতি তথা ৰুত্তং. তীসু দীপেসু একক্খণে আলোককরণেনাতি যদা যস্মিং দীপে মজ্ঝে তিট্ঠন্তি, তদা ততো পুরিমস্মিং অত্থং গচ্ছন্তা পচ্ছিমে উদেন্তা হুত্ৰা আলোককরণেন. অঞ্ঞজোতীনং ৰা অভিভৰনেন, দুদ্দসতায চ মহিদ্ধিকে. সত্তানং সীতপরিল়াহৰূপসমনেন, ওসধিতিণৰনপ্পতীনং পরিব্রূহনেন চ মহানুভাৰে. ছুপতীতি ফুসতি. পরিমজ্জতীতি হত্থং ইতো চিতো চ সঞ্চারেন্তো ঘংসেতি. অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানৰসেনেৰাতি যস্স কস্সচি অভিঞ্ঞাপাদকজ্ঝানৰসেন. এৰ-কারেন পাদকজ্ঝানৰিসেসং নিৰত্তেতি, ন অধিট্ঠানং. তেনেৰাহ ‘‘নত্থেত্থ কসিণসমাপত্তিনিযমো’’তি. তিরোকুট্টপাটিহারিযাদীসু ৰিয ইমস্মিং নাম কসিণে ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা অধিট্ঠাতব্বন্তি ন এত্থ কোচি নিযমো অত্থীতি অত্থো. তথা হি পাল়িযং কিঞ্চি সমাপত্তিং অপরামসিত্ৰা ‘‘ইধ সো ইদ্ধিমা’’তিআদি (পটি. ম. ৩.১০-১১) ৰুত্তং. হত্থপাসে হোতি ‘‘চন্দিমসূরিযে’’তি এৰং ৰুত্তং চন্দিমসূরিযমণ্ডলং. রূপগতং হত্থপাসেতি হত্থপাসে ঠিতং রূপগতং, হত্থপাসে ৰা রূপগতং. হত্থং ৰা ৰড্ঢেত্ৰা পরামসতীতি যোজনা.
উপাদিন্নকং নিস্সায অনুপাদিন্নকস্স ৰড্ঢনং ৰুত্তং. যুত্তিযা পনেত্থ উপাদিন্নকস্সপি ৰড্ঢনচ্ছাযা দিস্সতি. অত্তনো অণুমহন্তভাৰাপাদনে উপাদিন্নকস্স হাপনং ৰিয ৰড্ঢনম্পি লব্ভতেৰ. যথা আযস্মতো মহামোগ্গল্লানস্স নন্দোপনন্দদমনেতি এৰং পৰত্তং সহৰত্থুনা থেরৰাদং আহরিত্ৰা তমত্থং দস্সেতুং ‘‘তিপিটকচূল়নাগত্থেরো আহা’’তিআদি আরদ্ধং. কিং পন ন হোতি, হোতিযেৰাতি অধিপ্পাযো. দ্ৰে হি পটিসেধা পকতিং গমেন্তীতি. ‘‘তদা মহন্তং হোতি মহামোগ্গল্লানত্থেরস্স ৰিযা’’তি ইদং যথাধিকতত্থদস্সনৰসেন ৰুত্তং, খুদ্দকভাৰাপাদনম্পেত্থ লব্ভতেৰ.
নন্দোপনন্দনাগদমনকথাৰণ্ণনা
ওলোকেসি বুদ্ধাচিণ্ণৰসেন ‘‘অত্থি নু খো অস্স উপনিস্সযো’’তি. লোকিযং রতনত্তযে পসাদলক্খণং সাসনাৰতারং সন্ধাযাহ ‘‘অপ্পসন্নো’’তি. মিচ্ছাদিট্ঠিতো ৰিৰেচেত্ৰা পসাদেতব্বোতি অধিপ্পাযো. তেনাহ ‘‘কো নু খো…পে… ৰিৰেচেয্যা’’তি.
তং দিৰসন্তি যদা ভগৰা ভিক্খুসঙ্ঘপরিৰুতো তাৰতিংসভৰনাভিমুখো গচ্ছতি, তং দিৰসভাগং. আপানভূমিং সজ্জযিংসূতি যত্থ সো নিসিন্নো ভোজনকিচ্চং করোতি, তং পরিৰেসনট্ঠানং সিত্তং সম্মট্ঠং ভোজনূপকরণূপনযনাদিনা সজ্জযিংসু পটিযাদেসুং. তিৰিধনাটকেহীতি ৰধূকুমারিকঞ্ঞাৰত্থাহি তিৰিধাহি নাটকিত্থীহি. ওলোকযমানোতি পেক্খন্তো, ৰিচারেন্তো ৰা.
উপরূপরীতি মত্থকমত্থকে. ভৰনেনাতি ভৰনপদেসেন. ভোগেহীতি সরীরভোগেহি. অৰকুজ্জেনাতি নিকুজ্জিতেন. গহেত্ৰাতি যথা তাৰতিংসভৰনস্স পদেসোপি নাৰসিস্সতি, এৰং পরিযাদায.
সিনেরুপরিভণ্ডন্তি সিনেরুমেখলং. সিনেরুস্স কির সমন্ততো বহলতো, পুথুলতো চ পঞ্চযোজনসহস্সপরিমাণানি চত্তারি পরিভণ্ডানি তাৰতিংসভৰনস্স আরক্খায নাগেহি, গরুল়েহি, কুম্ভণ্ডেহি, যক্খেহি চ অধিট্ঠিতানি, তানি পরিভণ্ডভাৰসামঞ্ঞেন একজ্ঝং কত্ৰা ‘‘পরিভণ্ড’’ন্তি ৰুত্তং. তেহি কির সিনেরুস্স উপড্ঢং পরিযাদিন্নং.
অত্তভাৰং ৰিজহিত্ৰাতি মনুস্সরূপং অন্তরধাপেত্ৰা. বাধতীতি খেদমত্তং উপ্পাদেতি.
অত্তভাৰং ৰিজহিত্ৰাতি সুখুমত্তভাৰনিম্মানেন নাগরূপং ৰিজহিত্ৰা. মুখং ৰিৰরি ‘‘মুখগতং সমণং সংখাদিস্সামী’’তি. পাচীনেন চ পচ্ছিমেন চাতি নাগস্স তথানিপন্নত্তা ৰুত্তং. সুট্ঠু সতিযা পচ্চুপট্ঠাপনত্থমাহ ‘‘মনসি করোহী’’তি.
আদিতো পট্ঠায সব্বপাটিহারিযানীতি তদা থেরেন কতপাটিহারিযানি সন্ধায ৰুত্তং. ইমং পন ঠানন্তি ইমং নাসাৰাতৰিস্সজ্জনকারণং.
অনুবন্ধীতি ‘‘ন সক্কা এৰংমহিদ্ধিকস্স ইমস্স সমণস্স পটিপহরিতু’’ন্তি ভযেন পলাযন্তং অনুবন্ধি.
একপটিপাটিযাতি একায পটিপাটিযা, নিরন্তরন্তি অত্থো. অযমেৰাতি যা উপাদিন্নকং নিস্সায অনুপাদিন্নকস্স ৰড্ঢি, অযমেৰ. এত্থ এদিসে হত্থৰড্ঢনাদিপাটিহারিযে যুত্তি যুত্তরূপা চিত্ততো, উতুতো ৰা উপাদিন্নকরূপানং অনুপ্পজ্জনতো. অথ ৰা উপাদিন্নন্তি সকলমেৰ ইন্দ্রিযবদ্ধং অধিপ্পেতং. এৰম্পি তস্স তথা ৰড্ঢি ন যুজ্জতি এৰাতি ৰুত্তনযেনেৰ ৰড্ঢি ৰেদিতব্বা. একসন্তানে উপাদিন্নং, অনুপাদিন্নঞ্চ সম্ভিন্নং ৰিয পৰত্তমানম্পি অত্থতো অসম্ভিন্নমেৰ. তত্থ যথা আল়্হকমত্তে খীরে অনেকাল়্হকে উদকে আসিত্তে যদিপি খীরং সব্বেন সম্ভিন্নং সব্বত্থকমেৰ লম্বমানং হুত্ৰা তিট্ঠতি, তথাপি ন তত্থ খীরং ৰড্ঢতি, উদকমেৰ ৰড্ঢতি, এৰমেৰং যদিপি উপাদিন্নং অনুপাদিন্নঞ্চ সম্ভিন্নং ৰিয পৰত্ততি, তথাপি উপাদিন্নং ন ৰড্ঢতি, ইদ্ধানুভাৰেন চিত্তজং, তদনুসারেন উতুজঞ্চ ৰড্ঢতীতি দট্ঠব্বং.
সোতি সো ইদ্ধিমা. এৰং কত্ৰাতি ৰুত্তাকারেন হত্থং ৰা ৰড্ঢেত্ৰা তে ৰা আগন্ত্ৰা হত্থপাসে ঠিতে কত্ৰা. পাদট্ঠপনাদিপি ৰুত্তনযেনেৰ ৰেদিতব্বং. অপরোপি ইদ্ধিমা. তথেৰাতি পাটিহারিযকরণতো পুব্বে ৰিয. তথূপমমেতন্তি যথা উদকপুণ্ণাসু নানাপাতীসু বহূহি নানাচন্দমণ্ডলেসু দিস্সমানেসু ন তেন চন্দমণ্ডলস্স গমনাদিউপরোধো, বহূনঞ্চ পচ্চেকং দস্সনং ইজ্ঝতি, তথূপমমেতং পাটিহারিযং চন্দিমসূরিযানং গমনাদিউপরোধাভাৰতো, বহূনঞ্চ ইদ্ধিমন্তানং তত্থ ইদ্ধিপযোগস্স যথিচ্ছিতং সমিজ্ঝনতোতি অধিপ্পাযো.
৩৯৭. পরিচ্ছেদং কত্ৰাতি অভিৰিধিৰসেন পন পরিচ্ছেদং কত্ৰা, ন মরিযাদৰসেন. তথা হেস ব্রহ্মলোকে অত্তনো কাযেন ৰসং ৰত্তেতি. পাল়ীতি পটিসম্ভিদামগ্গপাল়ি.
যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতীতি এত্থ যস্মা ন ব্রহ্মলোকস্সেৰ গমনং অধিপ্পেতং, নাপি ব্রহ্মলোকস্স গমনমেৰ, অথ খো অঞ্ঞথা অঞ্ঞম্পি. যাৰ ব্রহ্মলোকাতি পন দূরাৰধিনিদস্সনমেতং, তস্মা ‘‘সচে ব্রহ্মলোকং গন্তুকামা হোতী’’তি ৰত্ৰাপি ইতরম্পি দস্সেতুং ‘‘সন্তিকেপি দূরে অধিট্ঠাতী’’তিআদি ৰুত্তং. তত্থ পি-সদ্দো সমুচ্চযত্থো, তেন ৰুত্তাৰসেসস্স অধিট্ঠানিদ্ধিযা নিপ্ফাদেতব্বস্স সব্বস্সাপি সঙ্গহো, ন ৰুত্তস্সেৰাতি দট্ঠব্বং.
যমকপাটিহারিযাৰসানেতিআদিনা তিৰিক্কমস্স অধিট্ঠানিদ্ধিনিপ্ফন্নতা ৰুত্তা, অঞ্ঞত্থ পন লক্খণানিসংসতা. তদুভযং যথা অঞ্ঞমঞ্ঞং ন ৰিরুজ্ঝতি, তথা ৰিচারেত্ৰা গহেতব্বং.
নীলমাতিকন্তি নীলৰণ্ণোদকমাতিকং.
মহাবোধিন্তি অপরাজিতপল্লঙ্কং মহাবোধিং. চিত্তে উপ্পন্নে সন্তিকে অকাসীতি তথা চিত্তুপ্পত্তিসমনন্তরমেৰ পথৰিং, সমুদ্দঞ্চ সংখিপিত্ৰা মহাবোধিসন্তিকে অকাসি.
নক্খত্তদিৰসেতি মহদিৰসে. চন্দপূৰেতি চন্দসদিসে চন্দমণ্ডলাকারে পূৰে. একপত্তপূরমত্তমকাসীতি যথা তে পমাণতো সরূপেনেৰ অন্তোপত্তপরিযাপন্না হোন্তি, তথা অকাসি.
কাকৰলিযৰত্থুস্মিঞ্চ ‘‘ভগৰা থোকং বহুং অকাসী’’তি আনেত্ৰা সম্বন্ধিতব্বং. তং পন ৰত্থুং সঙ্খেপতোৰ দস্সেতুং ‘‘মহাকস্সপত্থেরো কিরা’’তিআদি ৰুত্তং. সমাপত্তিযাতি নিরোধসমাপত্তিযা.
গঙ্গাতীরেতি তম্বপণ্ণিদীপে গঙ্গানদিযা তীরে. সঞ্ঞং অদাসীতি যথা তে যথাধিট্ঠিতং সপ্পিং পস্সন্তি, তথা সঞ্ঞং অদাসি.
তস্সাতি যস্স ব্রহ্মুনো রূপং দট্ঠুকামো, তস্স ব্রহ্মুনো রূপং পস্সতি. সদ্দং সুণাতীতি দিব্বায সোতধাতুযা ব্রহ্মুনো সদ্দং সুণাতি. চিত্তং পজানাতীতি চেতোপরিযঞাণেন ব্রহ্মুনো চিত্তং পজানাতি. করজকাযস্স ৰসেনাতি চাতুমহাভূতিকরূপকাযস্স ৰসেন. ‘‘চিত্তং পরিণামেতী’’তি এত্থ কিং তং চিত্তং, কথং ৰা পরিণামনন্তি আহ ‘‘পাদকজ্ঝানচিত্তং গহেত্ৰা কাযে আরোপেতী’’তি. কথং পন কাযে আরোপেতীতি আহ ‘‘কাযানুগতিকং করোতী’’তি. এৰম্পি সদ্দদন্ধরোৰাযন্তি ৰচনপথং পচ্ছিন্দন্তো আহ ‘‘দন্ধগমন’’ন্তি. করোতীতি সম্বন্ধো. কাযগমনং হি দন্ধং, দন্ধমহাভূতপচ্চযত্তাতি অধিপ্পাযো. অযঞ্হেত্থ অত্থো – দিস্সমানেন কাযেন গন্তুকামতায ৰসেন চিত্তং পরিণামেন্তো যোগী পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠায ‘‘ইদং চিত্তং কাযো ৰিয দন্ধগমনং হোতূ’’তি পরিকম্মং করোতি. তথা পরিকম্মকরণং হি সন্ধায ‘‘পাদকজ্ঝানচিত্তং গহেত্ৰা’’তি ৰুত্তং. পরিকম্মং পন কত্ৰা পুন সমাপজ্জিত্ৰা ঞাণেন অধিট্ঠহন্তো তং চিত্তং কাযে আরোপেতি, কাযানুগতিকং দন্ধগমনং করোতি.
সুখসঞ্ঞন্তি সুখসহগতং সঞ্ঞং, সঞ্ঞাসীসেন নিদ্দেসো. লহুভাৰেন সঞ্ঞাতন্তি লহুসঞ্ঞং. কথং পন ইদ্ধিচিত্তেন সহ সুখসঞ্ঞায সম্ভৰোতি আহ ‘‘সুখসঞ্ঞা নাম উপেক্খাসম্পযুত্তা সঞ্ঞা’’তি. সুখন্তি সঞ্ঞাতন্তি ৰা সুখসঞ্ঞং. তেনেৰাহ ‘‘উপেক্খা হি সন্তং সুখন্তি ৰুত্তা’’তি একন্তগরুকেহি নীৰরণেহি, ওল়ারিকেহি অনুপসন্তসভাৰেহি চ ৰিতক্কাদীহি ৰিপ্পযোগো চিত্তচেতসিকানং লহুভাৰস্স কারণন্তি দস্সেন্তো আহ ‘‘সাযেৰ…পে… ৰেদিতব্বা’’তি. তং ওক্কন্তস্সাতি তং সুখলহুসঞ্ঞং অনুপ্পত্তস্স. অস্সাতি যোগিনো. গন্তুকামতা এৰ এত্থ পমাণন্তি এত্থ এতস্মিং দিস্সমানেন কাযেন গমনে যং ঠানং গন্তুকামো, তং উদ্দিস্স গন্তুকামতাৰসেন পৰত্তপরিকম্মাধিট্ঠানানি এৰ পমাণং, তাৰতা গমনং ইজ্ঝতি. তস্মা মগ্গনিম্মানৰাযুঅধিট্ঠানেহি ৰিনাপি ইচ্ছিতদেসপ্পত্তি হোতীতি. ইদানি তমেৰত্থং পাকটতরং কাতুং ‘‘সতি হী’’তিআদি ৰুত্তং.
কাযং গহেত্ৰাতি করজকাযং আরম্মণকরণৰসেন পরিকম্মচিত্তেন গহেত্ৰা. চিত্তে আরোপেতীতি ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৰিয হোতূ’’তি পাদকজ্ঝানচিত্তে আরোপেতি তগ্গতিকং করোতি. তেনাহ ‘‘চিত্তানুগতিকং করোতি সীঘগমন’’ন্তি. চিত্তগমনন্তি চিত্তপ্পৰত্তিমাহ. ইদং পন চিত্তৰসেন কাযপরিণামনপাটিহারিযং. চিত্তগমনমেৰাতি চিত্তেন সমানগমনমেৰ. কথং পন কাযো দন্ধপ্পৰত্তিকো লহুপরিৰত্তিনা চিত্তেন সমানগতিকো হোতীতি? ন সব্বথা সমানগতিকো. যথেৰ হি কাযৰসেন চিত্তপরিণামনে চিত্তং সব্বথা কাযেন সমানগতিকং ন হোতি. ন হি তদা চিত্তং সভাৰসিদ্ধেন অত্তনো খণেন অৰত্তিত্ৰা গরুৰুত্তিকস্স রূপধম্মস্স খণেন ৰত্ততি. ‘‘ইদং চিত্তং অযং কাযো ৰিয হোতূ’’তি পন অধিট্ঠানেন দন্ধগতিকস্স কাযস্স অনুৰত্তনতো যাৰ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পত্তি, তাৰ কাযগতিঅনুলোমেনেৰ হুত্ৰা সন্তানৰসেন পৰত্তমানং চিত্তং কাযগতিযা পরিণামিতং নাম হোতি, এৰং ‘‘অযং কাযো ইদং চিত্তং ৰিয হোতূ’’তি অধিট্ঠানেন পগেৰ সুখলহুসঞ্ঞায সম্পাদিতত্তা অভাৰিতিদ্ধিপাদানং ৰিয দন্ধং অৰত্তিত্ৰা যথা লহুকতিপযচিত্তৰারেহেৰ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পত্তি হোতি, এৰং পৰত্তমানো কাযো চিত্তগতিযা পরিণামিতো নাম হোতি, ন একচিত্তক্খণেনেৰ ইচ্ছিতট্ঠানপ্পত্তিযা.
এৰঞ্চ কত্ৰা ‘‘সেয্যথাপি নাম বলৰা পুরিসো সমিঞ্জিতং ৰা বাহং পসারেয্য, পসারিতং ৰা বাহং সমিঞ্জেয্যা’’তি ইদম্পি উপমাৰচনং নিপ্পরিযাযেনেৰ সমত্থিতং হোতি. অৰস্সং চেতং এৰং সম্পটিচ্ছিতব্বং, অঞ্ঞথা সুত্তাভিধম্মপাঠেহি, ৰিনযঅট্ঠকথায চ ৰিরোধো সিযা, ধম্মতা চ ৰিলোমিতা. ‘‘নাহং, ভিক্খৰে, অঞ্ঞং একধম্মম্পী’’তি (অ. নি. ১.১১ আদযো) হি এত্থ অঞ্ঞগহণেন রূপধম্মা গহিতা অলহুপরিৰত্তিতায. অভিধম্মে (পট্ঠা. ১.১.১০-১১) চ পুরেজাতপচ্চযো রূপমেৰ ৰুত্তো, পচ্ছাজাতপচ্চযো চ তস্সেৰ. যত্থ যত্থ চ ধম্মা উপ্পজ্জন্তি, তত্থ তত্থেৰ ভিজ্জন্তি. নত্থি দেসন্তরসঙ্কমনং, ন চ সভাৰো অঞ্ঞথা হোতীতি. ন হি ইদ্ধিবলেন ধম্মানং কেনচি লক্খণং অঞ্ঞথত্তং কাতুং সক্কা, ভাৰঞ্ঞথত্তমেৰ পন কাতুং সক্কা. ‘‘তীসুপি খণেসূ’’তি ইদম্পি গমনারম্ভং সন্ধায ৰুত্তং, ন গমননিট্ঠানন্তি ৰদন্তি. থেরোতি অট্ঠকথাচরিযানং অন্তরে একো থেরো. ইধাতি ইদং পাটিহারিযং ৰিভজিত্ৰা ৰুত্তপাঠে. সযং গমনমেৰ আগতং ‘‘ব্রহ্মলোকং গচ্ছতী’’তি ৰুত্তত্তা.
চক্খুসোতাদীনন্তি চক্খুসোতাদীনং অঙ্গানং. তথা হি ৰুত্তং ‘‘সব্বঙ্গপচ্চঙ্গ’’ন্তি, সব্বঅঙ্গপচ্চঙ্গৰন্তন্তি অত্থো. পসাদো নাম নত্থীতি ইমিনাৰ ভাৰজীৰিতিন্দ্রিযানম্পি অভাৰো ৰুত্তোতি দট্ঠব্বং. রুচিৰসেনাতি ইচ্ছাৰসেন. অঞ্ঞম্পীতি ভগৰতা করিযমানতো অঞ্ঞম্পি কিরিযং করোতি. অযঞ্চেত্থ বুদ্ধানুভাৰো. যদি সাৰকনিম্মিতেসু নানপ্পকারতা নত্থি, ‘‘সচে পন নানাৰণ্ণে কাতুকামো হোতী’’তিআদি যং হেট্ঠা ৰুত্তং, তং কথন্তি? তং তথা তথা পরিকম্মং কত্ৰা অধিট্ঠহন্তস্স তে তে ৰণ্ণৰযাদিৰিসেসা পরিকম্মানুরূপং ইজ্ঝন্তীতি কত্ৰা ৰুত্তং. ইধ পন যথাধিট্ঠিতে নিম্মিতরূপে সচে সাৰকো ‘‘ইমে ৰিসেসা হোন্তূ’’তি ইচ্ছতি, ন ইজ্ঝতি, বুদ্ধানং পন ইজ্ঝতীতি অযমত্থো দস্সিতোতি ন কোচি ৰিরোধো.
ইদানি যানি তানি ‘‘যাৰ ব্রহ্মলোকাপি কাযেন ৰসং ৰত্তেতী’’তি (পটি. ম. ৩.১০) পাল়িযা অত্থদস্সনৰসেন ৰিভত্তানি ‘‘দূরেপি সন্তিকে অধিট্ঠাতী’’তিআদীনি চুদ্দস পাটিহারিযানি, তত্থ সিখাপ্পত্তং কাযেন ৰসৰত্তনপাটিহারিযং দস্সেতুং ‘‘এত্থ চা’’তিআদি আরদ্ধং. তত্থ যন্তি কিরিযাপরামসনং, তেন ‘‘রূপং পস্সতী’’তি এত্থ যদেতং রূপদস্সনং, ‘‘সদ্দং সুণাতী’’তি এত্থ যদেতং সদ্দসৰনং, ‘‘চিত্তং পজানাতী’’তি এত্থ যদেতং চিত্তজাননন্তি এৰং দিব্বচক্খুসোতচেতোপরিযঞাণকত্তুকং দস্সনসৰনজাননকিরিযং পরামসতীতি দট্ঠব্বং. ইতো পরেসু সন্তিট্ঠতীতিআদীসুপি এসেৰ নযো. যম্পিস্সাতি যম্পি অস্স. যোগিনো অধিট্ঠানন্তি সম্বন্ধো. যঞ্চ খোতি এত্থ খো-সদ্দো অৰধারণত্থো, ৰিসেসত্থো ৰা, তেন অযমেৰেত্থ কাযেন ৰসৰত্তনপাটিহারিযেসু উক্কট্ঠতরন্তি দীপেতি. কস্মা? ‘‘অযং নু খো ইদ্ধিমা, অযং নু খো নিম্মিতো’’তি একচ্চস্স ব্রহ্মুনো আসঙ্কুপ্পাদনতো. যদগ্গেন চেতং অধিট্ঠিতং ৰিসেসতো মনোমযন্তি ৰুচ্চতি, তদগ্গেন উক্কট্ঠতরন্তি ৰেদিতব্বং. তেনাহ ‘‘এত্তাৰতা কাযেন ৰসং ৰত্তেতি নামা’’তি. যদি এৰং কস্মা ইধ সেসানি গহিতানীতি আহ ‘‘সেসং…পে… ৰুত্ত’’ন্তি.
৩৯৮. ইদং নানাকরণন্তি কামমিমাপি দ্ৰে ইদ্ধিযো অধিট্ঠানৰসেনেৰ ইজ্ঝন্তি, তথাপি ইদং ইদানি ৰুচ্চমানং ইমাসং নানাকরণং ৰিসেসো. পকতিৰণ্ণং ৰিজহিত্ৰাতি অত্তনো পকতিরূপং ৰিজহিত্ৰা অপনেত্ৰা, পরেসং অদস্সেত্ৰাতি অত্থো. কুমারকৰণ্ণন্তি কুমারকসণ্ঠানং. দস্সেতীতি তথা ৰিকুব্বন্তো অত্তনি দস্সেতি. নাগৰণ্ণং ৰাতিআদীসুপি এসেৰ নযো. হত্থিম্পি দস্সেতীতি অত্তানম্পি হত্থিং কত্ৰা দস্সেতি, বহিদ্ধাপি হত্থিং দস্সেতি. এতদত্থমেৰ হি ইধ ‘‘হত্থিৰণ্ণং ৰা দস্সেতী’’তি অৰত্ৰা ‘‘হত্থিম্পি দস্সেতী’’তি (পটি. ম. ৩.১৩) ৰুত্তং. যং পন কেচি বহিদ্ধা হত্থিআদিদস্সনৰচনং ‘‘পকতিৰণ্ণং ৰিজহিত্ৰা’’তি ৰচনেন ৰিকুব্বনিদ্ধিভাৰেন ৰিরুজ্ঝতীতি ৰদন্তি, তদযুত্তং. কস্মা? পকতিৰণ্ণৰিজহনং নাম অত্তনো পকতিরূপস্স অঞ্ঞেসং অদস্সনং, ন সব্বেন সব্বং তস্স নিরোধনং. এৰং সতি অত্তানং অদস্সেত্ৰা বহিদ্ধা হত্থিং দস্সেন্তো ‘‘পকতিৰণ্ণং ৰিজহিত্ৰা হত্থিং দস্সেতী’’তি ৰুচ্চমানে কো এত্থ ৰিরোধো, অত্তনা পন হত্থিৰণ্ণো হুত্ৰা বহিদ্ধাপি হত্থিং দস্সন্তে ৰত্তব্বমেৰ নত্থি. তেনেৰাহ ‘‘বহিদ্ধাপি হত্থিআদিদস্সনৰসেন ৰুত্ত’’ন্তি. এৰঞ্চ কত্ৰা ৰিকুব্বনিদ্ধিভাৰেন চ ন কোচি ৰিরোধো.
পাল়িযঞ্চ কুমারকৰণ্ণং ৰাতিআদীসু অনিযমত্থো ৰা-সদ্দো ৰুত্তো. তেসু একেকস্সেৰ করণদস্সনত্থং. হত্থিম্পীতিআদীসু পন হত্থিআদীনং বহূনং একজ্ঝং কাতব্বাভাৰদস্সনত্থং সমুচ্চযত্থো পি-সদ্দো ৰুত্তো. তেন ‘‘হত্থিম্পি দস্সেতী’’তিআদীসু দুতিযে ৰুত্তনযেনেৰ অত্থো গহেতব্বো.
ইদ্ধিমতো অত্তনো কুমারকাকারেন পরেসং দস্সনং কুমারকৰণ্ণনিম্মানং, ন এত্থ কিঞ্চি অপুব্বং পথৰীআদিৰত্থু নিপ্ফাদীযতীতি কসিণনিযমেন পযোজনাভাৰতো ‘‘পথৰীকসিণাদীসু অঞ্ঞতরারম্মণতো’’তি ৰুত্তং. সতিপি ৰা ৰত্থুনিপ্ফাদনে যথারহং তং পথৰীকসিণাদিৰসেনেৰ ইজ্ঝতীতি এৰম্পেত্থ কসিণনিযমেন পযোজনং নত্থেৰ. কুমারকৰণ্ণঞ্হি দস্সেন্তেন নীলৰণ্ণং ৰা দস্সেতব্বং সিযা, পীতাদীসু অঞ্ঞতরৰণ্ণং ৰা. তথা সতি নীলাদিকসিণানি সমাপজ্জিতব্বানীতি আপন্নোৰ কসিণনিযমো. এসেৰ নযো সেসেসুপি. এৰমধিট্ঠিতে যদেকে পথৰীকসিণৰসেন ‘‘একোপি হুত্ৰা বহুধা হোতী’’তিআদি (দী. নি. ১.২৩৮; ম. নি. ১.১৪৭; সং. নি. ৫.৮৪২; পটি. ম. ৩.১০) ভাৰোতি এৰং পৰত্তেন কসিণনিদ্দেসেন ইধ ৰিকুব্বনিদ্ধিনিদ্দেসে ‘‘পথৰীকসিণাদীসু অঞ্ঞতরারম্মণতো’’তিআদিৰচনস্স ৰিরোধং আসঙ্কন্তি, সো অনোকাসোৰাতি দট্ঠব্বং. নিম্মিনিতব্বভাৰেন অত্তনা ইচ্ছিতোতি অত্তনো কুমারকৰণ্ণো, ন পন অত্তনো দহরকালে কুমারকৰণ্ণোতি. নাগাদিৰণ্ণেসুপি অযং নযো ব্যাপী এৰাতি যদেকে ‘‘নাগাদিনিম্মানে ন যুজ্জতি ৰিযা’’তি ৰদন্তি, তদপোহতং দট্ঠব্বং.
বহিদ্ধাপীতি পি-সদ্দেন অজ্ঝত্তং সম্পিণ্ডেতি. অযঞ্হেত্থ অত্থো – হত্থিম্পি দস্সেতীতিআদি অজ্ঝত্তং, বহিদ্ধাপি হত্থিআদিদস্সনৰসেন ৰুত্তং, ন ‘‘কুমারকৰণ্ণং ৰা’’তিআদি ৰিয অজ্ঝত্তমেৰ কুমারকৰণ্ণাদীনং দস্সনৰসেনাতি. যং এত্থ ৰত্তব্বং অধিট্ঠানৰিধানং, তং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.
৩৯৯. কাযন্তি অত্তনো করজকাযং. ৰুত্তনযেনেৰাতি ‘‘অযং কাযো সুসিরো হোতূ’’তি পরিকম্মং কত্ৰা পুন ‘‘পাদকজ্ঝানং সমাপজ্জিত্ৰা ৰুট্ঠাযা’’তি ইমং হেট্ঠা ৰুত্তনযানুসারমাহ. অঞ্ঞং কাযন্তি যং মনোমযং কাযং নিম্মিনিতুকামো, তং. মুঞ্জম্হাতি মুঞ্জতিণতো. ঈসিকন্তি তস্স কণ্ডং. কোসিযাতি অসিকোসতো. করণ্ডাযাতি পেল়ায, নিম্মোকতোতি চ ৰদন্তি. অব্বাহতীতি উদ্ধরতি. পৰাহেয্যাতি আকড্ঢেয্য.
ইদ্ধিৰিধনিদ্দেসৰণ্ণনা নিট্ঠিতা.
ইতি দ্ৰাদসমপরিচ্ছেদৰণ্ণনা.