পতঞ্জলিৰাদৰিচারণা

৩. অথ তেন ‘‘পাতঞ্জলীমতং পরিৰত্তেতী’’তি ৰচনম্পি এৰং ৰিচারিতং.

(ক) ‘‘বুদ্ধঘোসো পতঞ্জলিস্স ৰা অঞ্ঞেসং ৰা উত্তরইন্দিযরট্ঠিকানং ৰাদং অপ্পকমেৰ অঞ্ঞাসি. পতঞ্জলিৰাদেসু হি অণিমা লঘিমাতি ইদমেৰ দ্ৰযং দস্সেসি [ৰিসুদ্ধি. ১.১৪৪] ততুত্তরি যোগসুত্তং অজানন্তো, পতঞ্জলিৰাদস্স চ তুলেত্ৰা দীপনা তস্স গন্থেসু ন দিস্সতি, পতঞ্জলিনা কতপকরণঞ্চ পতঞ্জলীতি নামমত্তম্পি চ তত্থ দীপিতং নত্থি. ৰিসুদ্ধিমগ্গে পন পঞ্ঞাভূমিনিদ্দেসে ‘পকতিৰাদীনং পকতি ৰিযা’তি [ৰিসুদ্ধি. ২.৫৮৪] পকতিৰাদ (সংখ্যাৰাদ) নামমত্তং পকাসিতং, তত্থেৰ চ ‘পটিঞ্ঞা হেতূতিআদীসু হি লোকে ৰচনাৰযৰো হেতূতি ৰুচ্চতী’তি [ৰিসুদ্ধি. ২.৫৯৫] উদাহরিতং, তেন ঞাযতি ‘বুদ্ধঘোসো ইন্দিযতক্কনযদীপকে ঞাযগন্থস্মিং কিঞ্চি মূলভাগমত্তং অপরিপুণ্ণং জানাতী’তি’’.

তং পন সব্বম্পি কেৰলং আচরিযস্স অব্ভাচিক্খণমত্তমেৰ. অতিগম্ভীরস্স হি অতিগরুকাতব্বস্স সুপরিসুদ্ধস্স পিটকত্তযস্স অত্থসংৰণ্ণনং করোন্তেন সুপরিসুদ্ধোযেৰ পাল়িনযো চ অট্ঠকথানযো চ পোরাণথেরৰাদা চাতি ঈদিসাযেৰ অত্থা পকাসেতব্বা, যং ৰা পন অত্থসংৰণ্ণনায উপকারকং সদ্দৰিনিচ্ছযপটিসংযুত্তং লোকিযগন্থৰচনং, তদেৰ চ যথারহং পকাসেতব্বং, ন পন অনুপকারানিপি তংতংগন্থতক্কত্তুনামানি চ, তেহি ৰুত্তৰচনানি চ বহূনি, ন চ তেসং অপ্পকাসনেন ‘‘ন তে অট্ঠকথাচরিযো জানাতী’’তি ৰত্তব্বো. যদি হি যং যং লোকিযগন্থং অত্তনা জানাতি, তং সব্বং অনুপকারম্পি অত্তনো অট্ঠকথাযমানেত্ৰা পকাসেয্য, অতিৰিত্থারা চ সা ভৰেয্য অপরিসুদ্ধা চ অসম্মানিতা চ সাসনিকৰিঞ্ঞূহীতি আচরিযেন পতঞ্জলিৰাদাদযো ন ৰিত্থারেন পকাসিতাতি ঞাতব্বং, অঞ্ঞদত্থু যেহি যেহি লোকিযগন্থেহি কিঞ্চি কিঞ্চি আচরিযেন আনেত্ৰা পকাসিতং, তে তে চ গন্থা, অঞ্ঞেপি চ তাদিসা আচরিযেন ঞাতাত্ৰেৰ জানিতব্বা ৰিঞ্ঞূহি, যথা সমুদ্দস্স একদেসং দিস্ৰা সব্বোপি সমুদ্দো এদিসোতি ঞাযতি. আচরিযো পন যত্থ যত্থ ৰেদপটিসংযুত্তৰচনানি আগতানি, তত্থ তত্থ ৰেদগন্থেহিপি কিঞ্চি কিঞ্চি আনেত্ৰা পকাসেসিযেৰ. তথা হি আচরিযেন সুমঙ্গলৰিলাসিনিযং নাম দীঘনিকাযট্ঠকথাযং –

‘‘তিণ্ণং ৰেদানন্তি ইরুৰেদযজুৰেদসামৰেদান’’ন্তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২৫৬] চ,

‘‘ইতিহাসপঞ্চমানন্তি অথব্বণৰেদং চতুত্থং কত্ৰা ইতিহ আস ইতিহ আসাতি ঈদিসৰচনপটিসংযুত্তো পুরাণকথাসঙ্খাতো ইতিহাসো পঞ্চমো এতেসন্তি ইতিহাসপঞ্চমা, তেসং ইতিহাসপঞ্চমানং ৰেদান’’ন্তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২৫৬] চ,

‘‘যিট্ঠং ৰুচ্চতি মহাযাগো’’তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.১৭০-১৭২] চ,

‘‘অগ্গিহোমন্তি এৰরূপেন দারুনা এৰং হুতে ইদং নাম হোতীতি অগ্গিজুহনং. দব্বিহোমাদীনিপি অগ্গিহোমানেৰ, এৰরূপায দব্বিযা ঈদিসেহি কণাদীহি হুতে ইদং নাম হোতীতি এৰং পৰত্তিৰসেন পন ৰিসুং ৰুত্তানী’’তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২১] চ,

‘‘সাসপাদীনি পন মুখেন গহেত্ৰা অগ্গিম্হি পক্খিপনং, ৰিজ্জং পরিজপ্পিত্ৰা জুহনং ৰা মুখহোম’’ন্তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.২১] চ –

এৰমাদিনা ৰেদপটিসংযুত্তৰচনানি ৰেদগন্থানুরূপতো ৰণ্ণিতানি. তানি চ পোরাণট্ঠকথাতো ভাসাপরিৰত্তনৰসেন ৰুত্তানিপি ভৰেয্যুং, ৰেদগন্থেসু পন অকোৰিদেন যাথাৰতো ভাসাপরিৰত্তনং কাতুম্পি ন সুকরমেৰ, তস্মা আচরিযস্স ৰেদগন্থেসু কোৰিদভাৰোপি পাকটোযেৰ. এৰং ৰেদগন্থেসু চ তদঞ্ঞলোকিযগন্থেসু চ সুকোৰিদস্সেৰ সমানস্স তেসং ৰিত্থারতো অপ্পকাসনং যথাৰুত্তকারণেনেৰাতি ৰেদিতব্বং.

অপি চ আচরিযো অত্তনো গন্থারম্ভেযেৰ –

‘‘ততো চ ভাসন্তরমেৰ হিত্ৰা,

ৰিত্থারমগ্গঞ্চ সমাসযিত্ৰা;

ৰিনিচ্ছযং সব্বমসেসযিত্ৰা…পে…

যস্মা অযং হেস্সতি ৰণ্ণনাপী’’তি [পারা. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা] চ.

‘‘অপনেত্ৰান ততোহং, সীহল়ভাসং মনোরমং ভাসং;

তন্তিনযানুচ্ছৰিকং, আরোপেত্ৰা ৰিগতদোসং.

সমযং অৰিলোমেন্তো, থেরানং থেরৰংসপদীপানং;

সুনিপুণৰিনিচ্ছযানং, মহাৰিহারে নিৰাসিনং;

হিত্ৰা পুনপ্পুনাগত-মত্থং অত্থং পকাসযিস্সামী’’তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা] চ–

এৰং পোরাণট্ঠকথানং ভাসাপরিৰত্তনসংখিপনৰসেনেৰ ৰিসেসেত্ৰা অভিনৰট্ঠকথাযো করিস্সামীতি পটিঞ্ঞং কত্ৰা যথাপটিঞ্ঞাতমেৰ অকাসি, ন অত্তনো ঞাণপ্পভাৰেন ৰিসেসেত্ৰাতিপি ৰেদিতব্বং. তস্মা অট্ঠকথাসু পতঞ্জলিৰাদাদীনং ৰিত্থারতো অপ্পকাসনমারব্ভ ‘‘বুদ্ধঘোসো পতঞ্জলিৰাদাদীনি পরিপুণ্ণং ন জানাতী’’তি ৰচনং কেৰলং আচরিযস্স অব্ভাচিক্খণমত্তমেৰাতি.