অভিধম্মট্ঠকথাকরণং
অট্ঠসালিনিং পন সম্মোহৰিনোদনিঞ্চ ধাতুকথাদিপঞ্চপকরণস্স অট্ঠকথঞ্চাতি তিস্সো অভিধম্মট্ঠকথাযো অত্তনা সদিসনামেন সোতত্থকীগন্থকারকেন বুদ্ধঘোসভিক্খুনা আযাচিতো অকাসি. ৰুত্তঞ্হেতং তাসু –
‘‘ৰিসুদ্ধাচারসীলেন, নিপুণামলবুদ্ধিনা;
ভিক্খুনা বুদ্ধঘোসেন, সক্কচ্চং অভিযাচিতো’’তি [ধ. স. অট্ঠ. গন্থারম্ভকথা] চ.
‘‘বুদ্ধঘোসোতি গরূহি গহিতনামধেয্যেন থেরেন কতা
অযং অট্ঠসালিনী নাম ধম্মসঙ্গহট্ঠকথা’’তি [ধ. স. অট্ঠ. নিগমনকথা] চ.
‘‘অত্থপ্পকাসনত্থং, তস্সাহং যাচিতো ঠিতগুণেন;
যতিনা অদন্ধগতিনা, সুবুদ্ধিনা বুদ্ধঘোসেন.
যং আরভিং রচযিতুং, অট্ঠকথং সুনিপুণেসু অত্থেসু;
সম্মোহৰিনোদনতো, সম্মোহৰিনোদনিং নামা’’তি [ৰিভ. অট্ঠ. নিগমনকথা] চ.
‘‘বুদ্ধঘোসোতি গরূহি গহিতনামধেয্যেন থেরেন কতা
অযং সম্মোহৰিনোদনী নাম ৰিভঙ্গট্ঠকথা’’তি [ৰিভ. অট্ঠ. নিগমনকথা] চ.
ইমাসু পন তীসু পঞ্চপকরণট্ঠকথায নামৰিসেসো নত্থি আযাচকো চ ন পকাসিতো, কেৰলং অত্তনো সদ্ধায এৰ সঞ্চোদিতেন আচরিযবুদ্ধঘোসেন সা কতা ৰিয দিস্সতি. ৰুত্তঞ্হেতং তস্সা নিগমনে –
‘‘কুসলাদিধম্মভেদং, নিস্সায নযেহি ৰিৰিধগণনেহি;
ৰিত্থারেন্তো সত্তম-মভিধম্মপ্পকরণং সত্থা.
সুৰিহিতসন্নিট্ঠানো, পট্ঠানং নাম যং পকাসেসি;
সদ্ধায সমারদ্ধা, যা অট্ঠকথা মযা তস্সাতি চ.
‘‘এত্তাৰতা
সত্তপ্পকরণং নাথো, অভিধম্মমদেসযি;
দেৰাতিদেৰো দেৰানং, দেৰলোকম্হি যং পুরে;
তস্স অট্ঠকথা এসা, সকলস্সাপি নিট্ঠিতা’’তি [পট্ঠা. অট্ঠ. ১৯-২৪.১] চ.
‘‘বুদ্ধঘোসোতি গরূহি গহিতনামধেয্যেন থেরেন কতা
অযং সকলস্সপি অভিধম্মপিটকস্স অট্ঠকথা’’তি [পট্ঠা. অট্ঠ. ১৯-২৪.১] চ.
একচ্চে পন আধুনিকা থেরা ‘‘অভিধম্মট্ঠকথাযো আচরিযবুদ্ধঘোসেন যাচিতো সঙ্ঘপালবুদ্ধমিত্তজোতিপালাদীনং অঞ্ঞতরো থেরো অকাসী’’তি ৰদন্তি. অযঞ্চ নেসং ৰিচারণা, অট্ঠসালিনীসম্মোহৰিনোদনীসু ‘‘তা বুদ্ধঘোসেন যাচিতো অকাসী’’তি গন্থকারেন ৰুত্তং. তেন ঞাযতি ‘‘তক্কারকো অঞ্ঞো, আচরিযবুদ্ধঘোসো পন তাসু যাচকপুগ্গলোযেৰা’’তি. আগমট্ঠকথাসু চ আচরিযবুদ্ধঘোসেন –
‘‘সীলকথা ধুতধম্মা, কম্মট্ঠানানি চেৰ সব্বানি…পে…
ইতি পন সব্বং যস্মা, ৰিসুদ্ধিমগ্গে মযা সুপরিসুদ্ধং;
ৰুত্তং তস্মা ভিয্যো, ন তং ইধ ৰিচারযিস্সামী’’তি [দী. নি. অট্ঠ. ১.গন্থারম্ভকথা] –
এৰং সীলকথাদীনং অত্তনা এৰ ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তভাৰো মযাতিপদেন পকাসিতো. অট্ঠসালিনিযং পন –
‘‘কম্মট্ঠানানি সব্বানি, চরিযাভিঞ্ঞা ৰিপস্সনা;
ৰিসুদ্ধিমগ্গে পনিদং, যস্মা সব্বং পকাসিত’’ন্তি [ধ. স. অট্ঠ. গন্থারম্ভকথা] –
এৰং মযাতি কত্তুপদেন ৰিনা ৰুত্তং. তেনাপি ঞাযতি ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গকারকো অঞ্ঞো, অভিধম্মট্ঠকথাকারকো অঞ্ঞো’’তি. কিঞ্চাপি অভিধম্মট্ঠকথাসু অভিযাচকো বুদ্ধঘোসো ভিক্খুনাতি চ যতিনাতি চ ইমেহেৰ সামঞ্ঞগুণপদেহি ৰুত্তো ন থেরেনাতি সগারৰগুণপদেন, তথাপি সো ‘‘ৰিসুদ্ধাচারসীলেন নিপুণামলবুদ্ধিনা’’তি চ, ‘‘অদন্ধগতিনা সুবুদ্ধিনা’’তি চ ইমেহি অধিকগুণপদেহি থোমিতত্তা ‘‘ৰিসুদ্ধিমগ্গাদিকারকো আচরিযবুদ্ধঘোসোযেৰা’’তি সক্কা গহেতুং. সো হি উপসম্পন্নকালতোযেৰ পট্ঠায গন্থকোৰিদো পরিযত্তিৰিসারদগুণসম্পন্নো, তস্মিঞ্চ কালে ঊনদসৰস্সো ভৰেয্য, তস্মা থেরেনাতি ন ৰুত্তোতি সক্কা গহেতুন্তি.
তং পন তেসং অতিৰিচারণমত্তমেৰ. ন হি আচরিযবুদ্ধঘোসত্থেরো ‘‘তস্মিং কালে ঊনদসৰস্সো’’তি সক্কা গহেতুং, ৰিসুদ্ধিমগ্গনিগমনেপি ‘‘বুদ্ধঘোসোতি গরূহি গহিতনামধেয্যেন থেরেনা’’তি ৰচনতো, ন চ ‘‘ৰিসুদ্ধাচারসীলেন, নিপুণামলবুদ্ধিনা’’তি ৰা, ‘‘অদন্ধগতিনা সুবুদ্ধিনা’’তি ৰা এত্তকেহেৰ দ্ৰীহি দ্ৰীহি গুণপদেহি থোমনেন সুথোমিতো হোতি, অঞ্ঞদত্থু ‘‘নিপ্পভীকতখজ্জোতো সমুদেতি দিৰাকরো’’তি থোমনং ৰিয হোতি. ননু আচরিযেন অত্তনো গন্থনিগমনেসু –
‘‘পরমৰিসুদ্ধসদ্ধাবদ্ধিৰীরিযপটিমণ্ডিতেন সীলাচারজ্জৰমদ্দৰাদিগুণসমুদযসমুদিতেন সকসমযসমযন্তরগহনজ্ঝোগাহণসমত্থেন পঞ্ঞাৰেয্যত্তিযসমন্নাগতেন তিপিটকপরিযত্তিভেদে সাট্ঠকথে সত্থুসাসনে অপ্পটিহতঞাণপ্পভাৰেন মহাৰেয্যাকরণেনা’’তিআদিনা –
অত্তনো অনুচ্ছৰিকানি গুণপদানি পকাসিতানি, সোযেৰ চ পোরাণসীহল়ট্ঠকথাযো সঙ্খিপিত্ৰা অভিনৰসঙ্গহট্ঠকথানং আদিকত্তা পুব্বঙ্গমো, অঞ্ঞে পন অভিনৰট্ঠকথাকারা তস্সেৰ অনুৰত্তিত্ৰা অৰসেসমেকং ৰা দ্ৰে ৰা অট্ঠকথাযো অকংসু. অভিধম্মট্ঠকথাসু চ যো যো অত্থো ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তো, সো সো যথানুপ্পত্তট্ঠানে ততো গহেত্ৰা তথেৰ ৰুত্তো. ৰিসেসতো পন পটিচ্চসমুপ্পাদৰিভঙ্গখন্ধাযতনধাতুসচ্চৰিভঙ্গৰণ্ণনাসু ঝানকথাৰণ্ণনাসু চ অযমত্থো অতিৰিয পাকটো, যোপি চ তত্থ অপ্পকো কতিপযমত্তো ৰিসুদ্ধিমগ্গেন ৰিসদিসো সংৰণ্ণনাভেদো দিস্সতি, সোপি আভিধম্মিকানং মতানুসারেন যথা পোরাণট্ঠকথাযং ৰুত্তো, তথেৰ ৰুত্তোতি ৰেদিতব্বো. যথা চ অট্ঠসালিনিযং সমন্তপাসাদিকায ৰিনযট্ঠকথায অতিদেসো দিস্সতি [ধ. স. অট্ঠ. ১ অকুসলকম্মপথকথা], তথেৰ সমন্তপাসাদিকাযম্পি অট্ঠসালিনিযা অতিদেসো দিস্সতেৰ [পারা. অট্ঠ. ১.১১;]. যদি চ অট্ঠসালিনী অঞ্ঞেন কতা ভৰেয্য, কথং তাসু অঞ্ঞমঞ্ঞাতিদেসো সক্কা কাতুং. তস্মা অভিধম্মট্ঠকথাসু অভিযাচকো বুদ্ধঘোসো আচরিযেন সমাননামো চূল়বুদ্ধঘোসোতি যাৰজ্জতনা আচরিযপরম্পরায গহিতো সোতত্থকীগন্থকারকো অঞ্ঞোযেৰ, ন আচরিযমহাবুদ্ধঘোসত্থেরো. তেনেৰ তত্থ ৰুত্তং ‘‘ভিক্খুনা’’তি চ ‘‘যতিনা’’তি চ.
যদি পন এত্তকেন নিট্ঠং ন গচ্ছেয্য, এৰম্পি ৰিচারেতব্বং – কিন্নু খো সঙ্ঘপালাদযো থেরা ৰিসুদ্ধিমগ্গাদীনং করণত্থায আচরিযবুদ্ধঘোসত্থেরং আযাচমানা অত্তনা সমত্থতরোতি সদ্দহন্তা আযাচন্তি উদাহু অসদ্দহন্তাতি? সদ্দহন্তাযেৰ আযাচন্তীতি পাকটোযেৰাযমত্থো. তথা চ সতি আচরিযবুদ্ধঘোসত্থেরো সযং অঞ্ঞেহি সমত্থতরোৰ সমানো কস্মা অঞ্ঞং আযাচেয্য. ন হি সদ্ধাসম্পন্নস্স থামসম্পন্নস্স যোব্বনসম্পন্নস্স আচরিযস্স সুন্দরতরং অভিধম্মট্ঠকথং কাতুং ভারিযং ভৰিস্সতি. অভিধম্মট্ঠকথাসু চ ৰুত্তৰচনানি ৰিসুদ্ধিমগ্গআগমট্ঠকথাসু ৰুত্তসংৰণ্ণনাৰচনেহি একাকারানেৰ হোন্তি. যদি চ অভিধম্মট্ঠকথং অঞ্ঞো করেয্য, কথমপি তাহি ৰচনাকারস্স ৰিসদিসতা ভৰেয্য এৰ. এতাসং নিগমনে চ দস্সিতেন ‘‘বুদ্ধঘোসোতি গরূহি গহিতনামধেয্যেন থেরেন কতা’’তি ৰচনেন ‘‘আচরিযবুদ্ধঘোসেন কতা’’ত্ৰেৰ পাকটা হোন্তি, ন অঞ্ঞেনাতি. যেপি ‘‘অঞ্ঞেন কতা’’তি ৰদন্তি, তেপি ‘‘ইমিনা নাম থেরেনা’’তি একংসতো দস্সেতুং ন সক্কোন্তি, তথা দস্সেতুঞ্চ লেসমত্তম্পি সাধকৰচনং ন দিস্সতি. তস্মা অভিধম্মট্ঠকথাযোপি ইদানি আচরিযেহি চূল়বুদ্ধঘোসোতি ৰোহরিতেন বুদ্ধঘোসেন নাম ভিক্খুনাযাচিতো ৰিসুদ্ধিমগ্গৰিনযাগমট্ঠকথানং কারকো আচরিযমহাবুদ্ধঘোসত্থেরোযেৰ অকাসীতি নিট্ঠমেত্থ গন্তব্বন্তি.
যং পন মহাৰংসে ‘‘আচরিযবুদ্ধঘোসো সীহল়দীপাগমনতো পুব্বে জম্বুদীপে ৰসনকালেযেৰ অট্ঠসালিনিং অকাসী’’তি অধিপ্পাযেন –
২২৫. ‘‘ধম্মসঙ্গণিযাকাসি, কচ্ছং সো অট্ঠসালিনি’’ন্তি –
ৰুত্তং, তং ইদানি দিস্সমানায অট্ঠসালিনিযা ন সমেতি. তত্থ হি গন্থারম্ভেযেৰ ৰিসুদ্ধিমগ্গং অতিদিসিত্ৰা পচ্ছাপি সো চ, সমন্তপাসাদিকা চ বহূসু ঠানেসু অতিদিসীযন্তি. তস্মা তস্সা আচরিযেন সীহল়দীপং পত্ৰা ৰিসুদ্ধিমগ্গঞ্চেৰ সমন্তপাসাদিকঞ্চ কত্ৰা পচ্ছাযেৰ কতভাৰো অতিৰিয পাকটোতি.