ৰিমুত্তিমগ্গপকরণং
কো সো ৰিমুত্তিমগ্গো নাম? ৰিসুদ্ধিমগ্গো ৰিয সীলসমাধিপঞ্ঞানং ৰিসুং ৰিসুং ৰিভজিত্ৰা দীপকো একো পটিপত্তিগন্থো. তত্থ হি –
‘‘সীলং সমাধি পঞ্ঞা চ, ৰিমুত্তি চ অনুত্তরা;
অনুবুদ্ধা ইমে ধম্মা, গোতমেন যসস্সিনা’’তি [দী. নি. ২.১৮৬; অ. নি. ৪.১] –
ইমং গাথং পঠমং দস্সেত্ৰা তদত্থৰণ্ণনাৰসেন সীলসমাধিপঞ্ঞাৰিমুত্তিযো ৰিসুং ৰিসুং ৰিভজিত্ৰা দীপিতা. সো পন গন্থো ইদানি চিনরট্ঠেযেৰ দিট্ঠো, চিনভাসায চ পরিৰত্তিতো (১০৪৮-বু-ৰ) সঙ্ঘপালেন নাম ভিক্খুনা. কেন পন সো কুতো চ তত্থ আনীতোতি ন পাকটমেতং. তস্স পন সঙ্ঘপালস্স আচরিযো গুণভদ্রো নাম মহাযানিকো ভিক্খু মজ্ঝিমইন্দিযদেসিকো, সো ইন্দিযরট্ঠতো চিনরট্ঠং গচ্ছন্তো পঠমং সীহল়দীপং গন্ত্ৰা ততো (৯৭৮-বু-ৰ) চিনরট্ঠং গতো. তদা সো তেন আনীতো ভৰেয্য [ৰিমুত্তিমগ্গ, ৰিসুদ্ধিমগ্গ].
তস্মিঞ্হি ৰিমুত্তিমগ্গে পুব্বাচিণ্ণনিদানদস্সনং ধাতুনিদানদস্সনঞ্চ যথেৰ ৰিসুদ্ধিমগ্গে একচ্চেৰাদো, তথেৰাগতং. দোসনিদানদস্সনে পন ‘‘সেম্হাধিকো রাগচরিতো, পিত্তাধিকো দোসচরিতো, ৰাতাধিকো মোহচরিতো. সেম্হাধিকো ৰা মোহচরিতো, ৰাতাধিকো রাগচরিতো’’তি তিণ্ণম্পি রাগদোসমোহানং দোসনিযমো ৰুত্তো. আচরিযবুদ্ধঘোসেন দিট্ঠৰিমুত্তিমগ্গপোত্থকে পন ‘‘পিত্তাধিকো দোসচরিতো’’তি পাঠো ঊনো ভৰেয্য.
অঞ্ঞানিপি বহূনি ৰিসুদ্ধিমগ্গে পটিক্খিত্তানি তত্থ ৰিমুত্তিমগ্গে গহেতব্বভাৰেন দিস্সন্তি. কথং?
সীলনিদ্দেসে (১, ৮-পিট্ঠে) ‘‘অঞ্ঞে পন সিরট্ঠো সীলত্থো, সীতলত্থো সীলত্থোতি এৰমাদিনাপি নযেনেত্থ অত্থং ৰণ্ণযন্তী’’তি পটিক্খিত্তো অত্থোপি তত্থ গহেতব্বভাৰেন দিস্সতি.
তথা ধুতঙ্গনিদ্দেসে (১, ৭৮-পিট্ঠে) ‘‘যেসম্পি কুসলত্তিকৰিনিমুত্তং ধুতঙ্গং, তেসং অত্থতো ধুতঙ্গমেৰ নত্থি, অসন্তং কস্স ধুননতো ধুতঙ্গং নাম ভৰিস্সতি, ধুতগুণে সমাদায ৰত্ততীতি ৰচনৰিরোধোপি চ নেসং আপজ্জতি, তস্মা তং ন গহেতব্ব’’ন্তি পটিক্খিত্তং পঞ্ঞত্তিধুতঙ্গম্পি তত্থ দিস্সতি. মহাটীকাযং (১-১০৪) পন ‘‘যেসন্তি অভযগিরিৰাসিকে সন্ধাযাহ, তে হি ধুতঙ্গং নাম পঞ্ঞত্তীতি ৰদন্তী’’তি ৰণ্ণিতং.
তথা পথৰীকসিণনিদ্দেসে (১, ১৪৪) ‘‘পটিপদাৰিসুদ্ধি নাম সসম্ভারিকো উপচারো, উপেক্খানুব্রূহনা নাম অপ্পনা, সম্পহংসনা নাম পচ্চৰেক্খণাতি এৰমেকে ৰণ্ণযন্তী’’তিআদিনা পটিক্খিত্তএকেৰাদোপি তত্থ দিস্সতি. মহাটীকাযং (১, ১৭২) পন ‘‘একেতি অভযগিরিৰাসিনো’’তি ৰণ্ণিতং.
তথা খন্ধনিদ্দেসে (২, ৮০-পিট্ঠে) ‘‘বলরূপং সম্ভৰরূপং জাতিরূপং রোগরূপং একচ্চানং মতেন মিদ্ধরূপ’’ন্তি এৰং অঞ্ঞানিপি রূপানি আহরিত্ৰা পোরাণট্ঠকথাযং তেসং পটিক্খিত্তভাৰো পকাসিতো. মহাটীকাযং ‘‘একচ্চানন্তি অভযগিরিৰাসীন’’ন্তি ৰণ্ণিতং. তেসু জাতিরূপং মিদ্ধরূপঞ্চ ৰিমুত্তিমগ্গে দস্সিতং. ন কেৰলং দস্সনমত্তমেৰ, অথ খো মিদ্ধরূপস্স অত্থিভাৰোপি ‘‘মিদ্ধং নাম তিৰিধং আহারজং উতুজং চিত্তজঞ্চাতি. তেসু চিত্তজমেৰ নীৰরণং হোতি, সেসা পন দ্ৰে অরহতোপি ভৰেয্যু’’ন্তিআদিনা সাধিতো.
এত্তাৰতা চ ৰিমুত্তিমগ্গে ৰিসুদ্ধিমগ্গেন অসমানত্থানং ৰুত্তভাৰো চ অভযগিরিৰাসীহি তস্স গন্থস্স পটিগ্গহিতভাৰো চ সক্কা ঞাতুং. অঞ্ঞানিপি পন ঈদিসানি অসমানৰচনানি বহূনি তত্থ সংৰিজ্জন্তিযেৰ, তানি পন সব্বানি ন সক্কা ইধ দস্সেতুং.
যেভুয্যেন পনস্স করণপ্পকারো ৰিসুদ্ধিমগ্গস্স ৰিয হোতি. যা যা হি পাল়ি অভিধম্মৰিভঙ্গতো ৰা পটিসম্ভিদামগ্গতো ৰা অঞ্ঞসুত্তন্তেহি ৰা আনেত্ৰা সাধকভাৰেন ৰিসুদ্ধিমগ্গে দস্সিযতি, তত্থপি সা সা পাল়ি যেভুয্যেন দিস্সতেৰ. তাসু কঞ্চিমত্তং উদ্ধরিত্ৰা অনুমিননত্থায দস্সযিস্সাম.
যা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (১, ৪৭-পিট্ঠে) ‘‘পঞ্চ সীলানি পাণাতিপাতস্স পহানং সীল’’ন্তিআদিকা পটিসম্ভিদামগ্গপাল়ি দস্সিতা, সা ৰিমুত্তিমগ্গেপি দিস্সতেৰ.
যঞ্চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (১, ১৩৭-পিট্ঠে) ‘‘সমাধি কামচ্ছন্দস্স পটিপক্খো…পে… ৰিচারো ৰিচিকিচ্ছাযা’’তি ৰচনং পেটকে ৰুত্তন্তি দস্সিতং, তঞ্চ তত্থপি তথেৰ দস্সেত্ৰা ‘‘তিপেটকে ৰুত্ত’’ন্তি নিদ্দিট্ঠং. তিপেটকেতি নামঞ্চ পেটকোপদেসমেৰ সন্ধায ৰুত্তং ভৰেয্য. তত্থ হি ৰিৰিচ্চেৰ কামেহীতি পাঠসংৰণ্ণনাযং ‘‘অলোভস্স পারিপূরিযা কামেহি ৰিৰেকো সম্পজ্জতি, অদোসস্স. অমোহস্স পারিপূরিযা অকুসলেহি ধম্মেহি ৰিৰেকো সম্পজ্জতী’’তি পাঠস্স তিপেটকে ৰুত্তভাৰো দস্সিতো. সো চ পাঠো পেটকোপদেসে (২৬২-পিট্ঠে) ‘‘তত্থ অলোভস্স পারিপূরিযা ৰিৰিত্তো হোতি কামেহী’’তিআদিনা দিস্সতি.
যথা চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (১, ২৫৮-পিট্ঠে) ‘‘অযম্পি খো ভিক্খৰে আনাপানস্সতিসমাধি ভাৰিতো’’তিআদিকা পাল়ি মহাৰগ্গসংযুত্তকতো আনেত্ৰা দস্সিতা, তথেৰ তত্থপি.
যথা চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (১, ২৭২-পিট্ঠে) ‘‘অস্সাসাদিমজ্ঝপরিযোসানং সতিযা অনুগচ্ছতো’’তিআদি পাল়ি চ (১, ২৭৩-পিট্ঠে) ককচূপমপাল়ি চ পটিসম্ভিদামগ্গতো আনেত্ৰা দস্সিতা, তথেৰ তত্থপি.
যথা চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (২, ৬৯-পিট্ঠে) ‘‘কতমা চিন্তামযা পঞ্ঞা’’তিআদিকা চ পাল়ি ‘‘তত্থ কতমং আযকোসল্ল’’ন্তিআদিকা চ পাল়ি (২, ৭১-পিট্ঠে) ‘‘দুক্খে ঞাণং অত্থপটিসম্ভিদা’’তিআদিকা চ পাল়ি অভিধম্মৰিভঙ্গতো আনেত্ৰা দস্সিতা, তথেৰ তত্থপি. সব্বাপি চ তত্থ ৰুত্তা একৰিধদুৰিধাদিপঞ্ঞাপভেদকথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰুত্তকথায যেভুয্যেন সমানাযেৰ.
‘‘যেন চক্খুপসাদেন, রূপানি মনুপস্সতি;
পরিত্তং সুখুমং এতং, ঊকাসিরসমূপম’’ন্তি [ৰিসুদ্ধি. ২.৪৩৬; ধ. স. অট্ঠ. ৫৯৬] –
অযম্পি গাথা ৰিমুত্তিমগ্গেপি আযস্মতা সারিপুত্তত্থেরেন ভাসিতভাৰেনেৰ দস্সিতা. ঊকাসিরসমূপমন্তি পদং পন ঊকাসমূপমন্তি তত্থ দিস্সতি, তঞ্চ পরম্পরলেখকানং পমাদলেখমত্তমেৰ সিযা.
চতূসু সচ্চেসু ৰিসুদ্ধিমগ্গে ৰিয ৰচনত্থতো লক্খণতো অনূনাধিকতো কমতো অন্তোগধানং পভেদতো উপমাতো চ ৰিনিচ্ছযো দস্সিতো, সো চ যেভুয্যেন ৰিসুদ্ধিমগ্গেন [ৰিসুদ্ধি. ২.৫৩০] সমানোযেৰ.
যথা চ ৰিসুদ্ধিমগ্গে (২, ২৪২-২৪৫) সম্মসনঞাণকথাযং পঞ্চন্নং খন্ধানং অতীতাদিএকাদসৰিধেন চ অনিচ্চাদিলক্খণত্তযেন চ ৰিসুং ৰিসুং সম্মসননযো দস্সিতো, তথেৰ তত্থপি. চক্খাদিজরামরণপরিযোসানেসু পন ধম্মেসু ধম্মৰিচারপরিযোসানানং সট্ঠিযা এৰ ধম্মানং অনিচ্চাদিলক্খণত্তযেন সম্মসননযো তত্থ দস্সিতো.
ৰিসুদ্ধিমগ্গে পন দিট্ঠিৰিসুদ্ধিনিদ্দেসে (২, ২৩০-২৩২-পিট্ঠেসু) ৰুত্তা ‘‘যমকং নামরূপঞ্চ…পে… উভো ভিজ্জন্তি পচ্চযা’’তি গাথা চ, ‘‘ন চক্খুতো জাযরে’’তিআদিকা ছ গাথাযো চ, ‘‘ন সকেন বলেন জাযরে’’তিআদিকা ছ গাথাযো চ ৰিমুত্তিমগ্গে ভঙ্গানুপস্সনাঞাণকথাযং দস্সিতা. তাসু অপ্পমত্তকোযেৰ পাঠভেদো দিস্সতি.
ৰিসুদ্ধিমগ্গে (২, ২৬১-২-পিট্ঠেসু) অরূপসত্তকেসু অরিযৰংসকথানযেন ৰুত্তো কলাপতো চ যমকতো চ সম্মসননযো ৰিমুত্তিমগ্গে এত্থেৰ ভঙ্গানুপস্সনাঞাণকথাযং দস্সিতো.
ৰিমুত্তিমগ্গে বুদ্ধানুস্সতিকথাযং লোকৰিদূতি পদস্স অত্থৰণ্ণনাযং সত্তলোকসঙ্খারলোকৰসেন দ্ৰেযেৰ লোকা দস্সিতা, ন পন ওকাসলোকো যথা ৰিসুদ্ধিমগ্গে (১, ১৯৯-২০০-পিট্ঠেসু).
এত্তাৰতা চ ৰিমুত্তিমগ্গো নাম গন্থো কীদিসোতি সক্কা অনুমিনিতুং. সো পন যথা ন মহাৰিহারৰাসীনং গন্থো হোতি, এৰং মহাযানিকানম্পি ন হোতিযেৰ থেরৰাদপিটকমেৰ নিস্সায কতভাৰতো. যস্মা পন তত্থ ন কিঞ্চিপি সীহল়দীপিকং নামং ৰা থেরৰাদো ৰা দিস্সতি, তস্মা সো সীহল়দীপে কতগন্থোপি ন হোতি. ইন্দিযরট্ঠিকং পন নামঞ্চ ৰোহারো চ তত্থ বহূসু ঠানেসু দিস্সতি, তস্মা ইন্দিযরট্ঠে কতগন্থোৰ ভৰেয্য. যস্মা চস্স পেটকোপদেসং নিস্সিতভাৰো বহূসু ঠানেসু দিস্সতি, ৰিসেসতো পন মিদ্ধরূপস্স অত্থিভাৰো চ, অরহতোপি তস্স অত্থিভাৰো চ তমেৰ নিস্সায দস্সীযতি, পটিসম্ভিদামগ্গগণ্ঠিপদে চ পেটকেতি পদস্স [পটি. ম. অট্ঠ. ১.১.৩৬] অত্থৰণ্ণনাযং ‘‘সুত্তন্তপিটকত্থায অট্ঠকথা পেটকং মহিসাসকানং গন্থো’’তি ৰণ্ণিতো. তস্মা এসো ৰিমুত্তিমগ্গো মহিসাসকনিকাযিকেন কতো ভৰেয্যাতি অম্হাকং মতি.