৪. অত্থালঙ্কারাৰবোধপরিচ্ছেদ

১৬৪. অত্থালঙ্কারসহিতা, সগুণা বন্ধপদ্ধতি;

অচ্চন্তকন্তা কন্তাৰ [যতোঅচ্চন্তকন্তাৰ (ক.)], ৰুচ্চন্তেতে ততো’ধুনা.

১৬৪. এৰং সদ্দালঙ্কারে পরিচ্ছিজ্জ সম্পত্যত্থালঙ্কারং বোধযিতুমাহ ‘‘অত্থালঙ্কার’’ইচ্চাদি. সগুণা যথাৰুত্তেহি পসাদাদীহি সদ্দগুণেহি সহিতা বন্ধপদ্ধতি কব্বরচনং. অলঙ্করীযতি কন্তিং নীযতি বন্ধো এতেহি সরীরমিৰ হারাদীহীতি অলঙ্কারা, তেহি অত্থালঙ্কারেহি জাত্যাদিলক্খণেহি সহিতা সংযুত্তা সতী সগুণা পতিব্বতাদিগুণোপেতা অত্থেন ধনেন অলঙ্কারেন আভরণেন সহিতা যুত্তা কন্তাৰ অঙ্গনা ৰিয. যতো অচ্চন্তকন্তা অতিসযরমণীযা সিযা, ততো তেন কারণেন যে অত্থালঙ্কারা অৰসরং পত্তা, তে অধুনা ইদানি ৰুচ্চন্তে কথীযন্তি.

১৬৪. এৰং সদ্দালঙ্কারৰিভাগং দস্সেত্ৰা ইদানি তন্নিস্সযংযেৰ অত্থালঙ্কারবন্ধমারভন্তো ‘‘অত্থালঙ্কারি’’চ্চাদিমাহ. সগুণা যথাৰুত্তপসাদাদিসদ্দগুণযুত্তা বন্ধপদ্ধতি পজ্জগজ্জাদিপভেদা রচনাৰলি অত্থালঙ্কারসহিতা সভাৰৰুত্তিৰঙ্কৰুত্তিসঙ্খাতেন অত্থালঙ্কারেন সংযুত্তা সগুণা অত্থালঙ্কারসহিতা কন্তা ইৰ পতিব্বতাদীহি গুণেহি যুত্তা সুৰণ্ণরজতমণিমুত্তাদিধনেহি গীৰেয্যকটকনূপুরাদীহি আভরণেহি চ যুত্তা অঙ্গনাৰ অচ্চন্তকন্তা যতো অতিসযেন রমণীযা, ততো তস্মা তে অত্থালঙ্কারা অধুনা দানি ৰুচ্চন্তে. অলঙ্করোন্তি বন্ধং সরীরং ৰা এতেহীতি চ, অত্থস্স অলঙ্কারাতি চ, তেহি সহিতাতি চ, গুণেহি সহ ৰত্ততীতি চ, বন্ধস্স পদ্ধতীতি চ, অচ্চন্তং অতিসযেন কন্তাতি চ ৰিগ্গহো.

১৬৫. সভাৰৰঙ্কৰুত্তীনং, ভেদা দ্ৰিধা অলংক্রিযা;

পঠমা তত্থ ৰত্থূনং, নানাৰত্থাৰিভাৰিনী.

১৬৫. কতিপ্পভেদা তে ইচ্চাহ ‘‘সভাৰ’’ইচ্চাদি. সভাৰৰুত্তি ৰঙ্কৰুত্তীতি ইমেসং ভেদা পভেদেন অলংক্রিযা অত্থালঙ্কারাদ্ৰিধাদ্ৰিপ্পকারা. তেসু সভাৰৰুত্তি কীদিসীতি আহ ‘‘পঠমা’’তিআদি. তত্থ তাসু পঠমা সভাৰৰুত্তি ৰত্থূনং পদত্থানং জাতিগুণক্রিযাদব্বসভাৰানং নানা ৰিচিত্তা, ন দ্ৰেকাৰ অৰত্থা অৰসরা ৰিভাৰিনী পকাসিকা ৰিঞ্ঞেয্যা. জাত্যাদীনং পদত্থানং যথাসভাৰমনেকপ্পকারং সম্মদেৰ ৰিৰরন্তী সভাৰং পদত্থানং ৰিচিত্তং ৰদতীতি সভাৰৰুত্তি নামাতি অধিপ্পাযো, সাৰ জাতিযা পদত্থসরূপস্স তথাতথাপটিপাদকত্তেন ৰুত্তিযা [দত্তিযা (ক.)] জাতিপি ৰুচ্চতি.

১৬৫. পসত্থালঙ্কারা [পসত্থাদিঅলঙ্কারা (ক.)] পভেদতো এত্তকাতি দস্সেন্তো ‘‘সভাৰি’’চ্চাদিমাহ. অলংক্রিযা অত্থালঙ্কারা সভাৰৰঙ্কৰুত্তীনং ভেদা পভেদতো দ্ৰিধা দ্ৰিপ্পকারা হোন্তি. তত্থ তাসুদ্ৰীসু পঠমা সভাৰৰুত্তি ৰত্থূনং জাতিগুণক্রিযাদব্বলক্খণানং পদত্থানং নানাৰত্থাৰিভাৰিনী অনেকপ্পকারস্স পকাসিনী হোতি. এত্থ জাত্যাদীনং পদত্থানং অনেকপ্পকারসভাৰপকাসিনী সভাৰৰুত্তি নাম. এসাৰ জাতি গুণাদিচতুব্বিধপদত্থানং সরূপসঙ্খাতজাতিযা তেহি আকারেহি পটিপাদনতো উপচারতো জাতি নাম হোতি. জাত্যাদিপদত্থানংযেৰ যথাসভাৰং হিত্ৰা ৰত্থুপরিকপ্পিতঅতিসযোপমারূপকাদিসরূপসঙ্খাতং ৰঙ্কসভাৰং পকাসেন্তী ৰঙ্কৰুত্তি নাম. যভাৰো চ ৰঙ্কো চাতি চ, তেসং ৰুত্তীতি চ, অলংকরোন্তি এতাহীতি চ, নানা অনেকা চ সা অৰত্থা চাতি চ ৰাক্যং.

যথা –

১৬৬. লীলাৰিকন্তিসুভগো,

দিসাথিরৰিলোকনো;

বোধিসত্তঙ্কুরো ভাসং,

ৰিরোচি ৰাচমাসভিং.

১৬৬. ‘‘যথে’’তি তং উদাহরতি. লীলায ৰিলাসেন ৰিহিতায ৰিকন্তিযা গমনেন সত্তপদৰীতিহারসঙ্খাতেন সুভগো সুন্দরো দিসাসু দসসু থিরমচলং ৰিলোকনং যস্স সো বোধিসত্তঙ্কুরো তদহুজাতো মহাবোধিসত্তো আসভিং ৰাচং ‘‘অগ্গোহমস্মী’’তিআদিকমুত্তমং নিব্ভযৰচনং ভাসং ৰদন্তো ৰিরোচি ৰিসেসেন রমণীযত্তং পত্তো. অযং সভাৰৰুত্তি. এৰং জাতিসভাৰৰুত্যাদযোপি পরিকপ্পনীযা.

১৬৬. ইদানি সভাৰৰুত্তিযা উদাহরণং আহ ‘‘যথা – লীলাৰিকন্তি’’চ্চাদি. লীলাৰিকন্তিসুভগো ৰিলাসগমনেন সত্তপদৰীতিহারেন সুন্দরো দিসাথিরৰিলোকনো দসদিসাসু অচলওলোকনো বোধিসত্তঙ্কুরো মহাবোধিসত্তঙ্কুরো আসভিং ৰাচং ‘‘অগ্গোহমস্মী’’তিআদিনা অভীতৰচনং ভাসং ৰদন্তো ৰিরোচি অসোভীতি. ইহ বোধিসত্তসঙ্খাতস্স দব্বস্স লীলাৰিকন্তিদিসাথিরৰিলোকনৰচোনিচ্ছারণসঙ্খতানং অৰত্থানং পকাসিতত্তা দব্বসভাৰৰুত্তীতি ঞাতব্বা. এসাযেৰ দব্বগতগত্যাদিৰিচিত্রসরূপং অলঙ্করণতো অলঙ্কারো নাম, দব্বগতগত্যাদযো পন অলংকিরিযমানত্তা অলংকিরিযা নাম. জাতিগুণক্রিযাসভাৰৰুত্তিযোপি এৰমেৰ দট্ঠব্বা. লীলায যুত্তা ৰিকন্তীতি চ, তায সুভগোতি চ, দিসাসু থিরং ৰিলোকনং যস্সেতি চ, বোধিযা পঞ্ঞায সত্তোতি চ, সোযেৰ অঙ্কুরোতি চ, উসভস্স ভাৰোতি চ ৰাক্যং. উসভস্স ভাৰসঙ্খাতা অকম্পনীযা ঠিতি আসভং নাম, অকম্পভাৰতো তেন সমাপি ৰাচা উপচারতো আসভী নাম হোতি.

১৬৭. ৰুত্তি ৰত্থুসভাৰস্স, যা’ঞ্ঞথা সা পরাভৰে;

তস্সা’নন্তৰিকপ্পত্তা, হোতি বীজোপদস্সনং.

১৬৭. দুতিযমাহ ‘‘ৰুত্তি’’চ্চাদিনা. ৰত্থুনো জাত্যাদিরূপস্স পদত্থস্স সভাৰো যস্সং অৰত্থাযং যাদিসং রূপং তস্স অঞ্ঞথাভাৰেন তস্স রূপস্স তথেতং দব্বাপনেন ৰুত্তি ৰচনং. পরা ভৰে অঞ্ঞা ৰঙ্কৰুত্তি নাম সিযা. কিং সা সাকল্লেন ৰত্তুং সক্কাতি আহ ‘‘তস্সা’’ইচ্চাদি. তস্সা ৰঙ্কৰুত্তিযা অনন্তৰিকপ্পত্তা অপরিমিতভেদকত্তা বীজস্স কারণত্তা সকলব্যত্তিব্যাপিসামঞ্ঞরূপস্স যতো পরে ৰিচিত্তালঙ্কারা পসৰন্তি, উপদস্সনং কথনং হোতি নিরৰসেসাভিধানস্স কেনাপ্যসক্কুণেয্যত্তা.

১৬৭. ইদানি ৰঙ্কৰুত্তিং দস্সেতি ‘‘ৰুত্তি’’চ্চাদিনা. ৰত্থুসভাৰস্স জাত্যাদিপদত্থসম্বন্ধিনো তাসু তাসু অৰত্থাসু যো সভাৰো ৰিজ্জতি, তস্স সভাৰস্স অঞ্ঞথা ৰিজ্জমানাকারং হিত্ৰা ৰত্তুপরিকপ্পিতেন অতিসযউপমারূপকাদিঅঞ্ঞপকারেন যা ৰুত্তি যং কথনং অত্থি, সা পরাভৰে সভাৰৰুত্তিতো অঞ্ঞা ৰঙ্কৰুত্তি নাম সিযা. তস্সা ৰঙ্কৰুত্তিযা অনন্তৰিকপ্পত্তা অপ্পমাণপক্খত্তা কথনেন পরিসমাপেতুং অসক্কুণেয্যত্তা নযতো তস্স অনন্তপক্খস্স পরিগ্গহণত্থং বীজোপদস্সনং কারণমত্তস্স নিদস্সনং হোতি. ৰক্খমানভেদতো একমেকম্পি অত্তনা সদিসং অনন্তভেদপরিগ্গহজাননত্থং পহোতীতি অধিপ্পাযো. ৰত্থূনং সভাৰোতি চ, অনন্তা ৰিকপ্পা যস্স সভাৰস্সেতি চ, তস্স ভাৰোতি চ, বীজস্স উপদস্সনন্তি চ ৰিগ্গহো.

ৰঙ্কৰুত্তিঅত্থালঙ্কারউদ্দেসৰণ্ণনা

১৬৮. তত্থা’তিসযউপমা-

রূপকাৰুত্তিদীপকং;

অক্খেপো’ত্থন্তরন্যাসো,

ব্যতিরেকো ৰিভাৰনা.

১৬৯. হেতুক্কমো পিযতরং, সমাসপরিকপ্পনা;

সমাহিতং পরিযায-ৰুত্তিব্যাজোপৰণ্ণনং.

১৭০. ৰিসেস রুল়্হাহঙ্কারা,

সিলেসো তুল্যযোগিতা;

নিদস্সনং মহন্তত্তং,

ৰঞ্চনা’প্পকতত্থুতি.

১৭১. একাৰলি অঞ্ঞমঞ্ঞং, সহৰুত্তি ৰিরোধিতা;

পরিৰুত্তিব্ভমোভাৰো, মিস্স’মাসী রসী ইতি.

১৭২. এতে ভেদা সমুদ্দিট্ঠা, ভাৰো জীৰিতমুচ্চতে;

ৰঙ্কৰুত্তীসু পোসেতি, সিলেসো তু সিরিং পরং.

১৬৮-১৭২. যথোদ্দেসং নিদ্দিসিতুকামো উদ্দিসতি ‘‘তত্থে’’চ্চাদি. তত্থাতি তস্সং ৰঙ্কৰুত্তিযং ‘‘এতে ভেদা সমুদ্দিট্ঠা’’তি ইমিনা সম্বন্ধো. সমুদ্দিট্ঠাতি সঙ্খেপনযেন ৰুত্তা. অতিসযো উপমা রূপকং আৰুত্তি দীপকঞ্চ, সমাসো সমাসৰুত্তি পরিকপ্পনা চ, ৰিসেসো রুল়্হাহঙ্কারো চ, জীৰিতমুচ্চতেতি তদভাৰে বন্ধস্স ছৰস্সেৰ হেয্যত্তা ৰুত্তং, সিলেসো তু ৰঙ্কৰুত্তীসু সভাৰৰুত্তিং হিত্ৰা ৰত্থুসভাৰতো অঞ্ঞথা যথা তথা পরিকপ্পনরূপাসু অতিসযাদীসু ৰুত্তীসু পরং সিরিং কন্তিং পোসেতি তং পূরেতি আৰহতীতি.

১৬৮-১৭২. ভেদৰন্তানং পদত্থানং সভাৰকথনং উদ্দেসক্কমেন পাকটং হোতীতি ৰত্তমানেহি অলঙ্কারেহি উদ্দিসন্তো ‘‘তত্থাতিসয…পে… রসী’’তি গাথাচতুক্কমাহ. তত্থ তত্থাতি তিস্সং ৰঙ্কৰুত্তিযং ইতি এৰং এতে পঞ্চতিংস ভেদা সমুদ্দিট্ঠা সঙ্খেপেন ৰুত্তাতি. এতেসং পন পদানং অত্থো নিদ্দেসে আৰিভৰিস্সতি. ইমিনা ভাৰো চ সিলেসো চ অতিপ্পসত্থোতি দীপেতি. ভাৰো ভাৰালঙ্কারো জীৰিতং বন্ধস্স পাণভূতোতি ৰুচ্চতে, ভাৰরহিতস্স বন্ধস্স ছৰসরীরস্স ৰিয অনুপাদেয্যত্তা, সিলেসো তু সিলেসালঙ্কারো পন ৰঙ্কৰুত্তীসু অতিসযোপমাদিৰঙ্কৰুত্তীসু পরমুক্কংসভূতং সিরিং সোভং পোসেতি পূরেতি.

নিদ্দেসৰণ্ণনা

১৭৩. পকাসিকা ৰিসেসস্স,

সিযা’তিসযৰুত্তি যা;

লোকাতিক্কন্তৰিসযা,

লোকিযাতি চ সা দ্ৰিধা.

১৭৩. তত্থাতিসযৰুত্তীনং তাৰ নিদ্দিসন্তো আহ ‘‘পকাসিকা’’ইচ্চাদি. ৰিসেসস্স ৰত্থুগতস্সাতিমত্তস্স পকাসিকাযাতি অনুৰদিত্ৰা সা অতিসযৰুত্তি সিযাতি ৰিধীযতে, অতিসযস্স ৰত্থুনো উক্কংসস্স পটিপাদিকা ৰুত্তি অতিসযৰুত্তি. সা চ দুৰিধাতি আহ ‘‘লোক’’ইচ্চাদি. লোকং লোকপ্পতীতিং অতিক্কন্তো ৰিসযো গোচরো যস্সা সা লোকাতিক্কন্তৰিসযা চ লোকে ভৰা লোকঠিতিমনতিক্কন্তত্তাতি লোকিযা চাতি অতিসযৰুত্তি দ্ৰিধা দ্ৰিপ্পকারা ভৰতি.

১৭৩. ইদানি উদ্দেসক্কমেন অতিসযৰুত্তিং দস্সেতি ‘‘পকাসি’’চ্চাদিনা. ৰিসেসস্স জাত্যাদিপদত্থগতঅধিকৰিসেসস্স যা ৰুত্তি পকাসিকা, সা অতিসযৰুত্তি নাম সিযা, সা অতিসযৰুত্তি লোকাতিক্কন্তৰিসযা চ জাত্যাদিপদত্থানং যথাসভাৰসঙ্খতলোকঠিত্যাতিক্কন্তৰিসযত্তা লোকাতিক্কন্ত ৰিসযাতি চ লোকিযাতি চ যথাৰুত্তলোকমনতিক্কম্ম পৰত্তনতো লোকিযাতি চেৰং দ্ৰিধা দ্ৰিপ্পকারা হোন্তি. ৰদতীতি ৰুত্তি, অতিসযস্স ৰুত্তীতি চ, লোকং অতিক্কন্তো ৰিসযো এতিস্সাতি চ, লোকে ভৰাতি চ ৰিগ্গহো. ‘‘ৰিসেসস্স পকাসিকা’’তি পসিদ্ধগুণানুৰাদেন সা অতিসযৰুত্তি সিযাতি অপসিদ্ধং অতিসযৰুত্তিৰিধানং করোতি, যথা ‘‘যো কুণ্ডলী, সো দেৰদত্তো’’তি. অনুৰাদকঅনুৰাদনীযভেদো উপরিপ্যেৰমেৰ দট্ঠব্বো.

১৭৪. লোকিযাতিসযস্সে’তে,

ভেদা যে জাতিআদযো;

পটিপাদীযতে ত্ৰ’জ্জ,

লোকাতিক্কন্তগোচরা.

১৭৪. অযং দ্ৰিপ্পকারা অতিসযৰুত্তি সভাৰৰুত্যাদীহি ভিন্নাতি চে? আহ ‘‘লোক’’ইচ্চাদি. জাতিআদযো যতো পদত্থস্স ৰিচিত্তং সরূপং ৰদতীতি ৰিচিত্তসরূপপটিপাদিকা সভাৰৰুত্তিপি অলঙ্কারো, অলঙ্কারিযং তু ৰত্থুমত্তং, ততো সভাৰৰুত্যাদযো যে ভেদা ৰিসেসা, এতে লোকিযাতিসযস্স ভেদা, যথা সরীরে যং সহজং সুন্দরত্তং, তস্স পোসকাপি মুত্তাৰলিপ্পভুতি অলঙ্কারোতি ৰুচ্চতি, এৰং বন্ধেপ্যলঙ্কারিযৰত্থুনিমিত্তং ধম্মত্তং যায উক্কংসীযতি, সা উক্কংসোতি ৰুচ্চতি. সা চ ৰুত্তি অলঙ্কারসদ্দেন ৰুচ্চতে. সা পন অতিসযৰুত্তিযেৰ. তেনেৰাহ ‘‘লোকিযাতিসযস্সেতে, ভেদা যে জাতিআদযো’’তি. যতো এৰং, ততো লোকাতিক্কন্তৰিসযা চ ৰিসুং দস্সনীযাতি আহ ‘‘পটী’’তিআদি. তুসদ্দো ভেদে. অজ্জ তু ইদানি পন লোকাতিক্কন্তগোচরা পটিপাদীযতেতি সম্বন্ধো.

১৭৪. ইদানি এসা দ্ৰিপ্পকারাপি অতিসযৰুত্তিসভাৰৰুত্যাদীহি অনঞ্ঞাতি দস্সেতুং ‘‘লোকিযে’’চ্চাদিমাহ. জাতিআদযো জাতিগুণাদিপদত্থগতৰিচিত্তসরূপস্স পকাসনতো নিস্সযৰোহারেন ‘‘জাত্যাদযো’’তি নিদ্দিট্ঠা জাতিসভাৰৰুত্তিগুণসভাৰৰুত্যাদযো যে ভেদা ৰিসেসা, এতে লোকিযাতিসযস্স লোকিযাতিসযৰুত্তিযাযেৰ ভেদা অৰযৰা. তত্থ লোকিযাতিসযৰুত্তি নাম জাতিসভাৰৰুত্তিগুণসভাৰৰুত্যাদযোযেৰাতি. এসাযেৰ ৰিচিত্ররূপপটিপাদিকা উক্কংসাতি চ ৰুচ্চতি. এৰং লোকিযাতিসযৰুত্তিযা ‘‘লীলাৰিকন্তিসুভগো’’তি উদাহরণস্স গম্যমানত্তা ৰক্খমানং পটিজানাতি ‘‘পটিপাদীযতে’’চ্চাদিনা. অজ্জ তু ইদানি পন লোকাতিক্কন্তগোচরা অতিসযৰুত্তি পটিপাদীযতে উদাহরণতো নিপ্ফাদীযতি. লোকে ভৰোতি চ, তস্স অতিসযো আধিক্কমিতি চ ৰাক্যং.

১৭৫. পিৰন্তি দেহকন্তী যে,

নেত্তঞ্জলিপুটেন তে;

না’লং হন্তুং জিনে’সং ত্ৰং,

তণ্হং তণ্হাহরোপি কিং.

১৭৫. তমুদাহরতি ‘‘পিৰন্তি’’চ্চাদিনা. জিন তে দেহকন্তী সরীরসোভাযো যে জনা নেত্তঞ্জলিপুটেন অত্তনো নযনদ্ৰন্দসঙ্খাতেন অঞ্জলিপুটেন পিৰন্তি, এসং জনানং তণ্হং পিপাসং লোভমেৰ ৰা হরতি অনুপততি [অপনযতি (?)]. তণ্হাহরোপি সমানো ত্ৰং হন্তুং নিৰত্তিতুং কিং নালং কস্মা অসমত্থোসি. তণ্হাহরা নাম তণ্হমেৰ নুদন্তি. অত্র হনন্তামপিহ সম্পনুদতি লোকঠিতিং অতিক্কম্ম দেহকন্তিযা বহুত্তনধম্মো ৰুত্তো.

১৭৫. ইদানি পটিঞ্ঞাতানুসারেন পটিপাদেতি ‘‘পিৰন্তি’’চ্চাদিনা. ভো জিন তে তুয্হং দেহকন্তী সরীরসোভাযো যে জনা নেত্তঞ্জলিপুটেন নেত্তসঙ্খাতেন হত্থপুটেন পিৰন্তি, এসং সাধুজনানং তণ্হং পিপাসং লোভমেৰ ৰা তণ্হাহরোপি ত্ৰং সব্বেসং তণ্হাৰিনাসকোপি হন্তুং নিৰারেতুং কিং নালং কস্মা অসমত্থোসীতি. এত্থ পিৰনং নাম পিপাসং ৰিনেতীতি লোকসভাৰো. তণ্হং হন্তুং নালমিতি লোকসভাৰমতিক্কন্তত্থো. কন্তীনং অধিকপিযতা অতিসযধম্মো, তস্স ৰুত্তি পন তণ্হং হন্তুং নালমিতি লোকাতিক্কন্তঅত্থং ৰিসযং কত্ৰা পৰত্তো হোতি. সা পন কথেতুমিচ্ছিতং কন্তীনং অধিকপিযতং তণ্হাহননে অসমত্থং ৰত্ৰা দীপেতীতি ৰঙ্কৰুত্তি নাম. ৰুচ্চমানানং উপমারূপকাদীনম্পি ৰঙ্কৰুত্তিতা ইচ্ছিতত্থস্স পকারন্তরেন পকাসনতোযেৰ. যথা নাম সরীরসহজং পীনত্তাদিসুন্দরত্তং উদ্দীপনাকারেন ঠিতা কটকউণ্হীসহারাদযো অলঙ্কারা নাম ভৰন্তি, এৰং বন্ধসরীরসঙ্খাতে অলঙ্করণীযৰত্থুম্হি ৰিজ্জমানঅতিপিযতাদিমেৰ উদ্দীপেত্ৰা অলঙ্কুরুমানা ‘‘তণ্হাহরোসি ত্ৰং এসং কন্তী পিৰন্তানং তণ্হং হন্তুং নাল’’মিতি ৰাচাভঙ্গী অলঙ্কারো নাম. অলঙ্কারিযং নাম অলঙ্কাতব্বকন্তিপিযতায বহুত্তন্তি. উত্তরিপি অলঙ্কারঅলঙ্কারিযৰিভাগো চ অনুরূপতো যোজনক্কমো চ এৰমেৰ দট্ঠব্বো. দেহে কন্তীতি চ, অঞ্জলীযেৰ পুটোতি চ, নেত্তানিযেৰ অঞ্জলিপুটোতি চ, তণ্হং হরতীতি চ ৰিগ্গহো.

১৭৬. উপমানোপমেয্যানং, সধম্মত্তং সিযো’পমা;

সদ্দত্থগম্মা ৰাক্যত্থ-ৰিসযাতি চ সা তিধা.

১৭৬. উপমং নিদ্দিসতি ‘‘উপমানে’’চ্চাদিনা. উপমীযতে অনেনাতি উপমানং, পদুমাদিকৰত্থু. পদুমাদিকো তু সদ্দো উপমানৰাচকো. উপমীযতীতি উপমেয্যং, মুখাদিকৰত্থু. মুখাদিকো সদ্দো তু উপমেয্যৰাচকো. তেসং উপমানোপমেয্যানং পদুমাদিমুখাদিৰত্থূনঞ্চ. সধম্মত্তন্তি সমানো ধম্মো কন্তিমন্ততা যস্স সো সধম্মো, তস্স ভাৰো সধম্মসদ্দস্স পৰত্তিনিমিত্তসমানেন ধম্মেন সহ সম্বন্ধো সধম্মত্তং উপমানোপমেয্যপতিট্ঠিতং উপমা সিযা, উপমীযতি যথাৰুত্তো সম্বন্ধোতি কত্ৰা. সা পনালঙ্কারিযস্স ধম্মস্সাতিসযপটিপাদনপ্পকারো. কতিৰিধা সাতি আহ ‘‘সদ্দ’’ইচ্চাদি. সদ্দো চ অত্থো চ, তেহি গম্মা পতীযমানা সদ্দত্থগম্মা. ৰাক্যং পদসমুদাযো. তস্স অত্থো ৰিসযো গোচরো যস্সা ৰাক্যত্থৰিসযাতি চ সা উপমা তিৰিধা সদ্দগম্মঅত্থগম্মৰাক্যত্থৰিসযাতি তিধা হোতি.

১৭৬. ইদানি উপমালঙ্কারং নিদ্দিসতি ‘‘উপমানো’’চ্চাদিনা. উপমানোপমেয্যানং চন্দনীলুপ্পলদলাভাদীনং আনননযনাদীনঞ্চ পদত্থানং সধম্মত্তং কন্তিমন্ততাপীনতাদিতুল্যধম্মসম্বন্ধো উপমা নাম সিযা, সা অলঙ্করণীযৰত্থুনো আধিক্কপটিপাদনপ্পকারা উপমা সদ্দত্থগম্মা সদ্দগম্মা চ অত্থগম্মা চ ৰাক্যত্থৰিসযা চ, ইতি এৰং তিধা তিপ্পকারা হোতি. এত্থ উপমানোপমেয্যভূতানং চন্দাননাদিপদত্থানং সধম্মসঙ্খতো অঞ্ঞমঞ্ঞতুল্যকন্তিমন্ততাপীনতাদিধম্মযোগো পদত্থানং উপমত্থস্স পতিট্ঠিতত্তা উপট্ঠানতায উপমা নাম হোতি, তন্নিস্সযচন্দাদযো পন নিস্সিতৰোহারেন উপমা নাম হোতি, উপমানভূতচন্দাদিঅত্থপটিপাদকো চন্দিমাদিসদ্দোপি তদত্থেন উপমা নাম হোতি, উপমেয্যুপমেয্যনিস্সযতপ্পটিপাদকানম্পি উপমেয্যভাৰো এৰমেৰ দট্ঠব্বো. উপমীযতে অনেনাতি উপমানন্তি কত্ৰা চন্দাদি উপমানং ৰুচ্চতি, উপমীযতীতি উপমেয্যং, আননাদি, উপমানঞ্চ উপমেয্যঞ্চাতি চ, সমানো চ সো ধম্মো চেতি চ, তস্স ভাৰোতি চ, সদ্দো চ অত্থো চাতি চ, তেহি গম্মাতি চ, ৰাক্যস্স অত্থোতি চ, সো ৰিসযো যস্সা উপমাযাতি চ ৰাক্যং.

১৭৭. সমাসপচ্চযেৰাদী, সদ্দা তেসং ৰসা তিধা;

সদ্দগম্মা সমাসেন, মুনিন্দো চন্দিমাননো.

১৭৭. তত্থ সদ্দগম্মাপি তিধা সিযাতি দস্সেতুমাহ ‘‘সমাস’’ইচ্চাদি. সমাসো চ পচ্চযো চ ইৰাদি চ, তে সদ্দা নাম, সদ্দসদ্দেন সমাসাদযো ৰত্তুমধিপ্পেতাতি অত্থো. তেসং সমাসাদীনং ৰসা সদ্দগম্মা তিধা হোতি সমাসসদ্দগম্মা পচ্চযসদ্দগম্মা ইৰাদিসদ্দগম্মাতি, সমাসেন সমাসসদ্দেন গম্মা উপমা ৰুচ্চতীতি সেসো. উদাহরতি ‘‘মুনিন্দো চন্দিমাননো’’তি, চন্দিমা ৰিয রুচিরমাননং মুখং যস্স সো চন্দিমাননো. এত্থ চ চন্দিমং উপমানং, আননং উপমেয্যং, রুচিরত্তং ধম্মো, চন্দিমাননানং সমানধম্মসম্বন্ধিজোতকো ৰিযসদ্দো, তেসু সাধারণধম্মৰাচকস্স ৰিযসদ্দস্স চোপমাজোতকস্সাপ্পযোগো সমাসেনেৰ ৰুত্তত্তা, এত্থ পন ৰিযসদ্দো চন্দিমাসদ্দেন উপমানৰাচকেন সম্বন্ধমুপগতো চন্দগতমেৰ সদিসত্তং ৰদতি, মুখগতং পন সামত্থিযা পদীযতে, এৰমীদিসং দট্ঠব্বং.

১৭৭. তেসু যথাৰুত্তেসু সদ্দগম্মস্স তিৰিধত্তং দস্সেতুং আহ ‘‘সমাসে’’চ্চাদি. সমাসপচ্চযেৰাদী সমাসো, আযাদিপচ্চযা, ইৰাদযো চ সদ্দা নাম, তেসং সমাসাদীনং ৰসা ভেদেন সদ্দগম্মা তিধা সমাসসদ্দগম্মা পচ্চযসদ্দগম্মা ইৰাদিসদ্দগম্মাতি তিৰিধা হোতি. সমাসেন সমাসসদ্দেন গম্মোপমা ৰুচ্চতি ‘‘মুনিন্দো চন্দিমাননো’’তি. মুনিন্দো সম্মাসম্বুদ্ধো চন্দিমাননো চন্দসমানমনোহরমুখমণ্ডলেন যুত্তো হোতি, সমাসো চ পচ্চযো চ ইৰইতি ইদং আদি যেসং ৰাদীনন্তি চ, সদ্দেন গম্মাতি চ, মুনীনং ইন্দোতি চ, চন্দিমা ৰিয রুচিরং আননং মুখং যস্সেতি চ ৰিগ্গহো. এত্থ ‘‘চন্দিমা’’তি উপমানং, ‘‘আনন’’ন্তি উপমেয্যং, রুচিরত্তং উপমানোপমেয্যানং সাধারণধম্মো, ‘‘ৰিযা’’তি সদ্দো চন্দাননানং দ্ৰিন্নং আননগতরুচিরত্তং চন্দে চ, চন্দগতরুচিরত্তং আননে চ অত্থীতি সমানধম্মসম্বন্ধং জোতেতি, ইহ সাধারণধম্মৰাচকস্স রুচিরসদ্দস্স, তুল্যধম্মসঙ্খাতোপমাজোতকস্স ৰিযসদ্দস্স চ অপ্পযোগো তেসং অত্থানং সমাসেন ৰুত্তত্তা. এত্থ উপমানৰাচকেন চন্দিমাসদ্দেন যুত্তো ৰিয সদ্দো চন্দগতসদিসত্তং জোতেতি, মুখগতসদিসত্তং পন সামত্থিযা পতীযতে. তথা হি মুখং চন্দসমানমাগচ্ছন্তং চন্দস্স মুখসদিসত্তং ৰিনা ন ভৰতীতি অঞ্ঞথানুপপত্তি সামত্থিযন্তি.

১৭৮. আযাদী পচ্চযা তেহি, ৰদনং পঙ্কজাযতে;

মুনিন্দনযনদ্ৰন্দং, নীলুপ্পলদলীযতি.

১৭৮. ইদানি পচ্চযসদ্দগম্মং দস্সেতি ‘‘আযাদি’’চ্চাদিনা. আযাদীতি আযঈযকপচ্চযাদযো পচ্চযা পচ্চযসদ্দা নাম, তেহি পচ্চযসদ্দেহি গম্মা উপমা ৰুচ্চতি. উদাহরতি ‘‘ৰদন’’মিচ্চাদি. পঙ্কজমিৰ রুচিরমাচরতি পঙ্কজাযতে. এত্থাপি পঙ্কজমুপমানং, আচরণক্রিযায কত্তুভূতং আননমুপমেয্যং, রুচিরত্তং সধম্মো, পঙ্কজাননানং সমানধম্মসম্বন্ধজোতকো ইৰসদ্দো. তত্থ রুচির ইৰসদ্দানং পুব্বে ৰিযাপ্পযোগো পচ্চযেন ৰুত্তত্তাতি সব্বত্থ ৰিঞ্ঞেয্যং. এৰমুপরিপি.

১৭৮. ইদানি পচ্চযসদ্দগম্মোপমং নিদস্সেতি ‘‘আযাদি’’চ্চাদিনা. আযাদী ‘‘আয ঈয ক’’ইতিআদযো পচ্চযা পচ্চযসদ্দা নাম, তেহি পচ্চযসদ্দেহি গম্মোপমা ৰুচ্চতি ‘‘ৰদনং…পে… দলীযতী’’তি. ৰদনং মুখং পঙ্কজাযতে পদুমমিৰ রুচিরং আচরতি. মুনিন্দনযনদ্ৰন্দং সব্বঞ্ঞুনো নেত্তযুগল়ং নীলুপ্পলদলীযতি নীলুপ্পলপত্তমিৰ রুচিরমাচরতি. আযো আদি যেসং ঈযাদীনন্তি চ, পঙ্কজমিৰ রুচিরমাচরতি পৰত্ততীতি চ, মুনিন্দস্স নযনদ্ৰন্দমিতি চ, নীলুপ্পলস্স দলমিতি চ, তমিৰ রুচিরমাচরতীতি চ ৰাক্যং. এত্থ ‘‘পঙ্কজ’’মিতি চ ‘‘নীলুপ্পল’’মিতি চ উপমানং, আচরণক্রিযায কত্তুভূতং ৰদনং নযনদ্ৰন্দঞ্চ উপমেয্যং, রুচিরত্তং উপমানোপমেয্যানং সধম্মো, উপমানোপমেয্যানং সমানধম্মজোতকো ইৰসদ্দো, তেসং অত্থানং পচ্চযেন ৰুত্তত্তা তেসমপ্পযোগো. এৰরূপেসু অঞ্ঞেসুপি এৰমেৰ ৰেদিতব্বো.

১৭৯. ইৰাদী ইৰ ৰা তুল্য-সমান নিভ সন্নিভা;

যথাসঙ্কাস তুলিত-প্পকাস পতিরূপকা.

১৮০. সরীসরিক্খ সংৰাদী, ৰিরোধী সদিসা ৰিয;

পটিপক্খপচ্চনীক-সপক্খো’পমিতো’পমা.

১৮১. পটিবিম্ব পটিচ্ছন্ন-সরূপ সম সম্মিতা;

সৰণ্ণা’ভা পটিনিধি, সধম্মাদি সলক্খণা.

১৮২. জযত্য’ক্কোসতি হসতি, পতিগজ্জতি দূভতি;

উসূযত্য’ৰজানাতি, নিন্দতি’স্সতি রুন্ধতি.

১৮৩. তস্স চোরেতি সোভগ্গং, তস্স কন্তিং ৰিলুম্পতি;

তেন সদ্ধিং ৰিৰদতি, তুল্যং তেনাধিরোহতি.

১৮৪. কচ্ছংৰিগাহতে তস্স, তমন্ৰেত্য’নুবন্ধতি;

তংসীলং, তং নিসেধেতি, তস্স চানুকরোতি’মে.

১৭৯-১৮৪. ইৰাদী ইৰাদযো নাম ইমেতি সম্বন্ধো. ইৰো চ ৰা চ তুল্যো চ সমানো চ নিভো চ সন্নিভো চাতি দ্ৰন্দে ইৰ…পে… সন্নিভা. সদ্দমপেক্খিয পুল্লিঙ্গতা. এৰমুপরিপি যথাযোগং. ‘‘সধম্মাদী’’তি আদিসদ্দেন সাধারণসচ্ছাযাদীনং পরিগ্গহো. জযতিচ্চাদীসু কম্মং.

১৭৯-. ১৮৪. ইৰাদিসদ্দগম্মোপমাধিকারে পঠমং তাৰ ‘‘ইৰাদযো নাম এতে’’তি দস্সেতি ‘‘ইৰাদি’’চ্চাদিনা. ইৰাদীতি পদস্স ছট্ঠমগাথায ইমেতি ইমিনা সম্বন্ধো, তস্স চাতি চসদ্দং যুজ্জনট্ঠানে যোজেত্ৰা সন্নিভা চাতিআদযো যোজেতব্বা. ‘‘সধম্মাদী’’তিআদিসদ্দেন সাধারণসচ্ছাযাদযো গহিতা. নিন্দতি ইস্সতীতি পদচ্ছেদো, ইমে দ্ৰেপঞ্ঞাস ইৰাদযো নাম. ‘‘জযতি অক্কোসতি হসতি’’ইচ্চাদিকং তংতংক্রিযাপদসঙ্খতঅনুকারিযানং অনুকরণন্তি কত্ৰা দ্ৰন্দোযেৰ, ‘‘সন্ধিসমাসা অদ্ধস্সা’’তি [সন্ধিসমাসো তদদ্ধস্সাতি (ক.)] ৰুত্তত্তা সন্ধিসমাসানং গাথদ্ধস্স ৰিনা উভযদ্ধমজ্ঝে অলব্ভনতো দূভতিপদতো পুব্বেযেৰ সমাসো কাতব্বো, নো চে, অসমাসোতি গহেতব্বো. তস্স চোরেতি সোভগ্গমিচ্চাদিকম্পি ৰাক্যানুকরণন্তি কত্ৰা তত্থ সমাসো, ৰাক্যে কেৰলপদানীতি ৰা গহেতব্বো. ইমেসং সব্বেসম্পি ইৰ সদ্দপরিযাযত্তা সদিসত্থাতি সব্বত্থ ভাৰত্থো, অৰযৰত্থো পন পাকটোযেৰ.

১৮৫. উপমানোপমেয্যানং, সধম্মত্তং ৰিভাৰিহি;

ইমেহি উপমাভেদা, কেচি নিয্যন্তি সম্পতি.

১৮৫. ইৰাদীনং ৰিনিযোগৰিসযং দস্সেত্ৰা উপমাভেদং দস্সেতুং পটিজানাতি ‘‘উপমান’’ইচ্চাদি. কেচীতি ইমিনা অপরিযন্তত্তমেসং [অপরিযন্তপভেদং (ক.)] দস্সেতি. তথা চ ৰক্খতি ‘‘পরিযন্তো ৰিকপ্পান’’ন্তিআদি. নিয্যন্তি উদাহরীযন্তি.

১৮৫. ইদানি ইৰাদিসদ্দগম্মোপমং দস্সেতুং পটিজানাতি ‘‘উপমানো’’চ্চাদিনা. উপমানোপমেয্যানং সধম্মত্তং সমানধম্মসম্বন্ধো. ৰিভাৰিহি পকাসকেহি. ইমেহি ইৰাদীহি সদ্দেহি জানিতব্বা কেচি উপমাভেদা অপরিযন্তত্তা সম্পতি দানি লদ্ধাৰসরে নিয্যন্তি উদাহরণমত্তেন পটিপাদীযন্তি.

১৮৬. ৰিকাসিপদুমং’ৰা’তি-সুন্দরং সুগতাননং;

ইতি ধম্মোপমা নাম, তুল্যধম্মনিদস্সনা.

১৮৬. ‘‘ৰিকাসি’’চ্চাদি. সুগতাননং মুনিন্দস্স ৰদনং অতিসুন্দরং অচ্চন্তরমণীযং. কিমিৰ? ৰিকাসিপদুমংৰ পবুজ্ঝমানপদুমংৰিয. ইতি অযমেৰংৰিধা ধম্মোপমা নাম হোতি. কস্মা? আননপদুমানং সমানস্স ধম্মস্স গুণস্স সুন্দরস্স লক্খণস্স নিদস্সনা সুন্দরত্তন্তি পটিপাদনতো.

১৮৬. উদাহরণমাহ ‘‘ৰিকাসি’’চ্চাদিনা. সুগতাননং ভগৰতো মুখং ৰিকাসিপদুমংৰ বুজ্ঝমানপঙ্কজমিৰ অতিসুন্দরং হোতি. ইতি ঈদিসা উপমা তুল্যধম্মনিদস্সনা অতিসুন্দরমিতি সমানগুণদস্সনেন ধম্মোপমা নাম হোতি. পদুমাননানং সাধারণগুণস্স পকাসনতো অতিসুন্দরমিতি তুল্যধম্মো নাম হোতি. এত্থ পদুমগততুল্যধম্মসম্বন্ধসঙ্খাতায উপমায ইৰসদ্দেন জোতিযমানত্তেপি অতিসুন্দরন্তি ৰুত্তত্তা যথাৰুত্তোপমায ধম্মেন যুত্তত্তা ধম্মোপমা নাম হোতীতি অধিপ্পাযো.

১৮৭. ধম্মহীনা মুখ’ম্ভোজ-সদিসং মুনিনো ইতি;

ৰিপরীতোপমা তুল্য-মাননেন’ম্বুজং তৰ.

১৮৭. ‘‘ধম্ম’’ইচ্চাদি. মুনিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স মুখং অম্ভোজেন পদুমেন সদিসং সমানং. ইতি অযং ধম্মহীনোপমা নাম সুন্দরসঙ্খাতস্স গুণস্স অনিদ্দিট্ঠত্তা, সা তু অত্থৰসা গম্যতে. কথমঞ্ঞথা যুজ্জতীতি? এত্থ পন সদিসসদ্দো উপমেয্যস্স মুখস্স ৰিসেসনন্তি মুখগতমেৰ সদিসত্তং ৰদতি, অম্ভোজগতং তু সামত্থিযা গম্যতে. এৰমীদিসং ঞেয্যং. ‘‘ৰিপরীতে’’চ্চাদি. মুনীতি গম্যতে সুতত্তা, ভো মুনি তৰ আননেন মুখেন অম্বুজং তুল্যন্তি অযং ৰিপরীতোপমা. ধম্মহীনত্তেপি পসিদ্ধিৰিপরিযযেনাভিহিতত্তা তন্নামেনেৰ ৰুত্তা. এৰমুপরিপি.

১৮৭. ‘‘ধম্মহীনে’’চ্চাদি. ‘‘মুখম্ভোজসদিসং মুনিনো’’ত্যযং উপমা. ধম্মহীনা তুল্যধম্মপকাসকসুন্দরাদিসদ্দহীনত্তা ধম্মহীনা নাম. ৰাচকাভাৰে তুল্যধম্মো কথং পতীযতীতি চে? মুনিনো মুখং ৰদনং অম্ভোজসদিসং পদুমসদিসমিতি. এত্থ মুখস্স অম্ভোজসমানত্তং মুখম্ভোজানং সাধারণধম্মে অসতি কথং ভৰতীতি? অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণসামত্থিযাতি, ইৰপরিযাযো সদিসসদ্দো মুখস্স ৰিসেসনং যস্মা হোতি, তস্মা মুখগতসদিসত্তং ৰদতি, অম্ভোজগতসদিসত্তং পন সামত্থিযা এৰ ৰিঞ্ঞাযতে. হে মুনি তৰ তুয্হং আননেন অম্ভোজং তুল্যং সমানন্তি অযং ৰিপরীতোপমা. ‘‘অম্বুজেন আননং তুল্য’’ন্তি লোকপ্পসিদ্ধিযা ৰিপরিযযেন ‘‘আননেন অম্বুজং তুল্য’’ন্তি ৰুত্তত্তা ধম্মহীনত্তে সতিপি ৰিপরীতোপমা নাম হোতি. ‘‘সুতানুমিতেসু সুতসম্বন্ধো বলৰা’’তি [পরিভাসেন্দুসেখর ১১২] ৰুত্তত্তা এত্থ ‘‘মুনী’’তি অৰিজ্জমানেপি পুব্বদ্ধে ‘‘মুনিনো’’তি সুতত্তা লব্ভমানো ‘‘তৰা’’তি তুম্হসদ্দসন্নিধানেন আমন্তনত্থো ৰিঞ্ঞাযতি. এত্থ ইৰপরিযাযো তুল্যসদ্দো অম্বুজৰিসেসনভূতো অম্বুজগতসদিসত্তং ৰদতি, আননগতসদিসত্তঞ্চ অম্বুজাননানং সাধারণধম্মো চ সামত্থিযা ঞাযতিচ্চাদিকং ৰুত্তনযেন ঞাতব্বং. উপরিপি পাকটট্ঠানং যথারহং যোজেতব্বং.

১৮৮. তৰানন’মিৰ’ম্ভোজং, অম্ভোজ’মিৰ তে মুখং;

অঞ্ঞমঞ্ঞোপমা সা’যং, অঞ্ঞমঞ্ঞোপমানতো.

১৮৮. ‘‘তৰ’’ইচ্চাদি. অঞ্ঞমঞ্ঞোপমানতোতি অঞ্ঞমঞ্ঞস্স মুখস্স অম্ভোজস্স চ অঞ্ঞমঞ্ঞেন তংদ্ৰযেন উপমানতো.

১৮৮. ‘‘তৰাননি’’চ্চাদি. ‘‘অম্ভোজং তৰাননমিৰ, তে মুখং অম্ভোজমিৰা’’তি অযমুপমা. অঞ্ঞমঞ্ঞোপমানতো অঞ্ঞমঞ্ঞস্স উপমানত্তা অঞ্ঞমঞ্ঞোপমা নাম হোতি. অঞ্ঞমঞ্ঞস্স উপমাতি চ, অঞ্ঞমঞ্ঞস্স উপমানন্তি চ ৰিগ্গহো. ৰিগ্গহদ্ৰযেপি পুব্বৰিভত্তিলোপো. সব্বাদীনং ব্যতিহারলক্খণেন উত্তরৰিভত্তিলোপো. সমাসলক্খণেন অঞ্ঞত্থস্স অপেক্খাসিদ্ধত্তা মুখাপেক্খায অঞ্ঞং অম্ভোজঞ্চ, অম্ভোজাপেক্খায অঞ্ঞং মুখঞ্চ কমেন উপমেয্যা নাম. অম্ভোজাপেক্খায অঞ্ঞং মুখঞ্চ, মুখাপেক্খায অঞ্ঞং অম্ভোজঞ্চ উপমানং নাম.

১৮৯. যদি কিঞ্চি ভৰে’ম্ভোজং,

লোচনব্ভমুৰিব্ভমং;

ধারেতুং মুখসোভং তং,

তৰে’তি অব্ভুতোপমা.

১৮৯. ‘‘যদি’’চ্চাদি. লোচনানি চ ভমুযো চ, তাসং ৰিব্ভমো যস্মিং, তং, তাদিসমম্ভোজং কিঞ্চি কিমপি যদি ভৰে. তমীদিসমম্ভোজং তৰ মুখসোভং ৰদনকন্তিং ধারেতুং নিসিজ্ঝতে. কিং ন্ৰচ্ছরিযমীদিসন্তি অব্ভুতত্থৰিভাৰনেন ৰদনমম্বুজেনোপমীযতীতি অযমব্ভুতোপমা ঞাতব্বাতি.

১৮৯. ‘‘যদি’’চ্চাদি. লোচনব্ভমুৰিব্ভমং লোচনভমূনং লীলাৰন্তং কিঞ্চি অম্ভোজং কিঞ্চি অচ্ছরিযং পদুমং যদি ভৰে চে সিযা, তমম্ভোজং তৰ মুখসোভং ৰদনকন্তিং ধারেতুং সমত্থো হোতি. ইতি ঈদিসী উপমা অব্ভুতোপমা অব্ভুতধম্মপকাসকত্তা অব্ভুতোপমা নাম. এত্থ অৰিজ্জমানোপি ৰিজ্জমানত্তেন পরিকপ্পিতো পদুমগতো লোচনব্ভমুৰিব্ভমসম্বন্ধো অম্ভোজৰিসেসনেন ‘‘লোচনব্ভমুৰিব্ভম’’ন্তি ইমিনা জোতিতো. তস্মা অম্ভোজং লোচনব্ভমুৰিব্ভমসম্বন্ধসঙ্খতউপমায জোতকত্তা নিস্সিতৰোহারেন উপমা, মুখং উপমেয্যন্তি মুখগতো লোচনব্ভমুৰিব্ভমসম্বন্ধো যদি মুখে ন ভৰেয্য, তাদিসং মুখসোভং ধারেতুং কথং সমত্থোতি সামত্থিযা ঞাযতি. লোচনব্ভমুৰিব্ভমসঙ্খাতসাধারণধম্মো পন ‘‘লোচনানি চ ভমুযো চেতি চ, তাসং ৰিব্ভমো যস্মি’’ন্তি চ ৰিগ্গহে নিপ্ফন্নেন ভিন্নাধিকরণঅঞ্ঞপদত্থসমাসেন গুণীভূতস্সপি গহিতত্তা ৰিঞ্ঞাযতি [গহণস্স ৰিঞ্ঞাযমানত্তা (ক.)].

১৯০. সুগন্ধি সোভসম্বন্ধি, সিসিরংসুৰিরোধি চ;

মুখং তৰ’ম্বুজংৰে’তি, সা সিলেসোপমা মতা.

১৯০. ‘‘সুগন্ধি’’চ্চাদি. তৰ মুখং অম্ভোজমিৰ সিসিরংসুনোচন্দস্স ৰিরোধি পচ্চনীকং, মুখং তংসমানকন্তিত্তা অম্বুজঞ্চ তদুদযে সঙ্কোচভজনতো. সোভসম্বন্ধি কন্তিযুত্তং, মুখমম্বুজঞ্চ. সুগন্ধো অস্স অত্থীতি সুগন্ধি চ দ্ৰযমপীতি এৰং সিলেসপরিগ্গহেন মুখম্বুজানং উপমাযোগতো সা যথাৰুত্তা সিলেসোপমা মতা.

১৯০. ‘‘সুগন্ধি’’চ্চাদি. তৰ মুখং অম্ভোজমিৰ সিসিরংসুৰিরোধি চন্দস্স ৰিরুদ্ধং হোতি তুল্যত্তা. পদুমং পন চন্দোদযেন অত্তনো সঙ্কোচনত্তা তস্স ৰিরুদ্ধং হোতি. সোভসম্বন্ধি চ অনঞ্ঞসাধারণমুখগতকন্তিসম্বন্ধযুত্তঞ্চ হোতি. পদুমং পন পদুমগতকন্তিসম্বন্ধিনা যুত্তং হোতি. সুগন্ধি চ চতুজ্জাতিসুগন্ধৰহনতো […ৰমনতো (ক.)] সুগন্ধি চ হোতি. অম্বুজং পন পদুমসুগন্ধেনেৰ যুত্তং হোতি. ইতি ঈদিসী উপমা সিলেসোপমা একপদাতিহিতউভযত্থলক্খণেন সিলেসৰসেন ৰুত্তত্তা সিলেসোপমা নাম হোতি. সিসিরা সীতলা অংসু কন্তি অস্সেতি চ, তস্স ৰিরুজ্ঝতি সীলেনেতি চ, পচ্চযসামত্থিযৰসেন দ্ৰিন্নং দ্ৰিন্নং অত্থানং লব্ভনতো সিলিস্সতি অপরোপি অত্থো এত্থ অলঙ্কারেতি চ, সিলেসৰসেন ৰুত্তা উপমাতি চ ৰিগ্গহো. এত্থ সুগন্ধো চ সোতসম্বন্ধো চ সিসিরংসুৰিরোধিত্তঞ্চেতি ইমে উপমানোপমেয্যানমম্বুজমুখানং তুল্যধম্মো, তেসু অম্বুজগততুল্যধম্মসম্বন্ধো সধম্মত্তা উপমা নাম হোতি, সা অম্বুজসম্বন্ধিনা ইৰসদ্দেন জোতিতা, মুখগততুল্যধম্মো পন অস্সত্থিতস্সীলত্থে কতপচ্চযে সতিপি সামত্থিযাযেৰ গম্যতে.

১৯১. সরূপসদ্দৰাচ্চত্তা, সা সন্তানোপমা যথা;

বালা’ৰু’য্যানমালা’যং, সালকাননসোভিনী.

১৯১. ‘‘সরূপ’’ইচ্চাদি. অযমুয্যানমালা বালাৰ ইত্থী ৰিয. কথং? সালকাননসোভিনী বালা তাৰ সহালকেন কেসসন্নিৰেসৰিসেসেন ৰত্ততে সালকমাননং তেন সোভতে. সালকাননসোভিনী উয্যানমালাপি সালানং রুক্খৰিসেসানং কাননেন গহনেন সোভতে, এৰরূপা সা তাদিসী সন্তানোপমা আখ্যাযতে, কস্মা? সিলেসোপমত্তসভাৰেপি সরূপেন সদিসেন সদ্দেন ‘‘সালকাননসোভিনী’’ত্ৰেৰংৰিধেন সদ্দসন্তানেন ৰিসেসভূতেন ৰাচ্চত্তা পকাসিযত্তা তস্সাইতি গম্যতে. যথেতি নিদস্সনে.

১৯১. ‘‘সরূপে’’চ্চাদি. সরূপসদ্দৰাচ্চত্তা তুল্যসুতিযা অচ্ছিন্নসম্বন্ধৰচনমালায ৰুচ্চমানত্তা সা উপমা সন্তানোপমা নাম হোতি, সিলেসত্তে সতিপি কতসমাসেহি পদসন্তানেহি ৰুচ্চমানত্তা সন্তানোপমা নাম হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘যথে’’তি উদাহরতি. অযং উয্যানমালা এসা উয্যানপন্তি সালকাননসোভিনী অলকসঙ্খাতকেসসন্নিৰেসসহিতেন মুখেন সোভমানা বালাৰ অঙ্গনা ইৰ সালকাননসোভিনী সালৰনেহি সোভমানা হোতি. উপমানোপমেয্যানং সমানং রূপং যেসন্তি চ, সরূপা চ তে সদ্দা চেতি চ, তেহি ৰাচ্চা উপমাতি চ, তস্সা ভাৰোতি চ, সন্তানেন যুত্তা উপমাতি চ, উয্যানানং মালাতি চ, সহ অলকেন ৰত্তমানন্তি চ, তঞ্চ তং আননঞ্চাতি চ, তেন সোভতি সীলেনাতি চ, সালানং কাননন্তি চ, তেন সোভতি সীলেনাতি চ ৰাক্যং.

১৯২. খযী চন্দো বহুরজং, পদুমং তেহি তে মুখং;

সমানম্পি সমুক্কংসী-ত্য’যং নিন্দোপমা মতা.

১৯২. ‘‘খযী’’ইচ্চাদি. চন্দো খযী খযো অচ্চযো যস্সেতি, পদুমং বহুরজং বহূনি রজানি পরাগাৰযৰা যস্মিন্তি, তেহি এৰংভূতেহি চন্দপদুমেহি কন্তিআদিনা সমানম্পি সদিসম্পি সন্তং তৰ মুখং সমুক্কংসি পরমুক্কংসৰন্তং, খযসদ্দস্স চ রজস্স চ দোসেপি ৰত্তনতো, সদ্দচ্ছলেন খযস্স দোসরূপস্স বহুরজত্তস্স চ তত্থাভাৰতোতি. ইতি এৰরূপা অযং নিন্দোপমা মতা নিন্দিতেন চন্দাদিনা খযস্সোপমিতত্তা.

১৯২. ‘‘খযি’’চ্চাদি. চন্দো খযী পাটিপদতো পট্ঠায দিনে দিনে একমেকায কলায সূরিযস্স আসন্নহেতু খীযনসভাৰযুত্তো হোতি, পদুমং বহুরজং বহুরেণুসমন্নাগতং হোতি, তেহি চন্দপদুমেহি সমানম্পি কন্তিসুগন্ধাদীহি সদিসম্পি তে মুখং তৰাননং সমুক্কংসি খযরজসদ্দেহি দোসস্সাপি ৰাচ্চত্তা সদ্দচ্ছলেহি গম্যমানস্স তাদিসস্স দোসস্স মুখে অৰিজ্জমানত্তা অধিকুক্কংসগুণৰন্তং হোতি, ইতি ঈদিসী অযং উপমা নিন্দোপমা নিন্দিতানং চন্দপদুমানং মুখস্স উপমিতাতি নিন্দোপমা নাম হোতি, মুখৰিসেসনেন ইৰসদ্দপরিযাযেন সমানসদ্দেন মুখগতসধম্মো জোতিতো হোতি, উপমাসঙ্খতচন্দপদুমগতসধম্মোপি দ্ৰীসু তুল্যধম্মোপি সামত্থিযা গম্যতে, অপিসদ্দো চেত্থ ৰত্তব্বন্তরসমুচ্চযে, সমুক্কংসোতি ৰত্তব্বন্তরো.

১৯৩. অসমত্থো মুখেনি’ন্দু, জিন তে পটিগজ্জিতুং;

জল়ো কলঙ্কী’তি অযং, পটিসেধোপমা সিযা.

১৯৩. ‘‘অসমত্থো’’ইচ্চাদি. জিন তে মুখেন জল়ো সীতো অকুসলো চ কলঙ্কো মিগলঞ্ছনলক্খণো দোসো অস্স অত্থীতি কলঙ্কী. সদ্দচ্ছলেন দোসকথনং. তাদিসো ইন্দু চন্দো পটিগজ্জিতুং ৰিৰদিতুং অসমত্থো, মুখন্তু ৰিসদং অলঙ্কতঞ্চেতি কথমনেনাযং সদিসোতি নিসেধদ্ৰারেন সধম্মতাৰ গম্মতে, অযং পটিসেধোপমা সিযা.

১৯৩. ‘‘অসমত্থো’’চ্চাদি. হে জিন তে তুয্হং মুখেন পটিগজ্জিতুং ৰিৰদিতুং জল়ো সীতলো অৰিসদো কলঙ্কী সসলক্খণো ৰা সদোসো ৰা ইন্দু চন্দো অসমত্থো হোতীতি, অযং এদিসী উপমা পটিসেধোপমা নাম. কলঙ্কো অস্স অত্থীতি ৰাক্যং. এত্থ ৰিসদেন কলঙ্করহিতেন মুখেন সীতলো অৰিসদো সদোসো চন্দো সমানো ভৰিতুমসমত্থোতি এৰং পটিসেধদ্ৰযেন ইন্দমুখসঙ্খাতানং উপমানোপমেয্যানং তুল্যধম্মসম্বন্ধস্স পকাসিতত্তা সতিপি নিন্দোপমাভাৰে পটিসেধোপমা নাম হোতীতি অধিপ্পাযো. ‘‘পটিগজ্জিতু’’ন্তি ইদং চন্দস্স ৰিসেসনত্তা চন্দগতসধম্মং জোতেতি.

১৯৪. কচ্ছং চন্দারৰিন্দানং, অতিক্কম্ম মুখং তৰ;

অত্তনাৰ সমং জাত-মিত্য’সাধারণোপমা.

১৯৪. ‘‘কচ্ছ’’মিচ্চাদি. চন্দস্স অরৰিন্দস্স চ কচ্ছং পদৰিং অতিক্কম্ম অৰত্থরিয তেস’মৰকংসতো [অৰত্থুযতেসমণংসতো (ক.)], তৰ মুখং অত্তনো সরূপেনেৰ সমং জাতমিতি এৰরূপা অসাধারণতাভিধানেন সদিসত্তপতীতিযা অসাধারণোপমেতি নিগদ্যতে.

১৯৪. ‘‘কচ্ছ’’মিচ্চাদি. হে মুনি তৰ মুখং চন্দারৰিন্দানং লোকপূজিতানং সসিঅম্বুজানং কচ্ছং পদৰিং অৰত্থং ৰা অতিক্কম্ম অত্তনো অতুল্যত্তেন অত্তনা এৰ সমানত্তৰত্থুনো অভাৰা সমং জাতং, ইতি ঈদিসা উপমা অসাধারণোপমা অতুল্যধম্মভাৰস্স পকাসনতো অসাধারণোপমা নাম হোতি. ইহ উপমাভূতানং চন্দারৰিন্দানং মুখস্স হীনভাৰপটিপাদনদ্ৰারেন চন্দারৰিন্দেহি মুখং তুল্যন্তি পঞ্ঞাপনতো চন্দারৰিন্দা অসাধারণোপমা নাম হোতি. সমসদ্দো মুখগতস্স সাধারণধম্মং জোতেতি. সেসং সুৰিঞ্ঞেয্যং.

১৯৫. সব্বম্ভোজপ্পভাসারো, রাসিভূতোৰ কত্থচি;

তৰা’ননং ৰিভাতীতি, হোতা’ভূতোপমা অযং.

১৯৫. ‘‘সব্ব’’ইচ্চাদি. কত্থচি একট্ঠানে রাসিভূতো সব্বেসমম্ভোজানং পভাসারোৰ তৰাননং ৰিভাতীতি এৰংভূতা অযং অভূতোপমা হোতি.

১৯৫. ‘‘সব্ব’’মিচ্চাদি. কত্থচি ঠানে রাসিভূতো সব্বম্ভোজপ্পভাসারোৰ সকলপদুমানং উত্তমকন্তিপুঞ্জো ৰিয তৰাননং ৰিভাতি ৰিসেসেন পভাতি, ইতি ঈদিসী উপমা অভূতোপমা অৰিজ্জমানৰত্থুনো উপমিতত্তা অভূতোপমা নাম হোতি. অরাসি রাসিভূতোতি ৰিগ্গহো. এত্থ যোজনাৰিভূতো তাদিসপভাসারাভাৰতো অৰিজ্জমানত্থেন পরিকপ্পিতো.

১৯৬. পতীযতে’ত্থগম্মা তু, সদ্দসামত্থিযা ক্ৰচি;

সমাসপ্পচ্চযেৰাদি-সদ্দযোগং ৰিনা অপি.

১৯৬. অত্থগম্মোপমং দস্সেতি ‘‘পতীযতে’’ইচ্চাদি. অত্থগম্মা তু’পমা ক্ৰচি কিস্মিঞ্চি ঠানে সমাসাদিসদ্দানং যোগং ৰিনা অপি সদ্দানং পযোগৰিসেসাদিগাল়্হেন অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণেন সামত্থিযেন পতীযতে.

১৯৬. তিৰিধং সদ্দগম্মোপমং দস্সেত্ৰা ইদানি অত্থগম্মোপমং দস্সেতি ‘‘পতীযতে’’ত্যাদিনা. অত্থগম্মা তু অত্থগম্মোপমা পন ক্ৰচি ঠানে সমাসপচ্চযেৰাদিসদ্দযোগং ৰিনাপি তেসং সদ্দানং সম্বন্ধং হিত্ৰাপি সদ্দসামত্থিযা সম্বন্ধে পযুত্তাৰসেসসদ্দানং অত্থসত্তিযা পতীযতে. সদ্দানং সামত্থিযন্তি ৰিগ্গহো.

১৯৭. ভিঙ্গানে’মানি চক্খূনি, না’ম্বুজং মুখ’মেৰি’দং;

সুব্যত্তসদিসত্তেন, সা সরূপোপমা মতা.

১৯৭. উদাহরতি ‘‘ভিঙ্গে’’চ্চাদিনা. ন ভিঙ্গা এতে, কিঞ্চরহি চক্খূনিমানি, নম্বুজমেতং, কিন্তু মুখমেৰিদন্তি এৰরূপা সা সরূপোপমা মতা ভিঙ্গাদীনমৰিপরীতসরূপস্স দীপনতো. তেনাহ ‘‘সুব্যত্তে’’ত্যাদি. সুব্যত্তেন ভিঙ্গচক্খূনং অম্বুজমুখানঞ্চ পরিফুটেন সদিসত্তেন চঞ্চলত্তকন্ত্যাদিলক্খণেন তেনেৰাভেদসঙ্কাপুব্বমেৰ ৰিৰেচিতং অঞ্ঞত্র চক্খাদীসু যং ভিঙ্গাদিঞ্ঞাণমুপ্পন্নং, তস্স পচ্চক্খানতো উপমাজোতকানমিৰাদীনমভাৰেপি ভিঙ্গলোচনাদীনং সদিসত্তং পতীযতে সামত্থিযতো. এৰমুপরিপি যথাযোগং.

১৯৭. ইদানি উদাহরণমাহরতি ‘‘ভিঙ্গানি’’চ্চাদিনা. ইমানি ভিঙ্গানি ভমরা ন ভৰন্তি, কিঞ্চরহি চক্খূনি. অম্বুজং ন ইদং পদুমং ন হোতি, কিন্তু মুখমেৰাতি. ঈদিসী সা উপমা সুব্যত্তসদিসত্তেন সুপাকটেন ভিঙ্গলোচনানং অম্বুজমুখানঞ্চ তুল্যভাৰেন সরূপোপমা নাম হোতি. এত্থ সমাসপচ্চযইৰাদিসদ্দপযোগাভাৰেপি ‘‘ভিঙ্গানেমানি চক্খূনি’’চ্চাদিনা চক্খুমুখেসু ভিঙ্গঅম্বুজন্তি ৰিপরীতপৰত্তবুদ্ধিং পটিসেধেত্ৰা চক্খুমুখৰিধানতো চঞ্চলত্তকন্তিমত্তাদীসু সুব্যত্তং তুল্যত্তং ৰিনা চক্খুমুখেসু ভিঙ্গম্বুজবুদ্ধিং কীদিসমুপ্পজ্জতীতি অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণসামত্থিযা উপমানভূতানং ভিঙ্গম্বুজানং উপমেয্যভূতানং চক্খুমুখানঞ্চ সদিসত্তং ঞাযতি. সুট্ঠু ব্যত্তং পাকটন্তি চ, তঞ্চ তং সদিসত্তঞ্চাতি চ, সমানং রূপং সভাৰো যস্সা উপমাযাতি চ, সা চ সা উপমা চাতি চ ৰাক্যং.

১৯৮. মযেৰ মুখসোভা’স্সে-ত্যল’মিন্দু ৰিকত্থনা;

যতো’ম্বুজেপিসা’ত্থীতি, পরিকপ্পোপমা অযং.

১৯৮. ‘‘মযেৰি’’চ্চাদি. ইন্দু চন্দ, অস্স মুনিনো মুখসোভা ৰদনজুতি মযেৰ, নাঞ্ঞত্রাতি এৰরূপা ৰিকত্থনা অত্থপসংসনেন অলমিতি পটিসেধো. কিমিতি? যতো যস্মা কারণা সা মুখসোভা অম্বুজেপি ন কেৰলমিন্দুম্হি অত্থি, নো নত্থীতি অসতোপি তথা ৰিকত্থনস্স পরিকপ্পনতো ৰদনমিন্দুনোপমীযতীতি এৰরূপা অযং পরিকপ্পোপমা.

১৯৮. ‘‘মযে’’চ্চাদি. হে ইন্দু অস্স ইমস্স লোকসামিনো মুখসোভা ৰদনকন্তি এককে মযি এৰ, ঈদিসী ৰিকত্থনা অত্তসিলাঘেন অলং নিপ্পযোজনং. কস্মাতি চে? যতো সা মুখসোভা অম্বুজেপি অত্থি, তস্মাতি. ইতি ঈদিসা অযং উপমা পরিকপ্পোপমা নাম হোতি. যতোতি অনিযমনিদ্দিট্ঠকারণং পন অম্বুজেপি সা অত্থীতি দস্সিযমানং পদুমেপি তস্স অত্থিত্তমেৰ. পরিকপ্পনায ৰুত্তা উপমাতি ৰিগ্গহো. ইধ চন্দস্স অৰিজ্জমানৰিকত্থনস্স ৰিজ্জমানত্তেন পরিকপ্পনতো সধম্মজোতকসদ্দন্তরে অসতিপি উপমানভূতইন্দুনো চ উপমেয্যভূতমুখস্স চ সদিসত্তং ইমেসং দ্ৰিন্নং সদিসত্তং ৰিনা ৰত্তুনো তাদিসকপ্পনা কথং হোতীতি ইমায অত্থসত্তিযা গম্যতে.

১৯৯. কিং ৰা’ম্বুজ’ন্তোভন্তালি,

কিং লোলনযনং মুখং;

মম দোলাযতে চিত্ত-

মিচ্চ’যং সংসযোপমা.

১৯৯. ‘‘কিং ৰা’’ইচ্চাদি. অন্তো ভন্তা অলী ভমরা যস্মিং, তমীদিসমম্বুজং কিং ৰা. লোলানি চপলানি নযনানি যস্মিং, তাদিসং ৰা. জিন তৰেদং মুখং কিন্তি মম চিত্তং দোলাযতে দোলেৰাচরতি. এৰং পক্খদ্ৰযপরিগ্গহেন সংসযতীতি অত্থো. ইচ্চযমীদিসী সংসযৰেসেন অম্বুজমুখানমোপমাৰগমা সংসযোপমা.

১৯৯. ‘‘কিং ৰা’ম্বুজে’’চ্চাদি. অন্তোভন্তালি অব্ভন্তরে ভমমানভমরৰন্তং অম্বুজং কিং ৰা, তুয্হং লোলনযনং চঞ্চলনেত্তং মুখং কিং ৰাতি মম চিত্তং দোলাযতে উভযসম্ভমজননতো দোলা ৰিয হোতি. ইতি অযং এৰরূপা উপমা সংসযোপমা দ্ৰিন্নং সদিসত্তস্স সংসযেন পকাসিতত্তা সংসযোপমা নাম হোতি. অন্তো ভন্তা অলী যস্মিন্তি চ, লোলানি নযনানি যস্মিন্তি চ, দোলা ৰিয আচরতীতি চ, সংসযেন ৰুত্তা উপমাতি চ ৰিগ্গহো. ইহাপি সধম্মপকাসকে সদ্দন্তরে অসতিপি যথাৰুত্তৰিসেসনদ্ৰযেন ৰিসিট্ঠানং দ্ৰিন্নং অম্বুজমুখানং সংসযনিমিত্তে তুল্যত্তে অসতি কথং সংসযো উপ্পজ্জতীতি ইমিনা সামত্থিযেনেৰ তুল্যধম্মসম্বন্ধো গম্যতে.

২০০. কিঞ্চি ৰত্থুং পদস্সেত্ৰা,

সধম্মস্সা’ভিধানতো;

সাম্যপ্পতীতিসব্ভাৰা,

পতিৰত্থূপমা যথা.