৩. গুণাৰবোধপরিচ্ছেদ

অনুসন্ধিৰণ্ণনা

১১৬. সম্ভৰন্তি গুণা যস্মা,

দোসানে’ৰ’মতিক্কমে;

দস্সেস্সং তে ততো দানি,

সদ্দে সম্ভূসযন্তি যে.

১১৬. এৰং দোসপরিহারোপদেসং দস্সেত্ৰা ইদানি দোসপরিহারা সমুপগতগুণং উপদস্সিতুমধিকারং ৰিরচযন্তো আহ ‘‘সম্ভৰন্তি’’ইচ্চাদি. দোসানং যথাৰুত্তানং পদদোসাদীনং এৰং যথাৰুত্তনযেন অতিক্কমে সতি গুণা ধম্মা সদ্দালঙ্কারসভাৰা পসাদাদযো যস্মা কারণা সম্ভৰন্তি সিজ্ঝন্তি, তঞ্চ ‘‘পসাদো কিলিট্ঠাদীনং ৰজ্জনা সম্ভৰতী’’ত্যাদিনা যথাযোগং ৰিঞ্ঞেয্যং, ততো তস্মা কারণা যে গুণা সদ্দে সম্ভূসযন্তি অলঙ্করোন্তি, তে সদ্দালঙ্কারসঙ্খাতে গুণে ইদানি দস্সেস্সং উপদিসিস্সামি.

১১৬. এৰং দোসপরিহারপৰেসোপাযং দস্সেত্ৰা ইদানি যথাৰুত্তদোসানং পরিহারেন ‘‘বন্ধনিস্সিতগুণা এতে’’তি দস্সেতুং পুব্বাপরপরিচ্ছেদানং সম্বন্ধং ঘটেন্তো ‘‘সম্ভৰন্তি’’চ্চাদিগাথমাহ. দোসানং নিদ্দিট্ঠপদদোসাদীনং এৰং অনন্তরপরিচ্ছেদে নিদ্দিট্ঠক্কমেন অতিক্কমে সতি গুণা পসাদাদিসদ্দালঙ্কারসঙ্খাতা পসাদাদযো সদ্দধম্মা যস্মা সম্ভৰন্তি, ততো যে সদ্দধম্মা সদ্দে সম্ভূসযন্তি সজ্জন্তি, তে সদ্দধম্মে দস্সেস্সং পকাসিস্সামীতি. এত্থ কিলিট্ঠদোসব্যাকিণ্ণদোসপরিহারেহি পসাদালঙ্কারো সিজ্ঝতি, সেসাপি যথালাভতো ঞাতব্বা.

সদ্দালঙ্কারউদ্দেসৰণ্ণনা

১১৭. পসাদো’জো মধুরতা,

সমতা সুখুমালতা;

সিলেসো’দারতা কন্তি,

অত্থব্যত্তিসমাধযো.

১১৭. ইদানি তে ৰিভজতি ‘‘পসাদো’’ইচ্চাদিনা পসত্থি পসাদো পকাসত্থতা, ওজো সমাসৰুত্তিবাহুল্লং অত্থপারিণত্যঞ্চ, মধুরতা সদ্দানং রসৰন্ততা, সমতা পজ্জাপেক্খায চতুন্নং পাদানমেকজাতিযসম্বন্ধতা, গজ্জাপেক্খায তু পদানং, সুখুমালতা অফরুসক্খরবাহুল্লং, সিলেসনং সিলেসো বন্ধগারৰং, উদারতা উক্কংসতা কেনচি অত্থেন সনাথতা ৰিসিট্ঠৰিসেসনযুত্ততা চ, কন্তি সব্বলোকমনোহরতা, অত্থব্যত্তি সিদ্ধেন ঞাযেন ৰা অভিধেয্যস্স গহণং, সমাধি লোকপ্পতীত্যনুসারিঅমুখ্যত্থতা, তেসু ওজউদারতা সদ্দত্থগুণা, সমাধি অত্থগুণো, অত্থানুগামিত্তা এত্থ সদ্দানং, অঞ্ঞে তু সদ্দগুণাৰ.

১১৭. ইদানি ‘‘পসাদোজো’’ইচ্চাদিনা তে সদ্দালঙ্কারে কমেন ৰিভজিতুং উদ্দিসতি. পসাদো পসন্নফল়িকাৰলি অত্তনি আৰুনিতরত্তকম্বলসুত্তমিৰ সদ্দানং অত্থস্স পসাদনসঙ্খাতো পসাদালঙ্কারো চ, ওজো সমাসৰুত্তিবাহুল্যঅত্থপারিণত্যসঙ্খতো সদ্দত্থানং গুণো চ, মধুরতা সদ্দানং রসৰন্তভাৰসঙ্খাতকণ্ণমধুরতা চ, সমতা পজ্জে পাদস্স সুতিতো সদিসতা চ, গজ্জে পদানং তথেৰ সদিসতাতি এৰং পাদানং পদানঞ্চ তুল্যগুণতা চ, সুখুমালতা ৰণ্ণানং অতিফরুসঅতিসিথিলভাৰং ৰিনা সমপ্পমাণমুদুগুণো চ, সিলেসো ঠানকরণাদিসম্ভূতসভাগৰণ্ণসুতীহি অচ্ছিদ্দগুরুগুণো চ, উদারতা উক্কট্ঠেন কেনচি অত্থেন বন্ধস্স সজ্জিতভাৰো চ, ৰিসিট্ঠৰিসেসনপদেন যুত্ততা চ, কন্তি সব্বেসং পিযগুণতা চ, অত্থব্যত্তি ইচ্ছিতত্থস্স সিদ্ধেন ৰা ন্যাযেন ৰা সুপাকটভাৰো চ, সমাধযো লোকপ্পতীতিঅনতিক্কন্তঅঞ্ঞধম্মারোপনেন অমুখ্যত্থতা চাতি ইমে সদ্দত্থগুণা দস হোন্তি. ‘‘সমাধযো’’তি তস্সেৰ বহুত্তং দীপেতি, ইমেসু দসসু ওজোদারতাতি দ্ৰে সদ্দত্থগুণা, সমাধি অত্থগুণো পরিযাযেন তদত্থজোতকসদ্দগুণোপি, সেসা সত্ত সদ্দগুণা এৰ, এতে সব্বেপি অলঙ্করোন্তি বন্ধমনেনাতি ৰাক্যেন অলঙ্কারা নাম.

সদ্দালঙ্কারপযোজনৰণ্ণনা

১১৮. গুণেহে’তেহি সম্পন্নো, বন্ধো কৰিমনোহরো;

সম্পাদযতি কত্তূনং, কিত্তিমচ্চন্তনিম্মলং.

১১৮. ‘‘গুণেহি’’চ্চাদি. এতেহিযেৰ ৰুত্তেহি দসহি গুণেহি ধম্মেহি সদ্দালঙ্কারসব্ভাৰেহি সম্পন্নো যুত্তো সমিদ্ধো ৰা কৰীনং মনো হরতি সৰসে ৰত্তেতীতি কৰিমনোহরো কৰিহদযহিলাদকারী বন্ধো কত্তূনং বন্ধন্তানং কৰীনং অচ্চন্তনিম্মলং অতিসযপরিসুদ্ধং অগুণলেসেনাপ’নালিম্পত্তা কিত্তিং গুণঘোসং সম্পাদযতি নিপ্ফাদেতি.

১১৮. ‘‘গুণে’’চ্চাদি. এতেহি গুণেহি ইমেহি সদ্দালঙ্কারসঙ্খাতদসৰিধসদ্দধম্মেহি সম্পন্নো সমন্নাগতো সমিদ্ধো ৰা বন্ধো পজ্জাদিবন্ধো কৰিমনোহরো অত্তনো নিরৰজ্জত্তা কৰীনং চিত্তং পীণেন্তো কত্তূনং রচযন্তানং অচ্চন্তনিম্মলং অপ্পকদোসেনাপি অসম্মিস্সত্তা অতিপরিসুদ্ধং কিত্তিং বন্ধনৰিসযভূতযসোরাসিং সম্পাদযতি নিপ্ফাদেতীতি. ইমিনা কারণেন বন্ধস্স যথাৰুত্তদসৰিধগুণপরিগ্গহো সউস্সাহং কাতব্বোতি অধিপ্পাযো. মনো হরতীতি মনোহরো, কৰীনং মনোহরো কৰিমনোহরোতি ৰিগ্গহো.

সদ্দালঙ্কারনিদ্দেসৰণ্ণনা

১১৯. অদূরাহিতসম্বন্ধ-সুভগা যা পদাৰলি;

সুপসিদ্ধাভিধেয্যা’যং, পসাদং জনযে যথা.

১১৯. ইদানি যথোদ্দেসানমেসং নিদ্দেসং সোদাহরণং করোন্তো আহ ‘‘অদূর’’ইচ্চাদি. অদূরে আসন্নে অদূরেন ৰা অদূরাহিতক্রিযাকত্তুকম্মাদিপদৰসেন আহিতো ঠপিতো কতো সম্বন্ধো অন্ৰযো, তেন সুভগা মনোহরা সুপসিদ্ধো সুপ্পকাসো সুগম্মো অভিধেয্যো অত্থো যস্সা সাতি তথা, ন তু ভাৰত্থো তস্স সভাৰগম্ভীরত্তা. ৰুত্তঞ্হি –

‘‘কৰীন’ধিপ্পায’মসদ্দগোচরং,

পদে ফুরন্তং মুদুকম্হি কেৰলং;

ৰিসন্তি ভাৰাৰগমা কতস্সমা,

পকাসযন্ত্যা’কতিযো তু তাদিসা’’তি.

তাদিসা যা পদাৰলি পদপন্তি অযং পসাদং তন্নামকং গুণং জনযে উপ্পাদযতি. যথাতি তমুদাহরতি.

১১৯. ইদানি উদ্দেসক্কমেন এতেসং সদ্দালঙ্কারাদীনং নিদ্দেসং সোদাহরণং দস্সেন্তো আহ ‘‘অদূরাহিতে’’চ্চাদি. অদূরে আসন্নপদেসে তদুপচারেন আসন্নে ৰা আহিতো ক্রিযায, লদ্ধক্রিযাযোগকত্তুকম্মাদিপদানং ৰসেন চ কতো, নো চে ৰিন্যাসৰসেন ঠপিতো ৰা সম্বন্ধো ইচ্ছিতত্থপতীতিক্কমেন অঞ্ঞমঞ্ঞাপেক্খলক্খণক্রিযাকারকযোগো তেন সুভগা মনোহরা, সুপসিদ্ধো পসিদ্ধত্থৰিসযে সদ্দপযোগতো অতিপাকটো অভিধেয্যো সদ্দত্থো যস্সা সা অযং পদাৰলি পদপন্তি পসাদং পসাদনামকং গুণং জনযে উপ্পাদযতি. যথাতি লক্খিযং দস্সেতি. অদূরে আহিতোতি ৰা, উপচরিতত্তা অদূরো চ সো আহিতো চাতি ৰা, সো চ সো সম্বন্ধো চেতি চ, তেন সুভগাতি চ, সু অতিসযেন পসিদ্ধোতি চ, সো অভিধেয্যো অস্সেতি চ ৰাক্যং. এত্থ সুপসিদ্ধো নাম সদ্দত্থো, অধিপ্পাযত্থো পন পকতিগম্ভীরো. ৰুত্তঞ্হি –

‘‘কৰীন’ধিপ্পায’মসদ্দগোচরং,

পদে ফুরন্তং মুদুকম্হি কেৰলং;

ৰিসন্তি ভাৰাৰগমা কতস্সমা,

পকাসযন্ত্যা’কতিযো তু তাদিসা’’তি.

তস্সত্থো – অসদ্দগোচরং সদ্দস্স অৰিসযং হুত্ৰা মুদুকম্হি পদে কেৰলং ৰিসুং ফুরন্তং চাপেন্তং কৰীনধিপ্পাযং কৰীনমজ্ঝাসযং কতস্সমা সদ্দত্থৰিসযে কতপরিচযা পণ্ডিতা ভাৰাৰগমা পদত্থাৰবোধেন ৰিসন্তি পৰিসন্তি, তাদিসা আকতিযো তু সদ্দসদ্দত্থানং আকারা পকাসযন্তি অধিপ্পাযত্থং জোতেন্তীতি.

১২০. অলঙ্করোন্তা ৰদনং, মুনিনো’ধররংসিযো;

সোভন্তে’রুণরংসী’ৰ, সম্পতন্তা’ম্বুজোদরে.

১২০. ‘‘অলঙ্করোন্তা’’ইচ্চাদি. মুনিনো সম্মাসম্বুদ্ধস্স ৰদনং সভাৰমধুরপকতিমুখং অলঙ্করোন্তা সজ্জন্তা সোভযমানা অধরানং রংসিযো সুপক্কবিম্বফলোপমওট্ঠযুগল়ৰিনিস্সটবহুতরকন্তিচ্ছিতাভা মুনিনোতি ৰিঞ্ঞাযতি সুতত্তা. অম্বুজোদরে তা কালোপনতপুপ্ফকাসরমণীযে পদুমব্ভন্তরে সম্পতন্তা পৰত্তমানা অরুণরংসীৰ বালসূরিযরংসিযো ৰিয সোভন্তে ৰিরাজন্তি.

১২০. ‘‘অলঙ্করোন্তে’’চ্চাদি. মুনিনো ৰদনং পকতিসুন্দরমুখং অলঙ্করোন্তা সজ্জন্তা অধররংসিযো তস্সেৰ মুনিনো ওট্ঠদ্ৰযতো নিক্খন্তকন্তিসমূহা অম্বুজোদরে ৰিকসনানুরূপকালাভিমুখে পদুমগব্ভে উপড্ঢৰিকসিতেতি ৰুত্তং হোতি. সম্পতন্তা পৰত্তমানা অরুণরংসী ইৰ বালসূরিযরংসীৰ সোভন্তে দিব্বন্তীতি. এত্থ অদূরসম্বন্ধং পসিদ্ধত্থঞ্চ নিস্সায পসাদগুণো পাকটো. অধররংসীনং মুনিসম্বন্ধো সুতানুমিতসম্বন্ধেসু সুতসম্বন্ধস্স বলৰত্তা [সুতানুমিতেসু সুতসম্বন্ধো বলৰা (পরিভাসেন্দুসেরে ১১২)], কাকক্খিগোল়কনযেন ৰা লব্ভতীতি. অধরে রংসীতি চ, অম্বুজস্স উদরন্তি চ ৰাক্যং.

১২১. ওজো সমাসবাহুল্য-

মেসো গজ্জস্স জীৰিতং;

পজ্জেপ্য’নাকুলো সো’যং,

কন্তো কামীযতে যথা.

১২১. ‘‘ওজো’’ইচ্চাদি. সমাসস্স একত্থৰুত্তিযা বাহুল্যং ভিয্যোভাৰো ইত্যনুৰদিত্ৰা পুন ওজো ৰিধীযতে, এসো ওজো সমাসবাহুল্ললক্খণো গজ্জস্স ৰুত্তিরূপস্স জীৰিতং হদযং সারং তপ্পধানত্তা গজ্জস্স, ন পজ্জস্স, সোযং ওজো অনাকুলো অগহনো অতোযেৰ কন্তো হদযঙ্গমো, পজ্জেপি ন কেৰলং গজ্জে কামীযতে পযুজ্জতে. যথেত্যুদাহরতি.

১২১. ইদানি ওজগুণং দস্সেতি ‘‘ওজো’’চ্চাদিনা. ওজো নাম সমাসবাহুল্যং ভিন্নত্থেসু পৰত্তসদ্দানং একত্থপৰত্তিলক্খণস্স সমাসস্স বহুলতা, এসো ওজো গজ্জস্স গজ্জবন্ধস্স জীৰিতং হদযং, জীৰিতসীসেন হদযসঙ্খতং চিত্তং ৰুত্তন্তি ৰেদিতব্বং. সো অযং ওজো অনাকুলো নিব্যাকুলো কন্তো ততোযেৰ ৰিঞ্ঞূনং পিযভূতো পজ্জেপি পজ্জবন্ধেপি কামীযতে কৰীহি পযুজ্জতেতি. বহুলস্স ভাৰো বাহুল্যং, সমাসস্স বাহুল্যন্তি ৰিগ্গহো. গজ্জবন্ধাধিকারস্সাভাৰা পজ্জৰিসযস্স ওজগুণস্স লক্খিযং দস্সেতি ‘‘যথে’’চ্চাদিনা.

১২২. মুনিন্দমন্দসঞ্জাত-হাসচন্দনলিম্পিতা;

পল্লৰা ধৰলা তস্সে-ৰেকোনা’ধরপল্লৰো.

১২২. ‘‘মুনিন্দ’’ইচ্চাদি. মুনিন্দস্স মন্দং ঈসকং সঞ্জাতো পৰত্তো তংসভাৰত্তা ভগৰতো হাসস্স [যসস্স (ক.)] হাসো হসিতং সোৰ চন্দনমিৰ চন্দনং ধৰলত্তরূপত্তা, তেন লিম্পিতা উপদেহিতা পল্লৰা সব্বানি কিলসযানি ‘‘ইদমেৰে’’তি নিযমাভাৰতো, ধৰলা পকতিৰণ্ণপরিচ্চাগেন সুক্কা অহেসুং গাহাপিতত্তা সগুণস্স তাদিসৰিসিট্ঠস্স পটিলাভতো, এৰং সন্তেপি তস্স মুনিন্দস্সেৰ একো অঞ্ঞস্স তাদিসস্সাভাৰা অধরপল্লৰো ন ধৰলো ধৰলো নাহোসি. অচ্চাসন্নদেসিযোপি বহুমন্তব্বো’য’মস্সানুভাৰোতি.

‘‘পেমাৰবন্ধহদযে সদযে জিনস্মিং,

তস্মিং নু কিং কুমতযো ভৰথ’প্পসন্না;

কিং তেন ৰো ন ৰিহিতং হিত’মুগ্গদুগ্গ-

সংসারসাগরসমুত্তরণাৰসানং’’.

ইচ্চপরমুদাহরণং. এৰমেতাদিসো অনাকুলো কন্তো ওজো জানিতব্বোতি. ননু চ য-তসদ্দানং নিচ্চো সম্বন্ধো, তস্মা কথং ‘‘তস্সেৰেকো নাধরপল্লৰো’’তি এত্থ যসদ্দাভাৰোতি? সচ্চং, কিন্তু পক্কন্তৰিসযো, তথা পসিদ্ধৰিসযো, অনুভূতৰিসযো চ তসদ্দো যসদ্দং নাপেক্খতে. যথা –

‘‘সৰাসনে কিলেসে সো, একো সব্বে নিঘাতিয;

অহু সুসুদ্ধসন্তানো, পূজানঞ্চ সদারহো’’.

ইচ্চাদি. এত্থ বুদ্ধো ‘‘বুদ্ধানুস্সতিমাদিতো’’তি পক্কন্তো.

পসিদ্ধৰিসযো যথা –

‘‘অগ্গিং পক্খন্দ’ অথ ৰা, ‘পব্বতগ্গা পতে’তি ৰা;

যদি ৰক্খতি কত্তব্বং, ঞাতকারীহি সো জিনো’’.

ইচ্চাদি.

অনুভূতৰিসযো যথা –

‘‘অতীতং নানুসোচামি, নপ্পজপ্পাম’নাগতং;

পচ্চুপ্পন্নেন যাপেমি, তেন ৰণ্ণো পসীদতি’’.

ইচ্চাদি.

যসদ্দো তুত্তরৰাক্যট্ঠো পুব্বৰাক্যে তসদ্দমেৰ গমযতি. যথা –

‘‘বোধিং নমামি নতিভাজনমচ্চুল়ারং,

পুঞ্ঞাকরং ভুৰনমণ্ডলসোত্থিভূতং;

যো চক্খুসোতসতিগোচরতং সমেতো,

দোসারিদপ্পমথনে’করসো বুধানং’’.

ইচ্চাদি.

পুব্বৰাক্যোপাত্তো তু যসদ্দো উত্তরৰাক্যেতসদ্দোপাদানং ৰিনা সাকঙ্খে ৰাক্যস্স ঊনত্তং জনেতি. এত্থ পক্কন্তৰিসযো তসদ্দো.

১২২. মুনিন্দস্স মন্দং ঈসকং সঞ্জাতো পৰত্তো হাসোযেৰ সিতং চন্দনচুণ্ণমিৰ তেন লিম্পিতা আলেপিতা পল্লৰা রুক্খলতাদীনং পকতিরত্তানি কিসলযানি ধৰলা সগুণপরিচ্চাগেন সেতা অহেসুং, তথাপি তস্সেৰ তথাগতস্স একো অতুলো অসহাযো ৰা অধরপল্লৰো দন্তাৰরণসঙ্খাতপল্লৰো ন রংসিসংসট্ঠোপি সমীপট্ঠোপি ধৰলো সেতো নাহোসি. এৰমেত্থ অগহনসমাসবাহুল্যং দীপিতং হোতি.

‘‘পেমাৰবন্ধহদযে সদযে জিনস্মিং,

তস্মিং নু কিং কুমতযো ভৰথ’প্পসন্না;

কিং তেন ৰো ন ৰিহিতং হিত’মুগ্গদুগ্গ-

সংসারসাগরসমুত্তরণাৰসান’’ন্তি.

অপরমুদাহরণং. তস্সত্থো – কুমতযো হে অঞ্ঞাণা! পেমাৰবন্ধহদযে সব্বেসু তুম্হেসু নিচ্চং পৰত্তিতদল়্হপেমানুবন্ধচিত্তে সদযে ততোযেৰ দযাসহিতে তস্মিং জিনস্মিং ৰিসযভূতে কিং নু কস্মা অপ্পসন্না ভৰথ, তথা হি ৰো তুম্হাকং তেন জিনেন উগ্গো দারুণো চ, দুগ্গো গন্তুমসক্কুণেয্যো চ, সোযেৰ সংসারসাগরো তস্স সমুত্তরণং পরিযন্তপ্পত্তিযেৰ অৰসানং যস্স তং ন ৰিহিতং অকতং হিতং ৰুদ্ধি নাম কিং হোতি, ন হোতেৰ. এত্থাপি সমাসস্স পাকটত্তা ওজো গুণো কন্তো হোতীতি.

ননু য-তসদ্দানং নিচ্চসম্বন্ধোতি কথং ‘‘তস্সেৰেকো’’তি চ ‘‘তস্মিং নু কিং কুমতযো’’তি চ ইচ্চাদীসু হেট্ঠা ৰুত্তযসদ্দো নত্থীতি? সচ্চং, তথাপি পক্কন্তত্থৰিসযো, পসিদ্ধত্থৰিসযো, অনুভূতত্থৰিসযো ৰা তসদ্দো যসদ্দং নাপেক্খতি. তথা হি –

‘‘সৰাসনে কিলেসে সো, একো সব্বে নিঘাতিয;

অহু সুসুদ্ধসন্তানো, পূজানঞ্চ সদারহো’’তি.

এৰমাদীসু ‘‘সো’’তি নিদ্দিট্ঠতসদ্দো ‘‘বুদ্ধানুস্সতিমাদিতো’’তি এত্থ অতীতেন বুদ্ধসদ্দেন ৰচনীযৰিসযো হোতি.

‘‘অগ্গিং পক্খন্দ’ অথৰা, ‘পব্বতগ্গা পতে’তি ৰা;

যদি ৰক্খতি কত্তব্বং, ঞাতকারীহি সো জিনো’’তি.

এৰমাদীসু তসদ্দো ঞাতকারীহি কত্তব্বত্তা পসিদ্ধবুদ্ধপদত্থৰিসযো.

‘‘অতীতং নানুসোচামি, নপ্পজপ্পাম’নাগতং;

পচ্চুপ্পন্নেন যাপেমি, তেন ৰণ্ণো পসীদতী’’তি.

এৰমাদীসু তসদ্দো অননুসোচননপ্পজপ্পনযাপনসঙ্খাতৰিজাননৰসেন অনুভূতত্থৰিসযো, তস্মা তীসুপি ঠানেসু তসদ্দো যসদ্দং নাপেক্খতে. এত্থ পন পক্কন্তৰিসযো তসদ্দো অধিপ্পেতো. অপিচ উত্তরৰাক্যে ঠিতো যসদ্দো পুব্বৰাক্যে তসদ্দে অসতিপি তমেৰ দীপেতি. তথা হি –

বোধিং নমামি নতিভাজনমচ্চুল়ারং,

পুঞ্ঞাকরং ভুৰনমণ্ডলসোত্থিভূতং;

যো চক্খুসোতসতিগোচরতং সমেতো,

দোসারিদপ্পমথনে’করসো বুধানন্তি.

যো বুধানং চক্খুসোতসতীনং গোচরতং ৰিসযভাৰং সমেতো পত্তো, তেসংযেৰ দোসারীনং কিলেসপচ্চত্থিকানং দপ্পমথনে দপ্পমদ্দনে একরসো পধানকিচ্চো সমিদ্ধিৰন্তো ৰা হোতি, তং বোধিং নমামীতি সম্বন্ধো. পুব্বৰাক্যে পযোজিতো যসদ্দো উত্তরৰাক্যে তসদ্দোপাদানে অসতি সংসযমুপ্পাদযমানো ৰাক্যস্স ঊনত্তং করোতি. উদাহরণং পন পাকটং.

১২৩. পদাভিধেয্যৰিসযং,

সমাসব্যাসসম্ভৰং;

যং পারিণত্যং হোতি’হ,

সোপি ওজোৰ তং যথা.

১২৩. ‘‘পদি’’চ্চাদি. পদস্স অভিধেয্যো অত্থো সো ৰিসযো যস্স. যত্থ পচুরসদ্দাভিধেয্যো অত্থো সংখিত্তপদেহি ৰুচ্চতে, সো সমাসো. যত্থপ্পকেহি পদেহি অভিধেয্যত্থো পচুরপদেহি ৰুচ্চতে, সো ব্যাসো. ততো সমাসব্যাসতো সম্ভৰো যস্স. তং তথাৰিধং যং পারিণত্যং পরিণতভাৰো হোতীতি অনুৰদিত্ৰা সোপি ইহ সসত্থে ওজোৰাতি ৰিধীযতে. তং যথেত্যুভযম্পি উদাহরতি.

১২৩. ‘‘পদে’’চ্চাদি. পদানং বহূনং অপ্পকানং ৰা পদানং অভিধেয্যৰিসযং ৰিত্থারসংখিত্তত্থৰিসযৰন্তং সমাসব্যাসসম্ভৰং যথাক্কমং সঙ্খেপৰিত্থারদ্ৰযেন নিপ্ফন্নং নিপ্ফত্তিৰন্তং ৰা যং পারিণত্যং কত্তূনং গন্থৰিসযে পরিণতিপ্পকাসকো যো সদ্দধম্মো অত্থধম্মো হোতি, সদ্দগুণো অত্থগুণোতি ৰুত্তং হোতি, সোপি ইহ সুবোধালঙ্কারে ওজো নাম সদ্দগুণো অত্থগুণো. তং যথাতি দ্ৰীসু লক্খিযং দস্সেতি, পদানং অভিধেয্যো ৰিসযো যস্স পারিণত্যস্সেতি চ, সমাসো চ ব্যাসো চাতি চ, ততো সম্ভৰন্তি চ, ততো সম্ভৰো অস্সাতি চ, পরিণতস্স কত্তুনো গন্থস্স এৰ ৰা ভাৰোতি চ ৰিগ্গহো. কত্তু পারিণত্যপক্খে তপ্পকাসকগন্থস্স তদত্থেন পারিণত্যং সিদ্ধং.

১২৪. জোতযিত্ৰান সদ্ধম্মং,

সন্তারেত্ৰা সদেৰকে;

জলিত্ৰা অগ্গিখন্ধো’ৰ,

নিব্বুতো সো সসাৰকো.

১২৪. ‘‘জোতযিত্ৰানে’’চ্চাদি. ইমিনা হেট্ঠা পচুরপদাভিহিতো বুদ্ধৰংসো সঙ্খেপরূপেন ৰুত্তো.

১২৪. ‘‘জোতযি’’চ্চাদি. সো তথাগতো সদ্ধম্মং সপরিযত্তিকং নৰলোকুত্তরসদ্ধম্মং জোতযিত্ৰান ঞাণালোকেন ওভাসেত্ৰা সদেৰকে সত্তে সন্তারেত্ৰা সংসারসাগরপরিযন্তমুপনেত্ৰা অগ্গিখন্ধোৰ মহাতেজেন অগ্গিক্খন্ধো ৰিয জলিত্ৰা অনঞ্ঞসাধারণরূপকাযসম্পত্তিযা পজ্জলিত্ৰা অন্তে সসাৰকো সাৰকেহি সহ নিব্বুতো খন্ধপরিনিব্বানেন পরিনিব্বুতোতি. ইমিনা সকলবুদ্ধৰংসে বহূহি পদেহি ৰুত্তত্থো সঙ্খেপক্কমেন ৰুত্তো. সতং ধম্মো, সন্তো সংৰিজ্জমানো ৰা ধম্মোতি চ, সহ দেৰেহি ৰত্তমানাতি চ, সহ সাৰকেহি ৰত্তমানোতি চ ৰিগ্গহো.

১২৫. মত্থকট্ঠী মতস্সাপি, রজোভাৰং ৰজন্তু মে;

যতো পুঞ্ঞেন তে সেন্তি [সেন্তু (ক.)], জেনপাদম্বুজদ্ৰযে.

১২৫. ‘‘মত্থকট্ঠী’’ইচ্চাদি. মতস্সাপি মরণমাপন্নস্সাপি মে মত্থকে মুদ্ধনি অট্ঠী রজোভাৰং ধূলিত্তং ৰজন্তু পাপুণন্তু. কস্মাতি চে? যতো যস্মা কারণা পুঞ্ঞেন কুসলেন কম্মেন হেতুনা তে রজা জিনস্স ইমে জেনা, পাদা, তেযেৰ অম্বুজানিৰ অম্বুজানি, তেসং দ্ৰযে সেন্তি পৰত্তন্তি, তথা হোতু ৰা মা ৰা, পণতিগেধেনেৰ ৰদতি. এত্থ ‘‘কথমহং ভগৰতো পাদে নিচ্চং সিরসা পণমামী’’ত্যধিপ্পাযো ৰিত্থারেন ৰুত্তো.

১২৫. ‘‘মত্থকি’’চ্চাদি, মতস্সাপি মে ময্হং মত্থকট্ঠী মুদ্ধনি অট্ঠীনি রজোভাৰং অতিসুখুমরজত্তং ৰজন্তু পাপুণন্তু. কস্মা আসীসনং করোতীতি চে? যতো যস্মা কারণা পুঞ্ঞেন ময্হং তথাৰিধেন কুসলকম্মেন হেতুনা তে রজা জেনপাদম্বুজদ্ৰযে জিনপটিবদ্ধচরণপদুমযুগল়ে সেন্তি পৰত্তন্তি, বুদ্ধস্স সিরিপাদে কিঞ্চিপি রজোজল্লং ন উপলিম্পতেৰ, তথাপি ৰন্দনাভিলাসেন এৰং ৰুত্তং. এত্থ ‘‘কথমহং ভগৰতো সিরিপাদে মুদ্ধনা নিচ্চং পণমামী’’ত্যভিলাসো ৰিত্থারেন ৰুত্তো. মত্থকে অট্ঠীতি চ, রজসো ভাৰোতি চ, জিনস্স ইমেতি চ, জেনা চ তে পাদা চেতি চ, তেযেৰ অম্বুজানীতি চ, তেসং দ্ৰযন্তি চ ৰিগ্গহো.

১২৬. ইচ্চত্র নিচ্চংপণতি-গেধো সাধু পদিস্সতি;

জাযতে’যং গুণো তিক্খ-পঞ্ঞান’মভিযোগতো.

১২৬. ব্যাসত্তমেৰস্স ৰিৰরতি ‘‘ইচ্চত্রি’’চ্চাদিনা. ইচ্চেৰং অত্র গাথাযং পণতিযং পণামে গেধো অধিকচ্ছন্দো সাধু সুন্দরং পদিস্সতি ৰিঞ্ঞাযতে, অযং যথাৰুত্তো ওজো গুণো পরিণতভাৰসঙ্খাতো তিক্খপঞ্ঞানং সাতিসযমতীনং এৰং সন্তেপি অভিযোগতো পুনপ্পুনপ্পৰত্তিতপরিচযবলেন জাযতে উপ্পজ্জতি.

১২৬. ইদানি সংখিত্তস্সত্থস্স ৰিত্থারেন পকাসিতভাৰং ‘‘ইচ্চত্র’’ইচ্চাদিনা নিদ্দিসতি. ইতি ইমিনা অনন্তরগাথাযং ৰুত্তক্কমেন অত্র ইমিস্সং গাথাযং নিচ্চংপণতিগেধো নিরন্তরপণামে অধিককত্তুকামতাকুসলচ্ছন্দো সাধু ৰিভূতো ৰিভূতং ৰা পদিস্সতি পঞ্ঞাযতি, অযং গুণো যথাৰুত্তো অযং পরিণতভাৰসঙ্খাতো ওজো নাম সদ্দত্থগুণো তিক্খপঞ্ঞানং সুখুমবুদ্ধিমন্তানং অভিযোগতো গন্থৰিসযভূতেন নিরন্তরাভ্যাসেনেৰ জাযতে সিজ্ঝতি, ৰত্তু পারিণত্যেনেৰ ভৰনতো যেসং কেসঞ্চি যেন কেনচি পকারেন ন সিজ্ঝতীতি. নিচ্চং পৰত্তা পণতীতি চ, তস্সং গেধোতি চ, তিক্খা পঞ্ঞা যেসন্তি চ, অভি পুনপ্পুনং যোগো যুঞ্জনন্তি চ ৰিগ্গহো.

১২৭. মধুরত্তং পদাসত্তি-রনুপ্পাসৰসা দ্ৰিধা;

সিযা সমসুতি পুব্বা, ৰণ্ণাৰুত্তি পরো যথা.

১২৭. মাধুরিযমৰধারযমাহ ‘‘মধুরত্ত’’মিচ্চাদি. সৰনীযত্তেন মনোহরত্তং মধুরত্তং. তং পদানি ৰাক্যালঙ্কারানি সমানানি উত্তরুত্তরেহি, তেসং আসত্তি ঠানাদিনাযথাকথঞ্চি সমসুতীনং আসন্নতা পদাসত্তি, পঠমপ্পযুত্তস্সক্খরস্স পচ্ছা পাসো পক্খেপো অনুপ্পাসো, পদাসত্তি চ অনুপ্পাসো চ, তেসং ৰসেন দ্ৰিধা হোতি. ‘‘কীদিসা তে’’তি আহ ‘‘সিযা’’তিআদি. পুব্বা পঠমাভিহিতা পদাসত্তি সমা যেন কেনচি ঠানমত্তাসংযোগাদিনা পদন্তরেন সুতি ৰণ্ণো যস্সা সা সিযা ভৰেয্য, পরো পচ্ছিমো অনুপ্পাসো তু ৰণ্ণস্স সরব্যঞ্জনলক্খণস্স আৰুত্তি পুনপ্পুনুচ্চারণং সিযাতি. এৰং কত্থচি বন্ধে সমানপদাসত্তি কত্থচি অনুপ্পাসো কত্থচি তদুভযং, দ্ৰযেন রহিতো ৰিরসো বন্ধো নস্সাদীযতে কৰীহি, তাদিসং মধুরত্তং দুৰিধং পটিপজ্জিতব্বং, সিলেসসমতান্ৰিতন্তুচ্চন্তমেৰ রমণীযং সিযাতি লক্খণং দস্সেত্ৰা ‘‘যথে’’তি লক্খিযমুভযত্থোদাহরতি ‘‘যদে’’চ্চাদিনা, ‘‘মুনিন্দি’’চ্চাদিনা চ.

১২৭. ইদানি মধুরগুণং দস্সেতি ‘‘মধুরি’’চ্চাদিনা. মধুরত্তং সৰনীযভাৰতো মনোহরত্তং মধুরগুণং, পদানং ৰাক্যাৰযৰসঙ্খাতানং স্যাদ্যন্তাদীনং উপরূপরিপদেহি সমানানং আসত্তি ঠানকরণাদিনা যেন কেনচি পকারেন অঞ্ঞমঞ্ঞং আসন্নতা, অনুপ্পাসো পুব্বুচ্চারিতৰণ্ণানং পুন পক্খিপনঞ্চাতি দ্ৰিন্নং ৰসা ৰিভাগেন দ্ৰিধা হোতি. তত্থ পুব্বা পদাসত্তি সমসুতি সিযা, পুব্বাপরৰণ্ণানং ঠানমত্তাকরণাদীহি আসন্নসুতিসঙ্খতৰণ্ণৰুত্তি হোতি, পরো অনুপ্পাসো পন ৰণ্ণাৰুত্তি সরব্যঞ্জনসভাৰানং পুব্বুচ্চারিতৰণ্ণানং পুনপ্পুনুচ্চারণং সিযাতি. যথাতি দ্ৰীসু উদাহরণমাদিসতি. এৰং কত্থচি বন্ধে পদাসত্তি কত্থচি অনুপ্পাসো কত্থচি তদুভযং, দ্ৰীহি ৰিনিমুত্তো পন বন্ধো ৰিঞ্ঞূহি অস্সাদনীযো ন হোতি. উপরি ৰক্খমানাহি সিলেসসমতাহি যুত্তং মধুরত্তং পন ৰিসেসতো অস্সাদনীযং হোতীতি. মধুরস্স বন্ধস্স ভাৰোতি চ, পদানং আসত্তীতি চ, অনু পচ্ছা পাসো পক্খেপোতি চ, পদাসত্তি চ অনুপ্পাসো চাতি চ, তেসং ৰসো ভেদোতি চ, সমা সুতি ৰণ্ণো যস্সাতি চ, ৰণ্ণস্স আৰুত্তীতি চ ৰিগ্গহো.

১২৮. যদা এসো’ভিসম্বোধিং,

সম্পত্তো মুনিপুঙ্গৰো;

তদা পভুতি ধম্মস্স,

লোকে জাতো মহুস্সৰো.

১২৮. এসো মুনিপুঙ্গৰো যদা যতো পভুতি অভিসম্বোধিং সব্বঞ্ঞুতঞ্ঞাণং সম্পত্তো সমধিগতো, তদা পভুতি ততো আরব্ভ ধম্মস্স চতুসতিপট্ঠানাদিভেদস্স সত্ততিংসবোধিপক্খিযসঙ্খাতস্স মহুস্সৰো মহন্তো অব্ভুদযো নিপ্পটিপক্খা পৰত্তি লোকে তিৰিধে জাতো অহোসীতি. ইহ ক্ৰচি দীঘতাকতং সদিসত্তং, ক্ৰচি ঠানকতং, ক্ৰচি সংযোগকতং, ক্ৰচি অঞ্ঞথা, তেনাহ ‘‘সিযা সমসুতি পুব্বা’’তি.

১২৮. ‘‘যদি’’চ্চাদি. এসো মুনিপুঙ্গৰো যদা অভিসম্বোধিং সব্বঞ্ঞুতং সম্পত্তো সসন্তানে উপ্পাদনৰসেন সম্পাপুণি, তদা পভুতি ততো পট্ঠায ধম্মস্স কাযানুপস্সনাসতিপট্ঠানাদিপভেদস্স সত্ততিংসবোধিপক্খিযধম্মস্স মহুস্সৰো মহাভিৰুদ্ধি লোকে কামাদিলোকত্তযে জাতোতি. ইহ ‘‘যদা এসো’’তি দীঘকালৰসেন আসন্নতা, ‘‘য এ’’তি ঠানৰসেন আসন্নতা, ‘‘অভিসম্বোধিং সম্পত্তো’’তি সংযোগৰসেন আসন্নতা, ‘‘ভি ধি’’ন্তি ধনিততো আসন্নতাতি ইচ্চাদিনা পদাসত্তি দট্ঠব্বা. অভিসম্বুজ্ঝতি এতাযাতি চ, পুমা চ সো গোচেতি চ, মুনীনং পুঙ্গৰোতি চ, মহন্তো চ সো উস্সৰো চাতি চ ৰিগ্গহো.

১২৯. মুনিন্দমন্দহাসা তে, কুন্দসন্দোহৰিব্ভমা;

দিসন্ত’মনুধাৰন্তি, হসন্তা চন্দকন্তিযো.

১২৯. কুন্দানং কুসুমানং সন্দোহো সমূহো, তস্স ৰিব্ভমো যেসং তে, মুনিন্দস্স মন্দহাসা মনুঞ্ঞা হসিতানি চন্দস্স কন্তিযো সোভাযো হসন্তা ৰিডম্বযন্তা দিসন্তমনুধাৰন্তি অনুৰিচরন্তি. ইচ্চত্র নকারসহিতস্স দকারস্স, তকারস্স চানুৰত্তনং.

‘‘ইন্দনীলদলদ্ৰন্দ-সুন্দরং সিরিমন্দিরং;

মুনিন্দনযনদ্ৰন্দং, ৰিন্দতি’ন্দীৰরজ্জুতিং’’.

ইচ্চপরমুদাহরণং.

১২৯. ‘‘মুনিন্দি’’চ্চাদি. কুন্দসন্দোহৰিব্ভমা সুপুপ্ফিতকুন্দকুসুমরাসিসদিসলীলাৰন্তা তে মুনিন্দমন্দহাসা বুদ্ধস্স মনুঞ্ঞা হসিতা চন্দকন্তিযো নিম্মলচন্দকিরণে হসন্তা নিন্দন্তা দিসন্তং তং তং দিসং, দিসাপরিযন্তং ৰা অনুধাৰন্তি ৰিধাৰন্তীতি. এত্থ নকারসহিতদকারস্স, নকারসহিততকারস্স চ আৰুত্তি দট্ঠব্বা. মন্দা চ তে হাসা চেতি চ, মুনিন্দস্স মন্দহাসাতি চ, কুন্দানং সন্দোহোতি চ, তস্স ৰিব্ভমো যেসন্তি চ, দিসাযেৰ দিসন্তং, দিসানং ৰা অন্তন্তি চ ৰিগ্গহো.

‘‘ইন্দনীলদলদ্ৰন্দ-সুন্দরং সিরিমন্দিরং;

মুনিন্দনযনদ্ৰন্দং, ৰিন্দতি’ন্দীৰরজ্জুতি’’ন্তি.

ইদম্পি নকারসহিতদকারৰণ্ণাৰুত্তিযা অপরমুদাহরণং.

তত্থ ইন্দনীলদলদ্ৰন্দসুন্দরং ইন্দনীলমণিসকলিকাযুগল়মিৰ মনোহরং সিরিমন্দিরং ততোযেৰ সোভায নিৰাসট্ঠানভূতং মুনিন্দনযনদ্ৰন্দং ইন্দীৰরজ্জুতিং নীলুপ্পলকন্তিং ৰিন্দতি অনুভোতি, ইন্দীৰরজ্জুতিসমানাতি অধিপ্পাযো.

১৩০. সব্বকোমলৰণ্ণেহি, না’নুপ্পাসো পসংসিযো;

যথা’যং মালতীমালা, লিনলোলালিমালিনী.

১৩০. যেহি কেহিচি আৰুত্তিতো অনুপ্পাসোতি চে? নেত্যাহ ‘‘সব্ব’’ইচ্চাদি. সব্বেহি কোমলেহি সুকুমারেহি ৰণ্ণেহি অক্খরেহি অনুপ্পাসো ন পসংসিযো সিলাঘনীযো ন হোতি সিলেসৰিরোধিত্তা. ‘‘যথে’’তি তং উদাহরতি. অযং মালতীমালা জাতিকুসুমদামং লিনানং ব্যাধিতানং লোলানং কুসুমরসারব্ভ লোলুপানং অলীনং ভমরানং মালা পন্তি সা অস্সা অত্থীতি লিনলোলালিমালিনী.

১৩০. ৰুত্তানুপ্পাসোপি সব্বকোমলৰণ্ণেহি ৰিরচিতো ন পসংসিযোতি দস্সেতুং ‘‘সব্বকোমলৰণ্ণেহী’’তিআদিমাহ. সব্বকোমলৰণ্ণেহি সব্বেহি সুকুমারক্খরেহি কতো অনুপ্পাসো ৰণ্ণাৰুত্তিলক্খণো ন পসংসিযো সিলেসালঙ্কারৰিরুদ্ধত্তা পসত্থো ন হোতি. ‘‘যথা’’তি তমুদাহরতি. অযং মালতীমালা এসা জাতিসুমনমালিকা লিনানং ব্যাৰটানং পতন্তানং লোলানং গন্ধলুদ্ধানং অলীনং ভমরানং মালিনী পন্তিযুত্তাতি. এত্থ লকারস্সেৰ পুনপ্পুনপ্পযোগেন কোমলৰণ্ণাৰুত্তি. মালতীনং মালাতি চ, লোলা চ তে অলযো চাতি চ, লিনা চ তে লোলালযো চাতি চ, তেসং মালাতি চ, সা অস্স অত্থীতি চ ৰিগ্গহো.

১৩১. মুদূহি ৰা কেৰলেহি,

কেৰলেহি ফুটেহি ৰা;

মিস্সেহি ৰা তিধা হোতি,

ৰণ্ণেহি সমতা যথা.

১৩১. সমতং সম্ভাৰেতি ‘‘মুদূহি’’চ্চাদিনা. কেৰলেহি কেৰলফুটাদিভাৰাপৰত্তেহি সকলেহি মুদূহি চতূসুপি পাদেসু সজাতিযেহি অসিথিলকোমলেহি ৰা ককারাদীহি ৰা সিথিলকোমলস্স সিলেসপটিপক্খত্তা কেৰলেহি ফুটেহি ৰা অধিমত্তসুতীহি ভকারাদীহি [রাগাদীহি (ক.)] ৰা অকিচ্ছৰচনীযে কিচ্ছৰচনীযস্স সুখুমালৰিপরিযযত্তা মিস্সেহি ৰা মজ্ঝিমসুতীহি মুদুভূতসংসট্ঠেহি ৰা ৰণ্ণেহি অক্খরেহি করণভূতেহি সমতা তিধা হোতি গজ্জে পজ্জে ৰা. ‘‘যথে’’তি তিৰিধমুদাহরতি.

১৩১. ইদানি সমতং ৰিভাৰেতুং ‘‘মুদূহি’’চ্চাদিমাহ. কেৰলেহি ফুটমিস্সেহি অঞ্ঞত্তা সকলেহি মুদূহি সিথিলকোমলেহি ৰণ্ণেহি ককারাদীহি ৰা কেৰলেহি ফুটেহি কেৰলকোমলৰণ্ণরহিতত্তা সকলেহি অকিচ্ছুচ্চারণীযেহি অধিমত্তসুতীহি ভকারাদীহি ৰণ্ণেহি ৰা মিস্সেহি যথাৰুত্তমুদুফুটসম্মিস্সেহি ৰণ্ণেহি ৰা করণভূতেহি সমতা গজ্জে ৰা পজ্জে ৰা তিধা হোতীতি. যদি সিথিলকোমলৰণ্ণেহি ৰিচরিতং সিলেসালঙ্কারস্স, কিচ্ছুচ্চারণীযেহি ফুটৰণ্ণেহি কতং সুখুমালালঙ্কারস্স চ ৰিরুজ্ঝতীতি. ‘‘যথা’’তি তিৰিধমুদাহরতি.

কেৰলমুদুসমতা

১৩২. কোকিলালাপসংৰাদী,

মুনিন্দালাপৰিব্ভমো;

হদযঙ্গমতং যাতি,

সতং দেতি চ নিব্বুতিং.

১৩২. ‘‘কোকিলে’’চ্চাদি. কোকিলানং করৰীকসকুণানং আলাপো কূজিতং, তং সংৰদতি পকাসতি সীলেনাতি কোকিলালাপসংৰাদী, তংসদিসোতি অত্থো, মুনিন্দস্স আলাপো ৰিসট্ঠাদিঅট্ঠঙ্গিকো সরো তস্স ৰিব্ভমো ৰিলাসো সতং সপ্পুরিসানং হদযঙ্গমতং মনোনুসারিতং মধুরভাৰং যাতি, নিব্বুতিং নিব্বানঞ্চ তেসং দেতি.

১৩২. ‘‘কোকিলি’’চ্চাদি. কোকিলানং করৰীকসকুণানং আলাপং নাদলীলং সংৰাদী পকাসনসীলো, তংসদিসোতি অধিপ্পাযো, মুনিন্দস্স সব্বঞ্ঞুনো আলাপস্স ৰিসট্ঠাদিঅট্ঠঙ্গিকনাদস্স ৰিব্ভমো ৰিলাসো সতং সপ্পুরিসানং হদযঙ্গমতং চিত্তারাধিতভাৰং যাতি চ, নিব্বুতিং সুতসম্বন্ধেন তেসংযেৰ সাধূনং নিব্বানং দেতি চ দেন্তোপি হোতীতি. এত্থ কোকিলালাপসদ্দেন নিস্সিতে নিস্সযৰোহারেন লীলা গহিতা.