১. দোসাৰবোধ পঠমপরিচ্ছেদ
রতনত্তযপ্পণামৰণ্ণনা
১. মুনিন্দৰদনম্ভোজ-গব্ভসম্ভৰসুন্দরী;
সরণং পাণিনং ৰাণী, ময্হং পীণযতং মনং.
১. অথাযং গন্থকারো গন্থারম্ভে পুব্বপযোগানুবন্ধসভাৰসিদ্ধিকৰিগুণোপেতানং যতিপোতানং তদুপাযন্তরৰিরতা কমন্তরাপেতপরক্কমসম্ভৰেনাধিগতব্যসনসতমুপলব্ভ দযাসঞ্জাতরসরসহদযতায তদুপাযভূতং বন্ধলক্খণং ৰিরচযিতুকামোভিমতসিদ্ধিনিমিত্তমত্তনোধিগতসদ্ধম্মদেৰতানুস্সরণং তাৰ দস্সেতুমাহ ‘‘মুনিন্দে’’চ্চাদি. ননু ‘‘বন্ধলক্খণং ৰিরচযিতুকামো’’তি ৰুত্তং, কিমেত্থ লক্খণকরণেন অদিট্ঠলক্খণাপি দিস্সন্তি বন্ধন্তাতি? সচ্চং, তথাপি তে ঘুণক্খরপ্পকাসা তব্বিদূনং পযোগানুসারিনো ৰা সিযুং, পুব্বে কতসত্থপরিচযা ৰা সিযুন্তি ৰিঞ্ঞেয্যং. ৰাণী ময্হং মনং পীণযতন্তি সম্বন্ধো. ৰাণীতি ৰা সরস্সত্যপরনামধেয্যা কাচি দেৰতা, সা সব্বাৰদাতা যথিচ্ছিতত্থসাধনপুণ্ডরীকগব্ভে নিসীদতীতি লোকৰাদো. ৰাণীতি পন পচ্চুহৰিরহেনাভিমতসিদ্ধিনিবন্ধনেকতাণো সম্মাসম্বুদ্ধভাসিতো সদ্ধম্মো, ততোযেৰাযং দেৰতা রুপ্পতে. তত্থ সরস্সতিযা যথা’সত্তা জাতায মনোসম্পীণনন্তি লোকো, সদ্ধম্মদেৰতায তু মনোপীণনং, তস্সা সব্বৰজ্জরহিতাযচ্চন্তনিম্মলায নিরন্তরত্থনেকতাণপ্পৰত্তিযা মনসো সম্পীণনং. তেন চ পস্সদ্ধি, তায পন সুখং, তেনাপি সমাধি, সমাধিসম্ভৰেন যথাভূতাৰবোধসম্ভৰতো ৰিচিত্তানেকসদ্দত্থৰিসেসা পটিভন্ত্যনাযাসেন, ততো চ যথিচ্ছিতসিদ্ধিনিপ্ফত্তীতি ৰঙ্কৰুত্তিযা তপ্পসাদমাসীসতি.
কিংৰিসিট্ঠোচ্চাহ ‘‘মুনিন্দে’’চ্চাদি. উভো লোকে মুনাতি জানাতীতি মুনি, ইন্দতি পরমিস্সরিযং পৰত্তেতি সব্বত্থাতি ইন্দো, মুনি চ সো ইন্দো চ, মুনীনং ইন্দোতি ৰা মুনিন্দো, সম্মাসম্বুদ্ধো. ততোযং তস্স নিমিত্তকসঞ্ঞা. ৰিজ্জমানেসুপি পরিযাযসদ্দেস্ৰঞ্ঞেসু কৰিকামিতস্সত্থস্সেকন্তৰাচকত্তেনো’ চিত্যসম্পোসকোযং মুনিন্দসদ্দো, তথা হি যো উভযলোকজাননেন মুনীনং পরমিস্সরিযপুগ্গলানম্পি পরমিস্সরিযং ৰত্তেতি, সো পরং পীণেতি হেতুভাৰেন’ত্রে’ত্যু’চিতমেৰ, তথা পদন্তরানম্পি ওচিত্যং পোসেতি. তথা হি তাদিসস্স ৰদনারৰিন্দোদরে সম্ভৰা সুন্দরী, ততোযেৰ পটিসরণং, তস্মা চ মনো পীণেতীতি. তস্স ৰদনং, তমিৰ মুনিন্দৰদনং, অম্ভোজং. তমেৰ ৰা লক্খিসংযোগিতাদিসধম্মেন’ম্ভোজং, পদুমং. তস্স গব্ভো. তত্থ সম্ভৰেন পৰত্তিযা, উপ্পত্তিযা ৰা সুন্দরী নিরৰজ্জা দেৰতা. ৰাচা পন দোসলেসেনাপ’সম্ফুট্ঠাৰ নিরৰজ্জা, তথা চ ৰক্খতি ‘‘গুণালঙ্কারসংযুত্তা’’ [সুবোধালঙ্কার ১৪ গাথা] ইচ্চাদি. ততোৰাযং সরণং পাণিনং সত্তানং পটিভানাদিগুণৰিসেসাৰহত্তমত্তেন পটিসরণভূতা দেৰতা. ৰাচা পন সব্বুপদ্দৰনিৰারণেন সব্বহিতসুখসম্পদাসম্পাদনেনচ্চন্তপটিসরণভূতা. সভাৰনপুংসকত্তা চেত্থ ন লিঙ্গপরিৰত্তনং. ময্হন্তি একৰচনেনত্তনো নিরভিমানত’মানেতি সজ্জনমাচারং. অভিন্নপদসিলেসো চাযং, সব্বত্থেৰাৰীকতসদ্দপ্পযোগতো. সিলেসো চাযং ৰঙ্কৰুত্তিযা সব্বত্থ সিরিং পোসেতি. তথা চ ৰক্খতি ‘‘ৰঙ্কৰুত্তীসু পোসেতি, সিলেসো তু সিরিং পর’’ন্তি [সুবোধালঙ্কার ১৭২ গাথা]. অযমেত্থ সঙ্খেপেন নযেন অত্থৰণ্ণনা. ৰিত্থারনযেন পন নানপ্পকারেনত্থো সংৰণ্ণেতুং সক্কা. তথা সতি গন্থগারৰোপি সিযাতি পকারোযমেৰব্ভুপগতো.
১. সুপরিসুদ্ধবুদ্ধিগোচরপরমৰিচিত্তগন্থকারকোযমাচরিয- সঙ্ঘরক্খিতমহাসামিপাদো সপিটকত্তযসব্বসত্থপারাৰতরণেন সঞ্জাতানপ্পকপীতিসুখমনুভৰং পটিপত্তিপটিৰেধসাসনদ্ৰযস্স পরিযত্তিমূলকত্তা যেন কেনচি পরিযাযেন তস্সা পরিযত্তিযা অত্থাৰবোধেন ‘‘অপ্পেৰ নাম সাধুজনং পরিতোসেয্য’’মিতি তদধিগমোপাযভূতমিদং পকরণমারভন্তো গন্থারম্ভে ইট্ঠদেৰতায পণামকরণং সতাচারানুরক্খণত্থং [সদাচারানুরক্খণত্থং (ক.)], ৰিসেসতো অভিমতগন্থস্সানন্তরাযেন পরিসমত্তিযা চ কারণমিতি ইট্ঠদেৰতানুস্সরণং, গন্থন্তরারম্ভপটিক্খেপকজনপটিবাহনপুব্বকানি অভিধানাভিধেয্যকরণপ্পকারপযোজনানি চ দস্সেন্তো ‘‘মুনিন্দৰদনম্ভোজ…পে… পরিস্সমো’’তি গাথত্তযমাহ. এত্থ পঠমগাথায ইট্ঠদেৰতাসঙ্খাতরতনত্তযপ্পণামো দস্সিতো, দুতিযগাথায আরম্ভপটিক্খেপকজনা নিসেধিতা, ততিযগাথায অভিধানাদিকং দস্সিতং. তথা হি লোকুত্তরধম্মনিস্সিতপরিযত্তিসঙ্খাতসব্বঞ্ঞুভারতিযা মনোসম্পীণনাসীসনাপদেসেন অত্তনো নিস্সেসধম্মরতনে পসাদো পকাসিতো. সো পন ধম্মপ্পসাদো তদৰিনাভাৰতো বুদ্ধসঙ্ঘেসুপি সিদ্ধোতি রতনত্তযৰিসযং পণামং ৰঙ্কৰুত্তিযা দস্সেতি. সো হি অত্থতো পণামক্রিযাভিনিপ্ফাদিকা কুসলচেতনা. এত্থ ফলং হেট্ঠা ৰুত্তমেৰ.
পুন সন্তেসু রামসম্মাদ্যলঙ্কারেসু পিট্ঠপিসনং ৰিয হোতীদং অলঙ্কারকরণন্তি ৰদন্তা ৰিরুদ্ধৰাদিনো রামসম্মাদীনমত্থিভাৰং উব্ভাৰেত্ৰা [অভ্যুপগমেত্ৰা (ক.)] তে সুদ্ধমাগধিকা ন ৰল়ঞ্জেন্তীতি ইমিনা পটিসিদ্ধা. নিরাকরণফলঞ্হি গন্থস্স নিদ্দোসভাৰোৰ. অপিচ সদ্দালঙ্কারঅত্থালঙ্কারদীপকেন অলঙ্কারসদ্দেন গন্থসরীরসঙ্খাতসঞ্ঞিনো সঞ্ঞাসঙ্খাতঅভিধানঞ্চ অলঙ্কারসদ্দস্স সদ্দালঙ্কারাদ্যভিধেয্যঞ্চ সুদ্ধমাগধিকত্তং ৰত্ৰা অলঙ্কারসদ্দস্স ৰিসেসনভূতঅনুরূপসদ্দোপাদানেন বুদ্ধৰচনস্স উপযোগত্তং মাগধিকৰোহারেন ভৰতীতি গম্যমানত্তা করণপ্পকারঞ্চ অলঙ্কারগন্থপ্পৰত্তিযা অত্থালঙ্কারাদিনিস্সিতত্তা ইমিনা অলঙ্কারসদ্দেনেৰ অলঙ্কারসঙ্খরণসঙ্খাতপ্পযোজনঞ্চ দস্সেতি.
সত্থপ্পযোজনানং সাধ্যসাধনলক্খণো সম্বন্ধো পন সম্বন্ধস্স নিস্সযভূতসত্থপ্পযোজনানং দস্সনেনেৰ তন্নিস্সিতত্তা সযম্পি ৰুত্তো হোতি. ৰুত্তং হি–
‘‘সত্থং পযোজনঞ্চেৰ, উভো সম্বন্ধনিস্সযা;
ৰুত্তা তংৰুত্তিযাযেৰ, ৰুত্তো তন্নিস্সিতোপি সো’’তি.
তস্সত্থো– সম্বন্ধনিস্সযা সম্বন্ধস্স আধারভূতা সত্থং, পযোজনঞ্চ উভো ৰুত্তা, তংৰুত্তিযাযেৰ তেসং উভিন্নং কথনেনেৰ তন্নিস্সিতো তে নিস্সায পৰত্তো সোপি সম্বন্ধো ৰুত্তো ভৰতীতি.
এত্থ অভিধানকথনং ৰোহারসুখত্থং, অভিধেয্যাদিকথনং পন তেহি যুত্তানংযেৰ গন্থানং সুবুদ্ধিপুব্বকাদীনং উপাদেয্যত্তঞ্চ তব্বিপরীতানং উম্মত্তকৰচনাদীনমিৰঅনুপাদেয্যত্তঞ্চ পকাসনত্থন্তি ৰেদিতব্বং. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘সম্বন্ধানুগুণোপাযং [সম্বন্ধ্যনুগুণোপাযং (ক.)], পুরিসত্থাভিধাযকং;
ৰীমংসাধিগতং [ৰীমংসাধিকতং (সী.)] ৰাক্য-মতোনধিগতং […নধিকতং (সী.)] পর’’ন্তি.
তস্সত্থো– সম্বন্ধানুগুণোপাযং সাধিযসাধনলক্খণসম্বন্ধস্স নিস্সযভূতৰাচ্চৰাচকানং সম্বন্ধিভূতানং অঞ্ঞমঞ্ঞানুরূপগুণপরিজাননে কারণভূতং পুরিসত্থাভিধাযকং চতুব্বিধধম্মঅত্থকামমোক্খসঙ্খাতানং পুরিসত্থানং ৰাচকভূতং ৰাক্যং ‘‘একাখ্যাতো পদচ্চযো, সিযা ৰাক্যং সকারকো’’তি [অভিধানপ্পদীপিকা ১০৬ গাথা] ৰুত্তলক্খণমজ্ঝপতিতৰাক্যসমুদাযোপেতং মহাৰাক্যসরূপসত্থং ৰীমংসাধিগতং ঞাণগতিলক্খণউপপরিক্খায অধিগতং অধিপ্পেতং, অতো পরং ৰুত্তলক্খণসত্থতো অঞ্ঞং অনধিগতং নাধিপ্পেতন্তি. ইদং পনেত্থ গাথানং নিক্খেপপ্পযোজনং.
লোকে পদুমগব্ভে ৰসন্তিযা সব্বঙ্গধৰলায যথিচ্ছিতত্থসাধিকায সরস্সতীনামিকায দেৰতায ‘‘ৰাণী’’তি ৰোহারতো ইমিনা অত্থেন যোজেত্ৰা অভিন্নপদসিলেসালঙ্কারৰসেন ৰুত্তত্তা পদত্থো এৰং ৰেদিতব্বো – মুনিন্দস্স সোভাসুগন্ধাদিগুণযোগতো মুখসদিসস্স, নো চে মুখসঙ্খাতঅম্ভোজস্স গব্ভে উদরে সম্ভৰেন পৰত্তিযা উপ্পত্তিযা ৰা সুন্দরী নিদ্দোসা, সোভনা ৰা পাণিনং সরণং অতোযেৰ অহিতাপনযনহিতাৰহত্থেন সব্বসত্তানং পটিস্সরণভূতা ৰাণী যথাৰুত্তগুণোপেতা সরস্সতীদেৰতা, নো চে সব্বঞ্ঞুভারতীতি ৰুত্তসদ্ধম্মরতনং ময্হং মনং গন্থৰিরচনে ব্যাৰটস্স মে চিত্তং পীণযতং অভিমতত্থসম্পাদনেন পীণযতূতি.
উভযলোকজাননতো মুনি চ সো ইন্দভাৰপৰত্তনতো ইন্দো চেতি কম্মধারযেন ৰা, অগারিযমুনিঅনগারিযমুনিসেখমুনিঅসেখমুনীনং চতুন্নং পঞ্চমো হুত্ৰা ইন্দোতি ছট্ঠীতপ্পুরিসেন ৰা মুনিন্দো. দেৰতাপক্খে ৰদনমিৰ ৰদনন্তি অম্ভোজে, সদ্ধম্মপক্খে অম্ভোজমিৰ অম্ভোজন্তি ৰদনে চ উপচারেন গহিতে কম্মধারযো. মুনিন্দস্স ৰদনম্ভোজমিতি চ, তস্স গব্ভোতি চ, তস্মিং সম্ভৰোতি চ, তেন সুন্দরীতি চ ৰাক্যং. ৰাণিযা ৰিসেসনত্তেপি একন্তনপুংসকত্তা সরণসদ্দস্স ন লিঙ্গপরিৰত্তনভাৰো. পাণিনন্তি রস্সত্তং, দীঘস্স ব্যভিচারত্তা. ময্হন্তি একৰচনেন অত্তনো সাধুগুণোদযকারণং নিরতিমানতং দীপেতি. সন্তেসুপি অঞ্ঞেসু জিনপরিযাযেসু মুনিন্দসদ্দো ইট্ঠমনোসম্পীণনঅম্ভোজতুল্যতাসুন্দরিত্তসরণত্তসঙ্খাতানং অত্থন্তরানং ওচিত্যং পোসেতীতি পযুত্তো. তথা হি তাদিসস্স মুখং অম্ভোজতুল্যং, তস্মিং মুখোদরে সম্ভৰা সুন্দরী, ততোযেৰ পাণিনং সরণং. তস্মাযেৰ মনোসম্পীণনে পটুত্তং সুব্যত্তমিতি ওচিত্যং হোতি. লোকে পত্থটমিদমোচিত্যমাদরণীযং হোতি. তস্মিঞ্হি উত্তমকৰযোযেৰ উপদেসকাতি. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘ওচিত্যং নাম ৰিঞ্ঞেয্যং, লোকে ৰিখ্যাতমাদরা;
তত্থোপদেসপ্পভৰা, সুজনা কৰিপুঙ্গৰা’’তি [সুবোধালঙ্কার ১০৪ গাথা].
নিমিত্তৰণ্ণনা
২. রামসম্মাদ্যলঙ্কারা, সন্তি সন্তো পুরাতনা;
তথাপি তু ৰল়ঞ্জেন্তি, সুদ্ধমাগধিকা ন তে.
২. অথেৰমভিগতামিতসিদ্ধিসম্পদাপাদনেকচতুরপরমিট্ঠদেৰতা- ভাৰরূপিতসদ্ধম্মরতনস্সো’ পদস্সিতনিপচ্চকারেন ইট্ঠদেৰতাপূজং দস্সেত্ৰা ‘‘ননু বন্ধলক্খণমত্থিযেৰ পুব্বকং, তস্মা কিমনেন পিট্ঠপিসনেনে’’তি লক্খণন্তরারম্ভপটিক্খেপকজনপটিবাহনপুব্বকমভিধেয্যপ্পযোজন- সম্বন্ধে দস্সেতুমাহ ‘‘রামসম্মে’’চ্চাদি. রামসম্মাদীনং রামসম্মপভুতীনং পুব্বাচরিযানং, রামসম্মাদযো ৰা তংসম্বন্ধতো. ভৰতি হি তংসম্বন্ধতো তব্বোহারো যথা কিঞ্চিপি ৰেজ্জসত্থং ‘‘বিম্বিসারো’’তি. অলঙ্কারা ভূসাৰিসেসা, বন্ধালঙ্কারপটিপাদকত্থেন অলঙ্কারখ্যা গন্থৰিসেসা ৰা. সন্তো সোভনা. দ্ৰেপি পুরা পুব্বকালে ভৰা পুরাতনা, পোরাণিকা. উভোপি সন্তি. যজ্জপি সংৰিজ্জন্তি. তথাপি তূতি নিপাতসমুদাযোযং ৰিসেসাভিধানারম্ভে. এৰং সন্তেপীতি অত্থো. সুদ্ধমাগধিকাতি মগধেসু ভৰা, তত্থ ৰিদিতা ৰা মগধা, সদ্দা. তে এতেসং সন্তি, তেসু ৰা নিযুত্তাতি মাগধিকা. সুদ্ধা চ সক্কটাদিভাসিতকালুসিযাভাৰেন ৰিসুদ্ধা, অসম্মিস্সা ৰা অপরিচিতত্তা তে মাগধিকা চাতি সুদ্ধমাগধিকা, যতিপোতা. তে যথাৰুত্তে অলঙ্কারে আভরণৰিসেসে ন ৰল়ঞ্জেন্তি, পসাধনৰিসেসে নানুভৰন্তি. গন্থৰিসেসে পন উগ্গহণধারণাদিৰসেন অত্তনো সুদ্ধমাগধিকত্তা, রামসম্মাদীনঞ্চ সক্কটাদিভাৰতোতি অযমেত্থ সদ্দত্থো. ভাৰত্থলেসোপেত্থ পরিপূরতি, তথাৰিধপতীতিযোগতো. সুদ্ধমাগধিকা অত্তনো পরিসুদ্ধভাৰেন পুব্বে সোভনাপি তে অলঙ্কারা ইদানি মলগ্গহিতভাৰপ্পত্তা ‘‘কিং তেহি মলগ্গহিতেহি অম্হাদিসানং সুদ্ধসত্তান’’ন্তি ন ৰল়ঞ্জেন্তীতি.
‘‘পতীযমানং পন কিঞ্চি ৰত্থু,
অত্থেৰ ৰাণীসু মহাকৰীনং;
যং তং পসিদ্ধাৰযৰাতিরিত্ত-
মাভাতি লাৰণ্যমিৰঙ্গনাসূ’’তি.
হি ৰুত্তং.
২. সন্তো ৰিঞ্ঞূহি পসত্থত্তা সোভনা পুরাতনা পুব্বকালসম্ভূতা রামসম্মাদ্যলঙ্কারা রামসম্মাদীহি আচরিযেহি ৰিরচিতত্তা, তেসং তংসম্বন্ধতো তব্বোহারসদিসনামত্তা ৰা রামসম্মাদযো নাম অলঙ্কারা কিস্মিঞ্চি ৰেজ্জসত্থে ‘‘বিম্বিসারো’’তি ৰোহারো ৰিয. অলঙ্কারা ভূসাৰিসেসা, অলঙ্কারত্তপটিপাদনতো অলঙ্কারনামিকা গন্থৰিসেসা ৰা সন্তি কিঞ্চাপি ৰিজ্জন্তি, তথাপি তু এৰং সন্তেপি সুদ্ধমাগধিকা সক্কটপাকতাদীসু অঞ্ঞভাসাসু পরিচযাভাৰতো কেৰলমাগধিকা তে রামসম্মাদিকে অলঙ্কারে ন ৰল়ঞ্জেন্তি পসাধনৰসেন, উগ্গহণধারণাদিৰসেন ন সেৰন্তি. মগধেসু ভৰা, তেসু ৰা ৰিদিতা মগধা, সদ্দা. তে এতেসং অত্থি, তেসু নিযুত্তাতি ৰা মাগধিকা. সুদ্ধসদ্দো মগধৰিসেসনো, মাগধিকৰিসেসনো ৰা হোতি. সদ্দানং তাদিসপতীতিৰিসেসযোগতো ভাৰত্থলেসোপি ইধ দিপ্পতি. তথা হি সুদ্ধমাগধিকা অত্তনো সুদ্ধত্তা তেসং ৰিন্যাসেন সোভনত্তে সতিপি ভাসায পুরাতনত্তা অপরিসুদ্ধোতি অৰমঞ্ঞমানা ন ৰল়ঞ্জেন্তীতি. ৰত্তিচ্ছিতস্সত্থস্স উপত্থম্ভকভূতো ভাৰত্থলেসোপি মহাকৰীনং ৰচনেসুযেৰ লব্ভতীতি দট্ঠব্বো. ৰুত্তং হি–
‘‘পতীযমানং পন কিঞ্চি ৰত্থু,
অত্থেৰ ৰাণীসু মহাকৰীনং;
যং তং পসিদ্ধাৰযৰাতিরিত্ত-
মাভাতি লাৰণ্যমিৰঙ্গনাসূ’’তি.
তস্সত্থো – মহাকৰীনং পূজিতকৰীনং ৰাণীসু ৰচনৰিসেসেসু পতীযমানং গম্মমানং যং কিঞ্চি ৰত্থু যো কোচি অত্থলেসো অত্থেৰ অত্থি এৰ, তং ৰত্থু অঙ্গনাসু ৰনিতাসু পসিদ্ধাৰযৰাতিরিত্তং হত্থপাদাদিপাকটসরীরাৰযৰতো অধিকং লাৰণ্যমিৰ মনোগোচরীভূতসুন্দরত্তং ৰিয পসিদ্ধাৰযৰাতিরিত্তং পকাসসদ্দাৰযৰতো অধিকং হুত্ৰা আভাতি দিপ্পতীতি.
অভিধানাদিৰণ্ণনা
৩. তেনাপি নাম তোসেয্য-মেতে’লঙ্কারৰজ্জিতে;
অনুরূপেনা’লঙ্কারে-নে’সমেসো পরিস্সমো.
৩. তেনেচ্চাদি. যেন তে অলঙ্কারে ন ৰল়ঞ্জেন্তি, তেন কারণেন অলঙ্কারৰজ্জিতে আভরণেহি, গন্থৰিসেসেহি ৰা রহিতে, অলঙ্কারা ৰা যথাৰুত্তৰজ্জিতা যেহি তে, এতে যতিপোতে এসং যতিপোতানং অনুরূপেন ইদানি ৰিরচিযমানত্তাভিনৰভাৰতো, দসবলৰদনকমলমজ্ঝৰাসিতভাসিতৰিরচিতভাৰতো চ অনুচ্ছৰিকেন অলঙ্কারেন আভরণেন, অলঙ্কারসত্থেন ৰা তোসেয্যং অপিনাম যথিচ্ছিতপসাধনৰসেন, সৰনধারণাদিৰসেন ৰা ৰল়ঞ্জনেন সন্তুট্ঠে করেয্যং অপ্পেৰ নাম যন্নূনাতি এসো পরিস্সমো অযং অম্হাকং তাদিসসন্তুট্ঠিজনকালঙ্কারপকরণপ্পযোগো.
অলঙ্করোন্তি অত্তভাৰমনেনাতি অলঙ্কারো, আভরণং হারকেযূরাদি. অলঙ্করোন্তি বন্ধসরীরমনেনাতি অলঙ্কারোতিমিনা পন অলঙ্কারসদ্দেন পসাদাদযো সদ্দালঙ্কারা, সভাৰৰুত্যাদযো চ অত্থালঙ্কারা নানপ্পকারা সঙ্গহিতা, যেহি সদ্দত্থসঙ্খাতং বন্ধসরীরং সোভতে, যথা হি পুরিসসরীরে হারকেযূরাদ্যলঙ্কারো ন্যস্যতে, যেন সোভতে, তথা বন্ধসরীরেপি সদ্দালঙ্কারা, অত্থালঙ্কারা চ নিক্খিপীযন্তি, যতো সোভতে. তেনেৰ ৰক্খতি ‘‘তং তু পাপেন্তুলঙ্কারা, ৰিন্দনীযতরত্তন’’ন্তি [সুবোধালঙ্কার ৯ গাথা] চ, ‘‘অত্থালঙ্কারসহিতে’’চ্চাদিকঞ্চ [সুবোধালঙ্কার ১৬৪ গাথা].
অলঙ্কারৰিধানভাৰেন তু বন্ধসরীরম্পি তদত্থিযা অলঙ্কারো, তথা তপ্পটিপাদকং সুবোধালঙ্কারনামধেয্যসত্থং অলঙ্কতপটিপাদকত্তেন মঙ্গলসুত্তন্তি ৰিয. ৰক্খতি হি ‘‘গন্থোপি কৰিৰাচান-মলঙ্কারপ্পকাসকো’’ [সুবোধালঙ্কার ১২ গাথা] চ্চাদি. অত্র উচ্চতে –
‘‘মুখ্যোলঙ্কারসদ্দোযং, সদ্দত্থালঙ্কতিস্সিতো;
সামত্থিযা ত্ৰধিট্ঠানে, তথা সত্থেপি তব্বতী’’তি.
অনেনস্সাভিধেয্যাদীনি ৰুচ্চন্তি. অভিধীযতে ইতি অভিধেয্যং, সমুদিতেন সত্থেন ৰচনীযত্থো. সো চ সরীরালঙ্কারৰিভাগকপ্পনায তেসং পটিপাদনং. সুবোধালঙ্কারেন হি তে পটিপাদীযন্তি. যেন চ যো পটিপাদীযতি, তস্সাযমত্থো ভৰতীতি অভিধেয্যসত্থোপি. দস্সিতমেৰ তু সরীরালঙ্কারসঙ্খরণং পযোজনং, তং নিস্সায সুবোধালঙ্কারপ্পৰত্তিতো. যস্স হি যমুদ্দিস্স পৰত্তি হোতি, তং তস্স পযোজনং, তং পন কৰিত্তকিত্তিপসিদ্ধাদিলক্খণং, পরম্পরায তদত্থতায সুবোধালঙ্কারসঙ্খরণস্স. সত্থপযোজনানং, সাধিযসাধনলক্খণো সম্বন্ধো তু নিস্সযপদস্সিনা দস্সিতোযেৰ. যথাহ –
‘‘সত্থং পযোজনঞ্চেৰ, উভো সম্বন্ধনিস্সযা;
ৰুত্তাতংৰুত্তিযাযেৰ, ৰুত্তো তন্নিস্সিতোপি সো’’তি.
অভিধেয্যাদিকথনঞ্চ তংসমঙ্গিস্সেৰ চ ৰীমংসাৰিসেসসমঙ্গীনমুপাদীযমানত্তা, অঞ্ঞাদিসস্স পন উম্মত্তকৰচনাদিনো ৰিয হেয্যত্তা. ৰুত্তঞ্হেতং –
‘‘সম্বন্ধানুগুণোপাযং, পুরিসত্থাভিধাযকং;
ৰীমংসাধিগতং ৰাক্য-মতোনধিগতং পর’’ন্তি.
ৰাক্যন্তি চেত্থ ৰাক্যলক্খণোপেতমন্তরৰাক্যসন্নিচযং মহাৰাক্যসরূপং সত্থমেৰাধিপ্পেতং.
৩. যেন তে তে অলঙ্কারেন ৰল়ঞ্জেন্তি, তেন কারণেন অলঙ্কারৰজ্জিতে আভরণৰিসেসেহি, গন্থৰিসেসেহি ৰা ৰজ্জিতে, তে ৰিরহিতে যেহি এতে সুদ্ধমাগধিকে এসং সুদ্ধমাগধিকানং অনুরূপেন অভিনৰভাৰতো মাগধিকসরূপং অনুগতরূপেন, দসবলভাসিতৰিরচিতত্তা ৰা অনুকূলেন অলঙ্কারেন আভরণৰিসেসেন, গন্থৰিসেসেন ৰা তোসেয্যং অলঙ্কারৰল়ঞ্জাপনেন, গন্থৰিসেসে [গন্থৰিসযে (ক.)] উগ্গহণধারণাদিকারাপনেন ৰা সন্তুট্ঠে করেয্যং অপিনাম যংনূন সুন্দরমিতি, এসো পরিস্সমো অযং মম অলঙ্কারপকরণপ্পযোগো. অপিনামাতি এত্থ ইতিসদ্দো গম্যমানো.
অলঙ্কারেহি ৰজ্জিতা, অলঙ্কারা ৰজ্জিতা যেহি ৰাতি চ. রূপস্স অনু অনুরূপং, রূপং অনুগতং অনুরূপং ৰা, তেন অনুরূপেন. অলঙ্করোন্তি অত্তভাৰমনেনেতি অলঙ্কারো, হারকেযূরাদি আভরণপক্খে, গন্থপক্খে তু অলঙ্করোন্তি বন্ধসরীরমনেনেতি অলঙ্কারো. ইমিনা মুখ্যভাৰেন পসাদাদিসদ্দালঙ্কারা চ সভাৰৰুত্যাদিঅত্থালঙ্কারা চ পৰুচ্চন্তি. অমুখ্যতো পন ইমেসং দ্ৰিন্নং অলঙ্কারানমধিট্ঠানভূতবন্ধসরীরম্পি, তথা মঙ্গলসুত্তরতনসুত্তাদিৰোহারো ৰিয অলঙ্কারপকাসকং ‘‘সম্মা বুজ্ঝন্তি দ্ৰিপ্পকারা অলঙ্কারা অনেনে’’তি ইমিনা অত্থেন লদ্ধসুবোধালঙ্কারৰরনামধেয্যসত্থম্পি ৰুচ্চতি. ৰুত্তমিদমেৰ –
‘‘মুখ্যোলঙ্কারসদ্দোযং, সদ্দত্থালঙ্কতিস্সিতো;
সামত্থিযা ত্ৰধিট্ঠানে, তথা সত্থেপি তব্বতী’’তি.
এত্থ সামত্থিযং নাম তদাধারতপ্পটিপাদকত্তৰোহারতো তদাধেয্যতপ্পটিপাদনীযং ন ভৰতি চে, অঞ্ঞং কিং ভৰতীতি অঞ্ঞথানুপপত্তিলক্খণমেৰাতি.
৪. যেসং ন সঞ্চিতা পঞ্ঞা-নেকসত্থন্তরোচিতা;
সম্মোহব্ভাহতাৰে’তে, নাৰবুজ্ঝন্তি কিঞ্চিপি.
৫. কিং তেহি পাদসুস্সূসা, যেসং নত্থি গুরূনী’হ [গরূনিহ (ক.)];
যে তপ্পাদরজোকিণ্ণা, তে’ৰ সাধূৰিৰেকিনো.
৪-৫. এৰং লক্খণারম্ভপটিক্খেপকজনপটিবাহনপুব্বকমভিধেয্যাদিকং দস্সেত্ৰা ইদানি সত্থতোৰ সব্বত্থ গুণদোসৰিৰেচনং. অতোযেৰ ৰুচ্চতি –
‘‘সব্বত্থ সত্থতোযেৰ, গুণদোসৰিৰেচনং;
যং করোতি ৰিনা সত্থং, সাহসং কিমতোধিক’’ন্তি.
তস্মা গুণদোসৰিভাগৰিচারণং নাম তব্বিদূনংযেৰ, নাসত্থঞ্ঞূনং পুরিসপসূনং. তথা চাহ –
‘‘গুণদোসমসত্থঞ্ঞূ, জনো ৰিভজতে কথং;
অধিকারো কিমন্ধস্স, রূপভেদোপলদ্ধিয’’ন্তি [কাব্যাদাস ১.৮].
যেনেৰং, তেনেত্থ গুণদোসদস্সনে পসন্নানেকসত্থচক্খুযেৰাধিগতো, নঞ্ঞো তব্বিপরীতোত্যন্ৰযব্যতিরেকৰসেন দস্সেন্তো ‘‘যেস’’ন্তিআদিগাথাদ্ৰযমাহ. তত্থ যেসন্তি অনিযমুদ্দেসো, যেহীতি অত্থো. যেহি ন সঞ্চিতা ন রাসিকতা, নানাসন্তানৰুত্তিনীপি একত্তনযেন একস্মিং সন্তানে ন ৰাসিতা নপরিভাৰিতাতি ৰুত্তং হোতি. কা সা? পঞ্ঞা হেয্যোপাদেয্যৰিৰেকরূপা. কীদিসীতি আহ ‘‘অনেকসত্থন্তরোচিতা’’তি. অনেকস্মিং তিপিটকতক্কব্যাকরণালঙ্কারসত্থাদিকে সত্থন্তরে উচিতা সৰনধারণাদিৰসেন পরিচিতা সাযং পঞ্ঞা যেসং ন সঞ্চিতাতি পকতং. এতেতি যথাউদ্দিট্ঠানং নিযমৰচনং. সম্মোহব্ভাহতাতি যথাৰুত্তাযাতিসযৰতিযা পঞ্ঞাযাভাৰতো বলপ্পত্তেন মোহেন অব্ভাহতা ৰিসেসেন পহতা, এৰসদ্দিতা হোন্তীতি অধিপ্পাযো. যতো এৰং, তস্মাপি কিঞ্চিপি হেয্যোপাদেয্যরূপং যং কিঞ্চিদেৰ অট্ঠানানিযোজকতাদিসগুরুপাদসুস্সূসানিস্সযপটিলদ্ধৰিৰেকপঞ্ঞাতি- সযালাভেন নাৰবুজ্ঝন্তি, ন জানন্তীত্যত্থো. যতো আলসিযাদিদোসলেসপরিগ্গহোপি সততাচরিযসেৰনৰসেন সিরোৰিকিণ্ণতাদিসগুরুপাদপঙ্কজম্বুজপরাযনো চিরেনপি কালেন নানাৰিধসত্থন্তরকতপরিচযবলেন পপ্পোতি তাদিসং পঞ্ঞাৰেযত্তিযং. তেনেৰাহ ভগৰা –
‘‘নিহীযতি পুরিসো নিহীনসেৰী,
ন চ হাযেথ কদাচি তুল্যসেৰী;
সেট্ঠমুপনমং উদেতি খিপ্পং,
তস্মা’ত্তনো উত্তরিতরং ভজেথা’’তি [অ. নি. ৩.২৬].
ততো এতাদিসো পঞ্ঞৰাযেৰেত্থ গুণদোসৰিভাগৰিৰেচনে অধিকারী, নঞ্ঞো তব্বিপরীতো পুরিসপসূতি অযমেত্থাধিপ্পাযো. রুল়্হো অত্থৰিসেসো. তেনাহ ‘‘কিং তেহি পাদসুস্সূসা, যেসং নত্থি গুরূনিহা’’তি. ইহাতি ইমস্মিং লোকে যেসং জনানং গুরূনং কাতব্বা পাদসুস্সূসা পাদপরিচরিযা নত্থি, তেহি জনেহি যথাৰুত্তনযেন পঞ্ঞাৰেযত্তিযরসানভিঞ্ঞেহি কিং পযোজনং, লেসমত্তম্পি নত্থি, অনধিগতাযেৰেত্থ এতেতি অধিপ্পাযো. ইদানি ব্যতিরেকমুখেন আহ ‘‘যে’’তিআদি. যে পুব্বে কতপুঞ্ঞতাদিসম্পত্তিসম্পন্না তপ্পাদরজেহি তেসং গুরূনং পাদধূলীহি ওকিণ্ণা ওনদ্ধা গৰচ্ছিতা, তেৰ সাধূ যথাৰুত্তনযেন পঞ্ঞাৰেযত্তিযেন অভিঞ্ঞাতা সজ্জনা এৰ ৰিৰেকিনো হেয্যোপাদেয্যগুণদোসৰিভাগনিযমনপঞ্ঞাসম্পত্তিসমঙ্গিনো হোন্তি, তেযেৰেত্থ গুণদোসৰিৰেচনে অধিগতাতি অধিপ্পাযো. সা চাযং গুরুপাদসুস্সূসা ৰিসিট্ঠাদরেন করণীযাতি ৰঙ্কৰুত্তিযা তদভ্যাসে সাধুজনে নিযোজেতি.
৪-৫. যে সকলসত্থপরিচিতঞ্ঞাণপাটৰা যদি দোসমারোপযন্তি, তেসং তদ্দোসনিরাকরণং ৰিনা পদেসাৰবোধনমত্তেন পণ্ডিতমানীনং ৰচনস্সাগুরুকরণং ৰঙ্কৰুত্তিযা দস্সেন্তো চ তংদ্ৰারেনেৰ অত্তনো অনঞ্ঞসাধারণগুরুগারৰতং সাধুজনেহি পরমাদরেন সম্পাদেতব্বমিতি দস্সেতুং ‘‘যেসং…পে… কিনো’’তি গাথাদ্ৰযমাহ. অনেকসত্থানং তিপিটকতক্কব্যাকরণাদীনং অনেকেসং গন্থানং অন্তরে তত্ৰত্থসঙ্খাতঅব্ভন্তরে উচিতা সৰনউগ্গহণধারণাদিৰসেন পরিচিতা পঞ্ঞা সুতমযা পঞ্ঞা যেসং যেহি ন সঞ্চিতা, দ্ৰিন্নমেকক্খণে পৰত্তিযাভাৰেপি উপচিতসমূহভাৰতো, পুব্বকালিকপঞ্ঞায অপরকালিকপঞ্ঞায অনন্তরআসেৰনাদিপচ্চযলাভতো অৰত্থবাহুল্লপৰত্তিতো ৰা সঞ্চিতব্বাপি ন রাসিকতা. এতে ঈদিসপঞ্ঞাপাটৰরহিতা ইমে সম্মোহব্ভাহতা পঞ্ঞাপাটৰাভাৰতো বলপ্পত্তেন মোহেন ৰিসেসেন পহতা এৰ কিঞ্চিপি হেয্যোপাদেয্যং নাৰবুজ্ঝন্তি. ন একে অনেকেতি চ, তে চ তে সত্থা চেতি চ, তেসমন্তরমিতি চ, তস্মিং উচিতাতি চ সম্মোহেন অব্ভাহতাতি চ ৰিগ্গহো. তেন ৰুত্তং–
‘‘গুণদোসমসত্থঞ্ঞূ, জনো ৰিভজতে কথং;
অধিকারো কিমন্ধস্স, রূপভেদোপলদ্ধিয’’ন্তি [কাব্যাদাস ১.৮].
তস্সত্থো – অসত্থঞ্ঞূ জনো গুণদোসং কথং ৰিভজতে. তথা হি রূপভেদোপলদ্ধিযং নীলপীতাদিরূপৰিসেসাৰবোধনে অন্ধস্স অধিকারো অভিমুখকরণং কিং হোতি, ন ভৰত্যেৰ, তস্মা অনেকসত্থন্তরগতসুপ্পসন্নপঞ্ঞাচক্খুনা এৰ গুণদোসৰিৰেচনং ভৰতি, তদভাৰে ন ভৰত্যেৰ. ইদমেৰ ৰুচ্চতে–
‘‘সব্বত্থ সত্থতোযেৰ, গুণদোসৰিৰেচনং;
যং করোতি ৰিনা সত্থং, সাহসং কিমতোধিক’’ন্তি.
তস্সত্থো – সব্বত্থ গুণদোসৰিৰেচনং সত্থতোযেৰ হোতি, সত্থং ৰিনা সত্থোচিততাদিসপঞ্ঞং ৰিনা যং করোতি গুণাগুণৰিভাগং করোতি, যং করণং অত্থি, অতোধিকং সাহসং কিং আসুং কিরিযা অনুপপরিক্খনকিরিযা নত্থেৰ.
ইহ ইমস্মিং লোকে যেসং অকতপুঞ্ঞানং জনানং গুরূনং
‘‘পিযো গরু ভাৰনীযো,
ৰত্তা চ ৰচনক্খমো;
গম্ভীরঞ্চ কথং কত্তা,
নো চা’ট্ঠানে নিযোজকো’’তি [অ. নি. ৭.৩৭].
নিদ্দিট্ঠগুণোপেতানং আচরিযানং কাতব্বা পাদসুস্সূসা পাদপরিচরিযা নত্থি, তেহি কিং পযোজনং. যে কতপুঞ্ঞা জনা তপ্পাদরজোকিণ্ণা তেসং গুরূনং পাদরজেহি গৰচ্ছিতা, তেৰ সাধূ জনা এৰ ৰিৰেকিনো কল্যাণমিত্তগুরুপাসনাহি অধিগতৰিসিট্ঠৰিৰেকবুদ্ধিনো ভৰন্তি, তে এৰ ৰিৰেকং জানন্তীতি ভাৰো. সোতুমিচ্ছা সুস্সূসা, তং নিস্সায কত্তব্বপাদপরিচরিযাপি তদত্থিযা সুস্সূসা নাম হোতি. পাদেসু সুস্সূসাতি চ, তেসং পাদাতি চ, তেসু রজানীতি চ, তেহি ওকিণ্ণাতি চ ৰিগ্গহো. সিস্সানং সকলাভিবুদ্ধিযা গুরুপটিবদ্ধত্তা অত্তনো গুণতো অধিকতরাযেৰ সেৰিতব্বা. ৰুত্তঞ্হি ভগৰতা –
‘‘নিহীযতি পুরিসো নিহীনসেৰী,
ন চ হাযেথ কদাচি তুল্যসেৰী;
সেট্ঠমুপনমং উদেতি খিপ্পং,
তস্মা’ত্তনো উত্তরিতরং ভজেথা’’তি [অ. নি. ৩.২৬].
৬. কব্বনাটকনিক্খিত্ত-নেত্তচিত্তা কৰিজ্জনা;
যংকিঞ্চি রচযন্তে’তং, ন ৰিম্হযকরং পরং.
৭. তেযে’ৰ পটিভাৰন্তো, সো’ৰ বন্ধো সৰিম্হযো;
যেন তোসেন্তি ৰিঞ্ঞূযে, তত্থাপ্য’ৰিহিতাদরা.
৬-৭. এৰমেত্থান্ৰযব্যতিরেকৰসেনাধিগতে দস্সেত্ৰা ইদানি ‘‘কিং অম্হাকং কব্বনাটকপরিচযাভাৰেরচনাৰিসেসাভিযোগোপজনিতপরিস্সমেনা’’তি ওলীনৰুত্তিনো সোতুজনে সমুস্সাহেতি ‘‘কব্বনাটকা’’তিআদিনা. কৰিপ্পযোগসঙ্খাতো বন্ধোৰ কৰিনো ইদন্তি কব্বং. মুত্তকাদিৰাক্যস্ৰমুত্তিকাদ্যৰযৰসভাৰা অন্তরৰাক্যসমুদাযসম্পন্নং ৰুত্তজাতিভেদভিন্নং পজ্জমযং গজ্জমযং পজ্জগজ্জমযং চম্পূনামকঞ্চ, মহাৰাক্যরূপং মহাকব্বঞ্চ, তং পন মহাকব্বং সগ্গেহি সগ্গনামকেহি পরিচ্ছেদৰিসেসেহি বন্ধ্যতে করীযতীতি সগ্গবন্ধোতি পৰুচ্চতি. তস্স তু লক্খণং ‘‘সগ্গবন্ধস্স মুখং ইট্ঠাসীসনং সিযা পণামো ৰা বন্ধসম্বন্ধিনো কস্সচি অত্থস্স নিদ্দেসো ৰা’’তিআদিনা অনেকধা ৰণ্ণেন্তি. তং যথা?
‘‘সগ্গবন্ধো মহাকব্ব-মুচ্চতে ত্ৰস্স লক্খণং;
পণামো ৰত্থুনিদ্দেসো, আসীসাপি চ তম্মুখং.
ইতিহাসকথুব্ভূতং, সন্তসন্নিস্সযম্পি ৰা;
চতুৰগ্গফলাযত্তং, চতুরোদাত্তনাযকং.
পুরণ্ণৰুতুসেলিন্দু-সৰিতূদযৰণ্ণনং;
উয্যানসলিলক্কীল়া, মধুপানরতুস্সৰং.
ৰিপ্পলম্ভৰিৰাহেহি, কুমারোদযৰড্ঢিহি;
মন্তদূতপ্পযানাজি-নাযকাভ্যূদযেহিপি.
অলঙ্কতমসংখিত্ত-রসভাৰনিরন্তরং;
নাতিৰিত্থিণ্ণসগ্গেহি, পিযৰুত্তসুসন্ধিভি.
সব্বত্থ ভিন্নসগ্গন্তে-হুপেতং লোকরঞ্জকং;
কব্বং কপ্পন্তরট্ঠাযি, জাযতে সাধ্ৰলঙ্কতী’’তি [কাব্যাদাস ১.১৪ – ১৯ গাথা].
তত্থ ইতিহাসকথুব্ভূতন্তি পুরাৰুত্তকথাসন্নিস্সযং. সন্তসন্নিস্সযন্তি ইতরসোভনাধিকরণগুণরাজচরিতাদিনিস্সযং ৰা. চতুৰগ্গফলাযত্তন্তি ধম্মাদিচতুৰগ্গফলাযত্তং. ধম্মো নাম অব্ভূদযনিব্বানহেতুকো. অত্থো নাম ৰিজ্জাভুম্যাদীনং যথাঞ্ঞাযমজ্জনং, অজ্জিতানঞ্চ রক্খণং. কামো নাম নিরযো ৰিসযো পযোগো. মোক্খো নাম সব্বসংসারদুক্খনিৰত্তি. চতুরোদাত্তনাযকন্তি উস্সাহসত্তিমন্তসত্তিপভূসত্তিযোগেন চতুরো কুসলো চাগাতিসযাদিযোগেন উদাত্তো উদারো নাযকো ৰিপক্খো, পটিপক্খো চ যত্থ, তং. মধু নাম সুরা. ৰিপ্পলম্ভো ৰিরহো. মন্তো নীতিৰেদীহি সহ কারীযনিচ্ছযো. দূতো সন্ধানপ্পৰত্তো পুরিসো. পযানং সঙ্গামাদিনিমিত্তগমনং. আজি সন্ধ্যাভাৰে ৰিগ্গহো. অসঙ্খত্তরসভাৰনিরন্তরন্তি অসংখিত্তা বহুত্তা রসা সিঙ্গারৰীরাদযো, ভাৰা রতিউস্সাহাদযো, তেহি নিরন্তরং পত্থটং. পিযৰুত্তসুসন্ধিভীতি পিযানি সুতিসুভগানি ৰুত্তানি ইন্দৰজিরাদীনি অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধসংসগ্গতায সোভনো সন্ধি অঞ্ঞমঞ্ঞসঙ্গহা যেসং সগ্গানং, তেহীতি.
পুনপি যথাৰুত্তেসু অঙ্গেসু নগরৰণ্ণনাদীসু কিঞ্চ যথাসম্ভৰং মধুপানাদিরহিতম্পি তঞ্ঞূনং মনো রঞ্জেতি উপাদিযতেৰ সব্ভীতি দস্সেতুমাহ–
‘‘কব্বং ন দুস্সতঙ্গেহি, ন্যূনমপ্যত্র কেহিচি;
বন্ধঙ্গসম্পদা তঞ্ঞূ, কামমারাধযন্তি চে’’তি [কাব্যাদাস ১.২০].
পুনপি –
‘‘গুণতো পঠমং ৰত্ৰা, নাযকং তেন সত্তুনো;
নিরাকরণমিচ্চেস, মগ্গো পকতিসুন্দরো.
ৰংসৰীরসুতাদীনি, ৰণ্ণযিত্ৰা রিপুস্সপি;
তজ্জযা নাযকুক্কংস-কথনঞ্চ সুখেতি নো’’তি [কাব্যাদাস ১.২১ ২২ গাথা] আহু.
সব্বম্পেতং সদ্ধম্মামতরসপানসরসহদযানং সম্ফপ্পলাপৰিপুলৰিসপ্পৰেসোপদ্দুতকব্বনাটকপরম্মুখানং সততচরিতসঞ্চরিতরতনভাজনানং সপ্পুরিসানং কিং হদযখেদোপজনিতপরিস্সমেনেতি তদনুরূপমেৰোপদস্সিতন্তি.
নাটকং নাম ভরতাদিনাট্যসত্থে নানপ্পকারনিরূপিতরূপং কপ্পং, তংলক্খণেকদেসভূতলক্খণানি পকরণাদীনি নৰ রূপকানি. নাটিকা চ এত্থেৰাৰরুম্ভন্তি. কব্বঞ্চ নাটকঞ্চ, তেসু নিক্খিত্তং ঠপিতং নেত্তঞ্চ চিত্তঞ্চ যেহীতি ৰিগ্গহো. কে তে? কৰিনো. তত্থ নিক্খিত্তনেত্তচিত্তৰচনেন সুতস্স চিন্তনঞ্চ ঊহাপোহমুখেন যথুগ্গহিতনিযামং, অৰিপরীতত্থনিচ্ছযনং, নিচ্ছিতস্স ভাৰনা, নিরন্তরাভিযোগো চ দস্সিতো. কব্বনাটকৰচনেন সুতং, চিন্তিতং, ভাৰিতঞ্চ দস্সিতং. সুতে দস্সিতে তন্নিস্সযং সুতমযঞাণম্পি দস্সিতমেৰ সিযাতি. ‘‘কব্বনাটকনিক্খিত্তনেত্তচিত্তা’’তি ইমিনা সুতচিন্তাভাৰনানুক্কমেন সম্পাদিতপঞ্ঞাপাটৰানং কব্বরচনায সামত্থিযং দস্সেতি. হোতি হি তাদিসানং তংসুতাদি বন্ধনকারণং. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘সাভাৰিকী চ পটিভা,
সুতঞ্চ বহু নিম্মলং;
অমন্দো চাভিযোগোযং,
হেতু হোতিহ বন্ধনে’’তি [কাব্যাদাস ১.১০৩ গাথা].
যংকিঞ্চীতি অত্তনো চিত্তারুল়্হং যংকিঞ্চি বন্ধজাতং. ইমিনা পন অনিযমৰচনেন অত্তনো তত্থ আদরাভাৰং দীপেতি. রচযন্তি করোন্তি. এতং তেহি রচিতং বন্ধজাতং পরং অচ্চন্তমেৰ ৰিম্হযকরং ন হোতি, তাদিসোপাযসম্পত্তিসম্পন্নস্স উপেয্যসম্পত্তিসব্ভাৰতো অনচ্ছরিযমেৰাতি অধিপ্পাযো. তত্থ তেসু কব্বনাটকেসু রচনাৰিসেসএকন্তোপাযভূতেসু অৰিহিতাদরাঅপি সুতাদিৰসেন অকতাদরাপি যে সপ্পুরিসা পঞ্ঞৰন্তো যেন বন্ধৰিসেসেন ৰিঞ্ঞূ গুণদোসৰিদুনো সত্থঞ্ঞুনো পণ্ডিতজনে তোসেন্তি পীণেন্তি. তোসেন্তিযেৰ হি তে তাদিসে সাভাৰিকিপটিভাৰিরহেপি এতাদিসেসু অত্থেসু সুতচিন্তাভাৰনাৰসেন ৰাযমন্তা. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘ন ৰিজ্জতী যজ্জপি পুব্বৰাসনা-
গুণানুবন্ধি পটিভানমব্ভুতং;
সুতেন ৰাচু’স্সহনেনুপাসিতা,
ধুৰং করোত্যেৰ কমপ্যনুগ্গহ’’ন্তি [কাব্যাদাস ১.১০৪ গাথা].
পটিভাৰন্তো হেয্যোপাদেয্যপরিচ্ছেদলক্খণপঞ্ঞায পঞ্ঞৰন্তো নাম, তেযেৰ সপ্পুরিসা. সৰিম্হযো ‘‘কীদিসাযং, তাদিসোপাযন্তররহিতানম্পি এতাদিসো বন্ধো সিযা’’তি ৰিম্হযেন সহ ৰত্তমানোপি. সোৰ বন্ধো তমেৰ বন্ধনং তাদিসোপাযসম্পত্তিৰিরহেনোপেয্যসম্পত্তিযা সব্ভাৰতো, নাঞ্ঞোতি.
৬-৭. ইদানি কব্বনাটকেসু অপরিচিতানমম্হাকং গন্থরচনাসভাৰাৰবোধোৰ কুতোতি ওসক্কন্তে ‘‘কব্বনাটকা’’দিগাথাদ্ৰযেন সমুস্সাহেতি. কব্বনাটকনিক্খিত্তনেত্তচিত্তা কব্বনাটকেসু সুতানুলোকনচিন্তাভাৰনাৰসেন ঠপিতনেত্তচিত্তা কৰিজ্জনা কব্বকারকা যং কিঞ্চি অত্তনো অভিমতং রচযন্তি করোন্তি, এতং বন্ধনং পরং অতিসযেন ন ৰিম্হযকরং অচ্ছরিযকরং ন হোতি, নিরন্তরাভিযোগতো সিদ্ধোপাযমূলপঞ্ঞাসম্পদায উপেয্যভূতগন্থসঙ্খরণং ভৰত্যেৰাতি অধিপ্পাযো. কৰিনো ইদং কব্বন্তি চ, নটকস্স ইদং নাটকং, নচ্চগীতাদি. ইধ পন তপ্পটিপাদককথাপকাসকগন্থো নাটকং নাম. কব্বঞ্চ নাটকঞ্চাতি চ, কব্বনাটকেসু নিক্খিত্তং নেত্তচিত্তং যেহীতি চ ৰিগ্গহো. যে জনা তত্থ তেসু কব্বনাটকেসু অৰিহিতাদরাপি সৰনধারণাদিৰসেন অকতসম্ভমা এৰ ৰিঞ্ঞূ যেন গন্থরচনাৰিসেসেন তোসেন্তি পীণেন্তি, তেযেৰ পটিভাৰন্তো পটিভানসঙ্খাতপঞ্ঞৰন্তো ভৰন্তি. সোৰ বন্ধো সৰিম্হযো অঞ্ঞেসং উপ্পজ্জমানৰিম্হযেন সহিতো. পটিভা এতেসং অত্থীতি চ, সহ ৰিম্হযেন ৰত্ততীতি চ, অৰিহিতো আদরো যেহীতি চ ৰিগ্গহো. বাহিরসত্থাভিযোগাভাৰেপি পুব্বৰাসনাভাৰেপি ইহ নিরন্তরাভিযোগং করোন্তো তাদিসসামত্থিযং সাধেতীতি ৰুত্তং হোতি. ৰুত্তঞ্হি –
‘‘ন ৰিজ্জতী যজ্জপি পুব্বৰাসনা-
গুণানুবন্ধি পটিভানমব্ভুতং;
সুতেন ৰাচু’স্সহনেনুপাসিতা,
ধুৰং করোত্যেৰ কমপ্যনুগ্গহ’’ন্তি [কাব্যাদাস ১.১০৪ গাথা].
তস্সত্থো – যদি পুব্বৰাসনাগুণানুবন্ধী অতীতজাতিযা পরিচযৰাসনাগুণস্স অনুবলপ্পদানৰসেন অনুবন্ধো যস্সত্থি, তাদিসং অব্ভুতং পটিভানং ন ৰিজ্জতিপি, তথাপি সুতেন সৰনেন উস্সহনেন পগুণকরণাদিৰাচুস্সহনেন ৰা উপাসিতা কতগুরুপাসনা ৰাচা কমপি অনুগ্গহং কিঞ্চিপি পঞ্ঞাপাটৰং ধুৰং একন্তেন করোতি এৰাতি.
এত্থ কব্বং নাম মুত্তককুলকাদিৰাক্যৰসেন চ অৰযৰসভাৰেহি তেসংযেৰ অন্তরৰাক্যাৰযৰসমূহেহি পরিপুণ্ণং ৰুত্তৰিসেসেহি পভেদগতং কেৰলং পজ্জমযং ৰা গজ্জমযং ৰা চম্পূতিখ্যাতপজ্জগজ্জমযং ৰাতি মহাৰাক্যসভাৰেন চ তিট্ঠতি. নাটকং নাম ভরতাদিনটসত্থগতনানপ্পকারদস্সিতসভাৰং. কব্বঞ্চ ইধেৰ দস্সিতলক্খণতো একদেসযুত্তপ্পকরণাদিনৰরূপকানি চ নাটিকা চ ভৰন্তি. কব্বলক্খণং পন এৰং দট্ঠব্বং–
‘‘সগ্গবন্ধো মহাকব্ব-মুচ্চতে ত্ৰস্স লক্খণং;
পণামো ৰত্থুনিদ্দেসো, আসীসাপি চ তম্মুখং.
ইতিহাসকথুব্ভূতং, সন্তসন্নিস্সযম্পি ৰা;
চতুৰগ্গফলাযত্তং, চতুরোদাত্তনাযকং.
পুরণ্ণৰুতুসেলিন্দু-সৰিতূদযৰণ্ণনং;
উয্যানসলিলক্কীল়া, মধুপানরতুস্সৰং.
ৰিপ্পলম্ভৰিৰাহেহি, কুমারোদযৰড্ঢিহি;
মন্তদূতপ্পযানাজি-নাযকাভ্যূদযেহিপি.
অলঙ্কতমসংখিত্ত-রসভাৰনিরন্তরং;
নাতিৰিত্থিণ্ণসগ্গেহি, পিযৰুত্তসুসন্ধিভি.
সব্বত্থ ভিন্নসগ্গন্তে-হুপেতং লোকরঞ্জকং;
কব্বং কপ্পন্তরট্ঠাযি, জাযতে সাধ্ৰলঙ্কতী’’তি [কাব্যাদাস ১.১৪ – ১৯ গাথা].
তস্সত্থো – সগ্গবন্ধো সগ্গসঙ্খাতেহি পরিচ্ছেদৰিসেসেহি বন্ধো ‘‘মহাকব্ব’’ন্তি উচ্চতে. অস্স লক্খণং তু ৰুচ্চতেতি সম্বন্ধো কাকক্খিগোল়কনযেন তম্মুখং তস্স কব্বস্স আদি পন পণামো দেৰতানমস্সনং ৰা, ৰত্থুনিদ্দেসো –
‘‘অস্ত্যুত্তরস্যাং দিগি দেৰতাত্ম,
হিমালযো নাম নগাধিরাজ?;
পূৰাপরেঙ ৰারিনিধী ৰিগাহ্য,
স্থিত? পথিঝা ইৰ মানদণ্ড?’’ [কুমারসম্ভৰ ১.১.].