৬. ত্যাদিকণ্ড

অথ ত্যাদযো ক্রিযাৰাচীহি ধাতূহি ৰুচ্চন্তে.

ক্রিযং আচিক্খতীতি আখ্যাতন্তি ক্রিযাপদস্স পুব্বাচরিযসঞ্ঞা. কাল+কারক+পুরিসপরিদীপকং ক্রিযালক্খণং ত্যাদ্যন্তং অলিঙ্গঞ্চ, ৰুত্তম্পি চে+তং –

যং তিকালং তিপুরিসং, ক্রিযাৰাচী তিকারকং;

অতিলিঙ্গং দ্ৰিৰচনং, ত+দাখ্যাতন্তি ৰুচ্চতি.

১৪. ক্রিযত্থা বহুলং –তি

চ সব্বত্থ ৰত্ততে. ক্রিযা অত্থো এতস্সাতি ক্রিযত্থো ধাতু, সো চ দুৰিধো সকম্মকা+কম্মকৰসেন. তত্থ যস্মিং ক্রিযত্থে কত্তুৰাচিম্হা কম্মং গৰেসীযতে, সো সকম্মকো. ইতরো অকম্মকো.

তত্র সকম্মকা কম্মাপেক্খং ক্রিযং ৰদন্তি, যথা কটং করোতি, গামং গচ্ছতি, ওদনং পচতি. অকম্মকা কম্মনিরপেক্খং ক্রিযং ৰদন্তি, যথা অচ্ছতি সেতি তিট্ঠতি. ক্রিযাতি চ গমনপচনাদিকো অসত্তসম্মতো কত্তরি কম্মে ৰা পতিট্ঠিতো কারকসমূহসাধিযো পদত্থো ৰুচ্চতি. অপি চ –

করণং ভৰনং চাপি, কর+ভূহি কথীযতে;

ততো ক্রিযাদিৰাচত্তং, পাকাদীনং কথং ভৰে.

কর+ভূধাতূহি করণঞ্চ ভৰনঞ্চ ৰুচ্চতি, পাক+গমনাদীহি তেসং ক্রিযাভৰনানং ৰাচ্চত্তং কথং ভৰতীতি ৰুত্তং হোতি. পুনপি –

পাকাদীনঞ্হি ৰাচ্চত্তং, করভূসু ন যুজ্জতি;

তং বহুতরৰাচ্চত্তং, পাকাদীসু ন যুজ্জতি.

তং নাম –

কারিযরূপা হি ধাত্ৰত্থা, সত্তাযুত্তা চ তে+খিলা;

ততো ক্রিযা চ ভাৰো চ, সামঞ্ঞং তেসু গম্যতে.

১. ৰত্তমানেতি অন্তি সি থ মি ম তে অন্তে সে ৰ্হে এ ম্হে.

ৰত্তমানে আরদ্ধাপরিসমত্তে অত্থে ৰত্তমানতো ক্রিযত্থা ত্যাদযো হোন্তি. ক্রিযাধিকারত্তা ‘‘ক্রিযত্থা’’তি ৰুত্তং. তেস+মনিযমে –

১৪. পুব্বপরচ্ছক্কান+মেকানেকেসু তুম্হা+ম্হ+সেসেসু দ্ৰে দ্ৰে মজ্ঝিমু+ত্তম+পঠমা

একানেকেসু তুম্হঅম্হসদ্দৰচনীযেসু তদঞ্ঞসদ্দৰচনীযেসু চ কারকেসু পুব্বচ্ছক্কানং পরচ্ছক্কানঞ্চ মজ্ঝিমু+ত্তম+পঠমা দ্ৰে দ্ৰে হোন্তি যথাক্কমং. তত্থতি অন্তীতি পঠমপুরিসো, আদো নিদ্দিট্ঠত্তা. সি থ ইতি মজ্ঝিমপুরিসো, মজ্ঝে নিদ্দিট্ঠত্তা. মি ম ইতি উত্তমপুরিসো. উত্তমসদ্দো+যং সভাৰতো তিপভুতীন+মন্ত+মাহ. পরচ্ছক্কেপি তে অন্তেতিআদিনা এৰং যোজেতব্বং. এৰং সেসেসু ভৰিস্সতিআদীসু সত্তসু পচ্চযৰিধানসুত্তেসুপি যোজেতব্বং.

ইদানি ভূৰাদীন+মট্ঠগণানং ভূৰাদিগণেসু ভূ=সত্তায+মিতি পঠমধাতুতো পরা ত্যাদযো যোজীযন্তে. তত্থ ‘‘একম্হি ৰত্তব্বে একৰচনং’’তি ত্যাদীসু পরভূতেসু কত্তু+কম্ম+ভাৰেসুযেৰ ক্যৰিকরণলৰিকরণা হোন্তীতি ‘‘ক্যো ভাৰকম্মেস্ৰ+পরোক্খেসু মান+ন্ত+ত্যাদীসু’’ ‘‘কত্তরি লো’’ ইচ্চাদিনা তেসং ৰিকরণানং ৰিধানা ত্যাদযো কত্তু+কম্ম+ভাৰেস্ৰেৰ ৰিঞ্ঞাযন্তীতি কত্তরি তিম্হিলো. কে তে ৰিকরণা –

পুব্বাপরভাগট্ঠানা, ভিন্নধাতুৰিভত্তিযো;

নিস্সায পচ্চযা হোন্তি, এতে ৰিকরণা সিযুং.

৫,৮২. যুৰণ্ণান+মে, ও পচ্চযে

ইৰণ্ণু+ৰণ্ণন্তানং ক্রিযত্তানং এ+ও হোন্তি যথাক্কমং পচ্চযেতি ঊস্সো+কারো.

৫,৮৯. এওন+ময+ৰা সরে

সরে পরে এওন+মযৰা হোন্তি যথাক্কমংতি ওস্স অৰাদেসো. সো পুরিসো সাধু ভৰতি, সা ইত্থী সাধু ভৰতি, চিত্তং সাধু ভৰতি.

উত্তত্তা কত্তু আখ্যাতে, ততিযা ন চ কত্তরি;

পঠমাৰিভত্তি হোতেৰ, অত্থমত্তং অপেক্খিয.

সতিপি ক্রিযাযেকত্তে কত্তূনং বহুত্তা ‘‘বহুম্হি ৰত্তব্বে বহুৰচনং’’তি অন্তি.

১৬১. ক্ৰচি ৰিকরণানন্তি

ৰিকরণানং ক্ৰচি লোপো হোতীতি লৰিকরণস্স লোপো, সেসং পুরিমসদিসং. তে পুরিসা ভৰন্তি. মজ্ঝিমপুরি- সেকৰচনং সি, ত্ৰং ভৰসি. বহুৰচনং থপচ্চযো, তুম্হে ভৰথ. উত্তমপুরিসেকৰচনং মিপচ্চযো.

৫৭. হিমিমেস্ৰ+স্স

অকারস্স দীঘো হোতি হিমিমেসু. অহং ভৰামি. বহুৰচনং মপচ্চযো, মযং ভৰাম. এৰং পরচ্ছেক্কেপি-ভৰতে, ভৰন্তে. ভৰসে, ভৰৰ্হে. ভৰে, ভৰম্হে. কেচি দীঘং কত্ৰা পঠন্তি, ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি দীঘো, ভৰাম্হে.

এত্থ চ –

লজ্জা সত্তা ঠিতি জাগরণং,

ৰুদ্ধি ক্খয জীৰিত মরণং;

কীল়া রুচি রোচতে ইত্যেৰং,

ৰুত্তা অকম্মকধাতু সব্বে.

–তি ৰুত্তত্তা কম্মং দুতিযা ন.

পচ=পাকে, অকারো উচ্চারণত্থো, এৰ+মুপরিপি. পচ ইতি ঠিতে লৰিকরণং, ৰিকরণলোপাদি পুরিমসমং. সো ওদনং পচতি, তে পচন্তি. ত্ৰং পচসি, তুম্হে পচথ. অহং পচামি, মযং পচাম. পরচ্ছক্কে-পচতে, পচন্তে. পচসে, পচৰ্হে. পচে, পচাম্হে.

১,২২. ৰিপ্পটিসেধে

ৰিপ্পটিসেধনং=অঞ্ঞমঞ্ঞপটিসেধনং ৰিপ্পটিসেধো. পঠমমজ্ঝিমপুরিসানং দ্ৰিন্নং একত্থ পসঙ্গে মজ্ঝিমপুরিসবহুৰচনং থপচ্চযো. সো চ পচতি, ত্ৰঞ্চ পচসি, তুম্হে পচথ. তুল্যবলৰিরোধিনো হি ৰিপ্পটিসেধা পঠমমজ্ঝিমউত্তমপুরিসানং তিণ্ণং একত্থ পসঙ্গে উত্তমপুরিসবহুৰচনং হোতি, সো চ পচতি, ত্ৰঞ্চ পচসি, অহঞ্চ পচামি মযং পচামাতি ভৰতি.

অম+গম=গমনে –

৫,১৭৩. গম যমি+সা+স দিসানং ৰা চ্ছঙ

এতেসং ধাতূনং চ্ছঙ ৰা হোতি ন্ত+মান+ত্যাদীসু. সো গামং গচ্ছতি. অন্তি –

৭৪. গরুপুব্বা রস্সা রে+ন্তেন্তীনং

গরুপুব্বস্মা রস্সা ন্তে+ন্তীনং রে ৰা হোতি.

অক্খরনিযমো ছন্দং,

গরুলহুনিযমো ভৰে ৰুত্তি;

দীঘো সংযোগাদিপুব্বো,

রস্সো গরু লহু তু রস্সো.

গচ্ছরে গচ্ছন্তি. ত্ৰং গচ্ছসি, তুম্হে গচ্ছথ. অহং গচ্ছামি, মযং গচ্ছাম. চ্ছাদেসাভাৰপক্খে ‘‘ঊ লস্সে’’তি একারে গমেতি. পরলোপে গমেন্তি. গমেসি, গমেথ. গমেমি, গমেম. পরচ্ছক্কেপি সো গচ্ছতে, গচ্ছরে গচ্ছন্তে. গচ্ছসে, গচ্ছৰ্হে. গচ্ছে, গচ্ছাম্হে.

পুরে অধম্মো দিব্বতি, পুরা মরামীতি চ তংসমীপে তব্বোহারূপচারেন ৰত্তমানৰচনং. ৰুত্তঞ্হি –

আরদ্ধা+নিট্ঠিতং কিচ্চং, ৰত্তমানন্তি ৰুচ্চতি;

ৰত্তমানসমীপঞ্চ, ৰত্তমানন্তি ৰুচ্চতি.

কিমিৰ তে –

গঙ্গাচ তংসমীপঞ্চ, যতো গঙ্গাতি ঞাযতে;

গঙ্গাযং পাতু+মাগচ্ছ, ঘোসো গঙ্গায+মিত্যপি.

মুখ্যা+মুখ্যত্থভেদেন, ৰত্তমানং ততো দ্ৰিধা;

মুখ্যঞ্হি রুল়্হি+মাপন্নং, ত+দারোপা অমুখ্যতাতি.

পুরে+পুরাসদ্দেহি ৰা অনাগততা গম্যতে, তদা তস্স ৰত্তমানত্তা. কালব্যত্তযো ৰা এসো, ভৰন্ত্যেৰ হি কালন্তরেপি ত্যাদযো বাহুলকা ‘‘সন্তেসু পরিগূহামি’’ ‘‘কাযস্স ভেদা অভিসম্পরাযং, সহব্যতং গচ্ছতি ৰাসৰস্স’’ ‘‘অতিৰেলং নমস্সিস্সং’’তি. ‘‘কুতো নু ত্ৰং আগচ্ছসি, রাজগহতো আগচ্ছামী’’তিআদীসু পন পচ্চুপ্পন্নসমীপে ৰত্তমানৰচনং.

৫,১৭৫. গম ৰদ দানং ঘম্ম ৰজ্জ দজ্জা

গমাদীনং ঘম্মাদযো ৰা হোন্তি ন্ত+মান+ত্যাদীসু. ঘম্মতি, ঘম্মন্তি ইচ্চাদি.

কম্মে –

উপসগ্গৰসা কোচি, অকম্মোপি সকম্মকো;

যথা+ভিভূযতে রাগো, তাপসেন মহিদ্ধিনাতি –

ৰুত্তত্তা অকম্মকতো কম্মনি অনুপুব্বা ভূধাতুতো ত্যাদযো হোন্তি.

৫,১৭. ক্যো ভাৰকম্মেস্ৰ+পরোক্খেসু মান+ন্ত+ত্যাদীসু

ভাৰকম্মৰিহিতেসু পরোক্খাৰজ্জিতেসু মান+ন্ত+ত্যাদীসু পরেসু ক্যো হোতি ক্রিযত্থা. ককারো+নুবন্ধকারিযত্থো. ‘‘ন তে কানুবন্ধ+নাগমেসূ’’তি পটিসেধা ওকারাভাৰো. অনুভূযতি সুখং দেৰদত্তেন.

এত্থ চ –

আখ্যাতেন অৰুত্তত্তা, কত্তুতো ততিযা ন তু;

দুতিযা হোতি কম্মস্স, ৰুত্তত্তা পঠমাপি+ধ.

অনুভূযন্তি সম্পত্তিযো তযা. অনুভূযসি ত্ৰং দেৰদত্তেন. অনুভূযথ তুম্হে. অহং অনুভূযামি, তযা মযং অনুভূযাম. দ্ৰিত্তে অনুভুয্যতি+চ্চাদি. এৰং পরচ্ছক্কে.

ভাৰে অদব্বৰুত্তিনো ভাৰস্স একত্তা একৰচনমেৰ. তঞ্চ পঠমপুরিসেকৰচনেযেৰ সম্ভৰতি, নেৰ+ঞ্ঞং, বহুলংৰিধানা. ভূযতি ভূযতে দেৰদত্তেন, সম্পতি ভৰনন্ত্যত্থো.

পচধাতুতো কম্মে ক্যো.

৩৭. ক্যস্সতি

ক্রিযত্থা ক্যস্স ঈঞ ৰা হোতি. ঞো আদ্যাৰযৰত্থো. দেৰদত্তেন ওদনো পচীযতি পচ্চতি, রেআদেসে ওদনা পচীযরে পচীযন্তি, পচ্চরে পচ্চন্তি. চৰগ্গপুব্বরূপানি. ত্ৰং পচীযসি পচ্চসি, তুম্হে পচীযথ পচ্চথ. অহং পচীযামি পচ্চামি, মযং পচীযাম পচ্চাম. পরচ্ছক্কে দেৰদত্তেন ওদনো পচীযতে ইচ্চাদি.

গমিতো কম্মে চ্ছঙ চ ঈঞআগমে চ কতে তেন গামো গচ্ছীযতি, গামা গচ্ছীযন্তি. গচ্ছীযসি, গচ্ছীযথ. গচ্ছীযামি, গচ্ছীযাম. এৰং পরচ্ছক্কে. গমীযতি গম্মতি, গমীযন্তি গম্মন্তি. গমীযসি গম্মসি, গমীযথ গম্মথ, গমীযামি গম্মামি, গমীযাম গম্মাম পরচ্ছক্কেপি এৰং. তথা ঘম্মীযতি, ঘম্মীযন্তি ইচ্চাদি.

ক্রিযত্থা কত্তরি ত্যাদি, কম্মস্মিঞ্চ সকম্মকা;

ভাৰে ৰা+কম্মকা কম্মা+ৰচনিচ্ছায মঞ্ঞতে.

তথা হি ৰিজ্জমানস্সাপি কম্মাস্স অৰচনিচ্ছাযং ইদং ৰুচ্চতি –

সতোপি ন ৰিৰক্খা+স্স, অসতোপি চ সা ভৰে;

তং যথা+নুদরা কঞ্ঞা, ৰঞ্ঝাৰদ্ধিতকো যথা.

ৰিৰক্খা লোকিকা এসা, অসক্য+মতিৰত্তিতুং;

কথ+মেস ৰিপরিযাসো, লোকো এৰা+নযুজ্জতে.

(ৰত্তমানপচ্চযনযো).

২. ভৰিস্সতি স্সতি স্সন্তি স্সতি স্সথ স্সামি স্সাম স্সতে স্সন্তে স্সসে স্সৰ্হে স্সং স্সাম্হে

ভৰিস্সতি=অনারদ্ধে অত্থে ৰত্তমানতো ক্রিযত্থা স্সত্যাদযো হোন্তি.

৩৫. অ+ঈ+স্সাদীনং ব্যঞ্জনস্সিঞ

ক্রিযত্থা পরেসং অআদীনং ঈআদীনং স্সাদীনঞ্চ ব্যঞ্জনস্সি+ঞ হোতি ৰিভাসা. ৰৰত্থিতৰিভাসা+যং. স্সেতি স্সাদীনং স্সতিআদীনঞ্চাৰযৰো গহিতো, ‘‘ঊব্যঞ্জনস্সা’’তি সিদ্ধেপি ত্যাদীসু এতেসমেৰাতি নিযমত্থো+য+মারম্ভো. লস্সাকারলোপে ও+অৰাদেসে ভৰিস্সতি, ভৰিস্সন্তি. ভৰিস্সসি, ভৰিস্সথ. ভৰিস্সামি, ভৰিস্সাম. ভৰিস্সতে, ভৰিস্সন্তে. ভৰিস্সসে, ভৰিস্সৰ্হে. ভৰিস্সং, ভৰিস্সাম্হে.

কম্মে –

৪৯. ক্যস্স স্সে

ক্যস্স ৰা লোপো হোতি স্সে. সুখং তযা অনুভৰিস্সতি, অনুভৰিস্সন্তি. অনুভৰিস্সসি, অনুভৰিস্সথ. অনুভৰিস্সামি, অনুভৰিস্সাম. অঞ্ঞত্র অনুভূযিস্সতি, অনুভূযিস্সন্তি ইচ্চাদি. এৰং পরচ্ছক্কে. ভাৰে-ভূযিস্সতি ভূযিস্সতে.

কত্তরি-পচিস্সতি, পচিস্সন্তি ইচ্চাদি. কম্মে-পচিস্সতি ওদনো দেৰদত্তেন, পচীযিস্সতি, পচ্চিস্সতি. পচ্চিস্সন্তি ওদনা পচীযিস্সন্তি, পচীযিস্সরে, পচ্চিস্সরে, পচ্চিস্সন্তি.

গমিতো কত্তরি-সো গচ্ছিস্সতি, তে গচ্ছিস্সন্তি. ত্ৰং গচ্ছিস্সসি, তুম্হে গচ্ছিস্সথ. অহং গচ্ছিস্সামি, মযং গচ্ছিস্সাম. গচ্ছিস্সতে, গচ্ছিস্সন্তে. গচ্ছিস্সসে, গচ্ছিস্সৰ্হে. গচ্ছিস্সং, গচ্ছিস্সাম্হে. সগ্গং গমিস্সতি, গমিস্সন্তি. গমিস্সসি, গমিস্সথ. গমিস্সামি, গমিস্সাম ইচ্চাদি. কম্মে-গচ্ছিযিস্সতি, গচ্ছিযিস্সন্তি ইচ্চাদি. ক্যলোপে গমিস্সতি, গমিস্সন্তি ইচ্চাদি. তথা ঘম্মিস্সতি ঘম্মীযিস্সতি, ঘম্মিস্সন্তি, ঘম্মীযিস্সন্তি ইচ্চাদি.

৩. নামে গরহাৰিম্হযেসু

নামসদ্দে নিপাতে সতি গরহাযং ৰিম্হযে চ গম্যমানে স্সত্যাদযো হোন্তি. ইমে হি নাম কল্যাণধম্মা পটিজানিস্সন্তি. এত্থ ‘‘জ্যাদীহি ক্না’’তি ক্নাৰিকরণে ‘‘ঞাস্সনে জা’’তি জাদেসো. ন হি নাম ভিক্খৰে তস্স মোঘপুরিসস্স পাণেসু অনুদ্দযা ভৰিস্সতি. কথঞ্হি নাম সো ভিক্খৰে মোঘপুরিসো সব্বমত্তিকামযং কুটিকং করিস্সতি. ৰিম্হযে-অচ্ছরিযং ৰত ভো, অব্ভুতং ৰত ভো, সন্তেন ৰত ভো পব্বজিতা ৰিহারেন ৰিহরন্তি, যত্র হি নাম সঞ্ঞী সমানো জাগরো পঞ্চমত্তানি সকটসতানি নিস্সায নিস্সায অতিক্কন্তানি নেৰ দক্খিতি, ন পন সদ্দং সোস্সতি. অচ্ছরিযং অন্ধো নাম পব্বত+মারোহিস্সতি, বধিরো নাম সদ্দং সোস্সতি. (ভৰিস্সন্তিপচ্চযনযো).

৪. ভূতে ঈ উং ও ত্থ ইং ম্হা আ ঊ সে ৰ্হং অ ম্হে

ভূতে পরিসমত্তে অত্থে ৰত্তমানতো ক্রিযত্থা ঈআদযো হোন্তি. ভূতানজ্জতনে উপরি ৰক্খমানত্তা ইমে ঈআদযো ভূতজ্জতনে. ‘‘সুৰো অহোসি আনন্দো’’তিআদীসু ভূতসামঞ্ঞেৰ ভৰন্তি.

অহস্সু+ভযতো অড্ঢ-রত্তং ৰা তদুপড্ঢতং;

অন্তোকত্ৰান ৰিঞ্ঞেয্যো, অহো অজ্জতনো ইতি;

তদঞ্ঞো পন যো কালো, সো+নজ্জতনসঞ্ঞিতো.

ইতি পঠমপুরিসেকৰচনং ঈ,

১৫. আ+ঈ+স্সাদীস্ৰ+ঞ ৰা

আআদো ঈআদো স্সাদো চ ক্রিযত্থস্স ৰা অঞ হোতীতি ধাতুতো পুব্বং অঞ. ‘‘কত্তরি লো’’তি লো, একার+অৰাদেসা চ.

৩৮. এয্যাথ+স্সে+অ+আ+ঈ+থানং ও+অ+অং+ত্থ+ত্থো+ৰ্হোক

এয্যাথাদীনং ওআদযো ৰা হোন্তি যথাক্কমংতি ঈস্সত্থো, অভৰিত্থো, ভৰিত্থো, অভৰত্থো, ভৰত্থো. ‘‘আ ঈ ঊ ম্হা স্সা স্সম্হানং ৰা’’তি ঈস্স রস্সত্তং. সো অভৰি ভৰি, অভৰী ভৰী.

৩৯. উংস্সিং+স্ৰং+সু

তিউংস্স ইংসু+অংসু ৰা হোন্তি. অভৰিংসু ভৰিংসু, অভৰংসু ভৰংসু, অভৰুং ভৰুং.

৪২. ওস্স অ+ই+ত্থ+ত্থো

ওস্স অআদযো ৰা হোন্তি. অভৰ ভৰ, অভৰি ভৰি, ইঞাগমে অভৰিত্থ ভৰিত্থ, অভৰত্থ ভৰত্থ, অভৰিত্থো ভৰিত্থো, অভৰত্থো ভৰত্থো.

৪৩. সি

ওস্স সি ৰা হোতি. অভৰিসি ভৰিসি, অভৰসি ভৰসি. অভৰো ভৰো.

৪৫. ম্হাত্থান+মুঞ

এসং উঞ ৰা হোতি. ঈআদিসম্বন্ধীনমেৰ গহণং. অভৰুত্থ ভৰুত্থ.

৪৬. ইংস্স চ সিঞ

ইংস্স চ সিঞ ৰা হোতি ম্হাত্থানঞ্চ বহুলং. ইকারঞ্ঞকারা উচ্চারণআদ্যাৰযৰত্থা. অভৰসিত্থ ভৰসিত্থ, অভৰিত্থ ভৰিত্থ, অভৰত্থ ভৰত্থ, অভৰিসিং ভৰিসিং, অভৰসিং ভৰসিং, অভৰিং ভৰিং. উঞাগমে আস্স রস্সো. অভৰুম্হ ভৰুম্হ অভৰুম্হা ভৰুম্হা. সিঞাগমে অভৰসিম্হ ভৰসিম্হ অভৰসিম্হা ভৰসিম্হা অভৰিম্হ ভৰিম্হ অভৰিম্হা ভৰিম্হা অভৰম্হ ভৰম্হ অভৰম্হা ভৰম্হা. পরচ্ছক্কে – ‘‘এয্যাথা’’দিনা ত্থে অভৰিত্থ ভৰিত্থ অভৰত্থ ভৰত্থ. রস্সে অভৰথ ভৰথ, অভৰা ভৰা, অভৰু ভৰু. অভৰিসে ভৰিসে, অভৰসে ভৰসে, অভৰিৰ্হং ভৰিৰ্হং অভৰৰ্হং ভৰৰ্হং, অস্স অ+মাদেসে অভৰং ভৰং অভৰ ভৰ, অভৰিম্হে ভৰিম্হে অভৰম্হে ভৰম্হে. কম্মে সুখং তযা অনুভূযিত্থো অন্ৰভূযত্থো অনুভূযত্থো অন্ৰভূসি অনুভূসী অন্ৰভূযী অনুভূযী, অন্ৰভূযিংসু অনুভূযিংসু অন্ৰভূযংসু অনুভূযংসু অন্ৰভূযুং অনুভূযুং ইচ্চাদি. ভাৰে-তেন অভূযিত্থো ভূযিত্থো অভূযত্থো ভূযত্থো অভূযি ভূযি অভূযী ভূযী. তেন অভূযত্থ ভূযত্থ অভূয ভূয অভূযা ভূযা.

সো অপচিত্থো পচিত্থো ইচ্চাদি কত্তুসমং. কম্মে-অপচীযিত্থো পচীযিত্থো অপচীযত্থো পচীযত্থো. চৰগ্গপুব্ব- রূপে অপচ্চিত্থো পচ্চিত্থো অপচ্চত্থো পচ্চত্থো অপচীযি পচীযি অপচীযী পচীযী অপচ্চি পচ্চি অপচ্চী পচ্চী, অপচীযিংসু পচীযিংসু অপচিংসু পচিংসু অপচীযংসু পচীযংসু অপচ্চংসু পচ্চংসু অপচীযুং পচীযুং অপচ্চুং পচ্চুং ইচ্চাদি কত্তুসমং, পুব্বরূপোৰ ৰিসেসো.

সো গামং অগচ্ছিত্থো গচ্ছিত্থো ইচ্চাদি পুরিমসমং.

৩০. ডংসস্স চ ঞ্ছঙ

ডংসস্স চ গমিস্স চ ঞ্ছঙ ৰা হোতি আ+ঈআদীসু. অগঞ্ছিত্থো গঞ্ছিত্থো অগঞ্ছত্থো গঞ্ছত্থো অগঞ্ছি গঞ্ছি অগঞ্ছী গঞ্ছী ইচ্চাদি.

২৯. গমিস্সা

আআদো ঈআদো চ গমিস্স আ হোতি ৰা. সো অগা অগমি গমি অগমিত্থো গমিত্থো অগমত্থো গমত্থো. ঈপচ্চযে লস্সাকারস্স ‘‘হিমিমেস্ৰ+স্সা’’তি এত্থ ‘‘অস্সা’’তি যোগৰিভাগা দীঘে ‘‘দীঘা ঈস্সা’’তি ঈস্স সিআদেসো, অগমাসি অগমি গমি অগমী গমী, অগমিংসু গমিংসু অগমংসু গমংসু অগমুং গমুং. ওস্স অআদেসে অজ্ঝগুং. ত্ৰং অজ্ঝগা পরস্স লোপো. তুম্হে অজ্ঝগুত্থ. অহং অজ্ঝগং, মযং অজ্ঝগম্হ. পরচ্ছক্কে – ‘‘এয্যাথা’’দিনা ত্থে সো অগচ্ছিত্থ গচ্ছিত্থ অগঞ্ছিত্থ গঞ্ছিত্থ অগমিত্থ গমিত্থ অগম গম অগমা গমা. তে অগমূ গমূ, ওস্স আআদেসে অজ্ঝগুং. ত্ৰং অগমিসে গমিসে. তুম্হে অগমিৰ্হং. ‘‘এয্যাথা’’ দিনা অ+মাদেসে অহং অগমং গমং অজ্ঝগং. মযং অগমিম্হে গমিম্হে. কম্মেঅগচ্ছীযি অগমীযি, অগচ্ছিযুং অগমিযুং ইচ্চাদি. তথা অঘম্মী ঘম্মী ইচ্চাদি.

১৩. মাযোগে ঈ+আআদী

মাযোগে সতি ঈআদযো আআদযো চ ৰা হোন্তি. সককালতো কালন্তরেপি পচ্চযৰিধানত্থো+যং. মা ভৰং অভৰিত্থো ইচ্চাদি. ৰাৰিধানাস্সত্যাদি+এয্যাদি+ত্ৰাদযোপি হোন্তি, মা ভৰং ভৰিস্সতি, মা ভৰং ভৰেয্য, মা ভৰং ভৰতু ইচ্চাদি. (ঈআদিপচ্চযনযো).

৫. অনজ্জতনে আ ঊও ত্থ অ ম্হা ত্থ ত্থুং সে ৰ্হং ইং ম্হসে

অৰিজ্জমানজ্জতনে ভূতত্থে ৰত্তমানতো ক্রিযত্থা আআদযো হোন্তি ৰা. ‘‘এয্যাথা’’দিনা ত্থে ‘‘আ ঈ ঊ ম্হা’’ ইচ্চাদিনা রস্সে চ সো অভৰত্থ ভৰত্থ অভৰ ভৰ অভৰা ভৰা, তে অভৰু ভৰু অভৰূ ভৰূ. ও, ‘‘ওস্সা’’তিআদিনা অআদযো, অভৰ ভৰ অভৰি ভৰি অভৰত্থ ভৰত্থ অভৰত্থো ভৰত্থো, সিআদেসে অভৰসি ভৰসি অভৰো ভৰো. তুম্হে অভৰত্থ ভৰত্থ. অহং অভৰং ভৰং অভৰ ভৰ, মযং অভৰম্হ ভৰম্হ অভৰম্হা ভৰম্হা. সো অভৰত্থ ভৰত্থ. তে অভৰত্থুং ভৰত্থুং. ত্ৰং অভৰসে ভৰসে. তুম্হে অভৰৰ্হং ভৰৰ্হং. ‘‘ইস্স চ সিঞ’’তি সিং, অহং অভৰসিং ভৰসিং অভৰিং ভৰিং. মযং অভৰম্হসে ভৰম্হসে. কম্মে-ত্থে সুখং তযা অনুভূযিত্থ, ইঞাগমাভাৰে অনুভূযত্থ ইচ্চাদি. ভাৰে-অভূযত্থ ভূযত্থ ইচ্চাদি.

সো ওদনং অপচত্থ পচত্থ ইচ্চাদি কত্তুসমং. কম্মে-অপচীযত্থ পচীযত্থ অপচ্চত্থ পচ্চত্থ অপচীয পচীয অপচীযা পচীযা অপচ্চ পচ্চ অপচ্চা পচ্চা. অপচীযু পচীযু অপচীযূ পচীযূ অপচ্চু পচ্চু অপচ্চূ পচ্চূ ইচ্চাদি. ‘‘মাযোগে ঈ+আআদী’’তি মাযোগেপি আআদযো, মা ভৰং অপচ্চত্থ ইচ্চাদি.

তথা অগচ্ছত্থ গচ্ছত্থ ইচ্চাদি পুরিমসমং. তথা অগমত্থ গমত্থ ইচ্চাদিপি অঘম্মত্থ ঘম্মত্থ ইচ্চাদিপি. (অনজ্জতনপচ্চযনযো).

৬. পরোক্খে অ উ এ ত্থ অ ম্হ ত্থ রে ত্থো ৰ্হো ই ম্হে

অপচ্চক্খে ভূতানজ্জতনে ৰত্তমানতো ক্রিযত্থা অআদযো হোন্তি. অক্খানং=ইন্দ্রিযানং পরং পরোক্খং. তস্মিং. ‘‘অপরোক্খেসূ’’তি ৰচনা ক্য+লাদিৰিকরণা ন হোন্তি.

৫,৭১. পরোক্খাযঞ্চ

পরোক্খাযং পঠম+মেকস্সরং সদ্দরূপং দ্ৰে ভৰতি. ‘‘ভূস্স ৰুক’’ ইতিআদীসু ৰুক, ভূৰ ভূৰ ইতি দ্ৰিত্তে –

৫,৭৫. লোপো+নাদিব্যঞ্জনস্স

দ্ৰিত্তে পুব্বস্স আদিতো+ঞ্ঞস্স ব্যঞ্জনস্স লোপো হোতি.

১৮. পুব্বস্স অ

অআদীসু দ্ৰিত্তে পুব্বস্স ভূস্স অ হোতি.

৫,৭৮. চতুত্থদুতিযানং ততিযপঠমা

দ্ৰিত্তে পুব্বেসং চতুত্থদুতিযানং ততিযপঠমা হোন্তি যথাক্কমংতি বকারে সো বভূৰ কির, তে বভুৰু কির. ত্ৰং বভুৰে কির, ইঞ তুম্হে বভুৰিত্থ কির. অহং বভুৰ কির, মযং বভুৰিম্হ কির. সো বভুৰিত্থ কির, তে বভুৰিরে কির. ত্ৰং বভুৰিত্থো কির, তুম্হে বভুৰিৰ্হো কির. অহং বভুৰি কির, মযং বভুৰিম্হে কির. কম্মে-অনুপভুৰ কির ইচ্চাদি. ভাৰেবভুৰ বভুৰিত্থ কির.

পপচ, পপচু. পপচে, ইঞাগমে পপচিত্থ. অঞ্ঞত্র ‘‘সংযোগাদিলোপো’’তি লোপো, পপচিত্থ. পপচ, পপচিম্হ. পপচিত্থ, পপচিরে. পপচিত্থো পপচিথো, পপচিৰ্হো. পপচি, পপচিম্হে. এৰং কম্মে.

অআদিপচ্চযে দ্ৰিভাৰে অনাদিব্যঞ্জনলোপে পুব্বস্স ‘‘কৰগ্গহানং চৰগ্গজা’’তি চৰগ্গজকারে ‘‘ব্যঞ্জনে দীঘরস্সা’’তি দীঘে চ কতে সো গামং জগাম কির, জগমু. জগমে, জগমিত্থ. জগম, জগমিম্হ. জগমিত্থ, জগমিরে. জগমিত্থো, জগমিৰ্হো. জগমি, জগমিম্হে. এৰং কম্মে.

মূল়্হৰিক্খিত্তব্যাসত্তচিত্তেন অত্তনাপি ক্রিযা কতা অভিনিব্বত্তিকালে+নুপলদ্ধাসমানা ফলেনা+নুমীযমানা পরোক্খাৰ ৰত্থুতো. তেন উত্তমৰিসযেপি পযোগসম্ভৰো. (পরোক্খাপচ্চযনযো).

৭. য্যোদো ৰা+তিপত্তিযং স্সা স্সংসু স্সে স্সথ স্সং স্সম্হা স্সথ স্সিংসুস্সসেস্সৰ্হেস্সিং স্সাম্হসে.

এয্যাদো ৰিসযে ক্রিযাতিপত্তিযং স্সাদযো হোন্তি. ৰিধুরপচ্চযোপনিপাততো কারণৰেকল্লতো ৰা ক্রিযাতিপতন+মনিপ্ফত্তি ক্রিযাতিপত্তি. এতে চ স্সাদযো সামত্থিযা অতীতানাগতেস্ৰেৰ হোন্তি, ন ৰত্তমানে, তত্র ক্রিযাতিপত্যসম্ভৰা. ইঞাগমে স্সাস্স ৰা রস্সে চ সচে সো পঠমৰযে পব্বজ্জং অলভিস্স, অরহা অভৰিস্স ভৰিস্স অভৰিস্সা ভৰিস্সা ৰা, তে চ তং অলভিস্সংসু, অরহন্তো অভৰিস্সংসু ভৰিস্সংসু. ‘‘এয্যাথা’’দিনা স্সেস্স ৰা অকারে ত্ৰং অভৰিস্স ভৰিস্সে. তুম্হে অভৰিস্সথ. অহং অভৰিস্সং. রস্সে মযং অভৰিস্সম্হ ভৰিস্সম্হ অভৰিস্সম্হা ভৰিস্সম্হা. পরচ্ছক্কে-সো অভৰিস্সথ, অভৰিস্সিংসু. অভৰিস্সসে, অভৰিস্সৰ্হে. অভৰিস্সিং, অভৰিস্সাম্হসে.

কম্মে-তেন সুখং অন্ৰভৰিস্স, অন্ৰভৰিস্সংসু ক্যলোপো. অন্ৰভূযিস্স অন্ৰভূযিস্সা ইচ্চাদি. ভাৰে-তেন অভূযিস্স ভূযিস্স অভূযিস্সা ভূযিস্সা. অভূযিস্সথ ভূযিস্সথ.

এৰং তণ্ডুলাদিসাধনং অলভিস্স, ওদনং অপচিস্স পচিস্স ইচ্চাদি. কম্মে-তেন ওদনো অপচিস্স পচিস্স অপচিস্সা পচিস্সা অপচীযিস্স পচীযিস্স অপচীযিস্সা পচীযিস্সা অপচ্চিস্স পচ্চিস্স অপচ্চিস্সা পচ্চিস্সা ইচ্চাদি.

সো অগচ্ছিস্স গচ্ছিস্স অগচ্ছিস্সা গচ্ছিস্সা ইচ্চাদি. চ্ছাদেসা+ভাৰে অগমিস্স গমিস্স অগমিস্সা গমিস্সা ইচ্চাদি. কম্মে-অগচ্ছিস্স গচ্ছিস্স অগচ্ছীযিস্স ইচ্চাদি. অগমিস্স গমিস্স অগমীযিস্স ইচ্চাদি. তথা অঘম্মিস্স ইচ্চাদি. (ক্রিযাতিপত্তিপচ্চযনযো).

৮. হেতুফলেস্ৰে+য্য এয্যুং এয্যাসি এয্যাথ এয্যামি এয্যাম এথ এরং এথো এয্যাৰ্হো এয্যং এয্যাম্হে.

হেতুভূতাযং ফলভূতাযঞ্চ ক্রিযাযং ৰত্তমানতো ক্রিযত্থা এয্যাদযো হোন্তি ৰা. লৰিকরণৰুদ্ধিআদি পুব্বসমং. পরিকপ্পে –