৫. ণাদিকণ্ড
সমাসো পদসংখেপো, পদপচ্চযসংহিতং;
তদ্ধিতং নাম হোতীতি, ৰিঞ্ঞেয্যং তেস+মন্তরং.
১. ণো ৰা+পচ্চে
ছট্ঠীযন্তা নামস্মা ৰা ণপচ্চযো হোতি অপচ্চে+ভিধেয্যে. অপচ্চসদ্দসম্বন্ধিত্তেন অপচ্চৰন্ততো কতসরপচ্চযো সমত্থ্যতো ছট্ঠ্যন্ততো হোতীতি ‘‘ছট্ঠীযন্তা নামস্মা’’তি সুত্তে অৰুত্তম্পি ৰুত্তং. ণাদীনং তদ্ধিতন্তি পুব্বাচরিযসঞ্ঞা. ণকারো ৰুদ্ধ্যত্থো. এৰ+মঞ্ঞত্রাপি. ণাদিৰুত্তিত্তা ‘‘একত্থতাযং’’তি ৰিভত্তিলোপো.
১২৪. সরান+মাদিস্সা+যুৰণ্ণস্সা+এও ণানুবন্ধে
সরান+মাদিভূতা যে অকারি+ৰণ্ণু+ৰণ্ণা, তেসং আ+এ+ও ৰা হোন্তি যথাক্কমং ণানুবন্ধেতি অকারস্স আকারো. আ+এ+ওনং ৰুদ্ধীতিপি পুব্বাচরিযসঞ্ঞা. ৰসিট্ঠস্সা+পচ্চং ৰাসিট্ঠো. ৰীম্হি ৰাসিট্ঠী. ৰেতি ৰসিট্ঠস্সা+পচ্চংতি ৰাক্যস্স চ ৰসিট্ঠাপচ্চংতি সমাসস্স চ ৰিকপ্পত্থং. সো চ ৰাসদ্দো যাৰ ‘‘সকত্থে’’তি অধিকরীযতি.
নপুংসকেন লিঙ্গেন, সদ্দো+দাহু পুমেন ৰা;
নিদ্দিস্সতীতি ঞাতব্ব+মৰিসেসে পনি+চ্ছিতেতি –
ৰুত্তত্থা অপচ্চসদ্দস্স নপুংসকত্থেপি পুত্তপুত্তীনং দ্ৰিন্নম্পি ৰাচকো হোতি.
ণাদযো+ভিধেয্যলিঙ্গা, অপচ্চে ত্ৰ+নপুংসকা;
নপুংসকে সকত্থে ণ্যো, ভিয্যো ভাৰসমূহজা;
তা তু+ত্থিয+মসংখ্যানে, ত্ৰাদিচীপচ্চযন্তকা.
ভারদ্ৰাজস্স অপচ্চং=পুত্তো ভারদ্ৰাজো, এৰং ৰেস্সামিত্তো, গোতমো. এত্থ চ অ+যুৰণ্ণন্তাভাৰা আ+এ+ওনং ন ৰুদ্ধি. ৰাসুদেৰস্স অপচ্চং ৰাসুদেৰো, বলদেৰো. চিত্তকোতিআদীসু পন সংযোগন্তত্তা ‘‘সংযোগে ক্ৰচী’’তি ক্ৰচি ন ৰুদ্ধি. উপগুনো অপচ্চং ওপগৰো ওপগৰী. এত্থ ‘‘উৰণ্ণস্সা+ৰঙ সরে’’তি উকারস্স অৰঙ.
ৰচ্ছস্সা+পচ্চন্তি ৰিগ্গয্হ পুব্বসুত্তেন ণপচ্চযে কতে পুন ৰচ্ছস্সা+পচ্চংতি ৰিগ্গহো.
২. ৰচ্ছাদিতো ণান+ণাযনা
ৰচ্ছাদীহি অপচ্চপচ্চযন্তেহি গোত্তাদীহি চ সদ্দেহি ণান+ণাযনপচ্চযা ৰা হোন্তি অপচ্চে. ৰচ্ছানো, ৰচ্ছাযনো, ‘‘সংযোগে ক্ৰচী’’তি ন ৰুদ্ধি. কতিস্সা+পচ্চং কচ্চো, ‘‘ণ্য দিচ্চাদীহী’’তি ণ্যো, ‘‘লোপো+ৰণ্ণি+ৰণ্ণানং’’তি অকারলোপে চৰগ্গপুব্বরূপানি. কচ্চস্সা+পচ্চং কচ্চানো, কচ্চাযনো, যাগমে কাতিযানো. মুগ্গস্সা+পচ্চং=নত্তাদীতি ৰাক্যে ৰুদ্ধি+ইকারলোপ+পুব্বরূপানি. মোগ্গল্লস্সা+পচ্চংতি পুনণান+ণাযনা হোন্তি, মোগ্গল্লানো মোগ্গল্লাযনো. ইমে চত্তারো অপচ্চপচ্চযন্তা. গোত্তাদিতো যথাসকটস্সা+পচ্চং নত্তাদীহি সকটানো সকটাযনো. কণ্হস্সা+পচ্চং নত্তাদি কণ্হানো কণ্হাযনো. এৰং অগ্গিৰেস্সানো অগ্গিৰেস্সাযনো, মুঞ্জানো মুঞ্জাযনো, কুঞ্জানো কুঞ্জাযনো. সব্বত্থ সংযোগত্তা ন ৰুদ্ধি. আকতিগণো+যং.
৩. কত্তিকাৰিধৰাদীহি ণেয্যণেরা
কত্তিকাদীহি ৰিধৰাদীহি চ ণেয্যণেরপ্পচ্চযা হোন্তি ৰা যথাক্কমং. কত্তিকায অপচ্চং কত্তিকেয্যো, গরুল়ো ৰিনতায=সুপণ্ণমাতুযা অপচ্চং ৰেনতেয্যো. রোহিণিযা অপচ্চং রোহিণেয্যো, গঙ্গায অপচ্চং গঙ্গেয্যো. এৰং ভাগিনেয্যো, নাদেয্যো, অন্তেয্যো, আহেয্যো, কাপেয্যো, সুচিযা অপচ্চং সোচেয্যো, বালেয্যো. ণেরে-ৰিধৰায অপচ্চং ৰেধৰেরো. বন্ধকিযা=অভিসারিকায অপচ্চং বন্ধ-কেরো. সমণস্স উপজ্ঝাযস্সা+পচ্চং সামণেরো, নাল়িকেরো ইচ্চাদি.
৪. ণ্য দিচ্চাদীহি
দিতিপ্পভুতীহি ণ্যো হোতি অপচ্চে.
১২৫. সংযোগে ক্ৰচি
সংযোগৰিসযে ক্ৰচি আ+এ+ওৰুদ্ধিযো হোন্তি ণানুবন্ধে.
১৩১. লোপো+ৰণ্ণি+ৰণ্ণানং
অৰণ্ণি+ৰণ্ণানং লোপো হোতি যকারাদো পচ্চযে. দিতিযা=অসুরমাতুযা অপচ্চং দেচ্চো আদিচ্চো. কুণ্ডনিযা অপচ্চং কোণ্ডঞ্ঞো, নস্স ঞ্ঞে পুব্বরূপং. অদিতীতি দেৰমাতা.
ভাতুনো অপচ্চং ভাতব্যো, ‘‘যম্হি গোস্স চা’’তি যম্হি উস্স অৰঙ অকারলোপপুব্বরূপানি.
৫. আ ণি
অকারন্ততো ণি ৰা হোত+পচ্চে বহুলং. আ=তি নামৰিসেসনত্তা অ-কারন্ততোতি ৰুত্তং. দক্খস্সা+পচ্চং দক্খি, দত্তি, দোণি, ৰাসৰি, ৰারুণি. জিনদত্তস্সা+পচ্চং জেনদত্তি, সুদ্ধোদনি, আনুরুদ্ধি ইচ্চাদি.
৬. রাজতো ঞ্ঞো জাতিযং
রাজতো ঞ্ঞো ৰা হোত+পচ্চে খত্থিযজাতিযং গম্যমানাযং. রঞ্ঞো অপচ্চং রাজঞ্ঞো. জাতীযন্তি কিং, রাজাপচ্চং.
৭. খত্তা যি+যা
তিজাতিযং অপচ্চে য+ইযা হোন্তি. খত্তস্সা+পচ্চং খত্যো খত্তিযো. জাতিযং ত্ৰেৰ, খত্তি.
৮. মনুতো স্স+সণ
মনুতো জাতিসমুদাযে স্স+সণ হোন্তু+পচ্চে. মনুনো অপচ্চং মনুস্সো মানুসো, মনুস্সী মানুসী. জাতিযং ত্ৰেৰ, মানৰো, নস্স ণো, মাণৰো.
৯. জনপদনামস্মা খত্তিযা রঞ্ঞে চ ণো
জনপদস্স যং নামং, তং নামস্মা খত্তিযা অপচ্চে রঞ্ঞে চ ণো হোতি. পঞ্চালানং অপচ্চং রাজা ৰা পঞ্চালো, কোসলো, মাগধো, ওক্কাকো. জনপদনামস্মাতি কিং, দাসরথি. খত্তিযাতি কিং, পঞ্চালস্স ব্রাহ্মণস্সা+পচ্চং পঞ্চালি.
১০. ণ্য কুরুসিৰীহি
কুরুসিৰীহি অপচ্চে রঞ্ঞে চ ণ্যো হোতি. কুরূনং অপচ্চং রাজা ৰা কোরব্যো. ‘‘যম্হি গোস্স চা’’তিমিনা অৰঙ, বকারপুব্বরূপানি. সেব্বো, ইলোপো. (অপচ্চতদ্ধিতং).
১১. ণ রাগা তেন রত্তং
রাগৰাচীততিযন্ততো রত্ত+মিচ্চে+তস্মিং অত্তে ণো হোতি. কুসুম্ভাদীহি ৰণ্ণন্তরপত্তং রত্তং নাম. কসাৰেন রত্তং কাসাৰং. এৰং কুসুম্ভেন রত্তং কোসুম্ভং, হালিদ্দং, পত্তঙ্গং, মঞ্জেট্ঠং, কুঙ্কুমং. ইধ ন হোতি নীলং পীতন্তি, গুণৰচনত্তা ণেন ৰিনাপি দব্বস্সা+ভিধানতো.
১২. নক্খত্তেনি+ন্দুযুত্তেন কালে
ততিযন্ততো নক্খত্তা তেন লক্খিতে কালে ণো হোতি, তং চে নক্খত্ত+মিন্দুযুত্তং হোতি. ফুস্সেন ইন্দুযুত্তেন লক্খিতা পুণ্ণমাসী ফুস্সী রত্তি, ফুস্সো অহো, মঘায ইন্দুযুত্তায লক্খিতা পুণ্ণমাসী মাঘী, মাঘো.
১৩. সা+স্স দেৰতা পুণ্ণমাসী
সেতি পঠমন্তা অস্সেতি ছট্ঠিযত্থে ণো হোতি, যং পঠমন্তং, সা চে দেৰতা পুণ্ণমাসী ৰা. সুগতো দেৰতা অস্স সোগতো, মাহিন্দো, যামো, ৰারুণো. বুদ্ধো অস্স দেৰতাতি বুদ্ধো. ফুস্সী পুণ্ণমাসী অস্স সম্বন্ধিনীতি ফুস্সো মাসো. এৰং মাঘো, ফগ্গুনো, চিত্তো, ৰেসাখো, জেট্ঠমূলো, আসাল়্হো, সাৰণো, পোট্ঠপাদো, অস্সযুজো, কত্তিকো, মাগসিরো. পুণ্ণমাসী চ ভতকমাসসম্বন্ধিনী ন হোতি, পুণ্ণো মা অস্সন্তি নিব্বচনা, অতো এৰ নিপাতনা ণো, সাগমো চ.
১৪. ত+মধীতে তং জানাতি ক+ণিকা চ
দুতিযন্ততো ত+মধীতে তং জানাতীতি এতেস্ৰ+ত্থেসু ণো হোতি কো ণিকো চ. এত্থ চসদ্দো কো চণিকো চ হোতীতি সমুচ্চিনো, নো ণপচ্চযং. ব্যাকরণ+মধীতে জানাতীতি ৰা ৰেয্যাকরণো, ৰি+আ+করণন্তি ৰিচ্ছিজ্জ কতযাদেসস্সি+কারস্স ‘‘তদাদেসা তদীৰ ভৰন্তী’’তি ঞাযা ‘‘সরান’’মিচ্চাদিনা একারে যাগমদ্ৰিত্তানি. এৰং মোহুত্তো, নেমিত্তো, অঙ্গৰিজ্জো, ৰত্থুৰিজ্জো, ছন্দসো, ‘‘মনা, দীনং সক’’ ইতি সকাগমো. কমকো, পদকো, ৰেনযিকো, সুত্তন্তিকো, আভিধম্মিকো. দ্ৰিতগ্গহণং অজ্ঝেনজাননে চ ৰিসুং ৰিসুং পচ্চযৰিধানত্থং, অজ্ঝেনৰিসযদস্সনত্থং, পসিদ্ধুপসংহরণত্থঞ্চ.
১৫. তস্স ৰিসযে দেসে
ছট্ঠিযন্তা ৰিসযে দেসসরূপে ণো হোতি. ৰসাতীনং ৰিসযো দেসো ৰাসাতো. দেসেতি কিং, চক্খুস্স ৰিসযো রূপং, দেৰদত্তস্স ৰিসযো+নুৰাকো.
১৬. নিৰাসে তন্নামে
তি তন্নামে নিৰাসে দেসে ণো হোতি. সিৰীনং নিৰাসো দেসো সেব্বো. এত্থ ‘‘যৰা সরে’’তি যকারে বকারপুব্বরূপানি. ৰাসাতো.
১৭. অদূরভৰেতি
ণো, ৰিদিসায অদূরভৰং ৰেদিসং.
১৮. তেন নিব্বত্তেতি
ততিযন্তা নিব্বত্তত্থে ণো হোতি. কুসম্বেন নিব্বত্তা কোসম্বী নগরং, এৰং কাকন্দী, মাকন্দী, সহস্সেন নিব্বত্তা সাহস্সী পরিখা, হেতুম্হি কত্তরি করণে চ যথাযোগং ততিযা.
১৯. ত+মিধ+ত্থি
তন্তি পঠমন্তা ইধাতি সত্তম্যত্থে দেসে তন্নামে ণো হোতি, যং তং পঠমন্ত+মত্থি চে. উদুম্বরা অস্মিং দেসে সন্তীতি ওদুম্বরো, বাদরো, পব্বজো.
২০. তত্র ভৰেতি
সত্তম্যন্তা ভৰত্থে ণো. উদকে ভৰো ওদকো, ওরসো, জানপদো, মাগধো, কাপিলৰত্থৰো, কোসম্বো, মনসি ভৰং মানসং সুখং, সকাগমো. সারসো সকুণো, সারসী সকুণী, সারসং পুপ্ফং. মিত্তে ভৰা মেত্তা মেত্তী ৰা. পুরে ভৰা পোরী ৰাচা. পাৰুসে ভৰো পাৰুসো মেঘো. পাৰুসা রত্তি, পাৰুসং অব্ভং. সারদো, সারদা, সারদং পুপ্ফং. মাধুরো জনো, মাধুরা গণিকা, মাধুরং ৰত্থং.
২১. অজ্জাদীহি তনোতি
ভৰত্থে তনো. অজ্জ ভৰো অজ্জতনো, স্ৰাতনো, হিয্যতনো. ‘‘এওন+ম ৰণ্ণে’’তি এওনং অ হোতি.
২২. পুরাতো ণো চতি
ভৰত্থে ণো তনো চ. এত্থ ণকারো অৰযৰো, নেৰা+নুবন্ধো. পুরাণো, পুরাতনো.
২৩. অমাত্ৰ+চ্চোতি
ভৰত্থে অচ্চো হোতি. অমা=সহ ভৰো অমচ্চো.
২৪. মজ্ঝাদিত্ৰি+মোতি
ভৰত্থে ইমো, মজ্ঝে ভৰো মজ্ঝিমো. এৰং অন্তিমো, হেট্ঠিমো, উপরিমো, ওরিমো, পারিমো, পচ্ছিমো, অব্ভন্তরিধো, পচ্চন্তিমো.
২৫. কণ+ণেয্য+ণেয্যক+যি+যাতি
ভৰত্থে কণআদযো হোন্তি. কণ-কুসিনারাযং ভৰো কোসিনারকো, মাগধকো, আরঞ্ঞকো ৰিহারো, রাজগহকো, কোসম্বকো, ইন্দপত্তকো, কাপিলকো, ভারুকচ্ছকো, নাগরকো. অঙ্গেসু জাতো অঙ্গকো, কোসলকো, ৰেদেহকো, কম্বোজকো, গন্ধারকো, সোৰীরকো, সিন্ধৰকো, অস্সকো ইচ্চাদি. ণেয্য-গঙ্গেয্যো, পব্বতেয্যো, ৰানেয্যো. ণেয্যক-কোসলেয্যকো, বারাণসেয্যকো, চম্পেয্যকো, সিলায জাতং সেলেয্যকং, মিথিলেয্যকো. বারাণসেয্যকোত্যাদীসু ‘‘দিস্সন্ত+ঞ্ঞেপি পচ্চযা’’তি এয্যকো, এৰং উপরি সুত্তে দস্সিতপচ্চযতো ৰিসুং পচ্চযে দস্সিতে ইমিনা সুত্তেনাতি দট্ঠব্বং. য-গম্মো, যম্হি অকারলোপে পুব্বরূপং রস্সো চ. দিব্বো. ইয-উদরিযো, দিৰিযো, পঞ্চালিযো, বোধিপক্খিযো, লোকিযো.
২৬. ণিকো
সত্তম্যন্তা ভৰত্থে ণিকো হোতি. সরদে ভৰো সারদিকো দিৰসো, সারদিকা রত্তি.
২৭. ত+মস্স সিপ্পং সীলং পণ্যং পহরণং পযোজনং
পঠমন্তা সিপ্পাদিৰাচকা অস্সেতি ছট্ঠ্যত্থে ণিকো হোতি. ৰীণাৰাদনং সিপ্প+মস্স ৰেণিকো, ৰীণাৰাদনং অভেদোপচারেন ৰীণা নাম. মোদিঙ্গিকো, ৰংসিকো. পংসুকূলধারণং সীল+মস্স পংসুকূলিকো, তেচীৰরিকো. গন্ধো পণ্য+মস্স গন্ধিকো, তেলিকো, গোল়িকো, পূৰিকো, পণ্ণিকো, তম্বুলিকো, লোণিকো. চাপোপহরণ+মস্স চাপিকো, তোমরিকো, মুগ্গরিকো, মোসলিকো. উপধি=ক্খন্ধাদি পযোজন+মস্স ওপধিকং, সাতিকং, সাহস্সিকং.
২৮. তং হন্ত+রহতি গচ্ছতু+ঞ্ছতি+চরতি
দুতিযন্তা হন্তীতি এৰমাদীস্ৰ+ত্থেসু ণিকো হোতি. পক্খিনো হন্তীতি পক্খিকো, সাকুণিকো, মাযূরিকো, মচ্ছে হন্তীতি মচ্ছিকো, মেনিকো. মিগে হন্তীতি মাগৰিকো, ৰকারাগমো. মিগস্স ‘‘তদমিনা’’দিনা মগৰাদেসেপি মাগৰিকো. ওরব্ভিকো, হারিণিকো. সূকরিকোতি ইকো. সত+মরহতীতি সাতিকং, সন্দিট্ঠিকং, এহি পস্স ৰিধিং অরহতীতি এহিপস্সিকো. এত্থ ত্যাদ্যন্তসমুদাযতো অনুকরণত্তা ৰা তদ্ধিতস্স অভিধানলক্খণত্তা ৰা বহুলংৰিধানেন ৰা পচ্চযো. সাহস্সিকো, কুম্ভিকো, দোণিকো, অদ্ধমাসিকো, কহাপণিকো, আসীতিকা গাথা, নাৰুতিকা. সহস্সিযোতি ইযো. পরদারং গচ্ছতীতি পারদারিকো, মগ্গিকো, পঞ্ঞাসযোজনিকো, পথিকো. বদরে উঞ্ছতীতি বাদরিকো, সামাকিকো. ধম্মং চরতীতি ধম্মিকো, অধম্মিকো.
২৯. তেন কতং কীতং বদ্ধ+মভিসঙ্খতং সংসট্ঠং হতং হন্তি জিতং জযতি দিব্বতি খনতি তরতি চরতি ৰহতি জীৰতিতি
কতাদীস্ৰ+ত্থেসু ণিকো. কাযেন কতং কাযিকং, ৰাচসিকং, মানসিকংতি সকাগমো. ৰাতেন কতো আবাধো ৰাতিতো, সেম্হিকো, পিত্তিকো. সতেন কীতং সাতিকং, সাহস্সিকং, ৰত্থেন কীতং ৰত্থিকং, কুম্ভিকং, সোৰণ্ণিকং, ঘাতিকং. মূলতোৰ পচ্চযো, অমূলৰাচিত্তা দেৰদত্তেন কীতোতি ন হোতি, তদত্থাপ্পতীতিযা. ৰরত্থায বদ্ধো ৰারত্তিকো, আযসিকো, পাসিকো, সুত্তিকো. ঘতেন অভিসঙ্খতং সংসট্ঠং ৰা ঘাতিকং, গোল়িকং, দধিকং, মারীচিকং. জালেন হতো হন্তীতি ৰা জালিকো, বালিসিকো. অক্খেহি জিতং অক্খিকং ধনং, সালাকিকং, তিন্দুকিকো, অম্বফলিকো. অক্খেহি জযতি দিব্বতি ৰা অক্খিকো. খণিত্তিযা খনতীতি খাণিত্তিকো, কুদ্দালিকো. দেৰদত্তেন জিতং, অঙ্গুল্যা খনতীতি ন হোতি, তদত্থানৰগমা. উল়ুম্পেন তরতীতি ওল়ুম্পিকো, উল়ুম্পিকোতি ইকো. কুল্লিকো, গোপুচ্ছিকো, নাৰিকো. সকটেন চরতীতি সাকটিকো, রথিকো. পরপ্পিকোতি ইকো. খন্ধেন ৰহতীতি খন্ধিকো. অংসিকো, সীসিকোতি ইকো. ৰেতনেন জীৰতীতি ৰেতনিকো, ভতিকো, কযিকো, ৰিক্কযিকো, কযৰিক্কযিকোতি ইকো.
৩০. তস্স সংৰত্ততি
চতুত্থ্যন্তা সংৰত্ততীতি অস্মিং অত্থেণিকো হোতি. পুনব্ভৰায সংৰত্ততীতি পোনোব্ভৰিকো, ইত্থিযং পোনোব্ভৰিকা. লোকায সংৰত্ততীতি লোকিকো. সুট্ঠু অগ্গোতি সগ্গো, সগ্গায সংৰত্ততীতি সোৰগ্গিকো, সস্সো+ৰক তদমিনাদীপাঠা. ধনায সংৰত্ততীতি ধঞ্ঞং.
৩১. ততো সম্ভূত+মাগতং
পঞ্চম্যন্তা সম্ভূত+মাগতন্তি এতেস্ৰ+ত্থেসু ণিকো হোতি. মাতিতো সম্ভূত+মাগতংৰা+তি এত্থ ‘‘মাতিতো চ ভগিনিযংচ্ছো’’তি ‘‘মাতিতো’’তি ভাগেন উস্স ইম্হি ৰাক্যং, রস্সদ্ৰিত্তেসু মত্তিকং, পেত্তিকং. ণ্য+রিযণ+র্যপচ্চযাপি দিস্সন্তি. সুরভিতো সম্ভূতং সোরভ্যং. যম্হি থঞ্ঞং. উভযত্থ ‘‘লোপো+ৰণ্ণি+ৰণ্ণানং’’তি লোপো. রিযণ-পিতুতো সম্ভূতো পেত্তিযো, মাতিযো, ‘‘রানুবন্ধে+ন্তসরাদিস্সা’’তি উলোপো, মত্তিযো. র্যম্হি-উলোপো, চৰগ্গপুব্বরূপানি, মচ্চো ৰা.
৩২. তত্থ ৰসতি ৰিদিতো ভত্তো নিযুত্তো
সত্তম্যন্তা ৰসতীত্ৰেৰমাদীস্ৰ+ত্থেসু ণিকো হোতি. রুক্খমূলে ৰসতীতি রুক্খমূলিকো, আরঞ্ঞিকো, রাজগহিকো, মাগধিকো, সোসানিকো. লোকে ৰিদিতো লোকিকো. চতুমহারাজেসু ভত্তা চাতুম্মহারাজিকা. দ্ৰারে নিযুত্তো দোৰারিকো, দস্সোক তদমিনাদিপাঠা. ভণ্ডাগারিকো. ইকে-নৰকম্মিকো, আদিকম্মিকো. কিযে-জাতিকিযো, অন্ধকিযো.
৩৩. তস্সি+দং
ছট্ঠিযন্তা ইদ+মিচ্চ+স্মিং অত্থে ণিকো হোতি. সঙ্ঘস্স ইদং সঙ্ঘিকং, পুগ্গলিকং, সক্যপুত্তিকো, নাটপুত্তিকো, জেনদত্তিকো. কিযে-সস্স ইদং সকিযো, পরকিযো. নিযেঅত্তনিযং. কে-সকো, রঞ্ঞো ইদং রাজকং ভণ্ডং.
৩৪. ণো
ছট্ঠিযন্তা ইদ+মিচ্চ+স্মিং অত্থে ণো হোতি. কচ্চাযনস্স ইদং কচ্চাযনং, ব্যাকরণং, সোগতং সাসনং, মাহিসং মংসাদি.
৩৫. গৰাদীহি যো
গৰাদীহি ছট্ঠিযন্তেহি ইদ+মিচ্চ+স্মিং অত্থে যো হোতি. গুন্নং ইদং গব্যং, অৰঙ, মংসাদি. ইলোপে কব্বং. দুনো ইদং দব্বং.
৩৬. পিতিতো ভাতরি রেয্যণ
‘‘পিতিতো মাতিতো’’তি তেন তেন সুত্তনিপাতেনেৰ উস্স ই. পিতুসদ্দা তস্স ভাতরি রেয্যণ. পিতু ভাতা পেত্তেয্যো.
৩৭. মাতিতো চ ভগিনিযং চ্ছো
মাতুতো চ পিতুতো চ তেসং ভগিনিযং চ্ছো হোতি. মাতু ভগিনি মাতুচ্ছা, পিতু ভগিনি পিতুচ্ছা. কথং ‘‘মাতু ভাতা মাতুলো’’তি, ‘‘মাতুলাদিত্ৰানী’’তি নিপাতনা লপচ্চযো.
৩৮. মাতাপিতূস্ৰা+মহো
মাতাপিতূহি তেসং মাতাপিতূস্ৰা+মহো হোতি. মাতু মাতা মাতামহী, মাতু পিতা মাতামহো. পিতু মাতা পিতামহী, পিতু পিতা পিতামহো. ন যথাসঙ্খ্যং পচ্চেকাভিসম্বন্ধতো ৰিসুং ৰিসুং মাতাপিতুসদ্দেহি তেসং মাতাপিতুন্নং অত্থে পচ্চযো হোতি.
৩৯. হিতে রেয্যণ
মাতাপিতূহি হিতে রেয্যণ হোতি. মাতু হিতো মত্তেয্যো, পেত্তেয্যো.
৪০. নিন্দা+ঞ্ঞাত+প্প পটিভাগ রস্স দযা সঞ্ঞাসু কো
নিন্দাদীস্ৰ+ত্থেসু নামস্মা কো হোতি. নিন্দাযং-নিন্দিতো মুণ্ডো মুণ্ডকো, এৰং সমণকো, পণ্ডিতকো, ব্রাহ্মণকো, ৰেয্যাকরণকো. অঞ্ঞাতে-কস্সা+যং অস্সো অস্সকো, পযোগসামত্থিযা সম্বন্ধিৰিসেসানাৰগমো+ৰগম্যতে. অপ্পত্থে-অপ্পকং তেলং তেলকং, ঘতকং. পটিভাগত্থে-হত্থী ৰিয হত্থিকো, অস্সকো, বলীবদ্ধকো. ‘‘ইমে নো হত্থিকা অস্সা, বলীবদ্ধা চ নো ইমে’’ত্যাদিপাঠে ‘‘লোপো’’তি কপচ্চযলোপেন ৰা অভেদোপচারেন ৰা দট্ঠব্বং, ইমে চ দারুআদীহি কতরূপানি. রস্সেরস্সো মানুসো মানুসকো, রুক্খকো, পিলক্খকো. দযাযং-দযিতো=নুকম্পিতো পুত্তো পুত্তকো, ৰচ্ছকো. সঞ্ঞাযং-মোরো ৰিয মোরকো, কতকো, ভতকো.
৪১. ত+মস্স পরিমাণং ণিকো চ
পঠমন্তা অস্সেতি অস্মিং অত্থে ণিকো হোতি কো চ, তঞ্চে পঠমন্তং পরিমাণং ভৰতি. দোণাদীনং পরিমিতৰীহাদীনং করণত্তা ‘‘পরিমীযন্ত্য+নেনাতি পরিমাণ’’ন্তি হোতি. দোণো পরিমাণ+মস্সাতি দোণিকো ৰীহি, খারসতিকো, খারসহস্সিকো, আসীতিকো ৰযো, উপড্ঢকাযো পরিমাণ+মস্স উপড্ঢকাযিকং বিম্বোহনং. পঞ্চকং, ছক্কং.
৪২. য+তে+তেহি+ত্তকো
যাদীহি পঠমন্তেহি অস্সেতি ছট্ঠ্যত্থে ত্তকো হোতি, তঞ্চে পঠমন্তং পরিমাণং ভৰতি. যং পরিমাণ+মস্স যত্তকং, তত্তকং, ‘‘এতস্সেট ত্তকে’’তি এতস্স এট, এত্তকং. আৰতকে-যং পরিমাণ+মস্স যাৰতকো, তাৰতকো.
৪৩. সব্বা চা+ৰন্তু
সব্বতো পঠমন্তা যাদীহি চ অস্সেতি ছট্ঠ্যত্থে আৰন্তু হোতি, তঞ্চে পঠমন্তং পরিমাণং ভৰতি. সব্বং পরিমাণ+মস্স সব্বাৰন্তং, ‘‘অংঙং নপুংসকে’’তি অং. যাৰন্তং, তাৰন্তং.
৪৪. কিম্হা রতি+রীৰ+রীৰতক+রিত্তকা
কিম্হা পঠমন্তা অস্সেতি ছট্ঠ্যত্থে রতি+রীৰ+রীৰতক+রিত্তকা হোন্তি. কিংসঙ্খ্যানং পরিমাণ+মেসং কতি, রানুবন্ধত্তা ইংভাগলোপো. কীৰ, কীৰতকং, কিত্তকং. রীৰন্তো সভাৰতো অসংখ্যো.
৪৫. সঞ্জাতং তারকাদিত্ৰি+তোতি
সঞ্জাতত্থে ইতো. তারকা সঞ্জাতা অস্স তারকিতং গগনং, পুপ্ফানি সঞ্জাতানি অস্স পুপ্ফিতো রুক্খো, পল্লৰিতা লতা.
৪৬. মানে মত্তো
পঠমন্তা মানৰুত্তিতো অস্সেতি অস্মিং অত্থে মত্তো হোতি. পলং উম্মান+মস্স পলমত্তং. হত্থো পণাম+মস্স হত্থমত্তং. সতং মান+মস্স সতমত্তং. দোণো পরিমাণ+মস্স দোণমত্তং. অভেদোপচারা দোণোতিপি হোতি. মীযতে+নেনাতি মানং, মানস্স সম্বন্ধিত্তা ছট্ঠ্যন্তভূতানমেৰ ৰিধি হোতি. এত্থ চ –
উদ্ধমানন্তু উম্মানং, পরিমাণন্তু সব্বতো;
পমাণং হোতি আযামো, সংখ্যাসেসো তু সব্বতো.
৪৭. তগ্ঘো চু+দ্ধং
উদ্ধমানৰুত্তিতো তগ্ঘো হোতি মত্তো চ. জণ্ণু পরিমাণ+মস্স জণ্ণুতগ্ঘং, জণ্ণুমত্তং.
৪৮. ণো চ পুরিসাতি
পুরিসা ণো হোতি মত্তাদযো চ. পুরিসো পরিমাণ+মস্স পোরিসং, পুরিসমত্তং+পুরিসতগ্ঘং.
৪৯. অযু+ভদ্ৰিতীহং+সে
উভদ্ৰিতীহি অৰযৰৰুত্তীহি অযো হোতি. উভো অংসা অস্স উভযং, দ্ৰযং, তযং. অংসসম্বন্ধেন সমুদাযে ৰিধি হোতীতি ন উভযাদিতো বহুৰচনন্তি চে, ‘‘রাহুনো সিরো’’ ত্যাদো অভেদেপি ভেদৰিৰক্খায লব্ভমানতো বহুৰচনং হোতেৰ.
৫০. সঙ্খ্যায সচ্চু+তী+সা+স+দসন্তাযা+ধিকা+স্মিং সতসহস্সে ডো
সত্যন্তায উত্যন্তায ঈসন্তায আসন্তায দসন্তায সঙ্খ্যায পঠমন্তায অস্মিন্তি সত্তম্যত্থে ডো হোতি, সা চে সঙ্খ্যা অধিকা হোতি, য+দস্মিন্তি, তং চে সতং সহস্সং সতসহস্সং ৰা হোতি. ৰীসতি অধিকা অস্মিং সতেতি ৰীসংসতং.
১৩৯. ডে সতিস্স তিস্সতি
ডে পরে সত্যন্তস্স তিকারস্স লোপো হোতি. একৰীসংসতং সহস্সং সতসহস্সং ৰা. তিংসতি অধিকা অস্মিং সতাদিকেতি তিংসসতং একতিংসসতং ইচ্চাদি. উত্যন্তাযনৰুতি অধিকা অস্মিং সতাদিকেতি নৰুতংসতং সহস্সং সতসহস্সং ৰা. ঈসন্তায-চত্তালীসং অধিকা অস্মিং সতে সহস্সে সতসহস্সেতি চত্তালীসসত+মিচ্চাদি. আসন্তায এৰং, পঞ্ঞাসংসত+মিচ্চাদি. দসন্তায-একাদসংসত+মিচ্চাদি.
৫১. তস্স পূরণে+কাদসাদিতো ৰা
ছট্ঠিযন্তাযে+কাদসাদিকায সংখ্যায ডো হোতি পূরণত্থে ৰিভাসা. সা সংখ্যা পূরিযতে যেন তং পূরণং. একাদসন্নং পূরণো একাদসো. অঞ্ঞত্র ‘‘ম পঞ্চাদিকতীহী’’তি মো, একাদসমো. ৰীসতিযা পূরণো ৰীসো ৰীসতিমো, তিংসো, তিংসতিমো. ৰাসদ্দস্স ৰৰত্থিতৰিভাসত্তা নিচ্চং চত্তালীসো পঞ্ঞাসো.
৫২. ম পঞ্চাদিকতীহিতি
মপচ্চযে পঞ্চমো, পঞ্চমী. সত্তমো, সত্তমী. অট্ঠমো, অট্ঠমী. কতিমো, কতিমী ইচ্চাদি.
৫৩. সথাদীন+মি চতি
সতাদীনং মো চ অন্তাদেসো ই চ. সতস্স পূরণো সতিমো, সহস্সিমো.
৫৪. ছা ট্ঠ+ট্ঠমাতি
ছসদ্দা পূরণত্থে ট্ঠ+ট্ঠমা. ছন্নং পূরণো ছট্ঠো, ছট্ঠমো. ইত্থিযং ছট্ঠী, ছট্ঠমী. ‘‘চতুত্থদুতিযেস্ৰে+সং ততিযপঠমা’’তি নিপাতনা পূরণত্থে দ্ৰিতো তিযো দ্ৰিস্স দু চ, তিচতূহি তিস্স অ, তিয+ত্থা চ যথাক্কমং, দুতিযো ততিযো, চতুত্থো.
৫৫. একা কা+ক্য+সহাযে
‘‘সতি ব্যভিচারে ৰিসেসনং সাত্থকং’’তি ঞাযা সংখ্যাতো ৰিসেসেতুং ‘‘অসহাযে’’তি ৰুত্তং. একস্মা অসহাযত্থে ক+আকী হোন্তি ৰা. একোৰ এককো, একাকী, একো ৰা.
৫৬. ৰচ্ছাদীহি তনুত্তে তরো
ৰচ্ছাদীনং সভাৰস্স তনুত্তে=কিঞ্চিমত্তাৰসেসে তরো হোতি. সো=সকো ভাৰো সভাৰো অত্তনিযপৰত্তিনিমিত্তং. সুসুত্তস্স তনুত্তে ৰচ্ছতরো, ইত্থিযং ৰচ্ছতরী. যোব্বনস্স তনুত্তে ওক্খতরো. ওক্খা=দুতিযৰযট্ঠগোণো. অস্সভাৰস্স তনুত্তে অস্সতরো. গাৰোতি জাতিসামত্থিযস্স তনুত্তে উসভতরো. এত্থ তনুত্তং অপ্পবলতা.
৫৭. কিম্হা নিদ্ধারণে রতর+রতমা
কিংসদ্দা নিদ্ধারণে রতর+রতমা হোন্তি. কো এৰাতি কতরো ভৰতং দেৰদত্তো, কতরো ভৰতং কট্ঠো. কতমো ভৰতং দেৰদত্তো, কতমো ভৰতং কট্ঠো. ভারদ্ৰাজানং কতমো+সি ব্রহ্মে.
৫৮. তেন দত্তে লি+যাতি
দত্তে+ভিধেয্যে ল+ইযা হোন্তি বহুলাধিকারা মনুস্সসঞ্ঞাযং. দেৰেন দত্তো দেৰলো দেৰিযো, ব্রহ্মলো ব্রহ্মিযো. সীৰলো সীৰিযো সিস্স দীঘো. দেৰ+ব্রহ্ম+সিৰাতি তন্নামকা মনুস্সা. (রত্তমিচ্চাদিঅনেকত্থতদ্ধিতং).
৫৯. তস্স ভাৰকম্মেসুত্ত+তা+ত্তন+ণ্য+ণেয্য+ণি+য+ণিযা
ছট্ঠিযন্তা ভাৰে কম্মে চ ত্তাদযো হোন্তি বহুলং. ন সব্বে পচ্চযা সব্বতো হোন্তি অঞ্ঞত্রত্ত+তাহি. ভৰন্তি এতস্মা বুদ্ধিসদ্দাতি ভাৰো সদ্দপৰত্তিনিমিত্তং. ৰুত্তঞ্চ –
হোন্ত্য+স্মা সদ্দবুদ্ধীতি, ভাৰো তং সদ্দৰুত্তিযা;
নিমিত্তভূতং নামঞ্চ, জাতি দব্বং ক্রিযা গুণোতি.
নীলস্স পটস্স ভাৰো নীলত্তং নীলতাতি গুণো ভাৰো. এত্থ নীলগুণৰসেন পটে নীলসদ্দস্স ৰুত্তিযা পটবুদ্ধিযা নিমিত্তং ভাৰো নাম. নীলস্স গুণস্স ভাৰো নীলত্তং নীলতাতি নীলগুণজাতি, এত্থ নীলগুণজাতি নিমিত্তং হুত্ৰা নীলসদ্দস্স গুণৰুত্তিযা নীলগুণজাতি নিমিত্তং. গোত্তং গোতাতি গোজাতি, এত্থ জাতিসদ্দানং দব্বৰুত্তিযা সতি জাতি নিমিত্তং. পাচকস্স ভাৰো পাচকত্তংতি ক্রিযাসম্বন্ধিত্তং ভাৰো, এত্থ পচনক্রিযাসম্বন্ধিত্তং ভাৰো. দণ্ডিত্তং ৰিসাণিত্তং রাজপুরিসত্তংতি দণ্ড+ৰিসাণ+রাজদব্বানং সম্বন্ধিত্তং ভাৰো, দণ্ডীত্যাদিসদ্দপৰত্তিযা নিমিত্তত্তা.
দেৰদত্তস্স ভাৰো দেৰদত্তত্তং, চন্দত্তং, সূরিযত্তংতি তদৰত্থা ৰিসেসসামঞ্ঞং, দেৰদত্তস্স বালতাদিঅৰত্থাভেদো, চন্দস্স কলাদিঅৰত্থভেদো চ, সূরিযস্স মন্দপটুতাদিঅৰত্থাভেদো চ সামঞ্ঞং, তদেত্থ নিমিত্তং. এত্থ ৰিজ্জমানপদত্থানং ৰিসযভূতসঞ্ঞাসদ্দানং পৰত্তিনিমিত্তং ৰুত্তং. আকাসত্তং অভাৰত্তংতি, তত্থ ঘটাকাস+পীঠরাকাস, পটাভাৰ+ঘটাভাৰাদিনা উপচরিতভেদসামঞ্ঞং ভাৰো.
ত্তন-পুথুজ্জনত্তনং. ৰেদনায ভাৰো ৰেদনত্তনং, রস্সো. এৰং জাযত্তনং, জারত্তনং.
ণ্য-অলসস্স ভাৰো কম্মং ৰা আলস্যং, এত্থ ‘‘লোপো+ৰণ্ণি+ৰণ্ণানং’’তি অ-লোপে ‘‘সরান+মাদিস্সা’’দিনা আকারো, এৰ+মুপরি চ. ব্রাহ্মণস্স ভাৰো ব্রহ্মঞ্ঞং, ঞ্ঞকারপুব্বরূপানি. চাপল্যং, নেপুঞ্ঞং, পেসুঞ্ঞং, রঞ্ঞো ভাৰো রজ্জং, আধিপচ্চং, দাযজ্জং, ৰেসম্মং, ৰেসমং, ণপচ্চযো. সখিনো ভাৰো সখ্যং, ৰাণিজ্জং, আরোগ্যং, ওদগ্যং, আনণ্যং, দুব্বল্যং, বল্যং, পণ্ডিচ্চং, বাহুস্সচ্চং, পোরোহিচ্চং. মুট্ঠস্সতিস্স ভাৰো মুট্ঠস্সচ্চং, ইলোপো. কোসল্লং, ৰেপুল্লং. সমানস্স ভাৰো সামঞ্ঞং, পেরিস্সং, সোমনস্সং, দোমনস্সং, সোৰচস্সং, দোৰচস্সং, নিপকস্স ভাৰো নেপক্কং, আধিক্কং, দুভগস্স ভাৰো দোভগ্গং, সরূপস্স ভাৰো সারুপ্পং, ওপম্মং, সোখুম্মং, তথস্স ভাৰো তচ্ছং. দুম্মেধস্স ভাৰো দুম্মেজ্ঝং. ভেসজস্স ভাৰো ভেসজ্জং, ব্যাৰটস্স কম্মং ৰেয্যাৰচ্চং যথা ৰেয্যাকরণং.
ণেয্য-সুচিনো ভাৰো সোচেয্যং, আধিপতেয্যং, কপিস্স ভাৰো কাপেয্যং. সঠস্স ভাৰো কম্মং ৰা সাঠেয্যং.
ণ-গরূনং ভাৰো গারৰং, উ অৰঙ. পাটৰং, অজ্জৰং, মদ্দৰং, ‘‘কোসজ্জা’’দিনা উস্স অত্তং দ্ৰিত্তঞ্চ. পরমানং ভাৰো পারমী, ৰীপচ্চযো. সমগ্গানং ভাৰো সামগ্গী.
ইয-অধিপতিনো ভাৰো অধিপতিযং, পণ্ডিতিযং, বহুস্সুতিযং, নগ্গিযং, সূরিযং.
ণিয-অলসস্স ভাৰো কম্মং ৰা আলসিযং, তালুসিযং, মন্দিযং, দক্খিযং, পোরোহিতিযং, ৰেয্যত্তিযং.