৪. সমাসকণ্ড
অথ নামানমেৰ অঞ্ঞমঞ্ঞসম্বন্ধীনং সমাসোতি নামনিস্সিতত্তা, সযঞ্চ নামিকত্তা নামানন্তরং সমাসো ৰুচ্চতে.
১. স্যাদি স্যাদিনে+কত্থন্তি
ইদ+মধিকতং ৰেদিতব্বং. পুব্বে ৰুত্তৰিধিগ্গহণঞাযেন স্যাদীতি তদন্তস্স গহণং. সো চ ভিন্নত্থানং নামান+মেকত্থীভাৰো সমাসোতি ৰুচ্চতে.
২. অসঙ্খ্যং ৰিভত্তি+সম্পত্তি+সমীপ+সাকল্যা+ভাৰ+যথা+ পচ্ছা+যুগপদত্থে
পুব্বস্স+ত্থপরং যস্স, অঞ্ঞত্থপরমঞ্চ যং;
নপুংসকং ভৰে যঞ্চ, ত+দাসংখ্য+মিহে+স্সতে.
সত্থন্তরে পসিদ্ধং যং, অব্যযীভাৰনামতো;
উপকুম্ভং তিট্ঠগু চ, পাতমেঘংতি তং যথা.
অসঙ্খ্যং স্যাদ্যন্তং ৰিভত্যাদীন+মত্থে ৰত্তমানং স্যাদ্যন্তেন সহে+কত্থং ভৰতি. ‘‘অৰিগ্গহো নিচ্চসমাসো, পদন্তরৰিগ্গহো চে’’তি পদন্তরৰিগ্গহো. ইত্থীসু তথা পৰত্তাতি ৰিগ্গয্হ ৰিভত্যত্থে সমাসে কতে –
২,১১৯. একত্থতাযং
একো অত্থো যস্স পকতিপচ্চযাদিসমুদাযস্স সো একত্থো. তস্স ভাৰো পৰত্তিনিমিত্তং একত্থতা, ঈযাদি+ণাদি+সমাসৰিধানং, তস্মিং সতি স্যাদিলোপো হোতি.
৯. তং নপুংসকন্তি
নপুংসকলিঙ্গে চ ‘‘পুব্বস্মা+মাদিতো’’তি সব্বৰিভত্তীনং লোপে চ কতে অধিত্থি তিট্ঠতি, ভো অধিত্থি, অধিত্থি পস্স, অধিত্থি কতং, অধিত্তি চরতি, অধিত্থি দেহি, অধিত্থি অপেহি, অধিত্থি আযত্তং, অধিত্থি পতিট্ঠিতং. এৰং অধিকুমারি, অন্তভূতস্স অপ্পধানস্স ঘপস্স ‘‘ঘপস্স+ন্তস্সা+প্পধানস্সা’’তি পস্স রস্সো.
সহ=সম্পন্নং ব্রহ্মং সব্রহ্মং. ৰুত্তনযেন এত্থ চ উপরি চ সমাসাদযো হোন্তি, এত্থ ‘‘অকালে সতত্থে’’তি সহস্স সাদেসো. স্যাদিম্হি কতে ‘‘পুব্বস্মা+মাদিতো’’তি স্যাদীনং লোপে চ সম্পত্তে ‘‘না+তো+মপঞ্চমিযা’’তি অপঞ্চমিযা পটিসেধো চ অকারন্তঅসংখ্যসমাসতো পরাসং সব্বৰিভত্তীনং অংআদেসো চ হোতি. এৰ+মুপরিপি.
ভিক্খানং সমিদ্ধি সুভিক্খং, এত্থ ঘস্স রস্সো. সুভিক্খং তিট্ঠতি ভো সুভিক্খং, সুভিক্খং পস্স. না+স্মিংসু ‘‘ৰা ততিযা সত্তমীনং’’তি ৰিকপ্পেন অং, সুভিক্খং সুভিক্খেন ৰা কতং, সুভিক্খং সুভিক্খেন ৰা চরতি, সুভিক্খং দেহি. পঞ্চমিযং অ+মব্ভাৰা সুভিক্খা অপগচ্ছ, সুভিক্খ+মাযত্তং, সুভিক্খং সুভিক্খে ৰা পতিট্ঠিতং.
সমীপত্থে-কুম্ভস্স সমীপং উপকুম্ভং, এৰং উপনগরং, ভো উপকুম্ভং ইচ্চাদি.
সাকল্যে-তিণম্পি অসেসেত্ৰাতি সতিণং, তিণম্পি অসেসেত্ৰা অজ্ঝোহরণীয+মজ্ঝোহরতীত্যত্থো. সেসং সব্রহ্মসমং. অগ্গিম্পি অসেসেত্ৰাতি সাগ্গি, অগ্গিগন্থংপি অসেসেত্ৰা অধীতেত্যত্থো. ৰারগ্গহণং অধিত্থিসমং.
অভাৰো সম্বন্ধীভেদা বহুৰিধো, তত্র ইদ্ধাভাৰেৰিগতা ইদ্ধি=ৰিভূতি সদ্দিকানন্তি দুস্সদ্দিকং. অত্থাভাৰেমক্খিকানং অভাৰো নিম্মক্খিকং, নিদ্দরথং, নিম্মসকং. অতিক্কমাভাৰে-অতিগতানি তিণানি নিত্তিণং. উপভোগসম্বন্ধীৰত্তমানকালস্স অভাৰে-অতিগতং লহুপাৰুরণং অতিলহুপাৰুরণং, লহুপাৰুরণস্স না+যং উপভোগতা লোতি অত্থো.
যথাত্থো+নেকৰিধো, তত্র যোগ্গতাযং-যোগ্গং রূপ+মনুরূপং. ৰিচ্ছাযং-অদ্ধমাসং অদ্ধমাসং অনু অন্ৰদ্ধমাসং, এৰং পচ্চত্তং. অত্থানতিৰত্তিযং-সত্তিং অনতিক্কম্ম যথাসত্তি. এৰং যথাক্কমং, যথাবলং. বহুলাধিকারা যা যা পরিসা যথাপরিসা. সদিসত্থে-কিখিযা কণ্হৰিচ্ছিতধেনুযা সদিসো সকিখি, সহস্স সাদেসো. আনুপুব্বিযং-জেট্ঠানুক্কমেন অনুজেট্ঠং.
পচ্ছাঅত্থে-রথস্স পচ্ছা অনুরথং.
যুগপদত্থে-চক্কেন সহ=এককালং সচক্কং, চক্কেন একক্খণে নিধেতীতি অত্থো.
৩. যথা ন তুল্যে
যথাসদ্দো তুল্যত্থে ৰত্তমানো স্যাদ্যন্তেন সহে+কত্থো ন ভৰতি. যথা দেৰদত্তো, তথা যঞ্ঞদত্তো. এত্থ উপমানভূতো যথাসদ্দো ‘তথা যঞ্ঞদত্তো’তি উপমেয্য+মপেক্খতি, তস্মা ‘‘সাপেক্খ+মসমত্থং ভৰতী’’তি ঞাযা অসমাসে ‘‘ন তুল্যে’’তি পটিসেধো কিমত্থ+মিতি চে. যস্মা ‘‘যথা দেৰদত্তো’’তি সমুদাযমেৰ উপমানং ভৰতি, ন ৰিসুং যথাসদ্দো, তস্মা সমুদাযস্সেৰ উপমেয্যসাপেক্খত্তে ন অসামত্থিযতা ন ৰিসুং যথাসদ্দস্স, তস্মা সাদিস্সে পত্তসমাসস্স পটিসেধত্থ+মিদং. তুল্যত্থেতি ৰত্তব্বে তুল্যং ৰিনা তুল্যতা নত্থীতি তুল্যত্থেতি অৰত্ৰা তুল্যেতি ৰুত্তং.
যথাকথঞ্চি সাদিস্সং, ঞাযতে যত্থ সম্ভৰং;
উপমা নাম সা তস্সা, পপঞ্চো বহুধা ভৰে.
৪. যাৰা+ৰধারণে
যাৰসদ্দো অৰধারণে ৰত্তমানো স্যাদ্যন্তেন সহে+কত্থো ভৰতি. অৰধারণং=এত্তকতাপরিচ্ছেদো. যাৰন্তানি অমত্তানি=ভাজনানি যাৰামত্তং, ইমিনা সমাসে কতে সেসং পুব্বসমং. জীৰস্স যত্তকো পরিচ্ছেদো যাৰজীৰং. যাৰতাযুকং, ‘‘সকত্থে’’তি কপচ্চযো. যত্তকেন অত্থো যাৰদত্থং.
৫. পয্যপা বহি তিরো পুরে পচ্ছা ৰা পঞ্চম্যা
পরিআদযো পঞ্চম্যন্তেন সহে+কত্থা হোন্তি ৰা. পরি পব্বতা পরিপব্বতং. ৰাস্স ৰাক্যৰিকপ্পত্থত্তা পরি পব্বতা ইচ্চাদযোপি হোন্তি. অপ পব্বতা অপপব্বতং, আ পাটলিপুত্তা আপাটলিপুত্তং, বহি গামা বহিগামং, তিরো পব্বতা তিরোপব্বতং, পুরে ভত্তা পুরেভত্তং, পচ্ছা ভত্তা পচ্ছাভত্তং, সব্বং উপকুম্ভসমং, ইমিনা সমাসো ৰিসেসো. এৰ+মুপরিসুত্তেপি.
ৰাত্য+ধিকারো –
৬. সমীপা+যামেস্ৰ+নু
‘‘অসংখ্য’’মিচ্চাদিনা নিচ্চসমাসস্স ৰিকপ্পত্থং সমীপগ্গহণং. অনুসদ্দো সামীপ্যে আযামে চ ৰত্তমানো স্যাদ্যন্তেন সহে+কত্থো ৰা হোতি. এত্থ সমীপগ্গহণস্স ভাৰপ্পধানত্তা সামীপ্যমেৰ গম্যতেতি সামীপ্যেতি ৰুত্তং. ৰনস্স অনু=সমীপং অনুৰনং, গঙ্গায অনু=আযামো অনুগঙ্গং, গঙ্গায অনু ৰা বারাণসী.
৭. তিট্ঠগ্ৰাদীনি
তিট্ঠগুআদীনি অঞ্ঞত্থেন সিদ্ধাপি অস্মিং অসংখ্যসমাসে নিপাতিযন্তি. তিট্ঠন্তি গাৰো যস্মিং কালেতি তিট্ঠন্তসদ্দ+গোসদ্দেহি পঠমাযোম্হি কতে ‘‘ৰা+নেকঞ্ঞত্থে’’তি সমাসো, ইমিনা নিপাতনা লোপে নপুংসকত্থে চ কতে সিম্হি গোস্স ‘‘গোস্সু’’তি উকারে ‘‘পুব্বস্মা+মাদিতো’’তি ৰিভত্তিলোপো. এৰং ৰহন্তী গাৰো যস্মিং কালেতি ৰহগ্গু ইচ্চাদি. ৰেলাপ্পকাসকপাতোআদীনম্পি এত্থেৰ সঙ্গহো, পাতো নহানন্তি সত্তমীঅমাদিসমাসে পাতনহানং, এৰং সাযনহানং, পাতকালং, সাযকালং, পাতমেঘং, সাযমেঘং, পাতমগ্গং, সাযমগ্গং, এত্থ ‘‘এওন+ম ৰণ্ণে’’তি অকারো, নিগ্গহীতস্স লোপো চ হোতি.
৮. ওরে+পরি+পটি+পারে+মজ্ঝে+হেট্ঠু+দ্ধা+ধো+ন্তো ৰা ছট্ঠিযা.
ওরাদযো সদ্দা ছট্ঠিযন্তেন সহে+কত্থা ৰা হোন্তি. ওরং গঙ্গায ওরেগঙ্গা, উপরি সিখরস্স উপরিসিখরং, পটি=মুখং সোতস্স পটিসোতং, পারং যমুনায পারেযমুনং, মজ্ঝং গঙ্গায মজ্ঝেগঙ্গং, হেট্ঠা পাসাদস্স হেট্ঠাপাসাদং, উদ্ধং গঙ্গায উদ্ধগঙ্গং, অধো গঙ্গায অধোগঙ্গং, অন্তো পাসাদস্স অন্তোপাসাদং. ইমিনা নিপাতনাৰ নিগ্গহীতলোপে চ একারে চ কতে ওরেচ্চাদি হোতি.
১০. অ+মাদি
অ+মাদিস্যাদ্যন্তং স্যাদ্যন্তেন সহ বহুল+মেকত্তং হোতি.
উত্তরস্স পদস্স+ত্থো, পধানং লিঙ্গ+মস্স চ;
দুতিযন্তাদিপদেকত্থো, বহুধা তং ৰিভজ্জতে.
পরেস+মিস্সতে তঞ্চ, ভিয্যো তপ্পুরিসা+খ্যযা;
তং যথা+ত্র রাজাপচ্চং, কত্থচীতি+মিতীদিসং.
অ+মাদ্যন্তানং কারকানং অকারকানঞ্চ সমাসো কত্থচিমেৰ ৰা হোতি. তঞ্চ বহুলংৰিধানেনাতি দট্ঠব্বং.
তত্থ দুতিযাতপ্পুরিসো অমাদি গত+নিস্সিতা+তীতা+তিক্কন্ত+পত্তা+পন্নাদীহি ভৰতি. সরণং গতোতি সমাসে কতে ‘‘একত্থতাযং’’তি ৰিভত্তিলোপাদি উপরি সব্বত্থ পুব্বসমং. সরণগতো, সরণগতা. সরণগতা, সরণগতাযো. সরণগতং কুলং, সরণগতানি কুলানি ইচ্চাদি. অরঞ্ঞগতো, ভূমিগতো. ধম্মং নিস্সিতো ধম্মনিস্সিতো, অত্থনিস্সিতো. ভৰং অতীতো ভৰাতীতো, কালাতীতো. পমাণং অতিক্কন্তং পমাণাতিক্কন্তং, লোকাতিক্কন্তং. সুখং পত্তো সুখপ্পত্তো, দুক্খপ্পত্তো. সোতং আপন্নো সোতাপন্নো, নিরোধসমাপন্নো, মগ্গপ্পটিপন্নো. রথং আরুল়্হো রথারুল়্হো. সব্বরত্তিং সোভণো সব্বরত্তিসোভণো, মুহুত্তসুখং. অকারকানং সমাসো অচ্চন্তসংযোগে. ৰুত্তিযেৰো+পপদসমাসে, তস্স নিচ্চত্তা. যথা কম্মং করোতীতি কম্মকারো, কুম্ভকারো, অত্থং কামেতীতি অত্থকামো, ধম্মকামো, ধম্মং ধারেতীতি ধম্মধরো, ৰিনযধরো. সানং পচতীতি সপাকো, তন্তং ৰাযতীতি তন্তৰাযো, ৰরং আহরতীতি ৰরাহরো. ন্ত+মান+ক্তৰন্তেহি ৰাক্যমেৰ. ধম্মং সুণন্তো, ধম্মং সুণমানো, ওদনং ভুত্তৰা.
ততিযাতপ্পুরিসো কিতক+পুব্ব+সদিস+সমো+নত্থ+কলহ+নিপুণ+মিস্স+সখিলাদীহি. বুদ্ধেন ভাসিতো বুদ্ধভাসিতো ধম্মো, এৰং জিনদেসিতো. সত্থারা ৰণ্ণিতো সত্থুৰণ্ণিতো. ৰিঞ্ঞূহি গরহিতো ৰিঞ্ঞুগরহিতো, ৰিঞ্ঞুপ্পসত্থো, ইস্সরকতং, সযং কতং, সুকেহি আহটং সুকাহটং, রঞ্ঞা হতো রাজহতো, রাজপীল়িতো. অগ্গিনা দড্ঢো অগ্গিদড্ঢো, সপ্পেন দট্ঠো সপ্পদট্ঠো, সল্লেহি ৰিদ্ধো সল্লৰিদ্ধো, ইচ্ছায পকতো ইচ্ছাপকতো, সীলসম্পন্নো. এৰং সুখসহগতং, ঞাণসম্পযুত্তং, মিত্তসংসগ্গো, পিযৰিপ্পযোগো, জাতিথদ্ধো, গুণহীনো, গুণৰুদ্ধো, চতুৰগ্গকরণীযং, চতুৰগ্গাদিকত্তব্বং. কাকেহি পেয্যা কাকপেয্যা, নদী. ক্ৰচি ৰুত্তিযেৰ, উরসা গচ্ছতীতি উরগো, পাদেন পিৰতীতি পাদপো. ক্ৰচি ৰাক্যমেৰ, ফরসুনা ছিন্নৰা, কাকেহি পাতব্বা, দস্সনেন পহাতব্বা. পুব্বাদিযোগে-মাসেন পুব্বো মাসপুব্বো. এৰং মাতুসদিসো, মাতুসমো. একূনৰীসতি, সীলৰিকলো, অসিকলহো, ৰাচানিপুণো, যাৰকালিকসম্মিস্সং, ৰাচাসখিলো. সত্থারা সদিসো সত্থুসদিসো, সত্থুকপ্পো, পুঞ্ঞেন অত্থিকো পুঞ্ঞত্থিকো, গুণাধিকো. দধিনা উপসিত্তং ভোজনং দধিভোজনং, গুল়েন সংসট্ঠো ওদনো গুল়োদনো. কারকসম্বন্ধো ক্রিযায কতো, উপসিত্তাদিক্রিযানং অপঞ্ঞাযনেপি ৰুত্তিযেৰো+পসিত্তাদিক্রিযান+মাখ্যাপনতো নত্থা+যুত্তত্থতা. এৰং খীরোদনো. অস্সেন যুত্তো রথো অস্সরথো, মগ্গচিত্তং, জম্বুযা পঞ্ঞাতো লক্খিতো দীপো জম্বুদীপো, একেন অধিকা দস একাদস, জাতিযা অন্ধো জচ্চন্ধো, পকতিযা মেধাৰী পকতিমেধাৰী ইচ্চাদি.
চতুত্থীতপ্পুরিসো তদত্থ+অত্থ+হিত+দেয্যাদীহি. তদত্থে-কথিনস্স দুস্সং কথিনদুস্সং, কথিনচীৰরস্সাতি অত্থো. এৰং চীৰরদুস্সং, চীৰরমূলং, যাগুযা অত্থায তণ্ডুলা যাগুতণ্ডুলা, ভত্ততণ্ডুলা, সঙ্ঘস্স অত্থায ভত্তং সঙ্ঘভত্তং, আগন্তুকভত্তং, এৰং গমিকভত্তং, পাসাদায দব্বং পাসাদদব্বং. এত্থ চা+যং নিচ্চসমাসো, তস্স তিলিঙ্গতা চ-ভিক্খুসঙ্ঘস্স অত্থো ৰিহারো ভিক্খুসঙ্ঘত্থো ৰিহারো, ভিক্খুসঙ্ঘত্থা যাগু, ভিক্খুসঙ্ঘত্থং চীৰরং. যস্স অত্থো যদত্থো, যদত্থা, যদত্থং. এৰং তদত্থো, তদত্থা, তদত্থং. তথা লোকহিতো. বুদ্ধস্স দেয্যং বুদ্ধদেয্যং পুপ্ফং. সঙ্ঘদেয্যং চীৰরং. ইধ ন হোতি ‘‘সঙ্ঘস্স দাতব্বং’’.
পঞ্চমীতপ্পুরিসো অপগমন+ভয+ৰিরতি+মোচনত্থাদীহি. মেথুনস্মা অপেতো মেথুনাপেতো, এৰং পলাপগতো, নগরনিগ্গতো, পিণ্ডপাতপটিক্কন্তো, কামতো নিক্খন্তং কামনিক্খন্তং, রুক্খগ্গা পতিতো রুক্খগ্গপতিতো, সাসনচ্চুতো, আপত্তি- ৰুট্ঠানং, ধরণীতলগ্গতো, সব্বভৰেহি নিস্সটো সব্বভৰনিস্সটো. ভযতাদিযোগে-রাজতো ভযং রাজভযং, চোরভযং, অমনুস্সভযং, অগ্গিভযং, পাপভীতো, পাপভীরুকো. অকত্তব্বতো ৰিরতি অকত্তব্বৰিরতি, এৰং কাযদুচ্চরিতৰিরতি, ৰচীদুচ্চরিতৰিরতি. বন্ধনা মুত্তো বন্ধনমুত্তো, ৰনমুত্তো, বন্ধনমোক্খো. কম্মসমুট্ঠিতং, উক্কট্ঠুক্কট্ঠং, ওমকোমকং. ক্ৰচি ৰুত্তিযেৰ, কম্মতো জাতং কম্মজং, এৰং চিত্তজং, উতুজং, আহারজং. ইধ ন হোতি ‘পাসাদা পতিতো’.
ছট্ঠীতপ্পুরিসো রঞ্ঞো পুত্তো রাজপুত্তো, এৰং রাজপুরিসো, আচরিযপূজকো, বুদ্ধসাৰকো, বুদ্ধরূপং, জিনৰচনং, সমুদ্দঘোসো, ধঞ্ঞানং রাসি ধঞ্ঞরাসি, পুপ্ফগন্ধো, ফলরসো, কাযস্স লহুতা কাযলহুতা. মরণস্সতি, রুক্খমূলং, অযস্স পত্তো অযোপত্তো, এত্থ ‘‘মনাদ্যাপাদীন+মো মযে চে’’তি ও. এৰং সুৰণ্ণকটাহং, পানীযথালকং, সপ্পিকুম্ভো, দেৰানং রাজা দেৰরাজা. পুমস্স লিঙ্গং পুল্লিঙ্গং, ‘‘পুং পুমস্সৰা’’তি পুমস্স পুং, নিগ্গহীতলোপো, লস্স দ্ৰিভাৰো চ. হত্থিপদং, ইত্থিরূপং, ভিক্খুনিসঙ্ঘো, জম্বুসাখা, এত্থ ঈকারূকারানং রস্সো. বহুলাধিকারা ন্ত+মান+নিদ্ধারিয+পূরণ+ভাৰ+তিত্তত্থেহি ন হোতি. মমা+নুকুব্বং, মমা+নুকুরুমানো, গুন্নং কণ্হা সম্পন্নখীরতমা, সিস্সানং পঞ্চমো, পটস্স সুত্ততা. ক্ৰচি হোতেৰ ‘ৰত্তমানসামীপ্যং’. ব্রাহ্মণস্স সুক্কা দন্তাতি সাপেক্খতায ন হোতি. ফলানং তিত্তো, ফলান+মাসিতো, ফলানং সুহিতো. ‘‘ব্রাহ্মণস্স উচ্চং গেহং’’তি সাপেক্খতায ন হোতি. ‘‘রঞ্ঞো পাটলিপুত্তকস্স ধনং’’তি ধনসম্বন্ধে ছট্ঠীতি পাটলিপুত্তকেন সম্বন্ধাভাৰা ন হোতি. ‘‘রঞ্ঞো গো চ অস্সো চ পুরিসো চা’’তি ভিন্নত্থতায ৰাক্যমেৰ. রঞ্ঞো গৰস্সপুরিসা রাজগৰস্সপুরিসাতি ৰুত্তি হোতেৰ, একত্থীভাৰা. সম্বন্ধীসদ্দানং পন নিচ্চসাপেক্খত্তেপি গমকত্তা সমাসো, গমকত্তম্পি হি সমাসস্স নিবন্ধনং, যথা দেৰদত্তস্স গুরুকুলং, ভগৰতো সাৰকসঙ্ঘোতিআদি.
সত্তমীতপ্পুরিসো রূপে সঞ্ঞা রূপসঞ্ঞা, এৰং রূপসঞ্চেতনা, সংসারদুক্খং. চক্খুম্হি সন্নিস্সিতং ৰিঞ্ঞাণং চক্খুৰিঞ্ঞাণং. ধম্মে রতো ধম্মরতো, ধম্মাভিরতি, ধম্মরুচি, ধম্মগারৰো, ধম্মেসু নিরুত্তি ধম্মনিরুত্তি, দানাধিমুত্তি, ভৰন্তরকতং. দস্সনে অস্সাদো দস্সনস্সাদো. অরঞ্ঞে ৰাসো অরঞ্ঞৰাসো, ৰিকালভোজনং, কালৰস্সং, ৰনপুপ্ফং, ৰনমহিসো, গামসূকরো, সমুদ্দমচ্ছা, আৰাটকচ্ছপো, আৰাটমণ্ডূকো, কূপমণ্ডূকো, তিত্থনাৰা. ইত্থীসু ধুত্তো ইত্থিধুত্তো, অক্খধুত্তো. ছাযাযং সুক্খো ছাযাসুক্খো, অঙ্গারপক্কং, চারকৰনো. ক্ৰচি ৰুত্তিযেৰ, ৰনে চরতীতি ৰনচরকো, কুচ্ছিম্হি সযন্তীতি কুচ্ছিসযা, থলে তিট্ঠতীতি থলট্ঠো, জলট্ঠো, পব্বতট্ঠো, মগ্গট্ঠো. পঙ্কে জাতং পঙ্কজং, সরোরুহ+মিচ্চাদি. ইধ ন হোতি, ভোজনে মত্তঞ্ঞুতা, ইন্দ্রিযেসু গুত্তদ্ৰারতা, আসনে নিসিন্নো, আসনে নিসীদিতব্বং.
১১. ৰিসেসন+মেকত্থেন
ৰিসেসনং স্যাদ্যন্তং ৰিসেস্সেন স্যাদ্যন্তেন সমানাধিকরণেনসহে+কত্থং হোতি.
সমানত্থে পদে যত্থ, ভেদ্যভেদকৰাচকে;
ৰিসেসনসমাসো+যং, ৰিসেস্সত্থপধানতো.
ৰিসেস্সগত+মেৰ+ত্র, লিঙ্গ+মেতং পরং ততো;
কম্মধারয+মিচ্চে+স, সমাসো+ঞ্ঞেহি সঞ্ঞিতো.
সুত্তে ৰিসেস্সেনাতি অৰুত্তেপি ৰিসেসনস্স সম্বন্ধীসদ্দত্তা সামত্থিযতো লব্ভমানআকড্ঢিতসদ্দং পতি ‘‘ৰিসেস্সেনা’’তি ৰুত্তং. ৰুত্তঞ্চ –
সামঞ্ঞৰত্থু যা ৰত্থ+ন্তরতো তু ৰিসেসিয;
একপ্পকারে ঠপনা, ৰিসেসন+মিতী+রিতং.
একপ্পকারগং ৰত্থু, ৰিসেস্সন্তি পৰুচ্চতি;
পদানি যানি যানেৰ, সম্বন্ধ+মুপযন্তি+হ;
গম্যতে কামচারেন, ৰিসেসন+ৰিসেস্সতাতি.
এত্থ চ উপ্পলদব্বং রত্তুপ্পলাদিতো ৰিসেসযতীতি নীলসদ্দো ৰিসেসনং. তেন ৰিসেসিযতীতি উপ্পলসদ্দো ৰিসেস্সং. অপি চ ভমর+ঙ্গারাদিসামঞ্ঞ নীলত্থতো ৰিসেসিযতীতি নীলং ৰিসেস্সং. ন ৰত্থাদীনং, উপ্পলস্সেৰাতি ৰিসেসনতো উপ্পলং ৰিসেসনংতি কামচারেনেতি ৰুত্তং. অপি চ –
পরিতো অযন্ত্য+নেন+ত্থা, পরিযাযোতি ৰুচ্চতি;
গোৰাচাতি পৰুত্তে তু, ৰাচত্থো তু ৰিসেসনং.
ৰিসেস্সে দিস্সমানা যা, লিঙ্গ+সংখ্যা+ৰিভত্তিযো;
তুল্যাধিকরণে ভিয্যো, কত্তব্বা তা ৰিসেসনেতি –
ৰুত্তত্তা মহন্তো+চ্চাদীসু সমানলিঙ্গাদযো দট্ঠব্বা. ভিয্যোতি কিং, দেৰা পমাণং ইচ্চাদি.
সো চ ছব্বিধো ৰিসেসনপুব্বপদো, ৰিসেসনুত্তরপদো, ৰিসেসনোভযপদো, উপমানুত্তরপদো, সম্ভাৰনাপুব্বপদো, অৰধারণপুব্বপদোতি.
তত্থ ৰিসেসনপুব্বপদে তাৰ-মহন্তো চ সো পুরিসো চাতি ৰাক্যে ইমিনা সুত্তেন সমাসো. ‘‘ট ন্ত+ন্তূনং’’তি ন্তস্স টাদেসে দীঘো হোতি, মহাপুরিসো, মহাপুরিসা ইচ্চাদি.
ৰাক্যে তুল্যাধিকরণভাৰ পকাসনত্থং চ+ত-সদ্দপযোগো. ৰুত্তিযন্তু সমাসেনেৰ তপ্পকাসনতো ন তপ্পযোগো. এৰ+মঞ্ঞত্রাপি ৰুত্তত্থান+মপ্পযোগো. এৰং মহাৰীরো, মহামুনি. মহন্তঞ্চ তং বলঞ্চাতি মহাবলং, মহব্ভযং. সন্তো চ সো পুরিসো চাতি সপ্পুরিসো. তথা পুব্বপুরিসো, অপরপুরিসো, পঠমপুরিসো, মজ্ঝিমপুরিসো, উত্তমপুরিসো, পরপুরিসো, সেতহত্থী, কণ্হসপ্পো, নীলুপ্পলং, রত্তুপ্পলং, লোহিতচন্দনং. ক্ৰচি ন হোতি, পুণ্ণো মন্তানীপুত্তো, চিত্তো গহপতি. পুমা চ সো কোকিলো চাতি পুঙ্কোকিলো, উত্তরপদে পুমস্স পুং হোতি. এৰং পুন্নাগো.
খত্তিযা চ সা কঞ্ঞা চাতি খত্তিযকঞ্ঞা.
৬৭. ইত্থিযং ভাসিতপুমি+ত্থী পুমেৰে+কত্থেতি
ভাসিতপুমা ইত্থী পুমেৰ হোতীতি পুম্ভাৰা ইত্থিপচ্চযানং নিৰত্তি হোতি. এৰং রত্তলতা, দুতিযভিক্খা. ব্রাহ্মণী চ সা দারিকা চাতি ব্রাহ্মণদারিকা, নাগমাণৰিকা. ইত্থিযন্তি কিং, কুমারিরতনং, সমণিপদুমং. ভাসিতপুমাতি কিং, গঙ্গানদী, তণ্হানদী, পথৰীধাতু. পুরত্থিমো চ সো কাযো চাতি পুরত্থিমকাযো. এত্থ চ কাযেকদেসে কাযসদ্দো. এৰং পচ্ছিমকাযো, উপরিমকাযো, হেট্ঠিমকাযো, সব্বকাযো, নৰাৰাসো, কতরনিকাযো, হেতুপচ্চযো. জীৰিতপ্পধানং নৰকং জীৰিতনৰক+মিচ্চাদি.
ৰিসেসনুত্তরপদে থেরা+চরিয+পণ্ডিতা ৰিসেসনং পরঞ্চ ভৰতি. যথা সারিপুত্তো চ সো থেরো চাতি সারিপুত্তত্থেরো, এৰং মহামোগ্গল্লানত্থেরো, মহাকস্সপত্থেরো, বুদ্ধঘোসাচরিযো, ধম্মপালাচরিযো, আচরিযগুত্তিলো ৰা. মহোসধো চ সো পণ্ডিতো চাতি মহোসধপণ্ডিতো, এৰং ৰিধুরপণ্ডিতো.
ৰিসেসনোভযপদে যথা-সীতঞ্চ তং উণ্হঞ্চাতি সীতুণ্হং, সিনিদ্ধো চ সো উণ্হো চাতি সিনিদ্ধুণ্হো মাসো. খঞ্জো চ সো খুজ্জো চাতি খঞ্জখুজ্জো, এৰং অন্ধবধিরো, কতাকতং, ছিদ্দাৰছিদ্দং, উচ্চাৰচং, ছিন্নভিন্নং, গতপচ্চাগতং. ক্ৰচি পুব্বকালস্সাপি পরনিপাতো, ৰাসিতো চ সো লিত্তো চাতি লিত্তৰাসিতো, এৰং নগ্গমূসিতো, সিত্তসম্মট্ঠো, ভট্ঠলুঞ্জিতো.
উপমনুত্তরপদে উপমানভূতং ৰিসেসনং পরং ভৰতি, যথা সীহোতি ৰুত্তে উপচরিতা+নুপচরিতসীহানং সামঞ্ঞপ্পতীতিযং মুনিসদ্দো ৰিসেসেতি. এত্থ চ –
উপমানো+পমেয্যানং, সধম্মত্তং সিযো+পমা.
সা চ ৰত্থু+ৰণ্ণ+আকারানং সাম্যেন হোতি. সীহোৰ সীহো, মুনি চ সো সীহো চাতি মুনিসীহো, মুনিৰসভো, মুনিপুঙ্গৰো, বুদ্ধনাগো, বুদ্ধাদিচ্চো. রংসী ৰিয রংসী, সদ্ধম্মো চ সো রংসী চাতি সদ্ধম্মরংসী, এৰং ৰিনযসাগরো. পুণ্ডরিকমিৰ পুণ্ডরিকো, সমণো চ সো পুণ্ডরিকো চাতি সমণপুণ্ডরিকো, সমণপদুমো. চন্দো ৰিয চন্দো, মুখঞ্চ তং চন্দো চাতি মুখচন্দো, মুখপদুমং ইচ্চাদি.
সম্ভাৰনাপুব্বপদে যথা-ধম্মোতি বুদ্ধি ধম্মবুদ্ধি, এৰং ধম্মসঞ্ঞা, ধম্মসঙ্খাতো, ধম্মসম্মতো, পাণসঞ্ঞিতা, অসুভসঞ্ঞা, অনিচ্চসঞ্ঞা, ধাতুসঞ্ঞা, অত্তসঞ্ঞা, অত্তদিট্ঠি ইচ্চাদি.
অৰধারণপুব্বপদে যথা-গুণো এৰ ধনং গুণধনং, এৰং সদ্ধাধনং, সীলধনং, পঞ্ঞারতনং, চক্খু এৰ ইন্দ্রিযং চক্খুন্দ্রিযং, এৰং চক্খাযতনং, চক্খুধাতু, চক্খুদ্ৰারং, রূপারম্মণ+মিচ্চাদি.
ৰিসেসন+ৰিসেস্সেহি, ক্রিযায চ সহে+রিতো;
তেসং ভাৰং ৰিৰেচেতা, নিপাতো ব্যৰচ্ছিন্দতি.
অযোগ+মঞ্ঞযোগঞ্চ, অচ্চন্তাযোগ+মেৰি+তি;
ৰিৰক্খাতো পযুত্তোপি, এৰত্থো ঞাযতে যতো.
ব্যৰচ্ছেদফলং ৰাক্যং, ততো চিত্তো ধনুদ্ধরো;
পাত্থো ধনুদ্ধরো নীলু+প্পল+মত্থীতি তং যথা.
এত্থ নিপাতোতি এৰ-ইতিনিপাতো, অপ্পযুত্তোপি এৰসদ্দো এৰং যোজেতব্বো – ‘‘চিত্তো ধনুদ্ধরো এৰা’’তি ৰিসেসনেন যুত্তো অযোগৰিৰচ্ছেদকো, ধনুনা যোগে পতিট্ঠাপনতো ‘‘পাত্থো এৰ ধনুদ্ধরো’’তি ৰিসেস্সেন যুত্তো অঞ্ঞযোগৰিৰচ্ছেদকো, ধনুদ্ধরত্তস্স পাত্থসংখাতঅজ্জুনে এৰ পতিট্ঠাপনতো. ‘‘নীলুপ্পল+মত্থেৰা’’তি ক্রিযায যুত্তো অচ্চন্তাযোগৰিৰচ্ছেদকো, নীলুপ্পলস্স সব্ভাৰেযেৰ পতিট্ঠাপনতো.
২১. সংখ্যাদি
একত্থে সমাহারে সংখ্যাদি নপুংসকলিঙ্গং ভৰতি. তযো লোকা সমাহটা=চিত্তেন সম্পিণ্ডিতা, তিণ্ণং লোকানং সমাহারোতি ৰা ৰাক্যে ৰিসেসনসমাসে কতে ইমিনা নপুংসকত্তং ভৰতি. সমাহারস্সে+কত্তা একৰচনমেৰ, তিলোকং, ভো তিলোক, তিলোকং, তিলোকেন ইচ্চাদি. এৰং তযো দণ্ডা তিদণ্ডং, তীণি মলানি সমাহটানি, তিণ্ণং মলানং সমাহারোতি ৰা তিমলং, তিলক্খণং, চতুসচ্চং, পঞ্চসিক্খাপদং, ছট্ঠাযতনং, সত্তাহং, অট্ঠসীলং, নৰলোকুত্তরং, দসসীলং, সতযোজনং. দ্ৰে রত্তিযো সমাহটা দ্ৰিরত্তং.
১২. নঞ
নঊচ্চেতং স্যাদ্যন্তং স্যাদ্যন্তেন সহে+কত্থং হোতি. ঞ্ঞকারো ‘‘ট নঞস্সা’’তি ৰিসেসনত্থো ‘পামনপুত্তাদীসু নস্স টো মা হোতূ’তি. ন ব্রাহ্মণো অব্রাহ্মণো, ‘‘ট নঞস্সা’’তি নস্স টাদেসো. ঞ্ঞ-কারো এত্থেৰ ৰিসেসনত্থো.
ন-নিসেধো সতো যুত্তো, দেসাদিনিযমং ৰিনা;
অসতো ৰা+ফলো তস্মা, কথ+মব্রাহ্মণোতিচে.
নিসেধত্থানুৰাদেন, পটিসেধৰিধি ক্ৰচি;
পরস্স মিচ্ছাঞাণত্তা+খ্যাপনাযো+পপজ্জতে.
দুৰিধো চ+স্স নস্স অত্থো পসজ্জপটিসেধ+পরিযুদাসৰসেন. তত্থ যো ‘‘অসূরিকপস্সারাজদারা’’তিআদীসু ৰিয উত্তরপদত্থস্স সব্বদা অভাৰং দীপেতি, সো পসজ্জপটিসেধৰাচী নাম. যো পন ‘‘অব্রাহ্মণ+মানযা’’তিআদীসু ৰিয উত্তরপদত্থং পরিযুদাসিত্ৰা পটিক্খিপিত্ৰা তংসদিসে ৰত্থুম্হি কারিযং পটিপাদযতি, সো পরিযুদাসৰাচী নাম. ৰুত্তঞ্চ –
পসজ্জপটিসেধস্স, লক্খণং ৰত্থুনত্থিতা;
ৰত্থুতো+ঞ্ঞত্র যা ৰুত্তি, পরিযুদাসলক্খণং.
যত্র অব্রাহ্মণাদীসু, ৰত্থুং পরিযুদস্সতি;
তক্রিযাযুত্তরাজাদিং, ৰদে সো পরিযুদাসকো.
পসজ্জপটিসেধো তু, ৰত্থন্তর+মনাদিয;
কিঞ্চিৰত্থুনিসেধস্স, পসঙ্গো ন ভৰেয্য সো.
তদঞ্ঞো চ তংৰিরুদ্ধো,
তদভাৰো চ নঞ্ঞত্থো.
তদঞ্ঞত্থে – অব্রাহ্মণো, ব্রাহ্মণতো অঞ্ঞো তংসদিসোতি ৰুত্তং হোতি. এৰং অমনুস্সো, অস্সমণো, ন ব্যাকতা অব্যাকতা ধম্মা. তব্বিরুদ্ধত্থে-ন কুসলা অকুসলা, কুসলপটিপক্খাতি অত্থো. এৰং অলোভো, অমিত্তো, অযং পরিযুদাসনযো. তদভাৰে-ন কত্ৰা অকত্ৰা, অকাতুন পুঞ্ঞং, অকরোন্তো, অভাৰো ভৰতি. অযং পসজ্জপটিসেধনযো.
এত্থ চ উভোসু পরিযুদাসে ব্রাহ্মণা অঞ্ঞো ব্রাহ্মণধম্মে অপ্পতিট্ঠিতো খত্তিযাদি ব্রাহ্মণসদিসোৰ অব্রাহ্মণোতি ৰুত্তে পতীযতে. ইতরস্মিং পন পক্খে কেনচি সংসযনিমিত্তেন খত্তিযাদো ব্রাহ্মণোতি ৰুত্তস্স মিচ্ছাঞাণনিৰুত্তি করীযতি ‘‘ব্রাহ্মণো+যং ন ভৰতি অব্রাহ্মণো’’তি, ব্রাহ্মণত্তজ্ঝাসিতো ন ভৰতীত্যত্থো. তত্থ সদিসত্তং ৰিনা মিচ্ছাঞাণাসম্ভৰা পযোগসামত্থিযা চ সদিসপটিপত্তি, তগ্গতা চ লিঙ্গ+সঙ্খ্যা ভৰন্তি. অতোযেৰ উচ্চতে ‘‘নঞ্ঞিৰযুত্ত+মঞ্ঞসদিসাধিকরণে, কথা হি অত্থসম্পচ্চযো’’তি.
৭৫. অন সরেতি
নঞসদ্দস্স সরে অন, ন অস্সো অনস্সো, ন অরিযো অনরিযো. এৰং অনিস্সরো, অনিট্ঠো, অনাসৰো. ন আদায অনাদায, অনোলোকেত্ৰা ইচ্ছাদি. বহুলাধিকারা অযুত্তত্থেহি কেহিচি হোতি. পুন ন গীযন্তীতি অপুনগেয্যা গাথা, অনোকাসং কারেত্ৰা, অমূলামূলং গন্ত্ৰা, অচন্দমুল্লোকিকানি মুখানি, অসদ্ধভোজী, অলৰণভোজী.
১৩. কুপাদযো নিচ্চ+মস্যাদিৰিধিম্হি
কুসদ্দো পাদযো চ স্যাদ্যন্তেন সহে+কত্থা হোন্তি নিচ্চং স্যাদিৰিধিৰিসযতো+ঞ্ঞত্থ. এত্থ অব্যভিচারিপাদিসহচরণত্থেন কুইতি নিপাতোৰ, ন পথৰীৰাচকো কুসদ্দো. স্যাদিৰিধিৰিসযো নাম ‘‘লক্খণিত্থম্ভূতা’’ দিনা পতিআদীনং ৰিসযে কতদুতিযা, তঞ্চ অন্ৰদ্ধমাসন্তি অসংখ্যসমাস+মিৰ মা হোতূতি ‘‘অস্যাদিৰিধিম্হী’’তি নিসেধো. কুচ্ছিতো ব্রাহ্মণো কুব্রাহ্মণো, নিচ্চসমাসত্তা অসপদেন ৰিগ্গহো.
১০৭. সরে কদ কুস্সু+ত্তরত্থে
কুস্সু+ত্তরত্থে ৰত্তমানস্স সরাদো উত্তরপদে কদাদেসো হোতি. ঈসকং উণ্হং কদুণ্হং, কুচ্ছিতং অন্নং কদন্নং, কদসনং. সরেতি কিং, কুপুত্তা, কুদারা, কুদাসা, কুদিট্ঠি.
১০৮. কা+প্পত্থে
অপ্পত্থে ৰত্তমানস্স কুস্স কা হোতু+ত্তরপদে. অপ্পকং লৰণং কালৰণং. এৰং কাপুপ্ফং.
১০৯. পুরিসে ৰাতি
কুস্স কা ৰা. কুচ্ছিতো পুরিসো কাপুরিসো, কুপুরিসো ৰা. পকট্ঠো নাযকো পনাযকো, পধানং ৰচনং পাৰচনং ভুসং ৰদ্ধং পৰদ্ধং সরীরং, সমং সম্মা ৰা আধানং সমাধানং, ৰিৰিধা মতি ৰিমতি, ৰিৰিধো ৰিসিট্ঠো ৰা কপ্পো ৰিকপ্পো, অধিকো দেৰো অতিদেৰো, এৰং অধিদেৰো, অধিসীলং. সুন্দরো গন্ধো সুগন্ধো, কচ্ছিতো গন্ধো দুগ্গন্ধো, সুট্ঠু কতং সুকতং, দুট্ঠু কতং দুক্কতং অভি সিঞ্চনং অভিসেকোতি সনন্তো, অতিসযেন কত্ৰা, কতং পকরিত্ৰা, পকতং, অতিসযেন থুতং অতিত্থুতং, অতিক্কম্ম থুতং অতিত্থুতং, ঈসং কল়ারো আকল়ারো, সুট্ঠু বদ্ধো আবদ্ধো.
পাদযো গতাদ্যত্থে পঠমায
পগতো আচরিযো পাচরিযো, এৰং পন্তেৰাসী.
অচ্চাদযো কন্তাদ্যত্থে দুতিযায
অতিক্কন্তো মঞ্চং অতিমঞ্চো. অতিমালো, ‘‘ঘপস্স+ন্তস্সা+প্পধানস্সা’’তি মালাসদ্দে ঘস্স রস্সো. এৰ+মুপরিপি ঘপানং রস্সো.
অৰাদযো কুট্ঠাদ্যত্থে ততিযায
অৰকুট্ঠং কোকিলায ৰনং অৰকোকিলং, অৰমযূরং. অৰকুট্ঠন্তি পরিচ্চত্তং.
পরিযাদযো গিলানাদ্যত্থে চতুত্থিযা
পরিগিলানো+জ্ঝেনায পরিযজ্ঝেনো.
ন্যাদযো কন্তাদ্যত্থে পঞ্চমিযা
নিক্খন্তো কোসম্বিযা নিক্কোসম্বি. অস্যাদিৰিধিম্হীতি কিং, রুক্খং পতি ৰিজ্জোততে.
১৪. চী ক্রিযত্থেহি
চীপচ্চযন্তো ক্রিযত্থেহি স্যাদ্যন্তেহি সহে+কত্থো হোতি. অমলীনং মলীনং করিত্ৰাতি ৰিগ্গয্হ ‘‘অভূততব্ভাৰে করা+স+ভূযোগে ৰিকারাচী’’তি চীপচ্চযেকতে ইমিনা সমাসো. এত্থ চ-কারো ‘‘চী ক্রিযত্থেহী’’তি ৰিসেসনত্থো. ‘‘প্যো ৰা ত্ৰাস্স সমাসে’’তি প্য হোতি, প-কারো ‘‘প্যে সিস্সা’’তি ৰিসেসনত্থো. মলিনীকরিয.
১৫. ভূসনা+দরা+নাদরেস্ৰ+লং+সা+সাতি
ভূসনাদীস্ৰ+ত্থেস্ৰ+ল+মাদযো সদ্দা একত্থা হোন্তি. অলং করিত্ৰা সক্করিত্ৰা অসক্করিত্ৰাতি ৰিগ্গয্হ সমাসে কতে প্যে চ ‘‘সা সাধিকরা চ চরিচ্চা’’তি চাদেসো পররূপঞ্চ. অলংকরিয, সক্কচ্চ, অসক্কচ্চ.
১৬. অঞ্ঞেচা+তি সুত্তেন সমাসে কতে… এত্থ যথা দ্ৰারং ৰিৰরাতি ৰুত্তে পকরণতো অগ্গল+মিতি ৰিঞ্ঞাযতি, এৰ+মিধাপি নিপাতপভাৰে অঞ্ঞে চাতি সামঞ্ঞং চে+তি আগমানুসারেন লব্ভমানৰিভত্যন্তপটিরূপনিপাতাৰ ৰিঞ্ঞাযন্তি. অগ্গতো ভৰিত্ৰা পুরোভুয্য, অন্তরহিতো হুত্ৰা তিরোভূয, অন্তরধানং কত্ৰা তিরোকরিয, উরসি কত্ৰা উরসিকরিয, মনসি কত্ৰা মনসিকরিয, মজ্ঝে কত্ৰা মজ্ঝেকরিয, তুণ্হী ভৰিত্ৰা তুণ্হী ভূয.
১৭. ৰা+নেক+ঞ্ঞত্থে
অনেকং স্যাদ্যন্তং অঞ্ঞস্স পদস্স অত্থে একত্থং ৰা হোতি.
পদন্তরস্স যস্স+ত্থো, পধানং লিঙ্গ+মস্স চ;
সমাসো সো+য+মঞ্ঞত্থো, বহুব্বীহিপরৰ্হযো.
সো চ নৰৰিধো দ্ৰিপদো, ভিন্নাধিকরণো, তিপদো, ন-নিপাতপুব্বপদো, সহপুব্বপদো, উপমানপুব্বপদো, সঙ্খ্যোভযপদো, দিসন্তরালত্থো, ব্যতিহারলক্খণো চাতি.
১. তত্থ দ্ৰিপদো তুল্যাধিকরণো কম্মাদীসু ছসু ৰিভত্যত্থেসু ভৰতি.
(ক) তত্থ দুতিযত্থে তাৰ-আগতা সমণা ইমং সঙ্ঘারামন্তি আগতসমণো সঙ্ঘারামো. সো চ দুৰিধো তগ্গুণা+তগ্গুণৰসেন. ৰুত্তঞ্হি –
তগ্গুণো+তগ্গুণো চে+তি,
সো সমাসো দ্ৰিধা মতো.
তং যথা ‘নীযতং লম্ব-
কণ্ণো+’ ‘যং দিট্ঠসাগরো’.
তেসু যত্থ ৰিসেসনভূতো অত্থো অঞ্ঞপদত্থগ্গহণেন গয্হতি, সো তগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণো, যথা ‘লম্বকণ্ণ+মানযা’তি. যত্থ পন ন গয্হতি, সো অতগ্গুণসংৰিঞ্ঞাণো, যথা ‘বহুধন+মানযা’তি.
ইধ ৰিসেসনস্স পুব্বনিপাতো. এত্থ চ আগতসদ্দো চ সমণসদ্দো চ অত্তনো অত্থে অট্ঠত্ৰা দুতিযাৰিভত্যত্থভূতে সঙ্ঘারামসঙ্খাতে অঞ্ঞপদত্থে ৰত্তন্তি, ততো সমাসেনেৰ কম্মত্থস্স অভিহিতত্তা পুন দুতিযা ন হোতি. তথা আগতসমণা সাৰত্থি, আগতসমণং জেতৰনং. পটিপন্না অদ্ধিকা যং পটিপন্নদ্ধিকো পথো, অভিরূল়্হাৰ, ণিজাযং নাৰং সা অভিরূল়্হৰাণিজা নাৰা.
(খ) ততিযত্থে-জিতানি ইন্দ্রিযানি যেন সো জিতিন্দ্রিযো সমণো, এৰং দিট্ঠধম্মো, পত্তধম্মো, কতকিচ্চো. ৰিজিতা মারা অনেনাতি ৰিজিতমারো ভগৰা, পটিৰিদ্ধসব্বধম্মো. করণত্থে-ছিন্নো রুক্খো যেন সো ছিন্নরুক্খো ফরসু.
(গ) চতুত্থিযত্থে-দিন্নো সুঙ্কো যস্স সো দিন্নসুঙ্কো রাজা, দিন্নং ভোজনং অস্সাতি দিন্নভোজনো.
(ঘ) পঞ্চমিযত্থে-নিগ্গতা জনা যস্মা সো নিগ্গতজনো গামো, নিগ্গতো অযো=সুখং যস্মাতি নিরযো, নিক্কিলে- সো. অপেতং ৰিঞ্ঞাণং অস্মাতি অপেতৰিঞ্ঞাণো মতকাযো, অপগতভযভেরৰো অরহা.
(ঙ) ছট্ঠিযত্থে-ছিন্না হত্থা যস্স সো ছিন্নহত্থো. এৰং পরিপুণ্ণসঙ্কপ্পো খীণাসৰো, ৰীতো রাগো অস্সাতি ৰীতরাগো. দ্ৰে পদানি অস্সাতি দ্ৰিপদো, দ্ৰিহত্থো পটো. তেৰিজ্জোতি এত্থ তিৰিজ্জো এৰাতি সকত্থে ণো ৰুদ্ধি চ. চতুপ্পদো, পঞ্চ চক্খূনি অস্সাতি পঞ্চচক্খু ভগৰা, ছল়ভিঞ্ঞো, ‘‘ঘপস্সা’’দিনা রস্সত্তং. নৰঙ্গং সত্থুসাসনং. দসবলো, অনন্তঞাণো. তীণি দস পরিমাণ+মেসংতি তিদসা দেৰা, ইধ পরিমাণসদ্দসন্নিমানতো দসসদ্দো সঙ্খ্যানে ৰত্ততে. অযং পচ্চযো এতেসন্তি ইদপ্পচ্চযা, উত্তরপদে ‘‘ইমস্সি+দং ৰা’’তি ইমস্স ইদং. কো পভৰো অস্সাতি কিং পভৰো কাযো. ৰিগতং মলং অস্সাতি ৰিমলো, সুন্দরো গন্ধো অস্সাতি সুগন্ধং চন্দনং, এৰং সুসীলো, সুমুখো, কুচ্ছিতো গন্ধো অস্সাতি দুগ্গন্ধং কুণপং, দুম্মুখো, দুট্ঠু মনো অস্সাতি দুম্মনো, এৰং দুস্সীলো. তপো এৰ ধনং অস্সাতি তপোধনো. খন্তিসঙ্খাতং বলং অস্সাতি খন্তিবলো. ইন্দোতি নামং এতস্সাতি ইন্দনামো.
ছন্দজাতাদীসু ৰিসেসনৰিসেসিতব্বানং যথিচ্ছিতত্তা উভযং পুব্বং নিপততি, কমাতিক্কমে পযোজনাভাৰা. জাতো ছন্দো অস্সাতি জাতছন্দো, এৰং ছন্দজাতো. সঞ্জাতপীতিসোমনস্সো, পীতিসোমনস্সসঞ্জাতো. মাসজাতো, জাতমাসো. ছিন্নহত্থো, হত্থছিন্নো.