২৬. পঞ্চম্য+ৰধিস্মা
পদত্থাৰধিস্মা পঞ্চমীৰিভত্তি হোতি.
সমেপ্য+পগমে দ্ৰিন্নং, পুব্বরূপা য+দচ্চুতং;
ৰুচ্চতে ত+দপাদানং, তং চলাচলতো দ্ৰিধা;
যথা+স্সা ধাৰতা পোসো, পতো, রুক্খাফলন্তি চ.
তত্থ চলাৰধি ধাৰতা অস্সা পুরিসো পততি, অচলাৰধি পব্বতা ওতরন্তি ৰনচারকাতি.
তঞ্চ অৰধি ৰিসযক্রিযাৰিসেসস্স নিদ্দিট্ঠত্তা নিদ্দিট্ঠৰিসযং, যত্থ অপ অপগমনক্রিযং উপাত্তং=অজ্ঝাহটং ৰিসযং কত্ৰা পৰত্ততি, তং উপাত্তং. যং কেনচি গুণেন উক্কংসিযতি, তং অনুমেয্যং. যথা গামা অপেন্তি মুনযো, নগরা নিগ্গতো রাজা, পাপা চিত্তং নিৰারেন্তি. ৰলাহকা ৰিজ্জোততে, কুসুলতো পচতীতি. এত্থ চ ৰল়াহকা নিক্খম্ম, কুসুলতো অপনেত্ৰাতি চ পুব্বক্রিযা অজ্ঝাহরীযতি. মথুরা পাটলিপুত্তকেহি অভিরূপাতি অনুমীযতি. ৰুত্তঞ্হি –
নিদ্দিট্ঠৰিসযং কিঞ্চি, উপাত্তৰিসযং তথা;
অনুমেয্যৰিসযঞ্চেতি, তিধা+হু অৰধিং বুধাতি.
ভযহেতুম্হি-চোরা ভযং জাযতি, তণ্হায জাযতি ভযং, পাপতো উত্তসতি, নত্থি সোকো কুতো ভযং. অক্খাতরি-উপজ্ঝাযা সিক্খং গণ্হাতি, আচরিযম্হা অধীতো সুণাতি ৰা. বুদ্ধস্মা পরাজেন্তি অঞ্ঞতিত্থিযা, পরাজিতা ভৰন্তীত্যত্থো. হিমৰতা পভৰতি গঙ্গা, অচিরৰতিযা পভৰন্তি কুন্নদিযো. উরস্মা জাতো পুত্তো, কম্মতো জাতং ইন্দ্রিযং, উপজ্ঝাযা অন্তরধাযতি সিস্সো, মাতাপিতূহি অন্তরধারযতি পুত্তো, নিলীযতীত্যত্থো. দূরত্থযোগেকীৰদূরো ইতো নল়কারগামো, ততো হৰে দূরতরং ৰদন্তি, গামতো নাতিদূরে, আরকা তে মোঘপুরিসা ইমস্মা ধম্মৰিনযা, আরকা তেহি ভগৰা দূরতোৰ নমস্সন্তি, অদ্দস দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. অন্তিকত্থযোগে-অন্তিকং গামা, আসন্নং গামা, সমীপং গামা. পরিমাণে-ইতো মথুরায চতূসু যোজনেসু সংকস্সং, রাজগহতো পঞ্চচত্তালীসযোজনমত্থকে সাৰত্থি. কালপরিমাণে-ইতো একনৰুতিকপ্পমত্থকে, ইতো ৰস্সসতসহস্সস্স অচ্চযেন বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতি. পাসাদা সংকমেয্য, পাসাদং অভিরুহিত্ৰা সংকমেয্যাতি অত্থো, তথা হত্থিক্খন্ধা সংকমেয্য, অভিধম্মা পুচ্ছন্তি, অভিধম্মং সুত্ৰাতি অত্থো, আসনা ৰুট্ঠহেয্য. দিসত্থৰাচীহি যোগে-ইতো সা পুরিমা দিসা, ইতো সা দক্খিণা দিসা, অৰীচিতো যাৰ ভৰগ্গং, উদ্ধং পাদতলা, অধো কেসমত্থকা. ৰিভজনে-যতো পণীততরো ৰা ৰিসিট্ঠতরো ৰা নত্থি, অত্তদন্তো ততো ৰরং, কিঞ্চাপি দানতো সীলং ৰরং, ততো মযা বহুতরং সুতং, সীলমেৰ সুতা সেয্যো. আরতিপ্পযোগে-আরতি ৰিরতি পাপা, পাণাতিপাতা ৰেরমণি, অদিন্নাদানা পটিৰিরতো, অপ্পটিৰিরতা মুসাৰাদা. সুদ্ধত্থযোগে-লোভনীযেহি ধম্মেহি সুদ্ধো, মাতুতো চ পিতুতো চ সুদ্ধো অনুপক্কুট্ঠো. পমোচনত্থযোগে-পরিমুত্তো দুক্খস্মাতি ৰদামি, মুত্তো+স্মি মারবন্ধনা, ন তে মুচ্চন্তি মচ্চুনা, মুত্তো+হং+সব্বপাসেহি. ৰিৰেচনে-ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি, ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি. পমাণত্থে-আযামতো চ ৰিত্থারতো চ যোজনং, গম্ভীরতো চ পুথুলতো চ যোজনং চন্দভাগায পরিমাণং, পরিক্খেপতো নৰযোজনসতপরিমাণো মজ্ঝিমদেসো. পুব্বাদিযোগে-পুব্বেৰ মে ভিক্খৰে সম্বোধা, ইতো পুব্বে নাহোসি, ততো পরং পচ্চন্তিমা জনপদা, ততো অপরেন সমযেন. পঞ্হে-কুতো+সি ত্ৰং, কুতো ভৰং, পাটলিপুত্ততো. কিচ্ছা লদ্ধন্তি গুণে পঞ্চমী, কিচ্ছেন মে অধিগতন্তি হেতুম্হি করণে ৰা ততিযা, এৰং থোকা মুত্তো, থোকেন মুত্তোতি.
কথং ‘‘থোকং চলতী’’তি, ক্রিযাৰিসেসনে কম্মনি দুতিযা, থোকং চলনং করোতীত্যত্থো, থোকন্তি চলনক্রিযায ৰিসেসনত্তা ক্রিযাৰিসেসনং.
ক্রিযাৰিসেসনং নাম, কম্মত্তে+কত্তসণ্ঠিতা;
ন্যাযসিদ্ধং যতো তস্মা, তদত্থং ন ৰিসুং ৰিধি.
ন্যাযসিদ্ধংৰ=চলনন্তি যস্মা ভাৰে অনো, তস্মা ভাৰস্সে+কত্তা একৰচনন্তি ঞাযা একত্তঞ্চ, ভাৰে অনত্তা নপুংসকত্তঞ্চ, করোতিক্রিযায সম্বন্ধেন কম্মত্তঞ্চ সিজ্ঝতীতি. কর+ভূধাতৰো চ –
কারিযরূপাভিধাত্ৰত্থা, সব্বে সত্তায যুজ্জরে;
ততো ক্রিযা চ ভাৰো চ, সামঞ্ঞং তেসু গম্যতে –
তি ৰুত্তত্তা যুজ্জন্তি.
থোকত্থে-থোকা মুচ্চতি. সব্বত্থ সৰিসযে পঞ্চমী. এত্থ ‘‘ৰিৰক্খা লোকিকা সা চ, ন সক্কা অনিৰত্তিতুং’’তি ৰুত্তত্তা অনিট্ঠপ্পসঙ্গো ন সিযা. মরিযাদাযং-আপব্বতা খেত্তং. অভিৰিধিম্হি-আব্রহ্মলোকা সদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, পব্বতং ৰজ্জেত্ৰা, ব্রহ্মলোকম্হি ব্যাপেত্ৰাতি চ অত্থো. এত্থ ৰজ্জমানসীমা মরিযাদা, গয্হমানসীমা অভিৰিধি.