৩. কারককণ্ড
অথ ৰিভত্তীন+মত্থভেদা ৰুচ্চন্তে.
তত্থ একম্পি অত্থং কম্মাদিৰসেন একত্তাদিৰসেন চ ৰিভজন্তীতি ৰিভত্তিযো, স্যাদযো. তা পন পঠমাদিভেদেন সত্তৰিধা. তা যথা ‘‘পঠমা+ত্থমত্তে’’তি পঠমাৰিভত্তি হোতি. সিস্স ওকার+লোপ+অ-মাদেসেসু নরো ইত্থী নপুংসকং.
সকত্থ+দব্ব+লিঙ্গানি, সংখ্যা+কম্মাদিপঞ্চকং;
নামত্থো তস্স সামঞ্ঞ-মত্থমত্থং পৰুচ্চতে.
সো নামত্থো চ –
জাতি ক্রিযা গুণো দব্বং, তথা নামন্তি পঞ্চধা;
সদ্দস্স+ত্থো স সদ্দোপি, পঞ্চধাৰ+ত্র ভিজ্জতে.
কথং জাতিসদ্দো গুণসদ্দোত্যাদিনা.
ভিন্নেস্ৰ+ভিন্নধী+সদ্দা, সবলাদীসু যব্বলা;
ৰত্তন্তে জাতি এসা+স্স, মালা সুত্ত+মিৰা+ন্ৰিতা.
অদব্বভূতং কত্তাদি-কারকগ্গামসাধিযং;
পদত্থং কত্তুকম্মট্ঠং, ক্রিয+মিচ্ছন্তি তব্বিদূ.
দব্বস্সিতো ততো ভিন্নো, নিমিত্তো তপ্পতীতিযা;
ৰিনস্সনসভাৰো চ, নিগ্গুণোৰ গুণো+চ্চতে.
এত্থ পটো সুক্কোতি ৰিনস্সনসভাৰো চ চসদ্দেন ৰিপুলো আকাসোতি অৰিনস্সনসভাৰো চ অত্তনি ৰিসুং গুণরহিতো গুণো+চ্চতে ত্যত্থো.
যং যং ৰিসেস্সতে কিঞ্চি, তং তং দব্ব+মিহো+চ্চতে;
জাত্যাদিনোপ্য+তো তাদি, দব্বত্তং পরিকপ্পতে.
এত্থ গোজাতি অস্সজাতীতি ৰুত্তে জাতি দব্বং. নীলো গুণোতি চ গুণো দব্বং. পচনক্রিযাতি চ গমনাদিক্রিযাতো ৰিসেসিযতীতি ক্রিযাৰ দব্বং.
নামরূপেন সদব্বে, ক্ৰচি সঞ্ঞী কথীযতে;
নামন্তি তং যথা চিত্তো, সঞ্ঞা সদ্দো তু তদ্ধনী.
নামস্স দব্বত্তেপি চিত্তোত্যাদি নামেনেৰ পসিজ্ঝতি, নো ঘট+পটাদযোৰ দব্বত্তেন, তস্মা নাম+মিতি সঞ্ঞী কথীযতে, তংৰাচকত্তা তব্বতী চিত্তাদি সঞ্ঞাসদ্দোতি নিচ্ছিযতেয্য+ধিপ্পাযো.
অযং পঞ্চৰিধোপি অত্থো সদ্দত্থো চেৰ সামত্থিযা গম্যমানত্থো চাতি দুব্বিধো. তথা হি ‘‘পীনো দিৰা ন ভুঞ্জেয্য’’মিতি ভুত্তিনিরাকতি সদ্দত্থো. রত্তিভুত্তি তু সামত্থিযা+ৰগম্যতে. তেনে+তং ৰুচ্চতি –
অত্থপ্পতীতিযং সদ্দ-ব্যাপারো তিৰিধো ভৰে;
মুখ্যো লক্খণ+ব্যঞ্জন-সভাৰো চাতি এত্থ তু.
মুখ্যো তু নিরন্তরত্থে, লক্খণো তু তিরোহিতে;
অত্থে+তরো তু ৰাক্যস্স, অত্থেযেৰ পৰত্ততি.
‘‘মঞ্চে’’তি নিরন্তরত্থে ৰত্তমানো মুখ্যো, ‘‘মঞ্চা উগ্ঘোসন্তী’’তি তিরোহিতত্থে ৰত্তমানো লক্খণো, গাথাদিসকলৰাক্যস্স+ত্থে ৰত্তমানো ব্যঞ্জনসভাৰো.
ব্যাপারস্স পভেদেন, তিধা সদ্দোপি ৰাচকো;
লক্খণিকো ব্যঞ্জকোতি, তদত্থোপি তিধা মতো.
ৰচ্চো লক্খণিকো ব্যঙ্গ্যো, চেৰং সদ্দো সুৰাচকো;
ৰুত্তকমেন জাত্যাদি-ভেদেন পঞ্চধা ভৰেতি.
৩৮. আমন্তণে –
তি আমন্তণাধিকে অত্থমত্তে পঠমাৰিভত্তি হোতি. ভো নর, ভো ইত্থি, ভো নপুংসক.
সদ্দেনা+ভিমুখীকারো, ৰিজ্জমানস্স ৰত্থুনো;
আমন্তণং ৰিধাতব্বে, নত্থি ‘‘রাজা ভৰে’’তি+দং.
ক্রিযা নিমিত্তং কারকন্তু কম্ম, কত্তু, করণ, সম্পদান, অৰধি, আধারভেদেন ছব্বিধং, তং যথা –
২,২. কম্মে দুতিযা
করীযতি কত্তুকিরিযায সম্বন্ধীযতীতি কম্মং, তস্মিং কম্মকারকে দুতিযাৰিভত্তি হোতি. তং তিৰিধং নিব্বত্তি, ৰিকতি, পত্তি ভেদেন, তত্থ নিব্বত্তিকম্মে মাতা পুত্তং ৰিজাযতি, আহারো সুখং জনযতি, কটং করোতি দত্তো. ৰিকতিযং কট্ঠ+মঙ্গারং করোতি, সুৰণ্ণং কটকং করোতি, ৰীহযো লুনাতি. পত্তিযং দত্তো ঘরং পৰিসতি, আদিচ্চং পস্সতি, ধম্মং সুণাতি, পণ্ডিতে পযিরুপাসতি.
ৰুত্তঞ্চ –
নিব্বত্তি+ৰিকতি+পত্তি-ভেদা কম্মং তিধা মতং;
কত্তুক্রিযাভিগম্মন্তং, সুখ+মঙ্গারং+ঘরং যথাতি.
কটং করোতি ৰিপুলং দস্সনীযন্তি অত্থেৰ গুণযুত্তস্স কম্মতা, ৰিপুলং করোতি, দস্সনীযং করোতীতি ক্রিযায সম্বন্ধিযমানত্তা. ওদনো পচ্চতেতি ওদনসদ্দতো কম্মতা নপ্পতীযতে, কিঞ্চরহি আখ্যাততো.
ইচ্ছিতকম্মং যথা-গাৰুং পযো দোহতি, গোমন্তং গাৰং যাচতি, গাৰ+মৰ রুন্ধতি ৰজং, মাণৰকং মগ্গং পুচ্ছতি, গোমন্তং গাৰং ভিক্খতে, রুক্খ+মৰচিনাতি ফলানি, রুক্খাত্যত্থো. সিস্সং ধম্মং ব্রূতে. এত্থ পযো, গাৰং ইচ্চাদি ইচ্ছিতং, গাৰুং, গোমন্ত+মিচ্চাদি অনিচ্ছিতং. এৰ+মনিচ্ছিতেপি কণ্টকং মদ্দতি, ৰিসং গিলতি. যং নেৰি+চ্ছিতং, নাপি অনিচ্ছিতং, তত্রাপি গামং গচ্ছন্তো রুক্খমূল+মুপসপ্পতি.
আধারে অধিসি+ঠা+সানং পযোগে চ, পথৰিং অধিসেস্সতি, গাম+মধিতিট্ঠতি, রুক্খ+মজ্ঝাসতেতি. এত্থ পথৰিন্তি পথৰিযন্তি অত্থো. এৰ+মভি, নিপুব্বৰিসস্সাপি, ধম্ম+মভিনিৰিসতে, ধম্মে ৰা. তথা উপ, ন্ৰ+জ্ঝা+পুব্বৰসতিস্স, গাম+মুপৰসতি, গাম+মনুৰসতি, ৰিহার+মধিৰসতি, গাম+মাৰসতি, অগারং অজ্ঝৰসতি, এত্থ গামন্তি গামেত্যত্থো. তথা তপ্পানা+চারেপি, নদিং পিবতি, গামং চরতি, নদিযংত্যত্থো. সচে মং নালপিস্সতীতি মযা সদ্ধিংত্যত্থো. ৰিহিতাৰ পটি-যোগেপি দুতিযা, পটিভন্তু তং চুন্দ বোজ্ঝঙ্গা, তম্পটি বোজ্ঝঙ্গা ভাসন্তূতি অত্থো. উপমা মং পতিভাতি, উপমা মং উপট্ঠাতিত্যত্থো. ধাতুনাযুত্তে ‘‘তস্স নপ্পটিভাতী’’তি ছট্ঠী.
৩. কালদ্ধান+মচ্চন্তসংযোগে
কালদ্ধানং দব্ব+গুণ+ক্রিযাহি অচ্চন্তসংযোগে তেহি কালদ্ধানৰাচীহি দুতিযা হোতি. কালে-সত্তাহং গৰপানং, মাসং মংসোদনং, সরদং রমণীযা নদী, সব্বকালং রমণীযং নন্দনং, তযো মাসে অভিধম্মং দেসেতি. অদ্ধনি-যোজনং ৰনরাজি, যোজনং দীঘো পব্বতো, কোসং সজ্ঝাযতি.
পুব্বন্হসমযং নিৰাসেত্ৰা, একং সমযং ভগৰা, ইমং রত্তিং চত্তারো মহারাজানোতি এৰমাদীসু কালৰাচীহি অচ্চন্তসংযোগে দুতিযা, বহুলংৰিধানা ৰিভত্তিৰিপল্লাসো ৰা. মাসেনা+নুৰাকো+ধীতো, কোসেনা+নুৰাকো+ধীতোতি করণত্থে ততিযা.
৪. গতিবোধাহারসদ্দত্থাকম্মকভজ্জাদীনং পযোজ্জে
গত্যত্থানং বোধত্থানং আহারত্থানং সদ্দত্থান+মকম্মকানং ভজ্জাদীনঞ্চ পযোজ্জে কত্তরি দুতিযা হোতি. দত্তো গমযতি মাণৰকং গামং, যাপযতি ৰা. গুরু বোধযতি মাণৰকং ধম্মং, ৰেদযতি ৰা. মাতা ভোজযতি পুত্ত+মোদনং, আসযতি ৰা. গুরু অজ্ঝাপযতি সিস্সং ৰেদং, পাঠযতি ৰা. পযোজ্জতো+ঞ্ঞত্র কম্মে দুতিযা. পোসো আসযতি দত্তং, সাযযতি ৰা. পোসো অঞ্ঞং ভজ্জাপেতি, অঞ্ঞং কোট্টাপেতি, অঞ্ঞং সন্থরাপেতি.
৫. হরাদীনং ৰা
হরাদীনং পযোজ্জে কত্তরি দুতিযা হোতি ৰা. পোসো হারেতি ভারং দত্তং, দত্তেনেতি ৰা. দস্সযতে জনং রাজা, জনেনেতি ৰা. অভিৰাদযতে গুরুং দত্তং, দত্তেনেতি ৰা. অজ্ঝোহারেতি সত্তুং দত্তং, দত্তেনেতি ৰা. কারেতি দত্তো দত্তং, দত্তেনেতি ৰা. পক্খে সব্বত্র কত্তরি ততিযা.
৬. ন খাদাদীনং
খাদাদীনং পযোজ্জে কত্তরি দুতিযা ন হোতি. গত্যত্থাদীসু ক্ৰচি পটিসেধত্থ+মিদং. খাদযতি দত্তো দত্তেন, আদযতি দত্তেন, অৰ্হাপযতি দত্থেন, সদ্দাযযতি দত্তেন, নাযযতি দত্তেন, কন্দযতি দত্তেন.
৭. ঝাদীহি যুত্তা
ধিআদীহি যুত্ততো দুতিযা হোতি. ধি+রত্থু+মং পুতিকাযং, অন্তরা চ রাজগহং অন্তরা চ নালন্দং, রাজগহস্স চ নালন্দস্স চ ৰিৰরভূতে মজ্ঝেতি অত্থো. সমাধান+মন্তরেন, মুচলিন্দ+মভিতো সরং. ছট্ঠ্যত্থে+যং দুতিযা.
৮. লক্খণিত্থম্ভূতৰিচ্ছাস্ৰ+ভিনা
লক্খণাদীস্ৰ+ত্থেসু অভিনা যুত্তম্হা দুতিযা হোতি. রুক্খ+মভিৰিজ্জোততে চন্দো, এত্থ রুক্খো লক্খণং, চন্দো লক্খিতব্বো, তত্র অভিনা রুক্খস্স লক্খণৰুত্তিতা পকাসীযতীতি রুক্খো অভিনা যুত্তো নাম. সাধু দেৰদত্তো মাতর+মভি, মাতরি সাধুত্তং পত্তোত্যত্থো. রুক্খং রুক্খংঅভি ৰিজ্জোততে চন্দো, রুক্খে রুক্খেত্যত্থো.
৯. পতিপরীহি ভাগে চ
পতিপরীহি যুত্ততো লক্খণাদীসু ভাগে চ+ত্থে দুতিযা হোতি. রুক্খংপতি ৰিজ্জোততে, সাধু দেৰদত্তো মাতরংপতি, রুক্খং রুক্খংপতি তিট্ঠতি, য+দেত্থ মং পতি সিযা, যো মম ভাগো, সো দীযতুত্যত্থো. এৰং রুক্খংপরিত্যাদিপি.
১০. অনুনাতি
লক্খণাদীসু দুতিযা. রুক্খমনু ৰিজ্জোততে, সচ্চকিরিয+মনু ৰস্সি, হেতু চ লক্খণং ভৰতি, সাধু দেৰদত্তো মাতর+মনু, রুক্খং রুক্খ+মনু ৰিজ্জোততে, যদেত্থ মংঅনু সিযা.
১১. সহত্থে
সহত্থে অনুনা যুত্তম্হা দুতিযা. পব্বত+মনু তিট্ঠতি, পব্বতেন সহ ত্যত্থো.
১২. হীনে
হীনত্থে অনুনা যুত্তম্হা দুতিযা. অনুসারিপুত্তং পঞ্ঞৰন্তো ভিক্খূ, সারিপুত্ততো পঞ্ঞায হীনাত্যত্থো.
১৩. উপেন
হীনত্থে উপেন যুত্তম্হা দুতিযা. উপসারিপুত্তং পঞ্ঞৰন্তো.
১৬. কত্তুকরণেসু ততিযা
কত্তরি করণে চ কারকে ততিযা হোতি. জিনেন দেসিতো ধম্মো, বুদ্ধেন জিতো মারো, অহিনা দট্ঠো নরো. যত্থ কারণকারণম্পি কারণৰসেন ৰুচ্চতি, তত্থাপি ততিযা, চোরেহি গামো দড্ঢো, তিণেহি ভত্তং সিদ্ধং, সদ্ধেহি কারিতা ৰিহারা.
অত্তপধানো কিরিযং, যো নিব্বত্তেতি কারকো;
অপযুত্তো পযুত্তো ৰা, স কত্তাতি পৰুচ্চতি.
করণে-তং পন দুৰিধং অজ্ঝত্তিকবাহিরৰসেন, যথা হত্থেন কম্মং করোতি, চক্খুনা রূপং পস্সতি, মনসা ধম্মং ৰিঞ্ঞাযতি. দত্তেন ৰিহযো লুনাতি, অগ্গিনা কুটিং ঝাপেতি.
বাহিরঞ্চ তথা+জ্ঝত্তং, করণং দুৰিধং যথা;
ৰীহিং লুনাতি দত্তেন, নেত্তেন চন্দ+মিক্খতে.
পকতিযা অভিরূপো, গোত্তেন গোতমো ইচ্চাদি ভূধাতুস্স সম্ভৰা করণে ততিযা. তথা সারিপুত্তোতি নামেন ৰিস্সুতো, জাতিযা খত্তিযো বুদ্ধো, জাতিযা সত্তৰস্সিকো, সিপ্পেন নল়কারো সো, একূনতিংসো ৰযসা, এৰং সমেন ধাৰতি, ৰিসমেন ধাৰতি, দ্ৰিদোণেন ধঞ্ঞং কিণাতি.
১৭. সহত্থেন
সহত্থেন যোগে ততিযা সিযা. ততিযাপি ছট্ঠীৰ অপ্পধানে এৰ ভৰতি. পুত্তেন সহা+গতো, পুত্তেন সদ্ধিং আগতো, ৰিতক্কেন সহ ৰত্ততি, পুত্তেন সহ থূলো, নিসীদি ভগৰা সদ্ধিং ভিক্খুসঙ্ঘেন, সহস্সেন সমং মিতা, সব্বেহি মে পিযেহি মনাপেহি নানাভাৰো.
১৮. লক্খণে
লক্খণে ৰত্তমানতো ততিযা. ভিন্নেন সীসেন পগ্ঘরন্তেন লোহিতেন পটীৰিস্সকে উজ্ঝাপেসি, ঊনপঞ্চবন্ধনেন পত্তেন অঞ্ঞং নৰং পত্তং চেতাপেয্য, তিদণ্ডকেন পরিব্বাজক+মদ্দক্খি, অক্খিনা কাণো, হত্থেন কুণী, পাদেন খঞ্জো, পিট্ঠিযা খুজ্জো. তেন হি ৰিকলঙ্গেন ৰিকলঙ্গিনো ৰিকারো লক্খিযতে.
১৯. হেতুম্হি
ৰাসাদিলক্খণক্রিযায হেতুতো ততিযা. অন্নেন ৰসতি, ৰিজ্জায ৰসতি, ন জচ্চা ৰসলো হোতি, কম্মুনা ৰসলো হোতি, দানেন ভোগৰা, আচারেন কুলং, তেন পাণি কামদদো.
২০. পঞ্চমী+ণে ৰা
ইণে হেতুম্হি পঞ্চমী ৰা. সতস্মা বদ্ধো, সতেন ৰা.
২১. গুণে
পরঙ্গভূতে হেতুম্হি পঞ্চমী হোতি ৰা. জল়ত্তা বদ্ধো, জল়ত্তেনৰা, পঞ্ঞায মুত্তো, হুত্ৰা অভাৰতো অনিচ্চা, সঙ্খারনিরোধা ৰিঞ্ঞাণনিরোধো. বহুলংৰিধানা সত্তম্যত্থেহিপি, তেন সমযেন, কালেন ধম্মসাকচ্ছা, পুরত্থিমেন ধতরট্ঠো, দক্খিণেন ৰিরূল়্হকো, উত্তরেন কপিলৰত্থু, যেন ভগৰা, তেনুপসঙ্কমি, সো ৰো মম+চ্চযেন সত্থাতি. মাসেন ভুঞ্জতি, একাহেনেৰ বারাণসিং পাৰিসি, নৰহি মাসেহি ৰিহারং কারাপেসি, কহাপণেন ঊনো, ধনেন ৰিকলো, অসিনা কলহো, আচারেন নিপুণো, গুল়েন মিস্সকং, ৰাচায সখিলো, মণিনা অত্থো, ধনেন অত্থো, যোজনেন গচ্ছতি ইচ্চাদি হেতুম্হি করণে ৰা ততিযা. অত্তনাৰ অত্তানং সম্মন্নতীতি পচ্চত্তে বহুলংৰিধানা কত্তরি ততিযা. এৰং তিলেহি খেত্তে ৰপতীতি কম্মত্থে, সুমুত্তা মযং তেন মহাসমণেনাতি পঞ্চম্যত্থে চ.
২৪. চতুত্থী সম্পদানে
অচেতনং সচেতনং ৰা পটিগ্গাহকভাৰেনা+পেক্খিতং, তং সম্পদানং, তঞ্চ দা-দানেতি ধাতুতো ব্যপ্পেন যুত্তমেৰ, তত্থ চতুত্থী হোতি. তঞ্চ দীযমানস্স ৰত্থুনো অনিৰারণ+জ্ঝেসনা+নুমতিতো তিৰিধো, যথা বুদ্ধস্স পুপ্ফং দেতি, বোধিরুক্খস্স জলং দেতি, যাচকস্স ধনং দেতি, ভিক্খূনং দানং দেতি.
অনিরাকরণা+রাধ-ন+ব্ভনুঞ্ঞৰসেন হি;
সম্পদানং তিধা ৰুত্তং, রুক্খ+যাচক+ভিক্খৰো.
আধারৰিৰক্খাযং সত্তমীপি, সঙ্ঘে গোতমি দেহি, সঙ্ঘে দিন্নে অহঞ্চেৰ পূজিতো ভৰিস্সামি, যা পলালমযং মালং, নারী দত্ৰান চেতিযেতি.
২৫. তাদত্থ্যে
তাদত্থ্যে চতুত্থী সিযা. তদত্থস্স ভাৰে, তাদত্থ্যং, তস্মিং তদত্থভাৰে জোতনীযেৰ চতুত্থী সিযা. তদত্থস্স ভাৰোতি নিমিত্তনিমিত্তীসম্বন্ধে ছট্ঠী, তস্মা ছট্ঠাপৰাদো+যং. সমেপি নিমিত্তনিমিত্তীনং সম্বন্ধে নিমিত্তভূতযূপতোৰ চতুত্থী, নো নিমিত্তীভূতদারুতো. যূপায দারু, পাকায ৰজতি, বুদ্ধস্সত্থায জীৰিতং পরিচ্চজামি, নেৰ দৰায, ন মদায, ঊনস্স পারিপূরিযা, অত্থায হিতায সুখায সংৰত্ততি, লোকানুকম্পায, ফাসু ৰিহারায.
ইচ্চাযং কচ্চাযনে উপরি ৰক্খমানস্স চতুত্থীতি সাধিতত্তা ইধ ছট্ঠীতি দীপনত্থং ৰুচ্চতে –
কস্স সাদু নরুচ্চতি, মা অযস্মন্তানম্পি সঙ্ঘভেদো রুচ্চিত্থ, খমতি সঙ্ঘস্স, ভত্ত+মস্স নচ্ছাদেতীতি ছট্ঠী সম্বন্ধৰচনিচ্ছাযং, ন চে+ৰং ৰিরোধো সিযা, সদিসরূপত্তা, এৰংৰিধেসু চ সম্বন্ধস্স সদ্দিকানুমতত্তা. তথা হি ভাগৰুত্তিযা ‘‘উপপদৰিভত্তি ছট্ঠিযা+পৰাদা’’তি ৰুত্তং, সদ্দন্তরে ৰিহিতা ৰিভত্তি উপপদৰিভত্তি.
কস্স ৰা ত্ৰং ধম্মং রোচেসীতি অত্থমত্তে পঠমা, কস্স ৰা তুয্হন্তি অৰত্ৰা কস্স ৰা ত্ৰং ধম্মং রোচেসীতি অত্থমত্তে পঠমাৰসেন ব্যভিচারদস্সনা. এৰ+মঞ্ঞাপি ৰিঞ্ঞেয্যা, পরতোপি যথাগমং.
রঞ্ঞো সতং ধারেতি রঞ্ঞো ছত্তং ধারেতীতি সম্বন্ধে ছট্ঠীৰ. সিলাঘ=কথনে, এৰং রঞ্ঞো সিলাঘতে ইচ্চাদি, থুতিং করোতীত্যত্থো. হনু=অপনযনে, রঞ্ঞো হনুতে, ৰঞ্চেতীত্যত্থো. উপতিট্ঠেয্য সক্যপুত্তানং ৰড্ঢকী, উপগচ্ছেয্যাত্যত্থো. সপ=অক্কোসে, ময্হং সপতে, সচ্চং কুরুতেত্যত্থো. ধর=ধারণে, সুৰণ্ণং তে ধারযতে, ইণং তে ধারযতি, অস্স রঞ্ঞো নাগং ধারযাম. পিহ=ইচ্ছাযং, দেৰাপি তস্স পিহযন্তি তাদিনো, তেসং পিহযন্তি সম্বুদ্ধানং সতীমতং, পিহযন্তি=পত্থেন্তি. তস্স কুজ্ঝ মহাৰীর, যদি+হং তস্স পকুপ্পেয্যং, দুভযতি দিসানং মেঘো, যো মিত্তানং ন দূভতি, যো অপ্পদুট্ঠস্স নরস্স দুস্সতি. ইস্স=ইস্সাযং, তিত্থিযা ইস্সযন্তি সমণানং. উসূয=দোসাৰিকরণে, দুজ্জনা গুণৰন্তানং উস্সূযন্তি, কা উসুযা ৰিজানতং. ইধ+সিধ+রাধ+সাধ=সংসিদ্ধিযং, আরাধো মে রঞ্ঞো, রঞ্ঞো ভাগ্য+মারজ্ঝতি, ক্যা+হং অয্যানং অপরজ্ঝামি, আযস্মতো উপালিত্থেরস্স উপসম্পদাপেক্খো উপতিস্সো. ভিক্খূ ভগৰতো পচ্চস্সোসুং, আসুণন্তি বুদ্ধস্স ভিক্খূ, তস্স ভিক্খুনো জনোঅনুগিণাতি, পতিগিণাতি, সাধুকারদানাদিনা তং উস্সহতীত্যত্থো. আরোচযামি ৰো ভিক্খৰে, পটিৰেদযামি ৰো, আমন্তযামি তে মহারাজ, ধম্মং তে দেসিস্সামি, দেসেতু ভন্তে ভগৰা ধম্মং ভিক্খূনং, যথা নো ভগৰা ব্যাকরেয্য, নিরুত্তিং তে পৰক্খামি, অলং মে রজ্জং, অলং ভিক্খু পত্তস্স, অলং মল্লো মল্লস্স, অরহতি মল্লো মল্লস্স, অলং তে ইধ ৰাসেন, কিং মে একেন তিণ্ণেনাতি সব্বত্থ সম্বন্ধে ছট্ঠী.
এৰং আযু ভোতো হোতু, চিরং জীৰিতং, ভদ্দং, কল্যাণং, অত্থং, পযোজনং, কুসলং, অনামযং, হিতং, পত্থং, সুখং, সাতং, ভোতো হোতু, সাধু সম্মুতি মে তস্স, পুত্তস্সা+ৰিকরেয্য গুয্হ+মত্থং, তস্স মে সক্কো পাতুরহোসি, তস্স পহিণেয্য, ভিক্খূনং দূতং পাহেসি, কপ্পতি সমণানং আযোগো, একস্স দ্ৰিন্নং তিণ্ণং ৰা পহোতি, উপমং তে করিস্সামি, অঞ্জলিংতে পগ্গণ্হামি, তস্স ফাসু, লোকস্স+ত্থো, নমো তে পুরিসাজঞ্ঞ, সোত্থি তস্স, সমত্থো মল্লো মল্লস্স, তস্স হিতং, তস্স সুখং, স্ৰাগতং তে মহারাজাতি সব্বত্থ সম্বন্ধে ছট্ঠী.
২৬. পঞ্চম্য+ৰধিস্মা
পদত্থাৰধিস্মা পঞ্চমীৰিভত্তি হোতি.
সমেপ্য+পগমে দ্ৰিন্নং, পুব্বরূপা য+দচ্চুতং;
ৰুচ্চতে ত+দপাদানং, তং চলাচলতো দ্ৰিধা;
যথা+স্সা ধাৰতা পোসো, পতো, রুক্খাফলন্তি চ.
তত্থ চলাৰধি ধাৰতা অস্সা পুরিসো পততি, অচলাৰধি পব্বতা ওতরন্তি ৰনচারকাতি.
তঞ্চ অৰধি ৰিসযক্রিযাৰিসেসস্স নিদ্দিট্ঠত্তা নিদ্দিট্ঠৰিসযং, যত্থ অপ অপগমনক্রিযং উপাত্তং=অজ্ঝাহটং ৰিসযং কত্ৰা পৰত্ততি, তং উপাত্তং. যং কেনচি গুণেন উক্কংসিযতি, তং অনুমেয্যং. যথা গামা অপেন্তি মুনযো, নগরা নিগ্গতো রাজা, পাপা চিত্তং নিৰারেন্তি. ৰলাহকা ৰিজ্জোততে, কুসুলতো পচতীতি. এত্থ চ ৰল়াহকা নিক্খম্ম, কুসুলতো অপনেত্ৰাতি চ পুব্বক্রিযা অজ্ঝাহরীযতি. মথুরা পাটলিপুত্তকেহি অভিরূপাতি অনুমীযতি. ৰুত্তঞ্হি –
নিদ্দিট্ঠৰিসযং কিঞ্চি, উপাত্তৰিসযং তথা;
অনুমেয্যৰিসযঞ্চেতি, তিধা+হু অৰধিং বুধাতি.
ভযহেতুম্হি-চোরা ভযং জাযতি, তণ্হায জাযতি ভযং, পাপতো উত্তসতি, নত্থি সোকো কুতো ভযং. অক্খাতরি-উপজ্ঝাযা সিক্খং গণ্হাতি, আচরিযম্হা অধীতো সুণাতি ৰা. বুদ্ধস্মা পরাজেন্তি অঞ্ঞতিত্থিযা, পরাজিতা ভৰন্তীত্যত্থো. হিমৰতা পভৰতি গঙ্গা, অচিরৰতিযা পভৰন্তি কুন্নদিযো. উরস্মা জাতো পুত্তো, কম্মতো জাতং ইন্দ্রিযং, উপজ্ঝাযা অন্তরধাযতি সিস্সো, মাতাপিতূহি অন্তরধারযতি পুত্তো, নিলীযতীত্যত্থো. দূরত্থযোগেকীৰদূরো ইতো নল়কারগামো, ততো হৰে দূরতরং ৰদন্তি, গামতো নাতিদূরে, আরকা তে মোঘপুরিসা ইমস্মা ধম্মৰিনযা, আরকা তেহি ভগৰা দূরতোৰ নমস্সন্তি, অদ্দস দূরতোৰ আগচ্ছন্তং. অন্তিকত্থযোগে-অন্তিকং গামা, আসন্নং গামা, সমীপং গামা. পরিমাণে-ইতো মথুরায চতূসু যোজনেসু সংকস্সং, রাজগহতো পঞ্চচত্তালীসযোজনমত্থকে সাৰত্থি. কালপরিমাণে-ইতো একনৰুতিকপ্পমত্থকে, ইতো ৰস্সসতসহস্সস্স অচ্চযেন বুদ্ধো লোকে উপ্পজ্জিস্সতি. পাসাদা সংকমেয্য, পাসাদং অভিরুহিত্ৰা সংকমেয্যাতি অত্থো, তথা হত্থিক্খন্ধা সংকমেয্য, অভিধম্মা পুচ্ছন্তি, অভিধম্মং সুত্ৰাতি অত্থো, আসনা ৰুট্ঠহেয্য. দিসত্থৰাচীহি যোগে-ইতো সা পুরিমা দিসা, ইতো সা দক্খিণা দিসা, অৰীচিতো যাৰ ভৰগ্গং, উদ্ধং পাদতলা, অধো কেসমত্থকা. ৰিভজনে-যতো পণীততরো ৰা ৰিসিট্ঠতরো ৰা নত্থি, অত্তদন্তো ততো ৰরং, কিঞ্চাপি দানতো সীলং ৰরং, ততো মযা বহুতরং সুতং, সীলমেৰ সুতা সেয্যো. আরতিপ্পযোগে-আরতি ৰিরতি পাপা, পাণাতিপাতা ৰেরমণি, অদিন্নাদানা পটিৰিরতো, অপ্পটিৰিরতা মুসাৰাদা. সুদ্ধত্থযোগে-লোভনীযেহি ধম্মেহি সুদ্ধো, মাতুতো চ পিতুতো চ সুদ্ধো অনুপক্কুট্ঠো. পমোচনত্থযোগে-পরিমুত্তো দুক্খস্মাতি ৰদামি, মুত্তো+স্মি মারবন্ধনা, ন তে মুচ্চন্তি মচ্চুনা, মুত্তো+হং+সব্বপাসেহি. ৰিৰেচনে-ৰিৰিচ্চেৰ কামেহি, ৰিৰিচ্চ অকুসলেহি ধম্মেহি. পমাণত্থে-আযামতো চ ৰিত্থারতো চ যোজনং, গম্ভীরতো চ পুথুলতো চ যোজনং চন্দভাগায পরিমাণং, পরিক্খেপতো নৰযোজনসতপরিমাণো মজ্ঝিমদেসো. পুব্বাদিযোগে-পুব্বেৰ মে ভিক্খৰে সম্বোধা, ইতো পুব্বে নাহোসি, ততো পরং পচ্চন্তিমা জনপদা, ততো অপরেন সমযেন. পঞ্হে-কুতো+সি ত্ৰং, কুতো ভৰং, পাটলিপুত্ততো. কিচ্ছা লদ্ধন্তি গুণে পঞ্চমী, কিচ্ছেন মে অধিগতন্তি হেতুম্হি করণে ৰা ততিযা, এৰং থোকা মুত্তো, থোকেন মুত্তোতি.
কথং ‘‘থোকং চলতী’’তি, ক্রিযাৰিসেসনে কম্মনি দুতিযা, থোকং চলনং করোতীত্যত্থো, থোকন্তি চলনক্রিযায ৰিসেসনত্তা ক্রিযাৰিসেসনং.
ক্রিযাৰিসেসনং নাম, কম্মত্তে+কত্তসণ্ঠিতা;
ন্যাযসিদ্ধং যতো তস্মা, তদত্থং ন ৰিসুং ৰিধি.
ন্যাযসিদ্ধংৰ=চলনন্তি যস্মা ভাৰে অনো, তস্মা ভাৰস্সে+কত্তা একৰচনন্তি ঞাযা একত্তঞ্চ, ভাৰে অনত্তা নপুংসকত্তঞ্চ, করোতিক্রিযায সম্বন্ধেন কম্মত্তঞ্চ সিজ্ঝতীতি. কর+ভূধাতৰো চ –
কারিযরূপাভিধাত্ৰত্থা, সব্বে সত্তায যুজ্জরে;
ততো ক্রিযা চ ভাৰো চ, সামঞ্ঞং তেসু গম্যতে –
তি ৰুত্তত্তা যুজ্জন্তি.
থোকত্থে-থোকা মুচ্চতি. সব্বত্থ সৰিসযে পঞ্চমী. এত্থ ‘‘ৰিৰক্খা লোকিকা সা চ, ন সক্কা অনিৰত্তিতুং’’তি ৰুত্তত্তা অনিট্ঠপ্পসঙ্গো ন সিযা. মরিযাদাযং-আপব্বতা খেত্তং. অভিৰিধিম্হি-আব্রহ্মলোকা সদ্দো অব্ভুগ্গচ্ছতি, পব্বতং ৰজ্জেত্ৰা, ব্রহ্মলোকম্হি ব্যাপেত্ৰাতি চ অত্থো. এত্থ ৰজ্জমানসীমা মরিযাদা, গয্হমানসীমা অভিৰিধি.
২৭. অপপরীহি ৰজ্জনে
ৰজ্জনে ৰত্তমানেহী অপপরীহি যোগে পঞ্চমী হোতি. অপসালায আযন্তি ৰাণিজা, পরিসালায আযন্তি ৰাণিজা, সালং ৰজ্জেত্ৰাতি অত্থো.
২৮. পটিনিধিপতিদানেসু পতিনা
পটিনিধিম্হি পতিদানে চ ৰত্তমানেন পতিনা যোগে নামস্মা পঞ্চমী হোতি. বুদ্ধস্মা পতি সারিপুত্তো, ঘত+মস্স তেলস্মা পতি দদাতি.
২৯. রিতে দুতিযা চ
রিতেসদ্দযোগে নামস্মা দুতিযা হোতি পঞ্চমী চ. রিতে সদ্ধম্মা, রিতে সদ্ধম্মং.
৩০. ৰিনা+ঞ্ঞত্র ততিযা চ
ৰিনা+ঞ্ঞত্রযোগে নামস্মা ততিযা দুতিযা পঞ্চমী চ. ৰিনা ৰাতেন, ৰিনা ৰাতং, ৰিনা ৰাতস্মা. অঞ্ঞত্র একেন পিণ্ডপাতনীহারকেন, অঞ্ঞত্র ধম্মং, অঞ্ঞত্র ধম্মা.
৩১. পুথনানাহি
এতেহি যোগে ততিযা হোতি পঞ্চমী চ. ভিন্নযোগকরণং দুতিযানিৰত্তনত্থং. পুথগেৰ জনেন, পুথগেৰ জনস্মা, জনেন নানা, জনস্মা নানা.
৩৯. ছট্ঠী সম্বন্ধে
সম্বন্ধে ছট্ঠী হোতি. রঞ্ঞো পুরিসোতি ৰুত্তে যস্মা রাজা দদাতি, পুরিসো গণ্হাতি, তস্মা রাজপুরিসোতি ৰিঞ্ঞাযতি. এৰমেৰ যো যস্স আযত্তো সেৰকাদিভাৰেন ভণ্ডভাৰেন ৰা সমীপ+সমূহা+ৰযৰ+ৰিকার+কারিয+অৰত্থা+জাতি+গুণ+ক্রিযাদিৰসেন ৰা, ঠানীৰসেন ৰা, আগমীৰসেন ৰা, সো তিৰিধোপি অত্থো সম্বন্ধো নাম. ৰুত্তঞ্হি –
ক্রিযাকারকসঞ্জাতো, অস্সে+দংভাৰহেতুকো;
সম্বন্ধো নাম সো অত্থো, তত্থ ছট্ঠী ৰিধীযতে.
পারতন্ত্যঞ্হি সম্বন্ধো, তত্থ ছট্ঠী ভৰে তিতো;
উপাধি+ঠান্যা+গমিতো, ন ৰিসেস্সাদিতো তিতোতি.
উপাধিসঙ্খাতৰিসেসনতো তাৰ-রঞ্ঞো পুরিসো. এত্থ চ ব্রাহ্মণাদিসামিতো নিৰত্তেতীতি রাজা ৰিসেসনং, পুরিসো তেন ৰিসেসিযতীতি ৰিসেস্সো. ভণ্ডসম্বন্ধতো-পহুতং মে ধনং সক্ক, একস্স পটিৰীসো, ভিক্খুস্স পত্তচীৰরং. সমীপতো-অম্বৰনস্স অৰিদূরে, নিব্বানস্সেৰ সন্তিকে. সমূহে-সুৰণ্ণস্স রাসি, ভিক্খূনং সমূহো. অৰযৰে-মনুস্সস্সেৰ তে সীসং, রুক্খস্স সাখা. ৰিকারে-সুৰণ্ণস্স ৰিকতি, ভট্ঠধঞ্ঞানং সত্তু. কারিযে-যৰস্স অঙ্কুরো, মেঘস্স সদ্দো, পুত্তাপি তস্স বহৰো, কম্মানং ফলং ৰিপাকো. অৰত্থাযং-খন্ধানং পাতুভাৰো, জরা, ভেদো ৰা. জাতিযং-মনুস্সস্স ভাৰো, মনুস্সানং জাতি. গুণে-সুৰণ্ণস্স ৰণ্ণো, ৰণ্ণো ন খীযেথ তথাগতস্স বুদ্ধস্স গুণঘোসো, পুপ্ফানং গন্ধো, ফলানং রসো, চিত্তস্স ফুসনা, সিপ্পিকানং সতং নত্থি, তিলানং মুট্ঠি, তেসং সমাযোগো, সন্ধিনো ৰিমোক্খো, তথাগতস্স পঞ্ঞাপারমিং আরব্ভ, সুখং তে, দুক্খং তে, চেতসো পরিৰিতক্কো উদপাদি, পঞ্ঞায পটুভাৰো, রূপস্স লহুতা, মুদুতা ৰা, উপচযো ৰা. ক্রিযাসম্বন্ধে-পাদস্স উক্খেপনং, অৰক্খেপনং ৰা, হত্থস্স সমিঞ্জনং, দানং, পসারণং, ধাতূনং গমনং, ঠানং, নিসজ্জা, সযনং ৰা, তথাগতস্স নামগোত্তাদি, তস্স কারণং, তস্স মাতাপিতরো, তস্স পুরতো পাতুরহোসি, নগরস্স দক্খিণতো, ৰস্সানং ততিযে মাসে, ন তস্স উপমা, কুৰেরস্স বলি ইচ্চাদি. অপি চ –
গাৰস্স জাতি, ধৰলো, গতি, সিঙ্গং, নামন্তি+ধ;
দব্বস্সাপি চ জাত্যাদি, ৰিসেস্সা হোন্তি কামতো.
গোত্তঞ্চ সবলোদিস্স, পাক+মন্নস্স সুক্কতা;
পটস্স, সিঙ্গংমেণ্ডস্স, না+ঞ্ঞেসংতি ৰিসেস্সতে.
ঠানিতো-যুৰণ্ণান+মেও লুত্তা. আগমিতো-সুঞ সস্স. সামিযোগে-দেৰান+মিন্দো, মিগানং রাজা. রুজাদিযোগে-দেৰদত্তস্স রুজতি, তস্স রোগো উপ্পজ্জি, মহাসেনাপতীনং উজ্ঝাপেতব্বং, রজকস্স ৰত্থং দদাতি, মুসাৰাদস্স ওত্তপ্পং ইচ্চাদি. যজস্স যোগে-পুপ্ফস্স বুদ্ধস্স যজতি, পুপ্ফেনাত্যত্থো. এৰং ঘতস্স অগ্গিং জুহতি. সুহিতত্থে-পত্তং ওদনস্স পূরেত্ৰা, পূরং নানাপকারস্স অসুচিনো, পূরং হিরঞ্ঞসুৰণ্ণস্স, পূরতি বালো পাপস্স. কিতকপ্পযোগে-বহুলংৰিধানা ছট্ঠী, রঞ্ঞো সম্মতো, পূজিতো, সক্কতো, অপচিতো, মানিতো ৰা, অমতং তেসং ভিক্খৰে অপরিভুত্তং, যেসং কাযগতা সতি অপরিভুত্তা, সাধুসম্মতো বহুজনস্স, সুপ্পটিৰিদ্ধা বুদ্ধানং ধম্মধাতু, ধম্মস্স গুত্তো মেধাৰী. কম্মত্থে-তস্স ভৰন্তি ৰত্তারো, সহসা কম্মস্স কত্তারো, অমতস্স দাতা, ভিন্নানং সন্ধাতা, সহিতানং অনুপ্পদাতা, বোধেতা পজায, কম্মস্স কারকো নত্থি, ৰিপাকস্স চ ৰেদকো, অৰিসংৰাদকো লোকস্স, চতুন্নং মহাভূতানং উপাদায পসাদো. সরতি+চ্ছাযোগে-মাতু সরতি, ন তেসং কোচি সরতি, সত্তানং কম্মপচ্চযা, পুত্তস্স ইচ্ছতি. করোতিস্স (যোগে) – উদকস্স পতিকুরুতে, কণ্ডস্স পতিকুরুতে, অভিসঙ্খরোতীত্যত্থো. পঞ্চমিযত্থে পরিহানিভযত্থযোগেপি ছট্ঠী, অস্সৰনতায ধম্মস্স পরিযাযন্তি, কিন্নু খো অহং তস্স সুখস্স ভাযামি, সব্বে তসন্তি দণ্ডস্স, সব্বে ভাযন্তি মচ্চুনো, ভীতো চতুন্নং আসীৰিসানং ঘোরৰিসানং ইচ্চাদি.
৪০. তুল্যত্থেন ৰা ততিযা
তুল্যত্থেন যোগে ৰা ছট্ঠী হোতি ততিযা চ. পিতু তুল্যো, পিতরা ৰা, মাতু তুল্যো, মাতরা ৰা.
৩২. সত্তম্যা+ধারে
কত্তুকম্মট্ঠানং নিসজ্জ+পচনাদিক্রিযানং যো আধারো, তং আধারকারকং নাম. কথং কটে নিসীদতি দেৰদত্তো, থালিযং ওদনং পচতি, দেৰদত্ত+তণ্ডুলানং কত্তু+কম্মানং ধারণতো তদট্ঠআসন+পচনক্রিযং কট+থালিযো ধারেন্তি নাম, তস্মিং সত্তমীৰিভত্তি হোতি.
সো ব্যাপিকো, ওপসিলেসিকো, ৰেসযিকো, সামীপিকোতি চতুব্বিধো. তত্থ যো আধেয্যস্স নিস্সেসাধারভূতো, সো ব্যাপিকো, যথা তিলেসু তেলং অত্থি, খীরেসু জলং, দধিম্হি সপ্পি. পচ্চেকসিদ্ধানং ভাৰানং যং আধেয্যভাৰেন উপসিলেসনং অল্লীযনং অত্থি, সো ওপসিলেসিকো. যথা আসনে নিসিন্নো সঙ্ঘো, থালিযং ওদনং পচতি, ঘটে উদক+মত্থি, দূরে ঠিতো, সমীপে ঠিতো. যত্থ সমীপে সমীপীৰোহারং কত্ৰা তদাযত্ততাদীপনত্থং আধারভাৰো উপচরীযতি, তং সামীপিকং, যথা গঙ্গাযং ঘোসো, গঙ্গায সমীপে ৰজোত্যত্থো. সাৰত্থিযং ৰিহরতি জেতৰনে. যত্থ অঞ্ঞথাভাৰৰসেন দেসন্তরাৰচ্ছেদৰসেন ৰা আধারপরিকপ্পো, সো ৰেসযিতো. যথা আকাসে সকুণা চরন্তি, ভূমিযং মনুস্সা, জলে মচ্ছা, পাসাদেসু পতিতো, পাপস্মিং রমতী মনো, পসন্নো বুদ্ধসাসনে, পঞ্ঞায সাধু, ৰিনযে নিপুণো, মাতরি সাধু, পিতরি নিপুণো.
কিরিযা কত্তু+কম্মট্ঠা, আধারীযতি যেন সো;
আধারো চতুধা ৰুত্তো, ব্যাপকাদিপ্পভেদতো.
ব্যাপকো তিলখীরাদি, কটো ওপসিলেসিকো;
সামীপিকো তু গঙ্গাদি, আকাসো ৰিসযো মতো.
৩৩. নিমিত্তে
নিমিত্তত্থে সত্তমী হোতি. অজিনম্হি হঞ্ঞতে দীপি, কুঞ্জরো দন্তেসু হঞ্ঞতে, অণুমত্তেসু ৰজ্জেসু ভযদস্সাৰী, সম্পজানমুসাৰাদে পাচিত্তিযং. সব্বত্থ নিমিত্যত্থো.