২,২. কম্মে দুতিযা

করীযতি কত্তুকিরিযায সম্বন্ধীযতীতি কম্মং, তস্মিং কম্মকারকে দুতিযাৰিভত্তি হোতি. তং তিৰিধং নিব্বত্তি, ৰিকতি, পত্তি ভেদেন, তত্থ নিব্বত্তিকম্মে মাতা পুত্তং ৰিজাযতি, আহারো সুখং জনযতি, কটং করোতি দত্তো. ৰিকতিযং কট্ঠ+মঙ্গারং করোতি, সুৰণ্ণং কটকং করোতি, ৰীহযো লুনাতি. পত্তিযং দত্তো ঘরং পৰিসতি, আদিচ্চং পস্সতি, ধম্মং সুণাতি, পণ্ডিতে পযিরুপাসতি.

ৰুত্তঞ্চ –

নিব্বত্তি+ৰিকতি+পত্তি-ভেদা কম্মং তিধা মতং;

কত্তুক্রিযাভিগম্মন্তং, সুখ+মঙ্গারং+ঘরং যথাতি.

কটং করোতি ৰিপুলং দস্সনীযন্তি অত্থেৰ গুণযুত্তস্স কম্মতা, ৰিপুলং করোতি, দস্সনীযং করোতীতি ক্রিযায সম্বন্ধিযমানত্তা. ওদনো পচ্চতেতি ওদনসদ্দতো কম্মতা নপ্পতীযতে, কিঞ্চরহি আখ্যাততো.

ইচ্ছিতকম্মং যথা-গাৰুং পযো দোহতি, গোমন্তং গাৰং যাচতি, গাৰ+মৰ রুন্ধতি ৰজং, মাণৰকং মগ্গং পুচ্ছতি, গোমন্তং গাৰং ভিক্খতে, রুক্খ+মৰচিনাতি ফলানি, রুক্খাত্যত্থো. সিস্সং ধম্মং ব্রূতে. এত্থ পযো, গাৰং ইচ্চাদি ইচ্ছিতং, গাৰুং, গোমন্ত+মিচ্চাদি অনিচ্ছিতং. এৰ+মনিচ্ছিতেপি কণ্টকং মদ্দতি, ৰিসং গিলতি. যং নেৰি+চ্ছিতং, নাপি অনিচ্ছিতং, তত্রাপি গামং গচ্ছন্তো রুক্খমূল+মুপসপ্পতি.

আধারে অধিসি+ঠা+সানং পযোগে চ, পথৰিং অধিসেস্সতি, গাম+মধিতিট্ঠতি, রুক্খ+মজ্ঝাসতেতি. এত্থ পথৰিন্তি পথৰিযন্তি অত্থো. এৰ+মভি, নিপুব্বৰিসস্সাপি, ধম্ম+মভিনিৰিসতে, ধম্মে ৰা. তথা উপ, ন্ৰ+জ্ঝা+পুব্বৰসতিস্স, গাম+মুপৰসতি, গাম+মনুৰসতি, ৰিহার+মধিৰসতি, গাম+মাৰসতি, অগারং অজ্ঝৰসতি, এত্থ গামন্তি গামেত্যত্থো. তথা তপ্পানা+চারেপি, নদিং পিবতি, গামং চরতি, নদিযংত্যত্থো. সচে মং নালপিস্সতীতি মযা সদ্ধিংত্যত্থো. ৰিহিতাৰ পটি-যোগেপি দুতিযা, পটিভন্তু তং চুন্দ বোজ্ঝঙ্গা, তম্পটি বোজ্ঝঙ্গা ভাসন্তূতি অত্থো. উপমা মং পতিভাতি, উপমা মং উপট্ঠাতিত্যত্থো. ধাতুনাযুত্তে ‘‘তস্স নপ্পটিভাতী’’তি ছট্ঠী.